૬. ઉપાલિસુત્તવણ્ણના

૫૬. પાવારં પારુપતીતિ પાવારિકો, ઇદં તસ્સ કુલસમુદાગતં નામં, સો પન મહદ્ધનો મહાભોગો નગરે સેટ્ઠિટ્ઠાને ઠિતો. તેનાહ ‘‘દુસ્સપાવારિકસેટ્ઠિનો’’તિ. દીઘત્તા દીઘતમત્તા. સો કિર પમાણતો ઉપવચ્છયતો દિયડ્ઢરતનં અતિક્કમ્મ ઠિતો. એવંલદ્ધનામોતિ ‘‘દીઘતપસ્સી’’તિ લદ્ધસમઞ્ઞો. બાહિરાયતનેતિ તિત્થિયસમયે પિણ્ડપાતોતિ વોહારો નત્થિ, તસ્મા સાસનવોહારેન ‘‘પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો’’તિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

દસ્સેતીતિ દેસેતિ. ઠપેતીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરતો વવત્થપેતિ. કિરિયાયાતિ કરણેન. પવત્તિયાતિ પવત્તનેન. દણ્ડાનિ પઞ્ઞપેતીતિ એત્થ કસ્મા ભગવતા આદિતોવ તથા ન પુચ્છિતન્તિ? યસ્મા સા તસ્મિં અત્થે સભાવનિરુત્તિ ન હોતિ, સાસને લોકે સમયન્તરેસુ ચ તાદિસો સમુદાચારો નત્થિ, કેવલં પન તસ્સેવ નિગણ્ઠસ્સાયં કોટ્ઠાલકસદિસો સમુદાચારોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘કમ્માનિ પઞ્ઞપેતિ’’ ઇચ્ચેવાહ. અચિત્તકન્તિ ચિત્તરહિતં, ચિત્તેન અસમુટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. કથં પન તદુભયસ્સ ચિત્તેન વિના સમ્ભવોતિ ચોદનં સન્ધાય તત્થ નિદસ્સનમાહ ‘‘યથા કિરા’’તિઆદિ. પટિવિભત્તાનન્તિ અત્થતો ભિન્નાનં. પટિવિસિટ્ઠાનન્તિ વિસેસનપદવસેન સદ્દતોપિ ભિન્નાનં. વચનં પતિટ્ઠપેતુકામોતિ દીઘતપસ્સિનો યથાવુત્તવચનં પતિટ્ઠપેતુકામો. તસ્મિઞ્હિ પતિટ્ઠાપિતે તેનપ્પસઙ્ગેન આગતો, ઉપાલિ ગહપતિ તસ્મિં પદેસે ધમ્મં દિસ્વા સાસને અભિપ્પસીદિસ્સતિ.

કથા એવ ઉપરિ વાદારોપનસ્સ વત્થુભાવતો કથાવત્થુ. કથાયં પતિટ્ઠપેસીતિ કથાવત્થુસ્મિં, તદત્થે વા પતિટ્ઠપેસિ. યથા તં વાદારોપનભયેન ન અવજાનાતિ, એવં તસ્સં કથાયં, તસ્મિં વા અત્થે દીઘતપસ્સિં યાવતતિયં વાદે પતિટ્ઠપેસિ. વાદન્તિ દોસં.

૫૭. ઇદાનિ ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મમ્પિ ગહેત્વા કાયકમ્માદિવસેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં કાયકમ્મં નામાતિઆદિ ‘‘કમ્મસ્સ કિરિયાયા’’તિ પાળિયં અકુસલકમ્મસ્સ અધિગતત્તા વુત્તં, પુબ્બે પન અટ્ઠકામાવચરકુસલચેતનાતિઆદિ સાવજ્જં અનવજ્જઞ્ચ સામઞ્ઞતો એકજ્ઝં કત્વા દસ્સિતં. કસ્મા પનેત્થ ચેતના ન ગહિતાતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિં સુત્તે કમ્મં ધુર’’ન્તિ. કાયકમ્માદિભેદં કમ્મમેવ ધુરં જેટ્ઠકં પુબ્બઙ્ગમં, ન ચેતનામત્તમેવ. એવમાગતેપીતિ કમ્માનીતિ એવં નામેન આગતેપિ ચેતના ધુરં, તત્થ ચેતનં જેટ્ઠકં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. કથં પન તત્થ કમ્મન્તિ વા કમ્માનીતિ વા આગતે તેસં ચેતનાય ધુરભાવોતિ આહ ‘‘યત્થ કત્થચિ…પે… લભતી’’તિ. તત્થ યત્થ કત્થચીતિ યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ દ્વારે. સા વુત્તાવાતિ સા ચેતના વુત્તાવ, યા કાયસઙ્ખારાદિપરિયાયેન (યસ્સ કસ્સચિ કમ્મસ્સ કાયદ્વારાદીસુ પવત્તાપનચેતના) સમ્પયુત્તધમ્માપિ તદગ્ગેન લોકિયાપિ લોકુત્તરાપિ કમ્મમેવ, અભિજ્ઝાદયો પન ચેતનાપક્ખિકાતિ દટ્ઠબ્બં.

મહન્તન્તિ કટુકફલં. ન કિલમતિ સપ્પાટિહારિયત્તા પટિઞ્ઞાય. ઇદાનિ તેસં સપ્પાટિહારિયતં દસ્સેતું ‘‘તથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. યદિ અકુસલં પત્વા કાયકમ્મં વચીકમ્મં મહન્તન્તિ વદન્તો ન કિલમતિ, અથ કસ્મા ભગવા ઇધ અકુસલં મનોકમ્મં મહાસાવજ્જં કથેસીતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિં પન ઠાને’’તિઆદિ. યાવતતિયં પતિટ્ઠાપનમત્તેન ગતમગ્ગં પટિપજ્જન્તો. તેનાહ ‘‘કિઞ્ચિ અત્થનિપ્ફત્તિં અપસ્સન્તોપી’’તિ.

૫૮. નિવાસટ્ઠાનભૂતો બાલકો એતિસ્સા અત્થીતિ બાલકિની. સત્થુપટિઞ્ઞાતતાય નિગણ્ઠાનં મહાતિ સમ્ભાવિતત્તા મહાનિગણ્ઠો.

૬૦. આવટ્ટેતિ પુરિમાકારતો નિવત્તેતિ અત્તનો વસે વત્તેતિ એતાયાતિ આવટ્ટની, માયા. તેનાહ ‘‘આવટ્ટેત્વા ગહણમાય’’ન્તિ. સત્થુપટિઞ્ઞાનં બુદ્ધદસ્સને ચિત્તમેવ ન ઉપ્પજ્જતિ, અયમેત્થ ધમ્મતા. સચે પન સો તં પટિઞ્ઞં અપ્પહાય બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવં ઉપગચ્છેય્ય, સત્તધા મુદ્ધા ફલેય્ય, તસ્મા ભગવા ‘‘મા અયં બાલો વિનસ્સી’’તિઆદિતોવ યથા સમ્મુખીભાવં ન લભતિ, તથા કરોતિ. સ્વાયમત્થો પાથિકપુત્તસમાગમેન દીપેતબ્બો. દસ્સનસમ્પત્તિનિયામમાહ ‘‘તથાગતં હી’’તિઆદિ. આગમા નુ ખો ઇધ તુમ્હાકં સન્તિકં.

૬૧. વચીસચ્ચે પતિટ્ઠહિત્વાતિ યથાપટિઞ્ઞાતાય પટિઞ્ઞાય ઠત્વા.

૬૨. સીતોદકે અમતા પાણા પાનકાલે પન મરન્તિ, તેપિ તેન સીતોદકપરિભોગેન મારિતા હોન્તિ, તસ્મા તપસ્સિના નામ સબ્બેન સબ્બં સીતોદકં ન પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ તેસં લદ્ધિ. પાકતિકં વા ઉદકં સત્તોતિ પુરાતનાનં નિગણ્ઠાનં લદ્ધિ. તેનાહ ‘‘સત્તસઞ્ઞાય સીતોદકં પટિક્ખિપન્તી’’તિ. તેસં તં અધુનાતનનિગણ્ઠાનં વાદેન વિરુજ્ઝતિ. તે હિ પથવીઆદિનવપદત્થતો અઞ્ઞમેવ જીવિતં પટિજાનન્તિ. ચિત્તેન સીતોદકં પાતુકામો પરિભુઞ્જિતુકામો હોતિ રોગે ઠત્વાપિ સત્તાનં ચિત્તસ્સ તથા ન વિતતતા. તેનાહ – ‘‘તેનસ્સ મનોદણ્ડો તત્થેવ ભિજ્જતી’’તિ. તેનાતિ સીતોદકં પાતું પરિભુઞ્જિતુઞ્ચ ઇચ્છનેન. અસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ નિગણ્ઠસ્સ. તત્થેવાતિ તથાચિત્તુપ્પાદને એવ. ભિજ્જતિ સંવરસ્સ વિકોપિતત્તા. તથાભૂતો સો નિગણ્ઠો સીતોદકં ચે લભેય્ય, કતિપયં કાલં જીવેય્ય, અલાભેન પન પરિસુસ્સમાનકણ્ઠોટ્ઠતાલુજિવ્હાઆદિકો સબ્બસો પરિદાહાભિભૂતો મરેય્ય. તેનાહ – ‘‘સીતોદકં અલભમાનો કાલં કરેય્યા’’તિ. કસ્મા? યસ્મા સીતોદકં પિવાય સન્નિસ્સિતચિત્તસ્સ મરણં હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મનોદણ્ડો પન ભિન્નોપિ ચુતિમ્પિ આકડ્ઢતી’’તિ. યસ્મા પન તથાભૂતચિત્તસ્સ નિગણ્ઠસ્સ મનોસત્તેસુ નામ દેવેસુ ઉપપત્તિ હોતીતિ તિત્થિયાનં લદ્ધિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મનોદણ્ડો પન ભિન્નોપિ પટિસન્ધિમ્પિ આકડ્ઢતી’’તિ. ઇતીતિ એવં ‘‘ઇધાસ્સ નિગણ્ઠો’’તિઆદિઆકારેન. નન્તિ ઉપાલિં ગહપતિં. મહન્તોતિ વદાપેસિ ‘‘મનોપટિબદ્ધો કાલઙ્કરોતી’’તિ વદન્તોતિ અધિપ્પાયો.

ઉપાસકસ્સાતિ ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ. મુચ્છાવસેનાતિઆદિના અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ મનોદણ્ડસ્સ મહન્તતં વિભાવેતિ. ચિત્તસન્તતિપ્પવત્તિમત્તેનેવાતિ વિના કાયદણ્ડેન વચીદણ્ડેન ચ કેવલં ચિત્તસન્તતિપ્પવત્તિમત્તેન. ભિજ્જિત્વાપીતિ એત્થ પિ-સદ્દેન અભિજ્જિત્વાપિ. અનિય્યાનિકાતિ અપ્પાટિહીરા, અયુત્તાતિ અત્થો. સલ્લક્ખેસિ ઉપાસકોતિ વિભત્તિં વિપરિણામેત્વા યોજના. પઞ્હપટિભાનાનીતિ ઞાતું ઇચ્છિતે અત્થે ઉપ્પજ્જનકપટિભાનાનિ.

‘‘મનોપટિબદ્ધો કાલં કરોતી’’તિ વદન્તેન અત્થતો મનોદણ્ડસ્સ તદુત્તરભાવો પટિઞ્ઞાતો હોતીતિ આહ ‘‘ઇદાનિ મનોદણ્ડો મહન્તોતિ ઇદં વચન’’ન્તિ. તથા ચેવ વુત્તં – ‘‘મનોદણ્ડોવ બલવા મહન્તોતિ વદાપેસી’’તિ.

૬૩. પાણાતિપાતાદિતો યમનં યામો, ચતુબ્બિધો યામો ચતુયામો, ચતુયામસઙ્ખાતેન સંવરેન સંવુતો ચાતુયામસંવરસંવુતો. અટ્ઠકથાયં પન યામ-સદ્દો કોટ્ઠાસપરિયાયોતિ ‘‘ઇમિના ચતુકોટ્ઠાસેના’’તિ વુત્તં. પિયજાતિકં રૂપાદિઆરમ્મણં રાગવસેન બાલેહિ ભાવનીયત્તા ‘‘ભાવિત’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ભાવિતન્તિ પઞ્ચ કામગુણા’’તિ.

યો સબ્બં પાપં આસવઞ્ચ વારેતીતિ સબ્બવારી, તસ્સ નવસુ પદત્થેસુ સત્તમો પદત્થો, તેન સબ્બવારિના પાપં વારિત્વા ઠિતોતિ સબ્બવારિવારિતો. તેનાહ ‘‘સબ્બેન પાપવારણેન વારિતપાપો’’તિ. તતો એવ સબ્બસ્સ વારિતબ્બસ્સ આસવસ્સ ધુનનતો સબ્બવારિધુતો. વારિતબ્બસ્સ નિવારણવસેન સબ્બવારિનો ફુટો ફુસિતોતિ સબ્બવારિફુટો. સઙ્ઘાતન્તિ સહસા હનનં, અસઞ્ચેતનિકવધન્તિ અત્થો. કતરસ્મિં કોટ્ઠાસેતિ તીસુ દણ્ડકોટ્ઠાસેસુ કતરકોટ્ઠાસે.

૬૪. ખલિયતિ સમાદિયતીતિ ખલં, રાસીતિ આહ – ‘‘એકં મંસખલન્તિ એકં મંસરાસિ’’ન્તિ. વિજ્જાધરઇદ્ધિયા ઇદ્ધિમા. સા પન ઇદ્ધિ યસ્મા આનુભાવસમ્પન્નસ્સેવ ઇજ્ઝતિ, ન યસ્સ કસ્સચિ. તસ્મા આહ ‘‘આનુભાવસમ્પન્નો’’તિ. વિજ્જાનુભાવવસેનેવ આનુભાવસમ્પન્નો. ચિત્તે વસીભાવપ્પત્તો આનુભાવાય એવ વિજ્જાય પગુણભાવાપાદનેન. એતેન વસીભાવં લોકિયસમઞ્ઞાવસેન ભગવા ઉપાલિં ગહપતિં પઞ્ઞપેતુકામો એવમાહ. લોકિકા હિ ‘‘ભાવનામયઇદ્ધિયા ઇદ્ધિમા ચેતોવસીભાવપ્પત્તો પરૂપઘાતં કરોતી’’તિ મઞ્ઞન્તિ. તથા હિ તે ઇસયો પરેસં સંવણ્ણેન્તિ, ઇસીનં આનુભાવં કિત્તેન્તિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો આગમિસ્સતીતિ.

૬૫. અરઞ્ઞમેવ હુત્વાતિ સબ્બસો અરઞ્ઞમેવ હુત્વા. અરઞ્ઞભાવેન અરઞ્ઞં જાતં, ન નામમત્તેન. ઇસીનં અત્થાયાતિ ઇસીનં આસાદનત્થાય.

ગોધાવરીતીરતો નાતિદૂરે. ઉસૂયમાનોતિ ‘‘ન મં એસ જનો પરિવારેતી’’તિ ઉસૂયં કરોન્તો. કિલિટ્ઠો વતાતિ પઙ્કદન્તરજસિરતાદીહિ કિલિટ્ઠસરીરો. અનઞ્જિતમણ્ડિતોતિ અનઞ્જિતક્ખિકો સબ્બેન, સબ્બં અમણ્ડિતો ચ. તસ્મિં કાલે ‘‘કાલસ્સેવ અક્ખીનં અઞ્જનં મઙ્ગલ’’ન્તિ મનુસ્સાનં લદ્ધિ, તસ્મા અનઞ્જનં વિસું ગહિતં.

રાજા તસ્સ વચનં ગહેત્વાતિ ‘‘વેદેસુ ઈદિસં આગતં ભવિસ્સતીતિ એવં, ભન્તે’’તિ રાજા તસ્સ પુરોહિતસ્સ વચનં ગહેત્વા. ઉસુમજાતહદયોતિ ઉત્તત્તહદયો. નાસિકાનં અપ્પહોન્તે મુખેન અસ્સસન્તો.

વિજિતજયેહિ આગન્ત્વા નક્ખત્તયુત્તં આગમેન્તેહિ નિસીદિતબ્બટ્ઠાનં જયખન્ધાવારટ્ઠાનં. ઉદકવુટ્ઠિપાતનાદિ તસ્મિં પાપકમ્મે અસમઙ્ગિભૂતાનમ્પિ સમનુઞ્ઞતાય અન્તોકરણત્થં કતં. કતભણ્ડવુટ્ઠીતિ આભરણવસ્સં. મહાજનો સમનુઞ્ઞો જાતોતિ યોજના. માતુપોસકરામોતિ માતરિ સમ્માપટિપન્નો રામો નામ એકો પુરિસો. અસમઙ્ગિભૂતાનન્તિ અસમનુઞ્ઞાનં.

અવકિરિયાતિ અસુસ્સૂસતં પટિચ્ચ. ફુલિઙ્ગાનીતિ અગ્ગિકણાનિ. પતન્તિ કાયેતિ કાયે ઇતો ચિતો નિપતન્તિ. એતે કિર નિરયં વિવરિત્વા મહાજનસ્સ દસ્સેન્તિ.

યથાફાસુકટ્ઠાનન્તિ મયં કઞ્ચિપિ દેસં ઉદ્દિસ્સ ન ગચ્છામ, યત્થ પન વસન્તસ્સ પબ્બજિતસ્સ ફાસુ હોતિ, તં યથાફાસુકટ્ઠાનં ગચ્છામાતિ અધિપ્પાયો. સઙ્ઘાતિ સંહતા. ગણાતિ તંતંસેણિભાવેન ગણિતબ્બતાય ગણા. ગણીભૂતાતિ એકજ્ઝાસયા હુત્વા રાસિભૂતા. અદિન્નાદાનન્તિઆદીસુપિ નિરયે પચ્ચિત્વા મનુસ્સલોકં આગતસ્સ વિપાકાવસેસેનાતિ આનેત્વા યોજેતબ્બં.

પગ્ગણ્હિસ્સામીતિ સમ્ભાવનં ઉપ્પાદેસ્સામિ. નેસં કત્તબ્બન્તિ ચિન્તેસીતિ યોજના. કિં ચિન્તેસિ? આઘાતં ઉપ્પાદેત્વા અનત્થકરણૂપાયં. તેનાહ ‘‘સો ધમ્મકથાપરિયોસાને’’તિઆદિ. નાગબલપિચ્છિલ્લાદીનન્તિ નાગબલસાસપઅઙ્કોલતેલકણિકારનિય્યાસાદીનં ચિક્ખલ્લાનં. વિહેઠયિંસુ નિરયાદિકથાહિ ઘટ્ટેન્તા. છદ્વારારમ્મણેતિ ચક્ખાદીનં છન્નં દ્વારાનં આરમ્મણભૂતે રૂપાદિવિસયે.

નવ વુટ્ઠિયોતિ ઉદકવુટ્ઠિ સુમનપુપ્ફવુટ્ઠિ માસકવુટ્ઠિ કહાપણવુટ્ઠિ આભરણવુટ્ઠિ આવુધવુટ્ઠિ અઙ્ગારવુટ્ઠિ પાસાણવુટ્ઠિ વાલિકાવુટ્ઠીતિ ઇમા નવ વુટ્ઠિયો. અવઞ્ચયીતિ સક્કારં કરોન્તો વિય હુત્વા અસક્કારં કરોન્તો અનત્થચરણેન વઞ્ચયિ. અદૂસકેતિ અનપરાધે.

‘‘દિટ્ઠમઙ્ગલિકા બ્રાહ્મણકઞ્ઞા’’તિ જાતકટ્ઠકથાદીસુ (જા. અટ્ઠ. ૪.૧૫.માતઙ્ગજાતકવણ્ણના) આગતં, ઇધ પન ‘‘સેટ્ઠિધીતા’’તિ. વારેય્યત્થાયાતિ આવાહત્થાય, અસ્સાતિ પેસિતપુગ્ગલસ્સ. તાદિસેન નીચકુલસંવત્તનિયેન કમ્મુના લદ્ધોકાસેન ચણ્ડાલયોનિયં નિબ્બત્તો.

ચમ્મગેહેતિ ચમ્મેન છાદિતે ગેહે. માતઙ્ગોત્વેવસ્સ નામં અહોસિ જાતિસમુદાગતં. તન્તિ ઘણ્ટં. વાદેન્તો તાલનેન સદ્દં કરોન્તો. મહાપથં પટિપજ્જિ દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય ગેહદ્વારસમીપેન.

તસ્સા વેય્યાવચ્ચકરા ચેવ ઉપટ્ઠાકમનુસ્સા પટિબદ્ધા ચ સુરાસોણ્ડાદયો જાણુકપ્પરાદીહિ સુકોટ્ટિતં કોટ્ટિતભાવેન મુચ્છં આપન્નત્તા મતોતિ સઞ્ઞાય છડ્ડેસું.

અથ બોધિસત્તો આયુઅવસેસસ્સ અત્થિતાય મન્દમન્દે વાતે વાયન્તે ચિરેન સઞ્ઞં પટિલભતિ. તેનાહ ‘‘મહાપુરિસો’’તિઆદિ. ગેહઙ્ગણેતિ ગેહસ્સ મહાદ્વારતો બહિ વિવટઙ્ગણે. પતિતોતિ પાતં કત્વા ઇચ્છિતત્થનિપ્ફત્તિં અન્તરં કત્વા અનુપ્પવેસેન નિપન્નો. દિટ્ઠમઙ્ગલિકાયાતિ દિટ્ઠમઙ્ગલિકાકારણેન.

યસન્તિ વિભવં કિત્તિસદ્દઞ્ચ. ચન્દન્તિ ચન્દમણ્ડલં, ચન્દવિમાનન્તિ અત્થો. ઉચ્છિટ્ઠગેહેતિ પરેહિ પરિભુત્તગેહે. મણ્ડપેતિ નગરમજ્ઝે મહામણ્ડપે.

ખીરમણિમૂલન્તિ ખીરમૂલં, પાદેસુ બદ્ધમણિમૂલઞ્ચ. યાવતા વાચુગ્ગતા પરિયત્તીતિ યત્તકો મનુસ્સવચીદ્વારતો ઉગ્ગતો નિક્ખન્તો પવત્તો, યંકિઞ્ચિ વચીમયન્તિ અત્થો. આકાસઙ્ગણેતિ વિવટઙ્ગણે.

દુમ્મવાસીતિ ધૂમો ધૂસરો, અનઞ્જિતામણ્ડિતોતિ અધિપ્પાયો. ઓતલ્લકોતિ નિહીનજ્ઝાસયો, અપ્પાનુભાવોતિ અત્થો. પટિમુઞ્ચ કણ્ઠેતિ યાવ ગલવાટકા પારુપિત્વા. કો રે તુવન્તિ અરે કો નામ ત્વં.

પકતન્તિ પટિયત્તં નાનપ્પકારતો અભિસઙ્ખતં. ઉત્તિટ્ઠપિણ્ડન્તિ અન્તરઘરં ઉપગમ્મ ઠત્વા લદ્ધબ્બપિણ્ડં, ભિક્ખાહારન્તિ અત્થો. લભતન્તિ લચ્છતુ. સપાકોતિ મહાસત્તો જાતિવસેન યથાભૂતં અત્તાનં આવિકરોતિ.

અત્થત્થિતં સદ્દહતોતિ સમ્પરાયિકસ્સ અત્થસ્સ અત્થિભાવં સદ્દહન્તસ્સ. અપેહીતિ અપગચ્છ. એત્તોતિ ઇમસ્મા ઠાના. જમ્માતિ લામક.

અનૂપખેત્તેતિ અજઙ્ગલે ઉદકસમ્પન્ને ખેત્તે ફલવિસેસં પચ્ચાસીસન્તા. એતાય સદ્ધાય દદાહિ દાનન્તિ નિન્નં થલઞ્ચ પૂરેન્તો મેઘો વિય ગુણવન્તે નિગ્ગુણે ચ દાનં દેહિ, એવં દેન્તો ચ અપ્પેવ આરાધયે દક્ખિણેય્યેતિ. દક્ખિણેય્યેતિ સીલાદિગુણસમન્નાગતે.

તાનીતિ તે બ્રાહ્મણા. વેણુપદરેનાતિ વેળુવિલીવેન.

ગિરિં નખેન ખણસીતિ પબ્બતં અત્તનો નખેન ખણન્તો વિય અહોસિ. અયોતિ કાલલોહં. પદહસીતિ અભિભવસિ, અત્તનો સરીરેન અભિભવન્તો વિય અહોસિ.

આવેધિતન્તિ ચલિતં વિપરિવત્તેત્વા ઠિતં. પિટ્ઠિતોતિ પિટ્ઠિપસ્સેન. બાહું પસારેતિ અકમ્મનેય્યન્તિ અકમ્મક્ખમં બાહુદ્વયં થદ્ધં સુક્ખદણ્ડકં વિય કેવલં પસારેતિ, ન સમિઞ્જેતિ, સેતાનિ અક્ખીનિ પરિવત્તનેન કણ્હમણ્ડલસ્સ અદિસ્સનતો.

જીવિતન્તિ જીવનં.

વેહાયસન્તિ આકાસે. પથદ્ધુનોતિ પથભૂતદ્ધુનો વિય.

સઞ્ઞમ્પિ ન કરોતીતિ ‘‘ઇમે કુલપ્પસુતા’’તિ સઞ્ઞામત્તમ્પિ ન કરોતિ. દન્તકટ્ઠકુચ્છિટ્ઠકન્તિ ખાદિતદન્તકટ્ઠત્તા વુત્તં. એતસ્સેવ ઉપરિ પતિસ્સતિ અપ્પદુટ્ઠપદોસભાવતો, મહાસત્તસ્સ તદા ઉક્કંસગતખેત્તભાવતો. ઇદ્ધિવિસયો નામ અચિન્તેય્યો, તસ્મા કથં સૂરિયસ્સ ઉગ્ગન્તું નાદાસીતિ ન ચિન્તેતબ્બં. અરુણુગ્ગં ન પઞ્ઞાયતીતિ તસ્મિં પદેસે અરુણપભા ન પઞ્ઞાયતિ, અન્ધકારો એવ હોતિ.

યક્ખાવટ્ટો નુ ખો અયં કાલવિપરિયાયો. મહાપઞ્ઞન્તિ મહન્તાનં પઞ્ઞાનં અધિટ્ઠાનભૂતં. જનપદસ્સ મુખં પસ્સથાતિ ઇમસ્સ જનપદવાસિનો જનસ્સ ઉપદ્દવેન મઙ્કુભૂતં મુખં પસ્સથ.

એતસ્સ કથા એતસ્સેવ ઉપરિ પતિસ્સતીતિ યાહિ તેન પારમિતાપરિભાવનસમિદ્ધાહિ નાનાસમાપત્તિવિહારપરિપૂરિતાહિ સીલદિટ્ઠિસમ્પદાહિ સુસઙ્ખતસન્તાને મહાકરુણાધિવાસે મહાસત્તે અરિયૂપવાદકમ્મઅભિસપસઙ્ખાતા ફરુસવાચા પવત્તિતા, સા અભિસપિ તસ્સ ખેત્તવિસેસભાવતો તસ્સ ચ અજ્ઝાસયફરુસતાય દિટ્ઠધમ્મવેદનિયકમ્મં હુત્વા સચે સો મહાસત્તં ન ખમાપેતિ, સત્તમે દિવસે વિપચ્ચનસભાવં જાતં, ખમાપિતે પન મહાસત્તે પયોગસમ્પત્તિ પટિબાહિતત્તા અવિપાકધમ્મતં આપજ્જતિ અહોસિકમ્મભાવતો. અયઞ્હિ અરિયૂપવાદપાપસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનિયસ્સ ધમ્મતા, તેન વુત્તં ‘એતસ્સ કથા એતસ્સેવ ઉપરિ પતિસ્સતી’તિઆદિ. મહાસત્તો પન તં તસ્સ ઉપરિ પતિતું ન અદાસિ, ઉપાયેન મોચેસિ. તેન વુત્તં ચરિયાપિટકે (ચરિયા. ૨.૬૪) –

‘‘યં સો તદા મં અભિસપિ, કુપિતો દુટ્ઠમાનસો;

તસ્સેવ મત્થકે નિપતિ, યોગેન તં પમોચયિ’’ન્તિ.

યઞ્હિ તત્થ સત્તમે દિવસે બોધિસત્તેન સૂરિયુગ્ગમનનિવારણં કતં, અયમેત્થ યોગોતિ અધિપ્પેતો. યોગેન હિ ઉબ્બળ્હા સરાજિકા પરિસા નગરવાસિનો નેગમા ચેવ જાનપદા ચ બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં તાપસં આનેત્વા ખમાપેસું. સો ચ બોધિસત્તસ્સ ગુણે જાનિત્વા તસ્મિં ચિત્તં પસાદેસિ. યં પનસ્સ મત્થકે મત્તિકાપિણ્ડસ્સ ઠપનં, તસ્સ ચ સત્તધા ફાલનં કતં, તં મનુસ્સાનં ચિત્તાનુરક્ખણત્થં. અઞ્ઞથા હિ – ‘‘ઇમે પબ્બજિતા સમાના ચિત્તસ્સ વસે વત્તન્તિ, ન પન ચિત્તં અત્તનો વસે વત્તાપેન્તી’’તિ મહાસત્તમ્પિ તેન સદિસં કત્વા ગણ્હેય્યું, તદસ્સ તેસં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયાતિ. તેનાહ ‘‘અથસ્સા’’તિઆદિ.

લોહકૂટવસ્સન્તિ અયગુળવસ્સં. તદા હિ રતનમત્તાનિ દિયડ્ઢરતનમત્તાનિપિ તિખિણંસાનિ અયગુળમણ્ડલાનિ ઇતો ચિતો ચ નિપતન્તા મનુસ્સાનં સરીરાનિ ખણ્ડખણ્ડકાનિ અકંસુ. કલલવસ્સન્તિ તનુકકદ્દમપટલકદ્દમં. ઉપહચ્ચાતિ આઘાટેત્વા. તદેવ મજ્ઝારઞ્ઞં.

૬૭. અનુવિચ્ચકારન્તિ અનુવિચ્ચકરણં. કારણેહિ દ્વીહિ અનિય્યાનિકસાસને ઠિતાનં અત્તનો સાવકત્તં ઉપગતે પગ્ગહનિગ્ગહાનિ દસ્સેતું ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં.

૬૯. અનુપુબ્બિં કથન્તિ (દી. નિ. ટી. ૨.૭૫-૭૬; અ. નિ. ટી. ૩.૮.૧૨) અનુપુબ્બિયા અનુપુબ્બં કથેતબ્બકથં, કા પન સા? દાનાદિકથા. દાનકથા તાવ પચુરજનેસુપિ પવત્તિયા સબ્બસાધારણત્તા સુકરત્તા સીલે પતિટ્ઠાનસ્સ ઉપાયભાવતો ચ આદિતોવ કથિતા. પરિચ્ચાગસીલો હિ પુગ્ગલો પરિગ્ગહવત્થૂસુ નિસ્સઙ્ગભાવતો સુખેનેવ સીલાનિ સમાદિયતિ, તત્થ ચ સુપ્પતિટ્ઠિતો હોતિ. સીલેન દાયકપટિગ્ગહણવિસુદ્ધિતો પરાનુગ્ગહં વત્વા પરપીળાનિવત્તિવચનતો, કિરિયધમ્મં વત્વા અકિરિયધમ્મવચનતો, ભોગયસસમ્પત્તિહેતું વત્વા ભવસમ્પત્તિહેતુવચનતો ચ દાનકથાનન્તરં સીલકથા કથિતા. તઞ્ચ સીલં વટ્ટનિસ્સિતં, અયં ભવસમ્પત્તિ તસ્સ ફલન્તિ દસ્સનત્થં, ઇમેહિ ચ દાનસીલમયેહિ પણીતચરિયભેદભિન્નેહિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂહિ એતા ચાતુમહારાજિકાદીસુ પણીતતરાદિભેદભિન્ના અપરિમેય્યા ભોગભવસમ્પત્તિયોતિ દસ્સનત્થં તદનન્તરં સગ્ગકથા. સ્વાયં સગ્ગો રાગાદીહિ ઉપક્કિલિટ્ઠો સબ્બદા અનુપક્કિલિટ્ઠો અરિયમગ્ગોતિ દસ્સનત્થં સગ્ગાનન્તરં મગ્ગો, મગ્ગઞ્ચ કથેન્તેન તદધિગમૂપાયસન્દસ્સનત્થં સગ્ગપરિયાપન્નાપિ પગેવ ઇતરે સબ્બેપિ કામા નામ બહ્વાદીનવા અનિચ્ચા અદ્ધુવા વિપરિણામધમ્માતિ કામાનં આદીનવો. હીના ગમ્મા પોથુજ્જનિકા અનરિયા અનત્થસઞ્હિતાતિ તેસં ઓકારો લામકભાવો, સબ્બેપિ ભવા કિલેસાનં વત્થુભૂતાતિ તત્થ સંકિલેસો. સબ્બસો કિલેસવિપ્પમુત્તં નિબ્બાનન્તિ નેક્ખમ્મે આનિસંસો ચ કથેતબ્બોતિ અયમત્થો મગ્ગન્તીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દેન દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં.

સુખાનં નિદાનન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકાનં સમ્પરાયિકાનં નિબ્બાનસઞ્હિતાનઞ્ચાતિ સબ્બેસમ્પિ સુખાનં કારણં. યઞ્હિ કિઞ્ચિ લોકે ભોગસુખં નામ, તં સબ્બં દાનનિદાનન્તિ પાકટો અયમત્થો. યં પન ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનપટિસંયુત્તં સુખં, તસ્સપિ દાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતિયેવ. સમ્પત્તીનં મૂલન્તિ યા ઇમા લોકે પદેસરજ્જસિરિસ્સરિયસત્તરતનસમુજ્જલચક્કવત્તિસમ્પદાતિ એવંપભેદા માનુસિકા સમ્પત્તિયો, યા ચ ચાતુમહારાજાદિગતા દિબ્બા સમ્પત્તિયો, યા વા પનઞ્ઞાપિ સમ્પત્તિયો, તાસં સબ્બાસં ઇદં મૂલકારણં. ભોગાનન્તિ ભુઞ્જિતબ્બટ્ઠેન ‘‘ભોગો’’ન્તિ લદ્ધનામાનં મનાપિયરૂપાદીનં, તન્નિસ્સયાનં વા ઉપભોગસુખાનં, પતિટ્ઠા નિચ્ચલાધિટ્ઠાનતાય. વિસમગતસ્સાતિ બ્યસનપ્પત્તસ્સ. તાણન્તિ રક્ખા તતો પરિપાલનતો. લેણન્તિ બ્યસનેહિ પરિપાતિયમાનસ્સ ઓલીયનપદેસો. ગતીતિ ગન્તબ્બટ્ઠાનં. પરાયણન્તિ પટિસરણં. અવસ્સયોતિ વિનિપતિતું અદેન્તો નિસ્સયો. આરમ્મણન્તિ ઓલુબ્ભારમ્મણં.

રતનમયસીહાસનસદિસન્તિ સબ્બરતનમયસત્તઙ્ગમહાસીહાસનસદિસં, મહગ્ઘં હુત્વા સબ્બસો વિનિપતિતું અપ્પદાનતો. મહાપથવિસદિસં ગતગતટ્ઠાને પતિટ્ઠાસમ્ભવતો. યથા દુબ્બલસ્સ પુરિસસ્સ આલમ્બનરજ્જુ ઉત્તિટ્ઠતો તિટ્ઠતો ચ ઉપત્થમ્ભો, એવં દાનં સત્તાનં સમ્પત્તિભવે ઉપપત્તિયા ઠિતિયા ચ પચ્ચયો હોતીતિ આહ ‘‘આલમ્બનટ્ઠેન આલમ્બનરજ્જુસદિસ’’ન્તિ. દુક્ખનિત્થરણટ્ઠેનાતિ દુગ્ગતિદુક્ખનિત્થરણટ્ઠેન. સમસ્સાસનટ્ઠેનાતિ લોભમચ્છરિયાદિપટિસત્તુપદ્દવતો સમ્મદેવ અસ્સાસનટ્ઠેન. ભયપરિત્તાણટ્ઠેનાતિ દાલિદ્દિયભયતો પરિપાલનટ્ઠેન. મચ્છેરમલાદીહીતિ મચ્છેરલોભદોસઇસ્સામિચ્છાદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિ ચિત્તમલેહિ. અનુપલિત્તટ્ઠેનાતિ અનુપક્કિલિટ્ઠતાય. તેસન્તિ મચ્છેરમલાદીનં. એતેસં એવ દુરાસદટ્ઠેન. અસન્તાસનટ્ઠેનાતિ અસન્તાસહેતુભાવેન. યો હિ દાયકો દાનપતિ, સો સમ્પતિપિ ન કુતોચિ સન્તસતિ, પગેવ આયતિં. બલવન્તટ્ઠેનાતિ મહાબલવતાય. દાયકો હિ દાનપતિ સમ્પતિ પક્ખબલેન બલવા હોતિ, આયતિં પન કાયબલાદીહિ. અભિમઙ્ગલસમ્મતટ્ઠેનાતિ ‘‘વુડ્ઢિકારણ’’ન્તિ અભિસમ્મતભાવેન. વિપત્તિતો સમ્પત્તિયા નયનં ખેમન્તભૂમિસમ્પાપનં.

ઇદાનિ મહાબોધિચરિયભાવેનપિ દાનગુણં દસ્સેતું દાનં નામેતન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અત્તાનં નિય્યાદેન્તેનાતિ એતેન દાનફલં સમ્મદેવ પસ્સન્તા મહાપુરિસા અત્તનો જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજન્તિ, તસ્મા કો નામ વિઞ્ઞુજાતિકો બાહિરે વત્થુમ્હિ સઙ્ગં કરેય્યાતિ ઓવાદં દેતિ. ઇદાનિ યા લોકિયા લોકુત્તરા ચ ઉક્કંસગતા સમ્પત્તિયો, તા સબ્બા દાનતોયેવ પવત્તન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘દાનઞ્હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સક્કમારબ્રહ્મસમ્પત્તિયો અત્તહિતાય એવ, ચક્કવત્તિસમ્પત્તિ પન અત્તહિતાય ચ પરહિતાય ચાતિ દસ્સેતું સા તાસં પરતો વુત્તા. એતા લોકિયા, ઇમા પન લોકુત્તરાતિ દસ્સેતું ‘‘સાવકપારમીઞાણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તાસુપિ ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠતરુક્કટ્ઠતમમેવ દસ્સેતું કમેન ઞાણત્તયં વુત્તં. તેસં પન દાનસ્સ પચ્ચયભાવો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. એતેનેવ તસ્સ બ્રહ્મસમ્પત્તિયાપિ પચ્ચયભાવો દીપિતોતિ વેદિતબ્બો.

દાનઞ્ચ નામ હિતજ્ઝાસયેન, પૂજાવસેન વા અત્તનો સન્તકસ્સ પરેસં પરિચ્ચજનં, તસ્મા દાયકો પુરિસપુગ્ગલો પરેસં સન્તકં હરિસ્સતીતિ અટ્ઠાનમેતન્તિ આહ – ‘‘દાનં દદન્તો સીલં સમાદાતું સક્કોતી’’તિ. સીલાલઙ્કારસદિસો અલઙ્કારો નત્થિ સોભાવિસેસાવહત્તા સીલસ્સ. સીલપુપ્ફસદિસં પુપ્ફં નત્થીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સીલગન્ધસદિસો ગન્ધો નત્થીતિ એત્થ ‘‘ચન્દનં તગરં વાપી’’તિઆદિકા (ધ. પ. ૫૫; મિ. પ. ૪.૧.૧) ગાથા – ‘‘ગન્ધો ઇસીનં ચિરદિક્ખિતાનં, કાયા ચુતો ગચ્છતિ માલુતેના’’તિઆદિકા (જા. ૨.૧૭.૫૫) જાતકગાથાયો ચ આહરિત્વા વત્તબ્બા, સીલઞ્હિ સત્તાનં આભરણઞ્ચેવ અલઙ્કારો ચ ગન્ધવિલેપનઞ્ચ દસ્સનીયભાવાવહઞ્ચ. તેનાહ ‘‘સીલાલઙ્કારેન હી’’તિઆદિ.

અયં સગ્ગો લબ્ભતીતિ ઇદં મજ્ઝિમેહિ છન્દાદીહિ સમાદાનસીલં સન્ધાયાહ. તેનાહ સક્કો દેવરાજા –

‘‘હીનેન બ્રહ્મચરિયેન, ખત્તિયે ઉપપજ્જતિ;

મજ્ઝિમેન ચ દેવત્તં, ઉત્તમેન વિસુજ્ઝતી’’તિ. (જા. ૧.૮.૭૫; ૨.૨૨.૪૨૯; દી. નિ. ટી. ૨.૭૫-૭૬);

ઇટ્ઠોતિ સુખો. કન્તોતિ કમનીયો. મનાપોતિ મનવડ્ઢનકો. તં પન તસ્સ ઇટ્ઠાદિભાવં દસ્સેતું ‘‘નિચ્ચમેત્થ કીળા’’તિઆદિ વુત્તં.

દોસોતિ અનિચ્ચતાદિના અપ્પસ્સાદાદિના ચ દૂસિતભાવો, યતો તે વિઞ્ઞૂનં ચિત્તં નારાધેન્તિ. અથ વા આદીનં વાતિ પવત્તેતીતિ આદીનવો, પરમકપણતા. તથા ચ કામા યથાભૂતં પચ્ચવેક્ખન્તાનં પચ્ચુપતિટ્ઠન્તિ. લામકભાવોતિ અસેટ્ઠેહિ સેવિતબ્બો, સેટ્ઠેહિ ન સેવિતબ્બો નિહીનભાવો. સંકિલિસ્સનન્તિ વિબાધકતા ઉપતાપતા ચ.

નેક્ખમ્મે આનિસંસન્તિ એત્થ યત્તકા કામેસુ આદીનવા, તપ્પટિપક્ખતો તત્તકા નેક્ખમ્મે આનિસંસા. અપિચ – ‘‘નેક્ખમ્મં નામેતં અસમ્બાધં અસંકિલિટ્ઠં નિક્ખન્તં કામેહિ, નિક્ખન્તં કામસઞ્ઞાય, નિક્ખન્તં કામવિતક્કેહિ, નિક્ખન્તં કામપરિળાહેહિ, નિક્ખન્તં બ્યાપાદસઞ્ઞાયા’’તિઆદિના (સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૨૬; દી. નિ. ટી. ૨.૭૫-૭૬) નયેન નેક્ખમ્મે આનિસંસે પકાસેસિ, પબ્બજ્જાય ઝાનાદીસુ ચ ગુણે વિભાવેસિ વણ્ણેસિ. કલ્લચિત્તન્તિ હેટ્ઠા પવત્તિતદેસનાય અસ્સદ્ધિયાદીનં ચિત્તદોસાનં વિગતત્તા ઉપરિદેસનાય ભાજનભાવૂપગમનેન કમ્મક્ખમચિત્તં. અટ્ઠકથાયં પન યસ્મા અસ્સદ્ધિયાદયો ચિત્તસ્સ રોગભૂતા, તદા તે વિગતા, તસ્મા આહ ‘‘અરોગચિત્ત’’ન્તિ. દિટ્ઠિમાનાદિકિલેસવિગમેન મુદુચિત્તં. કામચ્છન્દાદિવિગમેન વિનીવરણચિત્તં. સમ્માપટિપત્તિયં ઉળારપીતિપામોજ્જયોગેન ઉદગ્ગચિત્તં. તત્થ સદ્ધાસમ્પત્તિયા પસન્નચિત્તં. યદા ભગવા અઞ્ઞાસીતિ સમ્બન્ધો. અથ વા કલ્લચિત્તન્તિ કામચ્છન્દવિગમેન અરોગચિત્તં. મુદુચિત્તન્તિ બ્યાપાદવિગમેન મેત્તાવસેન અકથિનચિત્તં. વિનીવરણચિત્તન્તિ ઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચવિગમેન વિક્ખેપસ્સ વિગતત્તા તેન અપિહિતચિત્તં. ઉદગ્ગચિત્તન્તિ થિનમિદ્ધવિગમેન સમ્પગ્ગહિતવસેન અલીનચિત્તં. પસન્નચિત્તન્તિ વિચિકિચ્છાવિગમેન સમ્માપટિપત્તિયં અધિમુત્તચિત્તન્તિ એવમેત્થ સેસપદાનં અત્થો વેદિતબ્બો.

સેય્યથાપીતિઆદિના ઉપમાવસેન ઉપાલિસ્સ સંકિલેસપ્પહાનં અરિયમગ્ગનિપ્ફાદનઞ્ચ દસ્સેતિ. અપગતકાળકન્તિ વિગતકાળકં. સમ્મદેવાતિ સુટ્ઠુ એવ. રજનન્તિ નીલપીતાદિરઙ્ગજાતં. પટિગ્ગણ્હેય્યાતિ ગણ્હેય્ય પભસ્સરં ભવેય્ય. તસ્મિંયેવ આસનેતિ તિસ્સં એવ નિસજ્જાયં. એતેનસ્સ લહુવિપસ્સકતા તિક્ખપઞ્ઞતા સુખપટિપદાખિપ્પાભિઞ્ઞતા ચ દસ્સિતા હોતિ. વિરજન્તિ અપાયગમનીયરાગરજાદીનં વિગમેન વિરજં. અનવસેસદિટ્ઠિવિચિકિચ્છામલાપગમેન વીતમલં. તિણ્ણં મગ્ગાનન્તિ હેટ્ઠિમાનં તિણ્ણં મગ્ગાનં. તસ્સ ઉપ્પત્તિઆકારદસ્સનન્તિ કસ્મા વુત્તં? નનુ મગ્ગઞાણં અસઙ્ખતધમ્મારમ્મણન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તં હી’’તિઆદિ. તત્થ પટિવિજ્ઝન્તન્તિ અસમ્મોહપટિવેધવસેન પટિવિજ્ઝન્તં. તેનાહ ‘‘કિચ્ચવસેના’’તિ.

તત્રિદં ઉપમાસંસન્દનં – વત્થં વિય ચિત્તં, વત્થસ્સ આગન્તુકમલેહિ કિલિટ્ઠભાવો વિય ચિત્તસ્સ રાગાદિમલેહિ સંકિલિટ્ઠભાવો, ધોવનસિલા વિય અનુપુબ્બીકથા, ઉદકં વિય સદ્ધા, ઉદકે તેમેત્વા ઊસગોમયછારિકાભરેહિ કાળકપદેસે સમ્મદ્દિત્વા વત્થસ્સ ધોવનપયોગો વિય સદ્ધાસિનેહેન તેમેત્વા સતિસમાધિપઞ્ઞાહિ દોસે સિથિલે કત્વા સુતાદિવિધિના ચિત્તસ્સ સોધને વીરિયારમ્ભો. તેન પયોગેન વત્થે કાળકાપગમો વિય વીરિયારમ્ભેન કિલેસવિક્ખમ્ભનં, રઙ્ગજાતં વિય અરિયમગ્ગો, તેન સુદ્ધસ્સ વત્થસ્સ પભસ્સરભાવો વિય વિક્ખમ્ભિતકિલેસસ્સ ચિત્તસ્સ મગ્ગેન પરિયોદપનન્તિ.

દિટ્ઠધમ્મોતિ વત્વા દસ્સનં નામ ઞાણદસ્સનતો અઞ્ઞમ્પિ અત્થીતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘પત્તધમ્મો’’તિ વુત્તં. પત્તિ ચ ઞાણસમ્પત્તિતો અઞ્ઞાપિ વિજ્જતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘વિદિતધમ્મો’’તિ વુત્તં. સા પનેસા વિદિતધમ્મતા ધમ્મેસુ એકદેસનાપિ હોતીતિ નિપ્પદેસતો વિદિતભાવં દસ્સેતું ‘‘પરિયોગાળ્હધમ્મો’’તિ વુત્તં. તેનસ્સ સચ્ચાભિસમ્બોધંયેવ દીપેતિ. મગ્ગઞાણઞ્હિ એકાભિસમયવસેન પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચં સાધેન્તં નિપ્પદેસેન ચતુસચ્ચધમ્મં સમન્તતો ઓગાહન્તં નામ હોતિ. તેનાહ – ‘‘દિટ્ઠો અરિયસચ્ચધમ્મો એતેનાતિ દિટ્ઠધમ્મો’’તિ. તિણ્ણા વિચિકિચ્છાતિ સપ્પટિભયકન્તારસદિસા સોળસવત્થુકા અટ્ઠવત્થુકા ચ તિણ્ણા વિચિકિચ્છા તિણ્ણવિચિકિચ્છા. વિગતકથંકથોતિ પવત્તિઆદીસુ ‘‘એવં નુ ખો, કિં નુ ખો’’તિ એવં પવત્તિકા વિગતા સમુચ્છિન્ના કથંકથા. સારજ્જકરાનં પાપધમ્માનં પહીનત્તા તપ્પટિપક્ખેસુ સીલાદિગુણેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા વેસારજ્જં વિસારદભાવં વેય્યત્તિયં પત્તો. અત્તના એવ પચ્ચક્ખતો દિટ્ઠત્તા ન તસ્સ પરો પચ્ચેતબ્બો અત્થીતિ અપરપ્પચ્ચયો.

૭૧. પણ્ડિતોતિ પઞ્ઞવા.

૭૨. તેન હિ સમ્માતિ દોવારિકેન સદ્ધિં સલ્લપતિયેવ, ‘‘એત્થેવા’’તિ તેન વુત્તવચનં સુત્વાપિ તસ્સ અત્થં અસલ્લક્ખેન્તો. કસ્મા? પરિદેવતાય. તેનાહ ‘‘બલવસોકેન અભિભૂતો’’તિ.

૭૩. તેનેવાતિ યેન ઉત્તરાસઙ્ગેન આસનં સમ્મજ્જતિ, તેનેવ ઉદરે પરિક્ખિપન્તો ‘‘માહં સત્થારં મમ સરીરેન ફુસિ’’ન્તિ અન્તરં કરોન્તો ઉત્તરાસઙ્ગેન તં ઉદરે પરિક્ખિપન્તો પરિગ્ગહેત્વા. ‘‘દત્તપઞ્ઞત્ત’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૧૭૧) વિય દત્ત-સદ્દો એત્થ બાલપરિયાયોતિ આહ ‘‘જળોસિ જાતો’’તિ. ઉપટ્ઠાકસ્સ અઞ્ઞથાભાવેનાતિ પુબ્બે અત્તનો ઉપટ્ઠાકસ્સ ઇદાનિ અનુપટ્ઠાકભાવેન.

૭૫. અવિઞ્ઞાણકં દારુસાખાદિમયં. બહલબહલં પીતાવલેપનં રઙ્ગજાતન્તિ અતિવિય બહલં પીતવણ્ણમઞ્જિટ્ઠઆદિઅવલેપનરજનં. ઘટ્ટેત્વા ઉપ્પાદિતચ્છવિં, યા રઙ્ગં પિવતિ. નિલ્લોમતન્તિ પુનપ્પુનં અનુલિમ્પનેન. ખણ્ડખણ્ડિતન્તિ ખણ્ડખણ્ડિતભાવં. રઙ્ગક્ખમો રજનિયો. તેનાહ ‘‘રાગમત્તં જનેતી’’તિ. અનુયોગન્તિ ચોદનં. વીમંસન્તિ વિચારણં. થુસે કોટ્ટેત્વા તણ્ડુલપરિયેસનં વિય કદલિયં સારપરિયેસનં વિય ચ નિગણ્ઠવાદે સારવીમંસનં. તતો એવ ચ તં વીમંસન્તો રિત્તકો તુચ્છકોવ હોતીતિ. સબ્બમ્પિ બુદ્ધવચનં ચતુસચ્ચવિનિમુત્તં નત્થિ, તઞ્ચ વીમંસિયમાનં વિઞ્ઞૂનં પીતિસોમનસ્સમેવ જનેતિ, અતપ્પકઞ્ચ અસેચનાભાવેનાતિ આહ ‘‘ચતુસચ્ચકથા હી’’તિઆદિ. યથા યથાતિ યદિ ખન્ધમુખેન યદિ ધાતાયતનાદીસુ અઞ્ઞતરમુખેન બુદ્ધવચનં ઓગાહિસ્સતિ, તથા તથા ગમ્ભીરઞાણાનંયેવ ગોચરભાવતો ગમ્ભીરમેવ હોતિ. યો ચેત્થ પણ્ડિતો નિપુણો કતપરપ્પવાદો પણિધાય સબ્બથામેન ચોદનં આરમ્ભતિ તસ્સ ચોદના કેસગ્ગમત્તમ્પિ ચાલેતું ન સક્કોતિ. પુન સુચિરમ્પિ કાલં વિચારેન્તેસુપિ વિમદ્દક્ખમતો, એવં તથાગતવાદો સ્વાખ્યાતભાવતોતિ આહ ‘‘અનુયોગક્ખમો વિમજ્જનક્ખમો ચા’’તિ.

૭૬. વિસયપરિઞ્ઞાણેન દહતિ પટિપક્ખે સોધેતીતિ ધીરો, સ્વાયમસ્સ ધીરભાવો સબ્બસો સમ્મોહવિદ્ધંસનતાયાતિ આહ – ‘‘યા પઞ્ઞા…પે… તેન સમન્નાગતસ્સા’’તિ. પભિન્નખીલસ્સાતિ સમુચ્છિન્નસબ્બચેતોખીલસ્સ, કિલેસમચ્ચુમારવિજયેનેવ અભિસઙ્ખારખન્ધમારા જિતાવ હોન્તીતિ તેસં દ્વિન્નં ઇધ અગ્ગહણં. ઈઘ-સદ્દો દુક્ખપરિયાયોતિ આહ ‘‘નિદ્દુક્ખસ્સા’’તિ. તત્થ સઉપાદિસેસનિબ્બાનપ્પત્તિયા કિલેસેન નિદ્દુક્ખતા, અનુપાદિસેસનિબ્બાનપ્પત્તિયા વિપાકદુક્ખેન નિદ્દુક્ખતા. રજ્જનદુસ્સનમુય્હનાદિવસેન વિવિધં ઈસનતો વીસં, વીસમેવ વેસં, રાગાદીતિ આહ – ‘‘વેસન્તરસ્સાતિ રાગાદિવીસં તરિત્વા વિતરિત્વા ઠિતસ્સા’’તિ.

તુસિતસ્સાતિ કરુણાયનવસેન તુસિયા ઇતસ્સ સંવત્તસ્સ. એવં સતિ ‘‘મુદિતસ્સા’’તિ ઇદં પુનરુત્તમેવ હોતિ. મનુજસ્સાતિ પઠમાય જાતિયા ભગવા મનુસ્સજાતિયો હુત્વા વુત્તાનં વક્ખમાનાનઞ્ચ વસેન સદેવકં અભિભવિત્વા ઠિતો અચ્છરિયો ભગવાતિ દસ્સેતિ. સદેવકં લોકં સંસારતો નિબ્બાનસુખં નરતિ નેતિ પાપેતીતિ નરો, નાયકોતિ અત્થો, તસ્સ નરસ્સ, તેનાહ ‘‘પુનરુત્ત’’ન્તિ. ‘‘મનુજસ્સા’’તિ વત્વા ‘‘નરસ્સા’’તિ પુનરુત્તં પદં. અત્થવસેન અઞ્ઞથા વુચ્ચમાને એકેકગાથાય દસગુણા નપ્પહોન્તિ, ન પૂરેન્તીતિ અત્થો.

વિનેતીતિ વિનયો, વિનયો એવ વેનેયિકોતિ આહ ‘‘સત્તાનં વિનાયકસ્સા’’તિ. વિઞ્ઞૂનં રુચિં રાતિ, ઈરેતીતિ વા રુચિરો, સ્વાયમસ્સ રુચિરભાવો કુસલતાયાતિ આહ ‘‘સુચિધમ્મસ્સા’’તિ. પભાસકસ્સાતિ ઞાણાલોકેન પભસ્સરભાવકરસ્સ. નિસ્સઙ્ગસ્સાતિ અટ્ઠસુપિ પરિસાસુ, સદેવે વા સબ્બસ્મિં લોકે અગ્ગણ્હાપનપરિચ્ચાગેન નિસ્સટસ્સ. ગમ્ભીરગુણસ્સાતિ પરેસં ઞાણેન અપ્પતિટ્ઠભાવા ગમ્ભીરગુણસ્સ. તેનાહ ભગવા – ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, અઞ્ઞેવ ધમ્મા ગમ્ભીરા’’તિઆદિ (દી. નિ. ૧.૨૮). અરિયાય વા તુણ્હીભાવેન મોનપ્પત્તસ્સ. ધમ્મે ઠિતસ્સાતિ ધમ્મકાયે સુપ્પતિટ્ઠિતસ્સ. સંવુતત્તસ્સાતિ અરક્ખિયકાયસમાચારાદિતાય સંવુતસભાવસ્સ.

આગું ન કરોતીતિઆદીહિ ચતૂહિ કારણેહિ, પન્તસેનાસનસ્સાતિ વિવિત્તસેનાસનસ્સ. પટિમન્તનપઞ્ઞાયાતિ સબ્બપરપ્પવાદાનં વિપરાવત્તમન્તનપઞ્ઞાય. મોનં વુચ્ચતિ ઞાણં સબ્બતો કિલેસાનં નિધુનનતો.

ઇસિસત્તમસ્સાતિ સબ્બઇસીસુ જેટ્ઠસ્સ સાધુતમસ્સ. સેટ્ઠપ્પત્તસ્સાતિ સેટ્ઠં ઉત્તમં સમ્માસમ્બોધિં પત્તસ્સ. અક્ખરાદીનીતિ અક્ખરપદબ્યઞ્જનાકાર-નિરુત્તિનિદ્દેસ-સંકાસનપકાસન-વિવરણ-વિભજનુત્તાનીકરણાનીતિ બ્યઞ્જનત્થપદાનિ. સમોધાનેત્વા વિનેય્યજ્ઝાસયાનુરૂપં પકાસનતો કથનતો પદકસ્સ. પુરિ-સદ્દો ‘‘પુબ્બે’’તિ ઇમિના સમાનત્થોતિ આહ – ‘‘પુરિન્દદસ્સાતિ સબ્બપઠમં ધમ્મદાનદાયકસ્સા’’તિ. ભગવા અસય્હં સહિતું સમત્થોતિ આહ ‘‘સમત્થસ્સા’’તિ. તેનાહ – ‘‘તથાગતં બુદ્ધમસય્હસાહિન’’ન્તિ (ઇતિવુ. ૩૮). તે પત્તસ્સાતિ તે ગુણે અનવસેસતો પત્તસ્સ. વિત્થારેત્વા સંકિલેસવોદાનધમ્મં બ્યાકરોતીતિ બ્યાકરણો, બ્યાકરણો એવ વેય્યાકરણો. તન્તિપદન્તિ તન્તિં આરોપેત્વા ઠપિતં પદં.

તણ્હાબન્ધનેન સબ્બેન વા કિલેસબન્ધનેન અબદ્ધસ્સ. મહાપઞ્ઞાયાતિ મહાનુભાવાય પઞ્ઞાય, મહાવિસયાય વા પઞ્ઞાય. સબ્બા હિ ભગવતો પઞ્ઞા મહાનુભાવા, યથાસકં વિસયે મહાવિસયા ચ એકાદિવસેન અનવસેસતો મહાવિસયા નામ સબ્બઞ્ઞુતાવ. આનુભાવદસ્સનટ્ઠેનાતિ અચ્છરિયાચિન્તેય્યાપરિમેય્યસ્સ અત્તનો આનુભાવસ્સ લોકસ્સ દસ્સનટ્ઠેન. યક્ખસ્સાતિ વા લોકેન પૂજનીયસ્સ. અયં ઉપાસકો ખુજ્જુત્તરા વિય ઉપાસિકા સેખપટિસમ્ભિદાપ્પત્તોતિ આહ ‘‘સોતાપત્તિમગ્ગેનેવ પટિસમ્ભિદા આગતા’’તિ. કિલેસપ્પહાનવણ્ણં કથેન્તોતિ કિલેસપ્પહાનં વિસયં નિમિત્તં કત્વા વણ્ણં કથેન્તો.

૭૭. સમ્પિણ્ડિતાતિ સન્નિચિતા, ગન્થિતાતિ અત્થો. ઇમે સત્તાતિ યં યદેવ પરિબ્ભમન્તા સત્તા. અત્તનોવ ચિન્તયન્તીતિ અવીતતણ્હતાય સકંયેવ પયોજનં ચિન્તેન્તિ. તથા હિ મતે ઞાતકે અનુસોચન્તાપિ તેહિ સાધેતબ્બસ્સ અત્તનો પયોજનસ્સેવ વસેન અનુસોચન્તિ. ઉણ્હં અહોસીતિ બલવતા ચિત્તસ્સ સન્તાપેન સન્તત્તં અબ્ભન્તરં હદયટ્ઠાનં ખદિરઙ્ગારસન્તાપિતં વિય ઉણ્હં અહોસિ. તેનાહ ‘‘લોહિતં વિલીયિત્થા’’તિ. પત્તમત્તન્તિ એકપત્તપૂરમત્તં. અભિસમયસાધિકાય ચતુસચ્ચદેસનાય સઙ્ખેપેનેવ દેસિતત્તા આહ – ‘ઉગ્ઘટિતઞ્ઞુપુગ્ગલસ્સ વસેન ધમ્મદેસના પરિનિટ્ઠિતા’’તિ.

ઉપાલિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.