૫. જીવકસુત્તવણ્ણના

૫૧. કુમારેન ભતો પોસાપિતોતિ કુમારભતો, કુમારભતો એવ કોમારભચ્ચો યથા ‘‘ભિસક્કમેવ ભેસજ્જ’’ન્તિ.

આરભન્તીતિ એત્થ આરભ-સદ્દો કામં કામાયૂહનયઞ્ઞુટ્ઠાપનઆપત્તિઆપજ્જનવિઞ્ઞાપનાદીસુપિ આગતો, ઇધ પન હિંસને ઇચ્છિતબ્બોતિ આહ – ‘‘આરભન્તીતિ ઘાતેન્તી’’તિ. ઉદ્દિસિત્વા કતન્તિ (અ. નિ. ટી. ૩.૮.૧૨; સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૨૯૪) અત્તાનં ઉદ્દિસિત્વા મારણવસેન કતં નિબ્બત્તિતં. પટિચ્ચકમ્મન્તિ એત્થ કમ્મ-સદ્દો કમ્મસાધનો અતીતકાલિકોતિ આહ – ‘‘અત્તાનં પટિચ્ચ કત’’ન્તિ. નિમિત્તકમ્મસ્સેતં અધિવચનં ‘‘પટિચ્ચ કમ્મં ફુસતી’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૪.૭૫) વિય. નિમિત્તકમ્મસ્સાતિ નિમિત્તભાવેન લદ્ધબ્બકમ્મસ્સ, ન કરણકારાપનવસેન. પટિચ્ચકમ્મં એત્થ અત્થીતિ મંસં પટિચ્ચકમ્મં યથા ‘‘બુદ્ધં એતસ્સ અત્થીતિ બુદ્ધો’’તિ. તેસન્તિ નિગણ્ઠાનં. અઞ્ઞેપિ બ્રાહ્મણાદયો તંલદ્ધિકા અત્થેવ.

કારણન્તિ એત્થ યુત્તિ અધિપ્પેતા, સા એવ ચ ધમ્મતો અનપેતત્તા ‘‘ધમ્મો’’તિ વુત્તાતિ આહ – ‘‘કારણં નામ તિકોટિપરિસુદ્ધમચ્છમંસપરિભોગો’’તિ. અનુકારણં નામ મહાજનસ્સ તથા બ્યાકરણં યુત્તિયા ધમ્મસ્સ અનુરૂપભાવતો મંસં પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ અનુઞ્ઞાતં તથેવ કથનન્તિ કત્વા. તન્તિ ‘‘જાનં ઉદ્દિસ્સકતં મંસં પરિભુઞ્જતી’’તિ એવં વુત્તં પરિભુઞ્જનં નેવ કારણં હોતિ સબ્બેન સબ્બં અભાવતો સતિ ચ અયુત્તિયં અધમ્મોતિ કત્વા. તથા બ્યાકરણન્તિ ‘‘જાનં ઉદ્દિસ્સકતં મંસં પરિભુઞ્જતી’’તિ કથનં યુત્તિયા ધમ્મસ્સ અનનુરૂપભાવતો ન અનુકારણં હોતિ. પરેહિ વુત્તકારણેન સકારણો હુત્વાતિ પરે તિત્થિયા ‘જાન’ન્તિઆદિના ધમ્મં કથેન્તિ વદન્તિ, તેન કારણભૂતેન સકારણો હુત્વા. તેહિ તથા વત્તબ્બો એવ હુત્વા તુમ્હાકં વાદો વા અનુવાદો વા ‘‘મંસં પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ પવત્તા તુમ્હાકં કથા વા પરતો પરેહિ તથા પવત્તિતા તસ્સા અનુકથા વા. વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બકારણન્તિ તિત્થિયા તાવ તિટ્ઠન્તુ, તતો અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ ગરહિતબ્બકારણં. કોચિ ન આગચ્છતીતિ ગરહિતબ્બતં ન આપજ્જતીતિ અત્થો. અભિભવિત્વા આચિક્ખન્તીતિ અભિભુય્ય મદ્દિત્વા કથેન્તિ, અભિભૂતેન અક્કોસન્તીતિ અત્થો.

૫૨. કારણેહીતિ પરિભોગચિત્તસ્સ અવિસુદ્ધતાહેતૂહિ. ભિક્ખૂ ઉદ્દિસ્સકતં દિટ્ઠં. તાદિસમંસઞ્હિ પરિભોગાનારહત્તા ચિત્તઅવિસુદ્ધિયા કારણં ચિત્તસંકિલેસાવહતો. ઇદાનિ દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘દિટ્ઠાદીસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તદુભયવિમુત્તપરિસઙ્કિતન્તિ ‘‘દિટ્ઠં સુત’’ન્તિ ઇમં ઉભયં અનિસ્સાય – ‘‘કિં નુ ખો ઇમં ભિક્ખું ઉદ્દિસ્સ વધિત્વા સમ્પાદિત’’ન્તિ કેવલમેવ પરિસઙ્કિતં. સબ્બસઙ્ગાહકોતિ સબ્બેસં તિણ્ણં પરિસઙ્કિતાનં સઙ્ગણ્હનકો.

મઙ્ગલાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન આહુનપાહુનાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. નિબ્બેમતિકા હોન્તીતિ સબ્બેન સબ્બં પરિસઙ્કિતાભાવમાહ. ઇતરેસન્તિ અજાનન્તાનં વટ્ટતિ, જાનતો એવેત્થ આપત્તિ હોતિ. તેયેવાતિ યે ઉદ્દિસ્સ કતં, તેયેવ.

ઉદ્દિસ્સકતમંસપરિભોગતો અકપ્પિયમંસપરિભોગસ્સ વિસેસં દસ્સેતું ‘‘અકપ્પિયમંસં પના’’તિઆદિ વુત્તં. પુરિમસ્મિં સચિત્તકા આપત્તિ, ઇતરસ્મિં અચિત્તકા. તેનાહ – ‘‘અકપ્પિયમંસં અજાનિત્વા ભુત્તસ્સપિ આપત્તિયેવા’’તિ. પરિભોગન્તિ પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ વદામીતિ અત્થો.

૫૩. તાદિસસ્સાતિ તિકોટિપરિસુદ્ધસ્સ મચ્છમંસસ્સ પરિભોગે. મેત્તાવિહારિનોપીતિ અપિ-સદ્દેન અમેત્તાવિહારિનોપિ. મેત્તાવિહારિનો પરિભોગે સિખાપ્પત્તા અનવજ્જતાતિ દસ્સેતું ‘‘ઇધ, જીવક, ભિક્ખૂ’’તિઆદિ વુત્તં. અનિયમેત્વાતિ અવિસેસેત્વા સામઞ્ઞતો. યસ્મા ભગવતા – ‘‘યતો ખો, વચ્છ, ભિક્ખુનો તણ્હા પહીના હોતી’’તિઆદિના મહાવચ્છગોત્તસુત્તે (મ. નિ. ૨.૧૯૪) અત્તા અનિયમેત્વા વુત્તો. તથા હિ વચ્છગોત્તો – ‘‘તિટ્ઠતુ ભવં ગોતમો, અત્થિ પન ભોતો ગોતમસ્સ એકભિક્ખુપિ સાવકો આસવાનં ખયા…પે… ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ આહ, ‘‘ઇધ, ભારદ્વાજ, ભિક્ખુ અઞ્ઞતરં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતી’’તિઆદિના ચઙ્કીસુત્તે (મ. નિ. ૨.૪૩૦) અત્તા અનિયમેત્વા વુત્તો. તથા હિ તત્થ પરતો – ‘‘યં ખો પન અયમાયસ્મા ધમ્મં દેસેતિ, ગમ્ભીરો સો ધમ્મો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો અતક્કાવચરો નિપુણો પણ્ડિતવેદનીયો, ન સો ધમ્મો સુદેસનીયો લુદ્દેના’’તિઆદિના દેસના આગતા, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભગવતા હિ મહાવચ્છગોત્તસુત્તે, ચઙ્કીસુત્તે ઇમસ્મિં સુત્તેતિ તીસુ ઠાનેસુ અત્તાનંયેવ સન્ધાય દેસના કતા’’તિ. મંસૂપસેચનોવ અધિપ્પેતો મચ્છમંસસહિતસ્સ આહારસ્સ પરિભોગભાવતો મચ્છમંસસ્સ ચ ઇધ અધિપ્પેતત્તા.

અગથિતો અપ્પટિબદ્ધો. તણ્હામુચ્છનાયાતિ તણ્હાયનવસેન મુચ્છાપત્તિયા. અનજ્ઝોપન્નો તણ્હાય અભિભવિત્વા ન અજ્ઝોત્થટો, ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ન સણ્ઠિતોતિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘સબ્બં આલુમ્પિત્વા’’તિઆદિ. ઇધ આદીનવો આહારસ્સ પટિકૂલભાવોતિ આહ ‘‘એકરત્તિવાસેના’’તિઆદિ. અયમત્થો આહારપરિભોગોતિ અત્થસંયોજનપરિચ્છેદિકા ‘‘યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૧૮૨; મ. નિ. ૧.૨૩; ૨.૨૪; ૩.૭૫; સં. નિ. ૪.૧૨૦) પવત્તા આહારપટિબદ્ધછન્દરાગનિસ્સરણભૂતા પઞ્ઞા અસ્સ અત્થીતિ નિસ્સરણપઞ્ઞો. ઇદમત્થન્તિ એતમત્થાય. એવં સન્તેતિ ‘‘બ્રહ્માતિ ચ મેત્તાવિહારિનો સમઞ્ઞા’’તિ અવત્વા યે ધમ્મા મેત્તાવિહારસ્સ પટિપક્ખભૂતા, તત્થ સાવસેસં પહાસિ બ્રહ્મા, અનવસેસં પહાસિ ભગવાતિ સચે તે ઇદં સન્ધાય ભાસિતં, એવં સન્તે તવ ઇદં યથાવુત્તવચનં અનુજાનામિ, ન મેત્તાવિહારિતાસામઞ્ઞમત્તતોતિ અત્થો.

૫૫. ‘‘પાટિયેક્કો અનુસન્ધી’’તિ વત્વા વિસું અનુસન્ધિભાવં દસ્સેતું ‘‘ઇમસ્મિં હી’’તિઆદિ વુત્તં. દ્વારં થકેતીતિ મચ્છમંસપરિભોગાનુઞ્ઞાય અઞ્ઞેસં વચનદ્વારં પિદહતિ, ચોદનાપથં નિરુન્ધતિ. કથં સત્તાનુદ્દયં દસ્સેતિ? સત્તાનુદ્દયમુખેન બાહિરકાનં મચ્છમંસપરિભોગપટિક્ખેપો તયિદં મિચ્છા, તિકોટિપરિસુદ્ધસ્સેવ મચ્છમંસસ્સ પરિભોગો ભગવતા અનુઞ્ઞાતો. તથા હિ વુત્તં – ‘તીહિ ખો અહં, જીવક, ઠાનેહિ મંસં પરિભોગન્તિ વદામી’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૫૨). વિનયેપિ (પારા. ૪૦૯; ચૂળવ. ૩૪૩) વુત્તં – ‘‘તિકોટિપરિસુદ્ધં, દેવદત્ત, મચ્છમંસં મયા અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ. તિકોટિપરિસુદ્ધઞ્ચ ભુઞ્જન્તાનં સત્તેસુ અનુદ્દયા નિચ્ચલા. ‘‘સત્તાનુદ્દયં દસ્સેતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘સચે હી’’તિઆદિમાહ.

પઠમેન કારણેનાતિ દેસનાવસેનપિ પયોગવસેનપિ પઠમેન પરૂપઘાતહેતુના. કડ્ઢિતો સો પાણો. ગલેન પવેધેન્તેનાતિ યોત્તગલેન કરણેન અસય્હમાનેન. બહુપુઞ્ઞમેવ હોતિ આસાદનાપેક્ખાય અભાવતો, હિતજ્ઝાસયત્તા વાતિ અધિપ્પાયો. એસાહં, ભન્તેતિઆદિ કસ્મા વુત્તં, સરણગમનવસેનેવ ગહિતસરણોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અય’’ન્તિઆદિ. ઓગાહન્તોતિઆદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના સુત્તં અનુસ્સરન્તો અત્થં ઉપધારેન્તો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

જીવકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.