૧. ગહપતિવગ્ગો

૧. કન્દરકસુત્તવણ્ણના

૧. આરામપોક્ખરણીઆદીસૂતિ આરામપોક્ખરણીઉય્યાનચેતિયટ્ઠાનાદીસુ. ઉસ્સન્નાતિ બહુલા. અસોકકણિકારકોવિળારકુમ્ભીરાજરુક્ખેહિ સમ્મિસ્સતાય તં ચમ્પકવનં નીલાદિપઞ્ચવણ્ણકુસુમપટિમણ્ડિતન્તિ દટ્ઠબ્બં, ન ચમ્પકરુક્ખાનંયેવ નીલાદિપઞ્ચવણ્ણકુસુમતાયાતિ વદન્તિ. ભગવા કુસુમગન્ધસુગન્ધે ચમ્પકવને વિહરતીતિ ઇમિના ન માપનકાલે એવ તસ્મિં નગરે ચમ્પકરુક્ખા ઉસ્સન્ના, અથ ખો અપરભાગેપીતિ દસ્સેતિ. ‘‘પઞ્ચસતમત્તેહિ અડ્ઢતેળસેહી’’તિ એવં અદસ્સિતપરિચ્છેદેન. હત્થિનો ચારેતિ સિક્ખાપેતીતિ હત્થાચરિયો હત્થીનં સિક્ખાપકો, તસ્સ પુત્તોતિ આહ ‘‘હત્થાચરિયસ્સ પુત્તો’’તિ. તદા ભગવા તેસં પસાદજનનત્થં અત્તનો બુદ્ધાનુભાવં અનિગુહિત્વાવ નિસિન્નોતિ દસ્સેન્તો ‘‘છબ્બણ્ણાનં ઘનબુદ્ધરસ્મીન’’ન્તિઆદિમાહ. ભગવતો ચેવ ગારવેનાતિ ભગવતો ગરુભાવેન, ભગવતિ ગારવેનાતિ વા પાઠો.

નિચ્ચં ન હોતીતિ અભિણ્હં ન હોતિ, કદાચિદેવ હોતીતિ અત્થો. અભિણ્હનિચ્ચતા હિ ઇધ અધિપ્પેતા, ન કૂટટ્ઠનિચ્ચતા. લોકે કિઞ્ચિ વિમ્હયાવહં દિસ્વા હત્થવિકારમ્પિ કરોન્તિ, અઙ્ગુલિં વા ફોટયન્તિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અચ્છરં પહરિતું યુત્ત’’ન્તિ. અભૂતપુબ્બં ભૂતન્તિ અયં નિરુત્તિનયો યેભુય્યેન ઉપાદાય રુળ્હીવસેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. તથા હિ પાળિયં ‘‘યેપિ તે, ભો ગોતમ, અહેસું અતીતમદ્ધાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં, કિઞ્ચિ અકત્તબ્બમ્પિ કરિયમાનં દુક્કરભાવેન વિમ્હયાવહં હોતિ, તથા કિઞ્ચિ કત્તબ્બં, પુરિમં ગરહચ્છરિયં, પચ્છિમં પસંસચ્છરિયં, તદુભયં સુત્તપદસો દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં.

સમ્મા પટિપાદિતોતિ સમ્માપટિપદાયં ઠપિતો. એસા પટિપદા પરમાતિ એતપરમં, ભાવનપુંસકનિદ્દેસોયં યથા ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિ (અ. નિ. ૪.૭૦). અયઞ્હેત્થ અત્થો – ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘો પટિપદાય તુમ્હેહિ પટિપાદિતો, અતીતેપિ કાલે બુદ્ધા એતપરમંયેવ ભિક્ખુસઙ્ઘં સમ્મા પટિપાદેસું, અનાગતેપિ કાલે એતપરમંયેવ ભિક્ખુસઙ્ઘં સમ્મા પટિપાદેસ્સન્તીતિ પરિબ્બાજકો નયગ્ગાહેન દિટ્ઠેન અદિટ્ઠં અનુમિનન્તો સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધાનં સાસને સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિં મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણં વિય સમસમં કત્વા દસ્સેતિ, એવં દસ્સેન્તો ચ તેસં સુધમ્મતઞ્ચ તથા દસ્સેતિ એવાતિ વેદિતબ્બો, બુદ્ધસુબુદ્ધતા પન નેસં સરૂપેનેવ દસ્સિતાતિ. ન ઇતો ભિય્યોતિ ઇમિના પાળિયં એતપરમંયેવાતિ અવધારણેન નિવત્તિતં દસ્સેતિ સીલપદટ્ઠાનત્તા સમાધિસ્સ, સમાધિપદટ્ઠાનત્તા ચ પઞ્ઞાય સીલેપિ ચ અભિસમાચારિકપુબ્બકત્તા આદિબ્રહ્મચરિયકસ્સ વુત્તં ‘‘આભિસમાચારિકવત્તં આદિં કત્વા’’તિ.

૨. પુચ્છાનુસન્ધિઆદીસુ અનન્તોગધત્તા ‘‘પાટિએક્કો અનુસન્ધી’’તિ વત્વા તમેવત્થં પાકટં કાતું ‘‘ભગવા કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપસન્તકારણન્તિ ઉપસન્તભાવકારણં. તઞ્હિ અરિયાનંયેવ વિસયો, તત્થાપિ ચ બુદ્ધાનં એવ અનવસેસતો વિસયોતિ ઇમમત્થં બ્યતિરેકતો અન્વયતો ચ દસ્સેતું ન હિ ત્વન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઞાતત્થચરિયા કાકજાતકાદિવસેન વેદિતબ્બા, લોકત્થચરિયા તંતંપારમિપૂરણવસેન, બુદ્ધત્થચરિયા મહાબોધિજાતકાદિવસેન. અચ્છરિયં ભો ગોતમાતિઆદિના કન્દરકેન કતં પસાદપવેદનં દસ્સેતિ.

યેપિ તેતિઆદિના તેન વુત્તમત્થં પચ્ચનુભાસન્તેન ભગવતા સમ્પટિચ્છિતન્તિ ચરિતત્તા આહ – ‘‘સન્તિ હિ કન્દરકાતિ અયમ્પિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધી’’તિ. યો હિ કન્દરકેન ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપસન્તભાવો કિત્તિતો, તં વિભજિત્વા દસ્સેન્તોપિ તેન અપુચ્છિતોયેવ અત્તનો અજ્ઝાસયેન ભગવા ‘‘સન્તિ હી’’તિઆદિના દેસનં આરભિ. તેનાહ ‘‘ભગવતો કિર એતદહોસી’’ તિઆદિ. કપ્પેત્વાતિ અઞ્ઞથા સન્તમેવ અત્તાનં અઞ્ઞથા વિધાય. પકપ્પેત્વાતિ સનિદસ્સનવસેન ગહેત્વા. તેનાહ ‘‘કુહકભાવેના’’તિઆદિ. પટિપદં પૂરયમાનાતિ કામં અવિસેસેન સેક્ખા વુચ્ચન્તિ, તે પન અધિગતમગ્ગવસેન ‘‘પૂરયમાના’’તિ ન વત્તબ્બા કિચ્ચસ્સ નિટ્ઠિતત્તા. મગ્ગો હિ એકચિત્તક્ખણિકોતિ આહ ‘‘ઉપરિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનાય ઉપસન્તા’’તિ. ઇતો મુત્તાતિ મગ્ગેનાગતૂપસમતો મુત્તા. કલ્યાણપુથુજ્જને સન્ધાય વદતિ. તેનાહ ‘‘ચતૂહિ સતિપટ્ઠાનેહિ ઉપસન્તા’’તિ.

સતતસીલાતિ અવિચ્છિન્નસીલા. સાતિસયો હિ એતેસં સીલસ્સ અખણ્ડાદિભાવો. સુપરિસુદ્ધસીલતાવસેન સન્તતા વુત્તિ એતેસન્તિ સન્તતવુત્તિનોતિ આહ ‘‘તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. એવં સીલવુત્તિવસેન ‘‘સન્તતવુત્તિનો’’તિ પદસ્સ અત્થં વત્વા ઇદાનિ જીવિતવુત્તિવસેન દસ્સેન્તો ‘‘સન્તતજીવિકાવાતિ અત્થો’’તિ આહ. સાસનસ્સ જીવિતવુત્તિ સીલસન્નિસ્સિતા એવાતિ આહ ‘‘તસ્મિ’’ન્તિઆદિ.

નિપયતિ વિસોસેતિ રાગાદિસંકિલેસં, તતો વા અત્તાનં નિપાતીતિ નિપકો, પઞ્ઞવા. તેનાહ ‘‘પઞ્ઞવન્તો’’તિ. પઞ્ઞાય ઠત્વા જીવિકાકપ્પનં નામ બુદ્ધપટિકુટ્ઠમિચ્છાજીવં પહાય સમ્માજીવેન જીવનન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘યથા એકચ્ચો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪) તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૪) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. રથવિનીતપટિપદાદયો તેસુ તેસુ સુત્તેસુ વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. ઇતો અઞ્ઞત્થ મહાગોપાલકસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૪૬ આદયો) લોકુત્તરસતિપટ્ઠાના કથિતાતિ આહ – ‘‘ઇધ પન લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા સતિપટ્ઠાના કથિતા’’તિ, સતિપટ્ઠાનસુત્તેપિ (દી. નિ. ૨.૩૭૩-૩૭૪; મ. નિ. ૧.૧૦૬ આદયો) વોમિસ્સકાવ કથિતાતિ. એત્તકેનાતિ એત્તકાય દેસનાય.

૩. કારકભાવન્તિ પટિપત્તિયં પટિપજ્જનકભાવં. મયમ્પિ નામ ગિહી બહુકિચ્ચા સમાના કાલેન કાલં સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા વિહરામ, કિમઙ્ગં પન વિવેકવાસિનોતિ અત્તનો કારકભાવં પવેદેન્તો એવં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ ઉક્ખિપતિ. તેનાહ ‘‘અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો’’તિઆદિ. નાનારમ્મણેસુ અપરાપરં ઉપ્પજ્જમાનાનં રાગાદિકિલેસાનં ઘનજટિતસઙ્ખાતાકારેન પવત્તિ કિલેસગહનેન ગહનતા, તેનાહ ‘‘અન્તો જટા બહિ જટા, જટાય જટિતા પજા’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨). મનુસ્સાનં અજ્ઝાસયગહણેન સાઠેય્યમ્પીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કસટસાઠેય્યેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. યથા સપ્પિમધુફાણિતાદીસુ કચવરભાવો, સો કસટોતિ વુચ્ચતિ, એવં સન્તાને અપરિસુદ્ધો સંકિલેસભાવો કસટન્તિ આહ ‘‘અપરિસુદ્ધટ્ઠેન કસટતા’’તિ. અત્તનિ અસન્તગુણસમ્ભાવનં કેરાટિયટ્ઠો. જાનાતીતિ ‘‘ઇદં અહિતં ન સેવિતબ્બં, ઇદં હિતં સેવિતબ્બ’’ન્તિ વિચારેતિ દેસેતિ. વિચારણત્થોપિ હિ હોતિ જાનાતિ-સદ્દો યથા ‘‘આયસ્મા જાનાતી’’તિ. સબ્બાપિ…પે… અધિપ્પેતા ‘‘પસુપાલકા’’તિઆદીસુ વિય. ઇધ અન્તર-સદ્દો ‘‘વિજ્જન્તરિકાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) વિય ખણત્થોતિ આહ ‘‘યત્તકેન ખણેના’’તિ. તેનાતિ હત્થિના. તાનીતિ સાઠેય્યાદીનિ.

અત્થતો કાયચિત્તુજુકતાપટિપક્ખભૂતાવ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદસ્સ પવત્તિઆકારવિસેસાતિ તાનિ પવત્તિઆકારેન દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યસ્સાતિ પાણભૂતસ્સ અસ્સસ્સ વા હત્થિનો વા. ઠસ્સામીતિ તત્થેવ સપ્પટિભયે ઠાને ગન્ત્વા ઠસ્સામીતિ ન હોતિ. ઇમસ્સ સાઠેય્યતાય પાકટકરણં વઞ્ચનાધિપ્પાયભાવતો. તથા હિ ચતૂસુ ઠાનેસુ ‘‘વઞ્ચેત્વા’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં, નિગુહન્તો પન તત્થેવ ગન્ત્વા તિટ્ઠેય્ય. એસ નયો સેસેસુપિ. પટિમગ્ગં આરોહિતુકામસ્સાતિ આગતમગ્ગમેવ નિવત્તિત્વા ગન્તુકામસ્સ. લેણ્ડવિસ્સજ્જનાદીસુ કાલન્તરાપેક્ખાભાવં ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ઉપસંહરતિ.

અન્તોજાતકાતિ અત્તનો દાસિયા કુચ્છિમ્હિ જાતા. ધનક્કીતાતિ ધનં દત્વા દાસભાવેન ગહિતા. કરમરાનીતાતિ દાસભાવેન કરમરગ્ગાહગહિતા. દાસબ્યન્તિ દાસભાવં. પેસ્સાતિ અદાસા એવ હુત્વા વેય્યાવચ્ચકરા. ઇમં વિસ્સજ્જેત્વાતિ ઇમં અત્તનો હત્થગતં વિસ્સજ્જેત્વા. ઇમં ગણ્હન્તાતિ ઇમં તસ્સ હત્થગતં ગણ્હન્તા. સમ્મુખતો અઞ્ઞથા પરમ્મુખકાલે કાયવાચાસમુદાચારદસ્સનેનેવ ચિત્તસ્સ નેસં અઞ્ઞથા ઠિતભાવો નિદ્દિટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો.

૪. અયમ્પિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધીતિ એત્થાપિ અનન્તરે વુત્તનયેનેવ અનુસન્ધિયોજના વેદિતબ્બા. તેનેવાહ ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ. ચતુત્થો હિતપટિપદં પટિપન્નોતિ યોજના. પુગ્ગલસીસેન પુગ્ગલપટિપત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘પુગ્ગલે પહાયા’’તિ આહ. પટિપત્તિ હિ ઇધ પહાતબ્બા, ન પુગ્ગલા. યથા અસ્સદ્ધાદિપુગ્ગલપરિવજ્જનેન સદ્ધિન્દ્રિયાદિભાવના ઇજ્ઝન્તિ, એવં મિચ્છાપટિપન્નપુગ્ગલપરિવજ્જનેન મિચ્છાપટિપદા વજ્જિતબ્બાતિ આહ – ‘‘પુરિમે તયો પુગ્ગલે પહાયા’’તિ. ચતુત્થપુગ્ગલસ્સાતિ ઇમસ્મિં ચતુક્કે વુત્તચતુત્થપુગ્ગલસ્સ હિતપટિપત્તિયંયેવ પટિપાદેમિ પવત્તેમીતિ દસ્સેન્તો. સન્તાતિ સમં વિનાસં નિરોધં પત્તાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘નિરુદ્ધા સન્તાતિ વુત્તા’’તિ. પુન સન્તાતિ ભાવનાવસેન કિલેસપરિળાહવિગમતો સન્તાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘નિબ્બુતા’’તિ. સન્તાતિ આનેત્વા યોજના. સન્તો હવેતિ એત્થ સમભાવકરેન સાધુભાવસ્સ વિસેસપચ્ચયભૂતેન પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા અરિયા ‘‘સન્તો’’તિ વુત્તાતિ આહ – ‘‘સન્તો હવે…પે… પણ્ડિતા’’તિ.

આહિતો અહંમાનો એત્થાતિ અત્તા (અ. નિ. ટી. ૨.૪.૧૯૮) અત્તભાવો, ઇધ પન યો પરો ન હોતિ, સો અત્તા, તં અત્તાનં. પરન્તિ અત્તતો અઞ્ઞં. છાતં વુચ્ચતિ તણ્હા જિઘચ્છાહેતુતાય. અન્તો તાપનકિલેસાનન્તિ અત્તનો સન્તાને અત્તપરિળાહજનનસન્તપ્પનકિલેસાનં. ચિત્તં આરાધેતીતિ ચિત્તં પસાદેતિ, સમ્પહંસેતીતિ અત્થો. યસ્મા પન તથાભૂતો ચિત્તં સમ્પાદેન્તો અજ્ઝાસયં ગણ્હન્તો નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચિત્તં સમ્પાદેતી’’તિઆદિ.

૫. દુક્ખં પટિક્કૂલં જેગુચ્છં એતસ્સાતિ દુક્ખપટિક્કૂલો તં દુક્ખપટિક્કૂલં. વિસેસનવિસેસિતબ્બતા હિ કામચારા. અટ્ઠકથાયં પન દુક્ખસ્સ વિસેસિતબ્બતં સન્ધાય બાહિરત્થસમાસં અનાદિયિત્વા ‘‘દુક્ખસ્સ પટિક્કૂલ’’ન્તિ અત્થો વુત્તો. યેન હિ ભાગેન પુરિસસ્સ દુક્ખં પટિક્કૂલં, તેન દુક્ખસ્સ પુરિસોપીતિ. તેનાહ – ‘‘પચ્ચનીકસણ્ઠિત’’ન્તિ.

૬. ચતૂહિ કારણેહીતિ ધાતુકુસલતાદીહિ ચતૂહિ કારણેહિ. કમ્મં કરોતીતિ યોગકમ્મં કરોતિ. યસ્મા સમ્બુદ્ધા પરેસં મગ્ગફલાધિગમાય ઉસ્સાહજાતા, તત્થ નિરન્તરં યુત્તપ્પયુત્તા એવ હોન્તિ, તે પટિચ્ચ તેસં અન્તરાયો ન હોતિયેવાતિ આહ ‘‘ન પન બુદ્ધે પટિચ્ચા’’તિ. કિરિયપરિહાનિયા દેસકસ્સ તસ્સેવ વા પુગ્ગલસ્સ તજ્જપયોગાભાવતો. ‘‘દેસકસ્સ વા’’તિ ઇદં સાવકાનં વસેન દટ્ઠબ્બં. મહતા અત્થેનાતિ એત્થ અત્થ-સદ્દો આનિસંસપરિયાયોતિ આહ ‘‘દ્વીહિ આનિસંસેહી’’તિ. પસાદં પટિલભતિ ‘‘અરહન્તો’’તિઆદિના સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિયા સુતત્તા. અભિનવો નયો ઉદપાદિ સન્તતસીલતાદિવસેન અનત્તન્તપતાદિવસેન, સોપિ તં સુત્વા દાસાદીસુ સવિસેસં લજ્જી દયાપન્નો હિતાનુકમ્પી હુત્વા સેક્ખપટિપદં સીલં સાધેન્તો અનુક્કમેન સતિપટ્ઠાનભાવનં પરિબ્રૂહેતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘મહતા અત્થેન સંયુત્તો’’તિ.

૮. પરેસં હનનઘાતનાદિના રોદાપનતો લુદ્દો, તથા વિઘાતકભાવેન કાયચિત્તાનં વિદારણતો દારુણો, વિરુદ્ધવાદતાય કક્ખળો, બન્ધનાગારે નિયુત્તો બન્ધનાગારિકો.

૯. ખત્તિયાભિસેકેનાતિ ખત્તિયાનં કત્તબ્બઅભિસેકેન. સન્થાગારન્તિ સન્થારવસેન કતં અગારં યઞ્ઞાવાટં. સપ્પિતેલેનાતિ સપ્પિમયેન તેલેન, યમકસ્નેહેન હિ તદા કાયં અબ્ભઞ્જતિ. વચ્છભાવં તરિત્વા ઠિતો વચ્છતરો. પરિક્ખેપકરણત્થાયાતિ વનમાલાહિ સદ્ધિં દબ્ભેહિ વેદિયા પરિક્ખેપનત્થાય. યઞ્ઞભૂમિયન્તિ અવસેસયઞ્ઞટ્ઠાને. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

કન્દરકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૨. અટ્ઠકનાગરસુત્તવણ્ણના

૧૭. અવિદૂરેતિ ઇમિના પાળિયં ‘‘વેસાલિય’’ન્તિ ઇદં સમીપે ભુમ્મવચનન્તિ દસ્સેતિ. સારપ્પત્તકુલગણનાયાતિ (અ. નિ. ટી. ૩.૧૧.૧૬) મહાસારમહપ્પત્તકુલગણનાય. દસમે ઠાનેતિ અઞ્ઞે અઞ્ઞેતિ દસગણનટ્ઠાને. અટ્ઠકનગરે જાતો ભવો અટ્ઠકનાગરો. કુક્કુટારામોતિ પાટલિપુત્તે કુક્કુટારામો, ન કોસમ્બિયં.

૧૮. પકતત્થનિદ્દેસો ત-સદ્દોતિ તસ્સ ‘‘ભગવતા’’તિઆદીહિ પદેહિ સમાનાધિકરણભાવેન વુત્તસ્સ યેન અભિસમ્બુદ્ધભાવેન ભગવા પકતો અધિગતો સુપાકટો ચ, તં અભિસમ્બુદ્ધભાવં સદ્ધિં આગમનીયપટિપદાય અત્થભાવેન દસ્સેન્તો ‘‘યો સો…પે… અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ આહ. સતિપિ ઞાણદસ્સન-સદ્દાનં ઇધ પઞ્ઞાવેવચનભાવે તેન તેન વિસેસેન તેસં વિસયવિસેસે પવત્તિદસ્સનત્થં અસાધારણઞાણવિસેસવસેન વિજ્જાત્તયવસેન વિજ્જાઅભિઞ્ઞાનાવરણઞાણવસેન સબ્બઞ્ઞુતઞાણમંસચક્ખુવસેન પટિવેધદેસનાઞાણવસેન ચ તદત્થં યોજેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તેસં તેસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ આસયાનુસયં જાનતા આસયાનુસયઞાણેન સબ્બં ઞેય્યધમ્મં પસ્સતા સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણઞાણેહિ. પુબ્બેનિવાસાદીહીતિ પુબ્બેનિવાસાસવક્ખયઞાણેહિ. પટિવેધપઞ્ઞાયાતિ અરિયમગ્ગપઞ્ઞાય. દેસનાપઞ્ઞાય પસ્સતાતિ દેસેતબ્બધમ્માનં દેસેતબ્બપ્પકારં બોધનેય્યપુગ્ગલાનઞ્ચ આસયાનુસયચરિતાધિમુત્તિઆદિભેદં ધમ્મદેસનાપઞ્ઞાય યાથાવતો પસ્સતા. અરીનન્તિ કિલેસારીનં, પઞ્ચવિધમારાનં વા, સાસનસ્સ વા પચ્ચત્થિકાનં અઞ્ઞતિત્થિયાનં તેસં પન હનનં પાટિહારિયેહિ અભિભવનં અપ્પટિભાનતાકરણં અજ્ઝુપેક્ખનમેવ વા, કેસિવિનયસુત્તઞ્ચેત્થ નિદસ્સનં.

તથા ઠાનાટ્ઠાનાદિવિભાગં જાનતા યથાકમ્મૂપગસત્તે પસ્સતા, સવાસનાનં આસવાનં ખીણત્તા અરહતા, અભિઞ્ઞેય્યાદિભેદે ધમ્મે અભિઞ્ઞેય્યાદિતો અવિપરીતાવબોધતો સમ્માસમ્બુદ્ધેન. અથ વા તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણતાય જાનતા, કાયકમ્માદિવસેન તિણ્ણં કમ્માનં ઞાણાનુપરિવત્તિતો નિસમ્મકારિતાય પસ્સતા, દવાદીનં અભાવસાધિકાય પહાનસમ્પદાય અરહતા, છન્દાદીનં અહાનિહેતુભૂતાય અક્ખયપટિભાનસાધિકાય સબ્બઞ્ઞુતાય સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ એવં દસબલઅટ્ઠારસઆવેણિકબુદ્ધધમ્મવસેનપિ યોજના કાતબ્બા.

૧૯. અભિસઙ્ખતન્તિ અત્તનો પચ્ચયેહિ અભિસમ્મુખભાવેન સમેચ્ચ સમ્ભૂય્ય કતં, સ્વસ્સ કતભાવો ઉપ્પાદનેન વેદિતબ્બો, ન ઉપ્પન્નસ્સ પટિસઙ્ખરણેનાતિ આહ ‘‘ઉપ્પાદિત’’ન્તિ. તે ચસ્સ પચ્ચયા ચેતનાપધાનાતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘અભિસઙ્ખતં અભિસઞ્ચેતયિત’’ન્તિ વુત્તન્તિ ‘‘ચેતયિતં પકપ્પિત’’ન્તિ અત્થમાહ. અભિસઙ્ખતં અભિસઞ્ચેતયિતન્તિ ચ ઝાનસ્સ પાતુભાવદસ્સનમુખેન વિદ્ધંસનભાવં ઉલ્લિઙ્ગેતિ યઞ્હિ અહુત્વા સમ્ભવતિ, તં હુત્વા પટિવેતિ. તેનાહ પાળિયં ‘અભિસઙ્ખત’ન્તિઆદિ. સમથવિપસ્સનાધમ્મે ઠિતોતિ સમથધમ્મે ઠિતત્તા સમાહિતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ નિચ્ચસઞ્ઞાદયો પજહન્તો અનુક્કમેન તં અનુલોમઞાણં પાપેતા હુત્વા વિપસ્સનાધમ્મે ઠિતો. સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતેસુ ધમ્મેસુ રઞ્જનટ્ઠેન રાગો, નન્દનટ્ઠેન નન્દીતિ. તત્થ સુખુમા અપેક્ખા વુત્તા, યા ‘‘નિકન્તી’’તિ વુચ્ચતિ.

એવં સન્તેતિ એવં યથારુતવસેન ચ ઇમસ્સ સુત્તપદસ્સ અત્થે ગહેતબ્બે સતિ. સમથવિપસ્સનાસુ છન્દરાગો કત્તબ્બોતિ અનાગામિફલં નિબ્બત્તેત્વા તદત્થાય સમથવિપસ્સનાપિ અનિબ્બત્તેત્વા કેવલં તત્થ છન્દરાગો કત્તબ્બો ભવિસ્સતિ. કસ્મા? તેસુ સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતેસુ ધમ્મેસુ છન્દરાગમત્તેન અનાગામિના લદ્ધબ્બસ્સ અલદ્ધાનાગામિફલેન લદ્ધબ્બત્તા તથા સતિ તેન અનાગામિફલમ્પિ લદ્ધબ્બમેવ નામ હોતિ. તેનાહ – ‘‘અનાગામિફલં પટિવિદ્ધં ભવિસ્સતી’’તિ. સભાવતો રસિતબ્બત્તા અવિપરીતો અત્થો એવ અત્થરસો. અઞ્ઞાપિ કાચિ સુગતિયોતિ વિનિપાતિકે સન્ધાયાહ. અઞ્ઞાપિ કાચિ દુગ્ગતિયોતિ અસુરકાયમાહ.

સમથધુરમેવ ધુરં સમથયાનિકસ્સ વસેન દેસનાય આગતત્તા. મહામાલુક્યોવાદે ‘‘વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચાર’’ન્તિ પાદકજ્ઝાનં કત્વા ‘‘સો યદેવ તત્થ હોતિ રૂપગતં વેદનાગત’’ન્તિઆદિના વિપસ્સનં વિત્થારેત્વા ‘‘સો તત્થ ઠિતો આસવાનં ખયં પાપુણાતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૩૩) આગતત્તા ‘‘મહામાલુક્યોવાદે વિપસ્સનાવ ધુર’’ન્તિ આહ. મહાસતિપટ્ઠાનસુત્તે (દી. નિ. ૨.૩૭૩ આદયો; મ. નિ. ૧.૧૦૬ આદયો) સબ્બત્થકમેવ તિક્ખતરાય વિપસ્સનાય આગતત્તા વુત્તં ‘‘વિપસ્સનુત્તરં કથિત’’ન્તિ. કાયગતાસતિસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૫૩-૧૫૪) આનાપાનજ્ઝાનાદિવસેન સવિસેસં સમથવિપસ્સનાય આગતત્તા વુત્તં ‘‘સમથુત્તરં કથિત’’ન્તિ.

અપ્પં યાચિતેન બહું દેન્તેન ઉળારપુરિસેન વિય એકં ધમ્મં પુચ્છિતેન ‘‘અયમ્પિ એકધમ્મો’’તિ કથિતત્તા એકાદસપિ ધમ્મા પુચ્છાવસેન એકધમ્મો નામ જાતો પચ્ચેકં વાક્યપરિસમાપનઞાયેન. એકવીસતિ પબ્બાનિ તેહિ બોધિયમાનાય પટિપદાય એકરૂપત્તા પટિપદાવસેન એકધમ્મો નામ જાતોતિ. ઇધ ઇમસ્મિં અટ્ઠકનાગરસુત્તે. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનધમ્માનં સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તતાય તત્થ સાવકાનં દુક્કરન્તિ ન ચતુત્થારુપ્પવસેનેત્થ દેસના આગતાતિ ચતુન્નં બ્રહ્મવિહારાનં, હેટ્ઠિમાનં તિણ્ણં આરુપ્પાનઞ્ચ વસેન એકાદસ. પુચ્છાવસેનાતિ ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભન્તે આનન્દ, તેન…પે… સમ્માસમ્બુદ્ધેન એકધમ્મો અક્ખાતો’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮) એવં પવત્તપુચ્છાવસેન. અમતુપ્પત્તિયત્થેનાતિ અમતભાવસ્સ ઉપ્પત્તિહેતુતાય, સબ્બાનિપિ કમ્મટ્ઠાનાનિ એકરસમ્પિ અમતાધિગમપટિપત્તિયાતિ અત્થો, એવમેત્થ અગ્ગફલભૂમિ અનાગામિફલભૂમીતિ દ્વેવ ભૂમિયો સરૂપતો આગતા, નાનન્તરિયતાય પન હેટ્ઠિમાપિ દ્વે ભૂમિયો અત્થતો આગતા એવાતિ દટ્ઠબ્બા.

૨૧. પઞ્ચ સતાનિ અગ્ઘો એતસ્સાતિ પઞ્ચસતં. સેસં ઉત્તાનમેવ.

અટ્ઠકનાગરસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. સેખસુત્તવણ્ણના

૨૨. સન્થાગારન્તિ અત્થાનુસાસનાગારં. તેનાહ – ‘‘ઉય્યોગકાલાદીસૂ’’તિઆદિ. આદિ-સદ્દેન મઙ્ગલમહાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સન્થમ્ભન્તીતિ વિસ્સમન્તિ, પરિસ્સમં વિનોદેન્તીતિ અત્થો. સહાતિ સન્નિવેસવસેન એકજ્ઝં. સહ અત્થાનુસાસનં અગારન્તિ એતસ્મિં અત્થે ત્થ-કારસ્સ ન્થ-કારં કત્વા સન્થાગારન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. સન્થરન્તીતિ સમ્મન્તનવસેન તિટ્ઠન્તિ.

તેપિટકં બુદ્ધવચનં આગતમેવ ભવિસ્સતીતિ બુદ્ધવચનસ્સ આગમનસીસેન અરિયફલધમ્માનમ્પિ આગમનં વુત્તમેવ, તિયામરત્તિં તત્થ વસન્તાનં ફલસમાપત્તિવળઞ્જનં હોતીતિ. તસ્મિઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘે કલ્યાણપુથુજ્જના વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેન્તા હોન્તીતિ ચે? અરિયમગ્ગધમ્માનં તત્થ આગમનં હોતિયેવ.

અલ્લગોમયેનાતિ અચ્છેન અલ્લગોમયરસેન. ઓપુઞ્છાપેત્વાતિ વિલિમ્પિત્વા. ચતુજ્જાતિયગન્ધેહીતિ તગરકુઙ્કુમયવનપુપ્ફતમાલપત્તાનિ પિસિત્વા કતગન્ધેહિ નાનાવણ્ણેતિ નીલાદિવસેન નાનાવણ્ણે, ન ભિત્તિવિસેસવસેન. ભિત્તિવિસેસવસેન પન નાનાસણ્ઠાનરૂપમેવ. મહાપિટ્ઠિકકોજવકેતિ હત્થિપિટ્ઠીસુ અત્થરિતબ્બતાય મહાપિટ્ઠિકાતિ લદ્ધસમઞ્ઞે કોજવેતિ વદન્તિ. કુત્તકે પન સન્ધાયેતં વુત્તં હત્થત્થરણા હત્થિરૂપવિચિત્તા. અસ્સત્થરકસીહત્થરકાદયોપિ અસ્સસીહરૂપાદિવિચિત્તા એવ અત્થરકા, ચિત્તત્થરકં નાનારૂપેહિ ચેવ નાનાવિધમાલાકમ્માદીહિ ચ વિચિત્તં અત્થરકં.

ઉપધાનન્તિ અપસ્સયનં ઉપદહિત્વાતિ અપસ્સયયોગ્ગભાવેન ઠપેત્વા ગન્ધેહિ કતમાલા ગન્ધદામં, તમાલપત્તાદીહિ કતં પત્તદામં. આદિ-સદ્દેન હિઙ્ગુલતક્કોલજાતિફલજાતિપુપ્ફાદીહિ કતદામં સઙ્ગણ્હાતિ. પલ્લઙ્કાકારેન કતપીઠં પલ્લઙ્કપીઠં, તીસુ પસ્સેસુ, એકપસ્સે એવ વા સઉપસ્સયં અપસ્સયપીઠં, અનપસ્સયં મુણ્ડપીઠં યોજનાવટ્ટેતિ યોજનપરિક્ખેપે.

સંવિધાયાતિ અન્તરવાસકસ્સ કોણપદેસઞ્ચ ઇતરપદેસઞ્ચ સમં કત્વા વિધાય. તેનાહ – ‘‘કત્તરિયા પદુમં કન્તન્તો વિયા’’તિ તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેન્તોતિ એત્થ ચ યસ્મા બુદ્ધાનં રૂપસમ્પદા વિય આકપ્પસમ્પદાપિ પરમુક્કંસગતા, તસ્મા તદા ભગવા એવં સોભતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સુવણ્ણપામઙ્ગેના’’તિઆદિમાહ, તત્થ અસમેન બુદ્ધવેસેનાતિઆદિના તદા ભગવા બુદ્ધાનુભાવસ્સ નિગુહણે કારણાભાવતો તત્થ સન્નિપતિતદેવમનુસ્સનાગયક્ખગન્ધબ્બાદીનં પસાદજનનત્થં અત્તનો સભાવપકતિકિરિયાયેવ કપિલવત્થું પાવિસીતિ દસ્સેતિ. બુદ્ધાનં કાયપ્પભા નામ પકતિયા અસીતિહત્થમત્તમેવ પદેસં ફરતીતિ આહ – ‘‘અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસી’’તિ નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠપભસ્સરાનં વસેન છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો.

સબ્બપાલિફુલ્લોતિ મૂલતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગા ફુલ્લો વિકસિતો. પટિપાટિયા ઠપિતાનન્તિઆદિ પરિકપ્પૂપમા. યથા તં…પે… અલઙ્કતં અઞ્ઞો વિરોચતિ, એવં વિરોચિત્થ, સમતિંસાય પારમિતાહિ અભિસઙ્ખતત્તા એવં વિરોચિત્થાતિ વુત્તં હોતિ. પઞ્ચવીસતિયા નદીનન્તિ ગઙ્ગાદીનં ચન્દભાગાપરિયોસાનાનં પઞ્ચવીસતિયા મહાનદીનં. સમ્ભિજ્જાતિ સમ્ભેદં મિસ્સીભાવં પત્વા મુખદ્વારેતિ સમુદ્દં પવિટ્ઠટ્ઠાને.

દેવમનુસ્સનાગસુપણ્ણગન્ધબ્બયક્ખાદીનં અક્ખીનીતિ ચેતં પરિકપ્પનવસેન વુત્તં. સહસ્સેનાતિ પદસહસ્સેન, ભાણવારપ્પમાણેન ગન્થેનાતિ અત્થો.

કમ્પયન્તો વસુન્ધરન્તિ અત્તનો ગુણવિસેસેહિ પથવીકમ્પં ઉપ્પાદેન્તો, એવંભૂતોપિ અહેઠયન્તો પાણાનિ. સબ્બદક્ખિણત્તા બુદ્ધાનં દક્ખિણં પઠમં પાદં ઉદ્ધરન્તો. સમં સમ્ફુસતે ભૂમિં સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાય. યદિપિ ભૂમિં સમં ફુસતિ, રજસાનુપલિપ્પતિ સુખુમત્તા છવિયા. નિન્નટ્ઠાનં ઉન્નમતીતિઆદિ બુદ્ધાનં સુપ્પતિટ્ઠિતપાદસઙ્ખાતસ્સ મહાપુરિસલક્ખણપટિલાભસ્સ નિસ્સન્દફલં. નાતિદૂરે ઉદ્ધરતીતિ અતિદૂરે ઠપેતું ન ઉદ્ધરતિ. નચ્ચાસન્ને ચ નિક્ખિપન્તિ અચ્ચાસન્ને ચ ઠાને અનિક્ખિપન્તો નિય્યાતિ. હાસયન્તો સદેવકે લોકે તોસયન્તો. ચતૂહિ પાદેહિ ચરતીતિ ચતુચારી.

બુદ્ધાનુભાવસ્સ પકાસનવસેન ગતત્તા વણ્ણકાલો નામ કિરેસ. સરીરવણ્ણે વા ગુણવણ્ણે વા કથિયમાને દુક્કથિતન્તિ ન વત્તબ્બં. કસ્મા? અપરિમાણવણ્ણા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, બુદ્ધગુણસંવણ્ણના જાનન્તસ્સ યથાધમ્મસંવણ્ણનંયેવ અનુપવિસતીતિ.

દુકૂલચુમ્બટકેનાતિ ગન્થિત્વા ગહિતદુકૂલવત્થેન, નાગવિક્કન્તચરણોતિ હત્થિનાગસદિસપદનિક્ખેપો. સતપુઞ્ઞલક્ખણોતિ અનેકસતપુઞ્ઞનિમ્મિતમહાપુરિસલક્ખણો મણિવેરોચનો યથાતિ અતિવિય વિરોચમાનો મણિ વિય વેરોચનો નામ એકો મણિવિસેસોતિ કેચિ મહાસાલોવાતિ મહન્તો સાલરુક્ખો વિય, કોવિળારાદિમહારુક્ખો વિય વા પદુમો કોકનદો યથાતિ કોકનદસઙ્ખાતં મહાપદુમં વિય, વિકસમાનપદુમં વિય વા.

આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિયાતિઆદિ તસ્સા પકિણ્ણકકથાય અઞ્ઞેસં દુક્કરભાવદસ્સનઞ્ચેવ સુણન્તાનં અચ્ચન્તસુખાવહભાવદસ્સનઞ્ચ પથવીજં આકડ્ઢેન્તો વિયાતિ નાળિયન્તં યોજેત્વા મહાપથવિયા હેટ્ઠિમતલે પપ્પટકોજં ઉદ્ધંમુખં કત્વા આકડ્ઢેન્તો વિય યોજનિકન્તિ યોજનપ્પમાણં મધુભણ્ડન્તિ મધુપટલં.

મહન્તન્તિ ઉળારં. સબ્બદાનં દિન્નમેવ હોતીતિ સબ્બમેવ પચ્ચયજાતં આવાસદાયકેન દિન્નમેવ હોતિ. તથાહિ દ્વે તયો ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા કિઞ્ચિ અલદ્ધા આગતસ્સપિ છાયૂદકસમ્પન્નં આરામં પવિસિત્વા ન્હાયિત્વા પટિસ્સયે મુહુત્તં નિપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય નિસિન્નસ્સ કાયે બલં આહરિત્વા પક્ખિત્તં વિય હોતિ. બહિ વિચરન્તસ્સ ચ કાયે વણ્ણધાતુ વાતાતપેહિ કિલમતિ, પટિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય મુહુત્તં નિસિન્નસ્સ વિસભાગસન્તતિ વૂપસમ્મતિ, સભાગસન્તતિ પતિટ્ઠાતિ, વણ્ણધાતુ આહરિત્વા પક્ખિત્તા વિય હોતિ, બહિ વિચરન્તસ્સ ચ પાદે કણ્ટકો વિજ્ઝતિ, ખાણુ પહરતિ, સરીસપાદિપરિસ્સયો ચેવ ચોરભયઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, પટિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય નિપન્નસ્સ પન સબ્બે પરિસ્સયા ન હોન્તિ, અજ્ઝયન્તસ્સ ધમ્મપીતિસુખં, કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તસ્સ ઉપસમસુખં ઉપ્પજ્જતિ બહિદ્ધા વિક્ખેપાભાવતો, બહિ વિચરન્તસ્સ ચ કાયે સેદા મુચ્ચન્તિ, અક્ખીનિ ફન્દન્તિ, સેનાસનં પવિસનક્ખણે મઞ્ચપીઠાદીનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ, મુહુત્તં નિસિન્નસ્સ પન અક્ખિપસાદો આહરિત્વા પક્ખિત્તો વિય હોતિ, દ્વારવાતપાનમઞ્ચપીઠાદીનિ પઞ્ઞાયન્તિ, એતસ્મિમ્પિ ચ આવાસે વસન્તં દિસ્વા મનુસ્સા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘આવાસદાનસ્મિં દિન્ને સબ્બં દાનં દિન્નમેવ હોતી’’તિ. ભૂમટ્ઠક…પે… ન સક્કાતિ અયમત્થો મહાસુદસ્સનવત્થુના (દી. નિ. ૨.૨૪૧ આદયો) દીપેતબ્બો.

સીતન્તિ (સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૨૯૫; સં. નિ. ટી. ૨.૪.૨૪૩) અજ્ઝત્તધાતુક્ખોભવસેન વા બહિદ્ધઉતુવિપરિણામવસેન વા ઉપ્પજ્જનકસીતં. ઉણ્હન્તિ અગ્ગિસન્તાપં. તસ્સ પન દવદાહાદીસુ સમ્ભવો દટ્ઠબ્બો. પટિહન્તીતિ પટિબાહતિ. યથા તદુભયવસેન કાયચિત્તાનં બાધનાનિ ન હોન્તિ, એવં કરોતિ. સીતુણ્હબ્ભાહતે હિ સરીરે વિક્ખિત્તચિત્તો ભિક્ખુ યોનિસો પદહિતું ન સક્કોતિ. વાળમિગાનીતિ સીહબ્યગ્ઘાદિવાળમિગે. ગુત્તસેનાસનઞ્હિ પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય નિસિન્નસ્સ તે પરિસ્સયા ન હોન્તિ. સરીસપેતિ યે કેચિ સરન્તા ગચ્છન્તે દીઘજાતિકે. મકસેતિ નિદસ્સનમેતં, ડંસાદીનં એતેનેવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સિસિરેતિ સીતકાલવસેન સત્તાહવદ્દલિકાદિવસેન ચ ઉપ્પન્ને સિસિરસમ્ફસ્સે. વુટ્ઠિયોતિ યદા તદા ઉપ્પન્ના વસ્સવુટ્ઠિયો પટિહનતીતિ યોજના.

વાતાતપો ઘોરોતિ રુક્ખગચ્છાદીનં ઉમ્મૂલભઞ્જનવસેન પવત્તિયા ઘોરો સરજઅરજાદિભેદો વાતો ચેવ ગિમ્હપરિળાહસમયેસુ ઉપ્પત્તિયા ઘોરો સૂરિયાતપો ચ. પટિહઞ્ઞતીતિ પટિબાહીયતિ. લેણત્થન્તિ નાનારમ્મણતો ચિત્તં નિવત્તેત્વા પટિસલ્લાનારામત્થં. સુખત્થન્તિ વુત્તપરિસ્સયાભાવેન ફાસુવિહારત્થં. ઝાયિતુન્તિ અટ્ઠતિંસારમ્મણેસુ યત્થ કત્થચિ ચિત્તં ઉપનિજ્ઝાયિતું. વિપસ્સિતુન્તિ અનિચ્ચાદિતો સબ્બસઙ્ખારે સમ્મસિતું.

વિહારેતિ પટિસ્સયે. કારયેતિ કારાપેય્ય. રમ્મેતિ મનોરમે નિવાસસુખે. વાસયેત્થ બહુસ્સુતેતિ કારેત્વા પન એત્થ વિહારેસુ બહુસ્સુતે સીલવન્તે કલ્યાણધમ્મે નિવાસેય્ય. તે નિવાસેન્તો પન તેસં બહુસ્સુતાનં યથા પચ્ચયેહિ કિલમથો ન હોતિ, એવં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ વત્થસેનાસનાનિ ચ દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ અજ્ઝાસયસમ્પન્નેસુ કમ્મફલાનં રતનત્તયગુણાનઞ્ચ સદ્દહનેન વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

ઇદાનિ ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞૂપકારતં દસ્સેતું ‘‘તે તસ્સા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ તેતિ બહુસ્સુતા તસ્સાતિ ઉપાસકસ્સ. ધમ્મં દેસેન્તીતિ સકલવટ્ટદુક્ખપનુદનં ધમ્મં દેસેન્તિ. યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાયાતિ સો પુગ્ગલો યં સદ્ધમ્મં ઇમસ્મિં સાસને સમ્માપટિપજ્જનેન જાનિત્વા અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અનાસવો હુત્વા પરિનિબ્બાયતિ.

પૂજાસક્કારવસેનેવ પઠમયામો ખેપિતો, ભગવતો દેસનાય અપ્પાવસેસો મજ્ઝિમયામો ગતોતિ પાળિયં ‘‘બહુદેવ રત્તિ’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અતિરેકતરં દિયડ્ઢયામ’’ન્તિ. સન્દસ્સેસીતિ આનિસંસં દસ્સેસિ, આવાસદાનપટિસંયુત્તં ધમ્મિં કથં સુત્વા તતો પરં, ‘‘મહારાજ, ઇતિપિ સીલં, ઇતિપિ સમાધિ, ઇતિપિ પઞ્ઞા’’તિ સીલાદિગુણે તેસં સમ્મા દસ્સેસિ, હત્થેન ગહેત્વા વિય પચ્ચક્ખતો પકાસેસિ. સમાદપેસીતિ ‘‘એવં સીલં સમાદાતબ્બં, સીલે પતિટ્ઠિતેન એવં સમાધિ, એવં પઞ્ઞા ભાવેતબ્બા’’તિ યથા તે સીલાદિગુણે આદિયન્તિ, તથા ગણ્હાપેસિ. સમુત્તેજેસીતિ યથા સમાદિન્નં સીલં સુવિસુદ્ધં હોતિ, સમથવિપસ્સના ચ ભાવિયમાના યથા સુટ્ઠુ વિસોધિતા ઉપરિવિસેસાવહા હોન્તિ, એવં ચિત્તં સમુત્તેજેસિ નિસામનવસેન વોદાપેસિ. સમ્પહંસેસીતિ યથાનુસિટ્ઠં ઠિતસીલાદિગુણેહિ સમ્પતિ લદ્ધગુણાનિસંસેહિ ચેવ ઉપરિ લદ્ધબ્બફલવિસેસેહિ ચ ઉપરિચિત્તં સમ્મા પહંસેસિ, લદ્ધસ્સાસવસેન સુટ્ઠુ તોસેસિ. એવમેતેસં પદાનં અત્થો વેદિતબ્બો.

સમુદાયવચનોપિ અસીતિમહાથેર-સદ્દો તદેકદેસેપિ નિરુળ્હોતિ આહ ‘‘અસીતિમહાથેરેસુ વિજ્જમાનેસૂ’’તિ. આનન્દત્થેરોપિ હિ અન્તોગધો એવાતિ. સાકિયમણ્ડલેતિ સાકિયરાજસમૂહે.

પટિપદાય નિયુત્તત્તા પાટિપદો. તેનાહ – ‘‘પટિપન્નકો’’તિ. સિક્ખનસીલતાદિના સેખો, ઓધિસો સમિતપાપતાય સમણો. સેખો પાટિપદો પટિપજ્જનપુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન પટિપદાદેસનં નિયમેન્તો પટિપદાય પુગ્ગલં નિયમેતિ નામાતિ ‘‘પટિપદાય પુગ્ગલં નિયમેત્વા દસ્સેતી’’તિ. સેખપ્પટિપદા સાસને મઙ્ગલપટિપદા સમ્મદેવ અસેવિતબ્બપરિવજ્જનેન સેવિતબ્બસમાદાનેન ઉક્કંસવત્થૂસુ ચ ભાવતો અસેખધમ્મપારિપૂરિયા આવહત્તા ચ વડ્ઢમાનકપટિપદા. અકિલમન્તાવ સલ્લક્ખેસ્સન્તીતિ ઇદં તદા તેસં અસેખભૂમિઅધિગમાય અયોગ્યતાય વુત્તં. અકિલમન્તાવાતિ ઇમિના પટિસમ્ભિદાપ્પત્તસ્સપિ અનધિગતમગ્ગસઞ્ઞાપના ભારિયાતિ દસ્સેતિ. ઓસટાતિ અનુપ્પવિટ્ઠા. સકલં વિનયપિટકં કથિતમેવ હોતિ તસ્સ સીલકથાબાહુલ્લતો સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. તીહિ પિટકેહીતિ કરણત્થે કરણવચનં. તેન તંતંપિટકાનં તસ્સા તસ્સા સિક્ખાય સાધકતમભાવં દસ્સેતિ.

પિટ્ઠિવાતો ઉપ્પજ્જતિ ઉપાદિન્નકસરીરસ્સ તથારૂપત્તા સઙ્ખારાનઞ્ચ અનિચ્ચતાય દુક્ખાનુબન્ધત્તા. અકારણં વા એતન્તિ યેનાધિપ્પાયેન વુત્તં, તમેવ અધિપ્પાયં વિવરિતું ‘‘પહોતી’’તિઆદિ વુત્તં. ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુઞ્જિતુકામો અહોસિ સક્યરાજૂનં અજ્ઝાસયવસેન. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સત્થાપિ તદેવ સન્ધાય તત્થ સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા નિપજ્જીતી’’તિ. યદિ એવં ‘‘પિટ્ઠિ મે આગિલાયતી’’તિ ઇદં કથન્તિ આહ ‘‘ઉપાદિન્નકસરીરઞ્ચ નામા’’તિઆદિ.

૨૩. ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન…પે… સમ્પન્નો’’તિઆદીસુ (વિભ. ૫૧૧) સમન્નાગતત્થો સમ્પન્ન-સદ્દો, ઇધ પન પારિપૂરિઅત્થોતિ દસ્સેતું ‘‘પરિપુણ્ણસીલોતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. યો પન સમ્પન્નસીલોયેવ, સો પરિપુણ્ણસીલો. પરિસુદ્ધઞ્હિ સીલં ‘‘પરિપુણ્ણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ન સબલં કમ્માસં વા. સુન્દરધમ્મેહીતિ સોભનધમ્મેહિ. યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પન્ના તસ્સ સોભનભાવતો. તેહિ સપ્પુરિસભાવસાધનતો સપ્પુરિસાનં ધમ્મેહિ.

૨૪. ઇમિના એત્તકેન ઠાનેનાતિ ‘‘ઇધ, મહાનામ, અરિયસાવકો’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘અકસિરલાભી’’તિ પદં ઇમિના એત્તકેન ઉદ્દેસપદેન માતિકં ઠપેત્વા. પટિપાટિયાતિ ઉદ્દેસપટિપાટિયા. એવમાહાતિ ‘‘એવં કથઞ્ચ, મહાનામા’’તિઆદિના ઇદાનિ વુચ્ચમાનેન દસ્સિતાકારેન આહ.

૨૫. હિરીયતીતિ લજ્જીયતિ પીળીયતિ. યસ્મા હિરી પાપજિગુચ્છનલક્ખણા, તસ્મા ‘‘જિગુચ્છતીતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. ઓત્તપ્પતીતિ ઉત્તપ્પતિ. પાપુત્રાસલક્ખણઞ્હિ ઓત્તપ્પં. પગ્ગહિતવીરિયોતિ સઙ્કોચં અનાપન્નવીરિયો. તેનાહ ‘‘અનોસક્કિતમાનસો’’તિ. પહાનત્થાયાતિ સમુચ્છિન્દનત્થાય. કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદા નામ અધિગમો એવાતિ આહ ‘‘પટિલાભત્થાયા’’તિ. સતિનેપક્કેનાતિ સતિયા નેપક્કેન તિક્ખવિસદસૂરભાવેન. અટ્ઠકથાયં પન નેપક્કં નામ પઞ્ઞાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘સતિયા ચ નિપકભાવેન ચા’’તિ અત્થો વુત્તો, એવં સતિ અઞ્ઞો નિદ્દિટ્ઠો નામ હોતિ. સતિમાતિ ચ ઇમિનાવ વિસેસા સતિ ગહિતા, પરતો ‘‘ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા’’તિ સતિકિચ્ચમેવ નિદ્દિટ્ઠં, ન પઞ્ઞાકિચ્ચં, તસ્મા સતિનેપક્કેનાતિ સતિયા નેપક્કભાવેનાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. તેનેવ હિ પચ્ચયવિસેસવસેન અઞ્ઞધમ્મનિરપેક્ખો સતિયા બલવભાવો. તથા હિ ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેનપિ અજ્ઝયનસમ્મસનાનિ સમ્ભવન્તિ.

ચેતિયઙ્ગણવત્તાદીતિ આદિ-સદ્દેન બોધિયઙ્ગણવત્તાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. અસીતિમહાવત્તપટિપત્તિપૂરણન્તિ એત્થ અસીતિવત્તપટિપત્તિપૂરણં મહાવત્તપટિપત્તિપૂરણન્તિ વત્તપટિપત્તિપૂરણ-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. તત્થ મહાવત્તાનિ (વિભ. મૂલટી. ૪૦૬) નામ વત્તખન્ધકે (ચૂળવ. ૩૫૬ આદયો) વુત્તાનિ આગન્તુકવત્તં આવાસિકં ગમિકં અનુમોદનં ભત્તગ્ગં પિણ્ડચારિકં આરઞ્ઞિકં સેનાસનં જન્તાઘરં વચ્ચકુટિ ઉપજ્ઝાયં સદ્ધિવિહારિકં આચરિયં અન્તેવાસિકવત્તન્તિ ચુદ્દસ. તતો અઞ્ઞાનિ પન કદાચિ તજ્જનીયકમ્મકતાદિકાલે પારિવાસિકાદિકાલે ચ ચરિતબ્બાનિ અસીતિ ખુદ્દકવત્તાનિ સબ્બાસુ અવત્થાસુ ન ચરિતબ્બાનિ, તસ્મા મહાવત્તેસુ, અગ્ગહિતાનિ. તત્થ ‘‘પારિવાસિકાનં ભિક્ખૂનં વત્તં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ આરભિત્વા ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં…પે… ન છમાયં ચઙ્કમન્તે ચઙ્કમે ચઙ્કમિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૮૧) વુત્તાનિ પકભત્તે ચરિતબ્બવત્તાવસાનાનિ છસટ્ઠિ, તતો પરં ‘‘ન, ભિક્ખવે, પારિવાસિકેન ભિક્ખુના પારિવાસિકવુડ્ઢતરેન ભિક્ખુના સદ્ધિં મૂલાયપટિકસ્સનારહેન માનત્તારહેન માનત્તચારિકેન અબ્ભાનારહેન ભિક્ખુના સદ્ધિં એકચ્છન્ને આવાસે વત્તબ્બ’’ન્તિઆદીનિ (ચૂળવ. ૮૨) પકતત્તે ચરિતબ્બેહિ અનઞ્ઞત્તા વિસું વિસું અગણેત્વા પારિવાસિકવુડ્ઢતરાદીસુ પુગ્ગલન્તરેસુ ચરિતબ્બત્તા તેસં વસેન સમ્પિણ્ડેત્વા એકેકં કત્વા ગણિતબ્બાનિ પઞ્ચાતિ એકસત્તતિવત્તાનિ, ઉક્ખેપનિયકમ્મકતવત્તેસુ વત્તપઞ્ઞાપનવસેન વુત્તં – ‘‘ન પકતત્તસ્સ ભિક્ખુનો અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં…પે… ન્હાને પિટ્ઠિપરિકમ્મં સાદિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૫૧) ઇદં અભિવાદનાદીનં અસાદિયનં એકં, ‘‘ન પકતત્તો ભિક્ખુ સીલવિપત્તિયા અનુદ્ધંસિતબ્બો’’તિઆદીનિ ચ દસાતિ એવમેતાનિ દ્વાસીતિ. એતેસ્વેવ પન કાનિચિ તજ્જનીયકમ્માદિવત્તાનિ કાનિચિ પારિવાસિકાદિવત્તાનીતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન દ્વાસીતિ, એવં અપ્પકં પન ઊનમધિકં વા ગણનુપગં ન હોતીતિ ઇધ ‘‘અસીતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં. અઞ્ઞત્થ પન અટ્ઠકથાપદેસે ‘‘દ્વાસીતિ ખન્ધકવત્તાની’’તિ વુચ્ચતિ.

સક્કચ્ચં ઉદ્દિસનં સક્કચ્ચં ઉદ્દિસાપનન્તિ પચ્ચેકં સક્કચ્ચં-સદ્દો યોજેતબ્બો. ઉદ્દિસનં ઉદ્દેસગ્ગહણં. ધમ્મોસારણં ધમ્મસ્સ ઉચ્ચારણં. ધમ્મદેસના –

‘‘આદિમ્હિ સીલં દેસેય્ય, મજ્ઝે ઝાનં વિપસ્સનં;

પરિયોસાને ચ નિબ્બાનં, એસા કથિકસણ્ઠિતી’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૯૦; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૪.૨૪૬) –

એવં કથિતલક્ખણા ધમ્મકથા. ઉપગન્ત્વા નિસિન્નસ્સ યસ્સ કસ્સચિ ગહટ્ઠસ્સ પબ્બજિતસ્સ વા તઙ્ખણાનુરૂપા ધમ્મી કથા ઉપનિસિન્નકથા. ભત્તાનુમોદનકથા અનુમોદનિયા. સરિતાતિ એત્થ ન કેવલં ચિરકતચિરભાસિતાનં સરણમનુસ્સરણમત્તં અધિપ્પેતં, અથ ખો તથાપવત્તરૂપારૂપધમ્માનં પરિગ્ગહમુખેન પવત્તવિપસ્સનાચારે સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપનન્તિ દસ્સેતું ‘‘તસ્મિં કાયેન ચિરકતે’’તિઆદિ વુત્તં. સકિમ્પિ સરણેનાતિ એકવારં સરણેન. પુનપ્પુનં સરણેનાતિ અનુ અનુ સરણેન. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગમ્પિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસગ્ગપરિણામિઞ્ચ કત્વા સરન્તો તત્થ તત્થ જવનવારે સરણજવનવારે પરિત્તજવનવસેન અનુસ્સરિતાતિ વેદિતબ્બા.

ગતિઅત્થા ધાતુસદ્દા બુદ્ધિઅત્થા હોન્તીતિ આહ – ‘‘ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ પટિવિજ્ઝિતું સમત્થાયા’’તિ. મિસ્સકનયેનાયં દેસના આગતાતિ આહ – ‘‘વિક્ખમ્ભનવસેન ચ સમુચ્છેદવસેન ચા’’તિ. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચેવા’’તિઆદિ. વિપસ્સનાપઞ્ઞાય નિબ્બેધિકપરિયાયતો. સા ચ ખો પદેસિકાતિ નિપ્પદેસિકં કત્વા દસ્સેતું ‘‘મગ્ગપઞ્ઞાય પટિલાભસંવત્તનતો ચા’’તિ વુત્તં. દુક્ખક્ખયગામિનિભાવેપિ એસેવ નયો. સમ્માતિ યાથાવતો. અકુપ્પધમ્મતાય હિ મગ્ગપઞ્ઞા ખેપિતખેપનાય ન પુન કિચ્ચં અત્થીતિ ઉપાયેન ઞાયેન યા પવત્તિ સા એવાતિ આહ – ‘‘હેતુના નયેના’’તિ.

૨૬. અધિકં ચેતો અભિચેતો, મહગ્ગતચિત્તં, તસ્સ પન અધિકતા કામચ્છન્દાદિપટિપક્ખવિગમેન વિસિટ્ઠભાવપ્પત્તિ, તન્નિસ્સિતાનિ આભિચેતસિકાનિ. તેનાહ ‘‘અભિચિત્તં સેટ્ઠચિત્તં સિતાન’’ન્તિ. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનન્તિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે ફાસુવિહારભૂતાનં. તેહિ પન સમઙ્ગિતક્ખણે યસ્મા વિવેકજં પીતિસુખં સમાધિજં પીતિસુખં અપીતિજં સતિપારિસુદ્ધિઞાણસુખઞ્ચ પટિલભતિ વિન્દતિ, તસ્મા આહ – ‘‘અપ્પિતપ્પિતક્ખણે સુખપટિલાભહેતૂન’’ન્તિ. ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતાતિ ઇમિના તેસુ ઝાનેસુ સમાપજ્જનવસીભાવમાહ, ‘‘નિકામલાભી’’તિ પન વચનતો આવજ્જનાધિટ્ઠાના પચ્ચવેક્ખણવસિયો ચ વુત્તા એવાતિ વેદિતબ્બા. નિદુક્ખલાભીતિ ઇમિના તેસં ઝાનાનં સુખપટિપદાખિપ્પાભિઞ્ઞતં દસ્સેતિ, વિપુલલાભીતિ ઇમિના પગુણતં તપ્પમાણદસ્સિતભાવદીપનતો. તેનાહ ‘‘પગુણભાવેના’’તિઆદિ. સમાપજ્જિતું સક્કોતિ સમાપજ્જનવસીભાવતાય સાધિતત્તા. સમાધિપારિપન્થિકધમ્મેતિ વસીભાવસ્સ પચ્ચનીકધમ્મે. ઝાનાધિગમસ્સ પન પચ્ચનીકધમ્મા પગેવ વિક્ખમ્ભિતા, અઞ્ઞથા ઝાનાધિગમો એવ ન સિયા. અકિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતું ન સક્કોતીતિ કિચ્છેન વિક્ખમ્ભેતિ વિસોધેતિ, કામાદીનવપચ્ચવેક્ખણાદીહિ કામચ્છન્દાદીનં અઞ્ઞેસં સમાધિપારિપન્થિકાનં દૂરસમુસ્સારણં ઇધ વિક્ખમ્ભનં વિસોધનન્તિ વેદિતબ્બં.

૨૭. વિપસ્સનાહિતાય ઉપરૂપરિવિસેસાવહત્તા વડ્ઢમાનાય પુબ્બભાગસીલાદિપટિપદાય. સા એવ પુબ્બભાગપટિપદા યથાભાવિતતાય અવસ્સં ભાવિનં વિસેસં પરિગ્ગહિતત્તા અણ્ડં વિયાતિ અણ્ડં, કિલેસેહિ અદૂસિતતાય અપૂતિ અણ્ડં એતસ્સાતિ અપુચ્ચણ્ડો, વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા ઠિતપુગ્ગલો, તસ્સ ભાવો અપુચ્ચણ્ડતા. વિપસ્સનાદિઞાણપ્પભેદાયાતિ પુબ્બેનિવાસઞાણાદિઞાણપભેદાય. તત્થાતિ ચેતોખિલસુત્તે (મ. નિ. ૧.૧૮૫) ‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, એવં ઉસ્સોળ્હિપન્નરસઙ્ગસમન્નાગતો ભિક્ખુ ભબ્બો અભિનિબ્બિદાયા’’તિ આગતત્તા ઉસ્સોળ્હિપન્નરસેહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતભાવોતિ એવં યં ઓપમ્મસંસન્દનં આગતં, તં ઓપમ્મસંસન્દનં ઇધ ઇમસ્મિં સેખસુત્તે યોજેત્વા વેદિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.

૨૮. મહગ્ગતાદિભાવેન હેટ્ઠિમાનં ઝાનાનં અનુરૂપમ્પિ અત્તનો વિસેસેન તે ઉત્તરિત્વા અતિક્કમિત્વાન ઠિતન્તિ અનુત્તરં, તેનાહ – ‘‘પઠમાદિજ્ઝાનેહિ અસદિસં ઉત્તમ’’ન્તિ. દુતિયાદીસુપિ અભિનિબ્ભિદાસુ. પુબ્બેનિવાસઞાણં ઉપ્પજ્જમાનં યથા અત્તનો વિસયપટિચ્છાદકં કિલેસન્ધકારં વિધમન્તમેવ ઉપ્પજ્જતિ, એવં અત્તનો વિસયે કઞ્ચિ વિસેસં કરોન્તમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ આહ – ‘‘પુબ્બેનિવાસઞાણેન પઠમં જાયતી’’તિ, સેસઞાણદ્વયેપિ એસેવ નયો.

૨૯. ચરણસ્મિન્તિ પચ્ચત્તે ભુમ્મવચનન્તિ આહ ‘‘ચરણં નામ હોતીતિ અત્થો’’તિ. તેનાતિ કરણત્થે કરણવચનં અગતપુબ્બદિસાગમને તેસં સાધકતમભાવતો.

અટ્ઠ ઞાણાનીતિ ઇધ આગતાનિ ચ અનાગતાનિ ચ અમ્બટ્ઠસુત્તાદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૫૪ આદયો) આગતાનિ ગહેત્વા વદતિ. વિનિવિજ્ઝિત્વાતિ પુબ્બેનિવાસપટિચ્છાદકાદિકિલેસતમં ભિન્દિત્વા પદાલેત્વા.

૩૦. સનઙ્કુમારેનાતિ સનન્તનકુમારેન. તદેવ હિ તસ્સ સનન્તનકુમારતં દસ્સેતું ‘‘ચિરકાલતો પટ્ઠાયા’’તિ વુત્તં. સો અત્તભાવોતિ યેન અત્તભાવેન મનુસ્સપથે ઝાનં નિબ્બત્તેસિ, સો કુમારત્તભાવો, તસ્મા બ્રહ્મભૂતોપિ તાદિસેન કુમારત્તભાવેન ચરતિ.

જનિતસ્મિં-સદ્દો એવ ઇ-કારસ્સ એ-કારં કત્વા ‘‘જનેતસ્મિ’’ન્તિ વુત્તો, જનિતસ્મિન્તિ ચ જનસ્મિન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. જનિતસ્મિન્તિ સામઞ્ઞગ્ગહણેપિ યત્થ ચતુવણ્ણસમઞ્ઞા, તત્થેવ મનુસ્સલોકે. ખત્તિયો સેટ્ઠોતિ લોકસમઞ્ઞાપિ મનુસ્સલોકેયેવ, ન દેવકાયે બ્રહ્મકાયે વાતિ દસ્સેતું ‘‘યે ગોત્તપટિસારિનો’’તિ વુત્તં. પટિસરન્તીતિ ‘‘અહં ગોતમો, અહં કસ્સપો’’તિ પતિ પતિ અત્તનો ગોત્તં અનુસરન્તિ પટિજાનન્તિ વાતિ અત્થો.

એત્તાવતાતિ ‘‘સાધુ સાધુ આનન્દા’’તિ એત્તકેન સાધુકારદાનેન. જિનભાસિતં નામ જાતન્તિઆદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના થેરભાસિતં બુદ્ધભાસિતમેવ નામ જાતં. ‘‘કિમ્પનિદં સુત્તં સત્થુદેસનાનુવિધાનતો જિનભાસિતં, ઉદાહુ સાધુકારદાનમત્તેના’’તિ એવરૂપા ચોદના ઇધ અનોકાસા થેરસ્સ દેસનાય ભગવતો દેસનાનુવિધાનહેતુકત્તા સાધુકારદાનસ્સાતિ. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સેખસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૪. પોતલિયસુત્તવણ્ણના

૩૧. અઙ્ગા નામ જનપદિનો રાજકુમારા, તેસં નિવાસો એકોપિ જનપદો રુળ્હિવસેન અઙ્ગાત્વેવ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘અઙ્ગાયેવ સો જનપદો’’તિ. મહિયા પનસ્સ ઉત્તરેન યા આપોતિ મહિયા નદિયા યા આપો તસ્સ જનપદસ્સ ઉત્તરેન હોન્તિ. તાસં અવિદૂરત્તા સો જનપદો ઉત્તરાપોતિ વુચ્ચતિ. સા પન મહી કત્થચિ કત્થચિ ભિજ્જિત્વા ગતાતિ આહ ‘‘કતરમહિયા ઉત્તરેન યા આપો’’તિ. તત્થાતિ તસ્સા મહિયા આગમનતો પટ્ઠાય અયં આવિભાવકથા. યસ્મા (અ. નિ. ટી. ૩.૮.૧૯) લોકિયા જમ્બુદીપો હિમવા તત્થ પતિટ્ઠિતસમુદ્દદહપબ્બતનદિયોતિ એતેસુ યં યં ન મનુસ્સગોચરં, તત્થ સયં સમ્મૂળ્હા અઞ્ઞેપિ સમ્મોહયન્તિ, તત્થ તત્થ સમ્મોહવિધમનત્થં ‘‘અયં કિર જમ્બુદીપો’’તિઆદિમારદ્ધં. દસસહસ્સયોજનપરિમાણો આયામતો ચ વિત્થારતો ચાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ. ઉદકેન અજ્ઝોત્થટો તદુપભોગિસત્તાનં પુઞ્ઞક્ખયેન.

સુન્દરદસ્સનં કૂટન્તિ સુદસ્સનકૂટં, યં લોકે ‘‘હેમકૂટ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. મૂલગન્ધો કાળાનુસારિયાદિ. સારગન્ધો ચન્દનાદિ. ફેગ્ગુગન્ધો સલલાદિ. તચગન્ધો લવઙ્ગાદિ. પપટિકગન્ધો કબિત્થાદિ. રસગન્ધો સજ્જાદિ, પત્તગન્ધો તમાલહિરિવેરાદિ. પુપ્ફગન્ધો નાગકુઙ્કુમાદિ. ફલગન્ધો જાતિફલાદિ. ગન્ધગન્ધો સબ્બેસં ગન્ધાનં ગન્ધો. યસ્સ હિ રુક્ખસ્સ સબ્બેસમ્પિ મૂલાદીનં ગન્ધો અત્થિ, સો ઇધ ગન્ધો નામ. તસ્સ ગન્ધસ્સ ગન્ધો ગન્ધગન્ધો. સબ્બાનિ પુથુલતો પઞ્ઞાસયોજનાનિ, આયામતો પન ઉબ્બેધતો વિય દ્વિયોજનસતાનેવાતિ વદન્તિ.

મનોહરસિલાતલાનીતિ ઓતરણત્થાય મનુઞ્ઞસોપાનસિલાતલાનિ. સુપટિયત્તાનીતિ તદુપભોગિસત્તાનં સાધારણકમ્માનુભાવેન સુટ્ઠુ પટિયત્તાનિ સુપ્પવત્તિતાનિ હોન્તિ. મચ્છકચ્છપાદયો ઉદકં મલિનં કરોન્તિ, તદભાવતો ફલિકસદિસનિમ્મલુદકાનિ. તિરિયતો દીઘં ઉગ્ગતકૂટન્તિ ‘‘તિરચ્છાનપબ્બત’’ન્તિ આહ.

આપણાનિ એવ વોહારસ્સ મુખભૂતાનીતિ આહ ‘‘આપણમુખસહસ્સાની’’તિ. વિભત્તાનીતિ વવત્થિતાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞાસમ્ભિન્નાનિ. વસનટ્ઠાનન્તિ અત્તનો યથાફાસુકં વસિતબ્બટ્ઠાનં. આસતિ એત્થાતિ આસનં, નિસીદિતબ્બટ્ઠાનાનિ.

અસારુપ્પં પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકસ્સ છાદનતો છન્નં અનુચ્છવિકં, તદેવ અજ્ઝાસયસમ્પત્તિં પતિરૂપેતિ પકાસેતીતિ પતિરૂપં. તેનાહ ‘‘નપ્પતિરૂપ’’ન્તિ. કારણવેવચનાનીતિ ઞાપકકારણવેવચનાનિ. ઞાપકઞ્હિ કારણં અધિપ્પેતં. અત્થં આકરોતિ પકાસેતીતિ આકારો, તમેવ લીનં ગુળ્હં અત્થં ગમેતીતિ લિઙ્ગં, સો તેન નિમીયતીતિ નિમિત્તન્તિ વુચ્ચતિ. ઇદાનિ તમેવત્થં વિવરિતું ‘‘દીઘદસવત્થ…પે… નિમિત્તાતિ વુત્તા’’તિ આહ. તેતિ આકારાદયો. તથા હિ પન મેતિઆદિના પોતલિયો ગહપતિ ‘‘પરિબ્બાજકનિયામેન અહં જીવામિ, તસ્મા ગહપતિ ન હોમીતિ વદતિ. ઓવદન્તોતિ અનુસાસન્તો. ઉપવદન્તોતિ પરિભાસન્તો.

૩૨. ગેધભૂતો લોભોતિ ગિજ્ઝનસભાવો લોભો. અગિજ્ઝનલક્ખણો ન લોભો, અનિન્દાભૂતં અઘટ્ટનન્તિ નિન્દાય પટિપક્ખભૂતં પરેસં અઘટ્ટનં. નિન્દાઘટ્ટનાતિ નિન્દાવસેન પરેસં ઘટ્ટના અક્કોસના. બ્યવહારવોહારોપીતિ કયવિક્કયલક્ખણો સબ્યોહારોપિ દાનગ્ગહણં વોહારો. ‘‘દત્તો તિસ્સો’’ તિઆદિના વોહરણં પઞ્ઞાપનન્તિ પઞ્ઞત્તિ વોહારો. યથાધિપ્પેતસ્સ અત્થસ્સ વોહરણં કથનં બોધનન્તિ વચનં વોહારો. યાથાવતો અયાથાવતો ચ વોહરતિ એતેનાતિ વોહારો, ચેતના. અયમિધાધિપ્પેતોતિ અયં ચેતનાલક્ખણો વોહારો ઇધ ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો, સો ચ ખો સાવજ્જોવ સમુચ્છેદસ્સ ઇચ્છિતત્તા. ઇદાનિ ચતુબ્બિધસ્સપિ વોહારસ્સ ઇધ સમ્ભવં દસ્સેતું ‘‘યસ્મા વા’’તિઆદિ વુત્તં. ગિહીતિ ચેતના નત્થીતિ અહં ગિહીતિ ચેતનાપવત્તિ નત્થિ. ગિહીતિ વચનં નત્થીતિ ગિહીતિ અત્તનો પરેસઞ્ચ વચનપ્પવત્તિ નત્થિ. ગિહીતિ પણ્ણત્તિ નત્થીતિ ગિહીતિ સમઞ્ઞા નત્થિ. ગિહીતિ બ્યવહારો નત્થીતિ સમુદાચારો નત્થિ.

૩૩. પાણાતિપાતોવ સંયોજનં. કસ્મા? બન્ધનભાવેન પવત્તનતો નિસ્સરિતું અપ્પદાનતો. પાણાતિપાતસ્સ અત્થિતાય સો પુગ્ગલો ‘‘પાણાતિપાતી’’તિ વુચ્ચતીતિ આહ – ‘‘પાણાતિપાતસ્સ…પે… હોતી’’તિ. યઞ્હિ યસ્સ અત્થિ, તેન સો અપદિસ્સતીતિ. બહુતાયાતિ અચક્ખુકાદિભેદેન બહુભાવતો. પાણાતિપાતસ્સ પટિપક્ખો અપાણાતિપાતો. સો પન અત્થતો કાયદ્વારિકો સીલસંવરોતિ આહ ‘‘કાયિકસીલસંવરેના’’તિ. અત્તાપિ મં ઉપવદેય્યાતિઆદિ પાણાતિપાતે આદીનવદસ્સનં. આદીનવદસ્સિનો હિ તતો ઓરમણં. દેસનાવસેનાતિ અઞ્ઞત્થ સુત્તે અભિધમ્મે ચ દસસુ સંયોજનેસુ પઞ્ચસુ નીવરણેસુ દેસનાવસેન અપરિયાપન્નમ્પિ સંયોજનન્તિપિ નીવરણન્તિપિ ઇધ વુત્તં. કસ્મા? તદત્થસમ્ભવતો. તેનાહ – ‘‘વટ્ટબન્ધનટ્ઠેન હિતપ્પટિચ્છાદનટ્ઠેન ચા’’તિ, પાણાતિપાતો હિ અપાણાતિપાતપચ્ચયં હિતં પટિચ્છાદેન્તોવ ઉપ્પજ્જતીતિ. એકો અવિજ્જાસવોતિ ઇદં સહજાતવસેન વુત્તં, ઉપનિસ્સયવસેન પન ઇતરેસમ્પિ આસવાનં યથારહં સમ્ભવો વેદિતબ્બો. પાણાતિપાતી હિ પુગ્ગલો ‘‘તપ્પચ્ચયં અત્થં કરિસ્સામી’’તિ કામે પત્થેતિ. દિટ્ઠિં ગણ્હાતિ, ભવવિસેસં પચ્ચાસીસતિ. તત્થ ઉપ્પન્નં વિહનતિ બાધતીતિ વિઘાતો, દુક્ખં, પરિળાહનં અનત્થુપ્પાદવસેન ઉપતાપનં પરિળાહો, અયમેતેસં વિસેસો. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ વારેસુ. ઇમિના ઉપાયેનાતિ અતિદેસેન પન પરિગ્ગહિતો અત્થો પરતો આગમિસ્સતીતિ.

૩૪-૪૦. ઇમસ્મિં પદેતિ એતેન સત્તસુપિ વારેસુ તથા આગતં પદં સામઞ્ઞતો ગહિતં. તેનાહ ‘‘ઇમિના’’તિઆદિ. રોસનં કાયિકં વાચસિકઞ્ચાતિ તપ્પટિપક્ખો અરોસોપિ તથા દુવિધોતિ આહ ‘‘કાયિકવાચસિકસંવરેના’’તિ. યથા અભિજ્ઝા લોભો, અનભિજ્ઝા અલોભો, એવં અકોધૂપાયાસો અબ્યાપાદો, સંવરે સુખન્તિ સંવરોતિ દટ્ઠબ્બો, અનતિલોભો પન સતિસંવરે, અનતિમાનો ઞાણસંવરે સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ દટ્ઠબ્બં. ઇમેસુ પન પદેસુ એવં સબ્બવારેસુ યોજના કાતબ્બાતિ સમ્બન્ધો.

એવં આસવુપ્પત્તિ વેદિતબ્બાતિ એત્થ વુત્તસ્સપિ એકજ્ઝં વુચ્ચમાનત્તા ‘‘પુન અયં સઙ્ખેપવિનિચ્છયો’’તિ વુત્તં. અસમ્મોહત્થં આરમ્મણસ્સ. પુરિમેસુ તાવ ચતૂસુ વારેસુ વિરમિતું ન સક્કોમીતિ વત્તબ્બં. ‘‘અત્તાપિ મં ઉપવદેય્યા’’તિ એતસ્સ પદસ્સ અત્થવણ્ણનાયં ‘‘ન સક્કોમી’’તિ, ‘‘અનુવિજ્જાપિ મં વિઞ્ઞૂ ગરહેય્યુ’’ન્તિ એતસ્સ પદસ્સ અત્થવણ્ણનાયં ‘‘ન સક્કોતી’’તિ વત્તબ્બં, ઇમિના નયેન પચ્છિમેસુપિ ચતૂસુ યથારહં યોજના વેદિતબ્બા. અતિમાને ભવાસવઅવિજ્જાસવાતિ વુત્તં માનેન સહ દિટ્ઠિયા અનુપ્પજ્જનતો, અતિમાનો પન કામરાગેનપિ ઉપ્પજ્જતેવાતિ ‘‘અતિમાને કામાસવઅવિજ્જાસવા’’તિ વત્તબ્બં સિયા, સ્વાયં નયો વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યોતિ ન દસ્સિતો. પાતિમોક્ખસંવરસીલં કથિતં આદિતો ચતૂહિ છટ્ઠેન વાતિ પઞ્ચહિ વારેહિ, સેસેહિ તીહિ પાતિમોક્ખસંવરસીલે ઠિતસ્સ ભિક્ખુનો પટિસઙ્ખાપહાનં, સબ્બેહિપિ પન ભિક્ખુભાવે ઠિતસ્સ ગિહિવોહારસમુચ્છેદો કથિતો. તત્થ સબ્બત્થ વત્તં ‘‘ઇદઞ્ચિદઞ્ચ મય્હં કાતું નપ્પતિરૂપ’’ન્તિ પટિસઙ્ખાનવસેન અકરણં પજહનઞ્ચ પટિસઙ્ખાપહાનં.

કામાદીનવકથાવણ્ણના

૪૨. ઉપસુમ્ભેય્યાતિ એત્થ ઉપ-સદ્દો સમીપત્થો, સુમ્ભનં વિક્ખેપનં. તેનેવ તમેનન્તિ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનન્તિ આહ – ‘‘તસ્સ સમીપે ખિપેય્યા’’તિ, તસ્સ કુક્કુરસ્સ સમીપે અટ્ઠિકઙ્કલં ખિપેય્યાતિ અત્થો. નિમ્મંસત્તા કઙ્કલન્તિ વુચ્ચતીતિ ઇમિના વિગતમંસાય અટ્ઠિકઙ્કલિકાય ઉરટ્ઠિમ્હિ વા પિટ્ઠિકણ્ટકે વા સીસટ્ઠિમ્હિ વા કઙ્કલ-સદ્દો નિરુળ્હોતિ દસ્સેતિ. સુનિક્કન્તન્તિ નિલ્લિખિતં કત્વાવ નિબ્બિસેસં લિખિતં.

એકત્તુપટ્ઠાનસ્સ અજ્ઝુપેક્ખનવસેન પવત્તિયા એકત્તા. તેનાહ ‘‘ચતુત્થઝાનુપેક્ખા’’તિ. યસ્મા પનસ્સ આરમ્મણમ્પિ એકસભાવમેવ, તસ્મા આહ ‘‘સા હી’’તિઆદિ. લોકામિસસઙ્ખાતાતિ અપરિઞ્ઞાતવત્થુના લોકેન આમસિતબ્બતો, લોકે વા આમિસોતિ સઙ્ખં ગતાય વસેન કામગુણાનં કામભાવો ચ આમિસભાવો ચ, સો એવ નિપ્પરિયાયતો આમિસન્તિ વત્તબ્બતં અરહતિ. કામગુણામિસાતિ કામગુણે છન્દરાગા. ગહણટ્ઠેન ભુસં આદાનટ્ઠેન.

૪૩. ડયનં આકાસેન ગમનન્તિ આહ ‘‘ઉપ્પતિત્વા ગચ્છેય્યા’’તિ. ગિજ્ઝાદીનં વાસિફરસુ ન હોતીતિ આહ – ‘‘મુખતુણ્ડકેન ડસન્તા તચ્છેય્યુ’’ન્તિ. વિસ્સજ્જેય્યુન્તિ એત્થ ‘‘વિસ્સજ્જન’’ન્તિ આકડ્ઢનં અધિપ્પેતં અનેકત્થત્તા ધાતૂનં, આકડ્ઢનઞ્ચ અનુબન્ધિત્વા પાતનન્તિ આહ ‘‘મંસપેસિં નખેહિ કડ્ઢિત્વા પાતેય્યુ’’ન્તિ.

૪૭. પુરિસસ્સ આરોહનયોગ્યં પોરિસેય્યં.

૪૮. સમ્પન્નં સુન્દરં ફલમસ્સાતિ સમ્પન્નફલં. ફલૂપપન્નન્તિ ફલેહિ ઉપેતન્તિ આહ ‘‘બહુફલ’’ન્તિ.

૫૦. સુવિદૂરવિદૂરેતિ અરિયસ્સ વિનયે વોહારસમુચ્છેદતો સુટ્ઠુ વિદૂરભૂતે એવ વિદૂરે અહં ઠિતો. કસ્સચિ નામ અત્થસ્સપિ અજાનનતો ન આજાનન્તીતિ અનાજાનીયાતિ કત્તુસાધનમસ્સ દસ્સેન્તો અજાનનકેતિ અજાનન્તભોજનસીસેન તેસં દાતબ્બપચ્ચયે વદતિ. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

પોતલિયસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૫. જીવકસુત્તવણ્ણના

૫૧. કુમારેન ભતો પોસાપિતોતિ કુમારભતો, કુમારભતો એવ કોમારભચ્ચો યથા ‘‘ભિસક્કમેવ ભેસજ્જ’’ન્તિ.

આરભન્તીતિ એત્થ આરભ-સદ્દો કામં કામાયૂહનયઞ્ઞુટ્ઠાપનઆપત્તિઆપજ્જનવિઞ્ઞાપનાદીસુપિ આગતો, ઇધ પન હિંસને ઇચ્છિતબ્બોતિ આહ – ‘‘આરભન્તીતિ ઘાતેન્તી’’તિ. ઉદ્દિસિત્વા કતન્તિ (અ. નિ. ટી. ૩.૮.૧૨; સારત્થ. ટી. મહાવગ્ગ ૩.૨૯૪) અત્તાનં ઉદ્દિસિત્વા મારણવસેન કતં નિબ્બત્તિતં. પટિચ્ચકમ્મન્તિ એત્થ કમ્મ-સદ્દો કમ્મસાધનો અતીતકાલિકોતિ આહ – ‘‘અત્તાનં પટિચ્ચ કત’’ન્તિ. નિમિત્તકમ્મસ્સેતં અધિવચનં ‘‘પટિચ્ચ કમ્મં ફુસતી’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૪.૭૫) વિય. નિમિત્તકમ્મસ્સાતિ નિમિત્તભાવેન લદ્ધબ્બકમ્મસ્સ, ન કરણકારાપનવસેન. પટિચ્ચકમ્મં એત્થ અત્થીતિ મંસં પટિચ્ચકમ્મં યથા ‘‘બુદ્ધં એતસ્સ અત્થીતિ બુદ્ધો’’તિ. તેસન્તિ નિગણ્ઠાનં. અઞ્ઞેપિ બ્રાહ્મણાદયો તંલદ્ધિકા અત્થેવ.

કારણન્તિ એત્થ યુત્તિ અધિપ્પેતા, સા એવ ચ ધમ્મતો અનપેતત્તા ‘‘ધમ્મો’’તિ વુત્તાતિ આહ – ‘‘કારણં નામ તિકોટિપરિસુદ્ધમચ્છમંસપરિભોગો’’તિ. અનુકારણં નામ મહાજનસ્સ તથા બ્યાકરણં યુત્તિયા ધમ્મસ્સ અનુરૂપભાવતો મંસં પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ અનુઞ્ઞાતં તથેવ કથનન્તિ કત્વા. તન્તિ ‘‘જાનં ઉદ્દિસ્સકતં મંસં પરિભુઞ્જતી’’તિ એવં વુત્તં પરિભુઞ્જનં નેવ કારણં હોતિ સબ્બેન સબ્બં અભાવતો સતિ ચ અયુત્તિયં અધમ્મોતિ કત્વા. તથા બ્યાકરણન્તિ ‘‘જાનં ઉદ્દિસ્સકતં મંસં પરિભુઞ્જતી’’તિ કથનં યુત્તિયા ધમ્મસ્સ અનનુરૂપભાવતો ન અનુકારણં હોતિ. પરેહિ વુત્તકારણેન સકારણો હુત્વાતિ પરે તિત્થિયા ‘જાન’ન્તિઆદિના ધમ્મં કથેન્તિ વદન્તિ, તેન કારણભૂતેન સકારણો હુત્વા. તેહિ તથા વત્તબ્બો એવ હુત્વા તુમ્હાકં વાદો વા અનુવાદો વા ‘‘મંસં પરિભુઞ્જિતબ્બ’’ન્તિ પવત્તા તુમ્હાકં કથા વા પરતો પરેહિ તથા પવત્તિતા તસ્સા અનુકથા વા. વિઞ્ઞૂહિ ગરહિતબ્બકારણન્તિ તિત્થિયા તાવ તિટ્ઠન્તુ, તતો અઞ્ઞેહિ પણ્ડિતેહિ ગરહિતબ્બકારણં. કોચિ ન આગચ્છતીતિ ગરહિતબ્બતં ન આપજ્જતીતિ અત્થો. અભિભવિત્વા આચિક્ખન્તીતિ અભિભુય્ય મદ્દિત્વા કથેન્તિ, અભિભૂતેન અક્કોસન્તીતિ અત્થો.

૫૨. કારણેહીતિ પરિભોગચિત્તસ્સ અવિસુદ્ધતાહેતૂહિ. ભિક્ખૂ ઉદ્દિસ્સકતં દિટ્ઠં. તાદિસમંસઞ્હિ પરિભોગાનારહત્તા ચિત્તઅવિસુદ્ધિયા કારણં ચિત્તસંકિલેસાવહતો. ઇદાનિ દિટ્ઠસુતપરિસઙ્કિતાનિ સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘દિટ્ઠાદીસૂ’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તદુભયવિમુત્તપરિસઙ્કિતન્તિ ‘‘દિટ્ઠં સુત’’ન્તિ ઇમં ઉભયં અનિસ્સાય – ‘‘કિં નુ ખો ઇમં ભિક્ખું ઉદ્દિસ્સ વધિત્વા સમ્પાદિત’’ન્તિ કેવલમેવ પરિસઙ્કિતં. સબ્બસઙ્ગાહકોતિ સબ્બેસં તિણ્ણં પરિસઙ્કિતાનં સઙ્ગણ્હનકો.

મઙ્ગલાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન આહુનપાહુનાદિકં સઙ્ગણ્હાતિ. નિબ્બેમતિકા હોન્તીતિ સબ્બેન સબ્બં પરિસઙ્કિતાભાવમાહ. ઇતરેસન્તિ અજાનન્તાનં વટ્ટતિ, જાનતો એવેત્થ આપત્તિ હોતિ. તેયેવાતિ યે ઉદ્દિસ્સ કતં, તેયેવ.

ઉદ્દિસ્સકતમંસપરિભોગતો અકપ્પિયમંસપરિભોગસ્સ વિસેસં દસ્સેતું ‘‘અકપ્પિયમંસં પના’’તિઆદિ વુત્તં. પુરિમસ્મિં સચિત્તકા આપત્તિ, ઇતરસ્મિં અચિત્તકા. તેનાહ – ‘‘અકપ્પિયમંસં અજાનિત્વા ભુત્તસ્સપિ આપત્તિયેવા’’તિ. પરિભોગન્તિ પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ વદામીતિ અત્થો.

૫૩. તાદિસસ્સાતિ તિકોટિપરિસુદ્ધસ્સ મચ્છમંસસ્સ પરિભોગે. મેત્તાવિહારિનોપીતિ અપિ-સદ્દેન અમેત્તાવિહારિનોપિ. મેત્તાવિહારિનો પરિભોગે સિખાપ્પત્તા અનવજ્જતાતિ દસ્સેતું ‘‘ઇધ, જીવક, ભિક્ખૂ’’તિઆદિ વુત્તં. અનિયમેત્વાતિ અવિસેસેત્વા સામઞ્ઞતો. યસ્મા ભગવતા – ‘‘યતો ખો, વચ્છ, ભિક્ખુનો તણ્હા પહીના હોતી’’તિઆદિના મહાવચ્છગોત્તસુત્તે (મ. નિ. ૨.૧૯૪) અત્તા અનિયમેત્વા વુત્તો. તથા હિ વચ્છગોત્તો – ‘‘તિટ્ઠતુ ભવં ગોતમો, અત્થિ પન ભોતો ગોતમસ્સ એકભિક્ખુપિ સાવકો આસવાનં ખયા…પે… ઉપસમ્પજ્જ વિહરતી’’તિ આહ, ‘‘ઇધ, ભારદ્વાજ, ભિક્ખુ અઞ્ઞતરં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતી’’તિઆદિના ચઙ્કીસુત્તે (મ. નિ. ૨.૪૩૦) અત્તા અનિયમેત્વા વુત્તો. તથા હિ તત્થ પરતો – ‘‘યં ખો પન અયમાયસ્મા ધમ્મં દેસેતિ, ગમ્ભીરો સો ધમ્મો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો અતક્કાવચરો નિપુણો પણ્ડિતવેદનીયો, ન સો ધમ્મો સુદેસનીયો લુદ્દેના’’તિઆદિના દેસના આગતા, તસ્મા વુત્તં ‘‘ભગવતા હિ મહાવચ્છગોત્તસુત્તે, ચઙ્કીસુત્તે ઇમસ્મિં સુત્તેતિ તીસુ ઠાનેસુ અત્તાનંયેવ સન્ધાય દેસના કતા’’તિ. મંસૂપસેચનોવ અધિપ્પેતો મચ્છમંસસહિતસ્સ આહારસ્સ પરિભોગભાવતો મચ્છમંસસ્સ ચ ઇધ અધિપ્પેતત્તા.

અગથિતો અપ્પટિબદ્ધો. તણ્હામુચ્છનાયાતિ તણ્હાયનવસેન મુચ્છાપત્તિયા. અનજ્ઝોપન્નો તણ્હાય અભિભવિત્વા ન અજ્ઝોત્થટો, ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ન સણ્ઠિતોતિ અત્થો. તેનાહ – ‘‘સબ્બં આલુમ્પિત્વા’’તિઆદિ. ઇધ આદીનવો આહારસ્સ પટિકૂલભાવોતિ આહ ‘‘એકરત્તિવાસેના’’તિઆદિ. અયમત્થો આહારપરિભોગોતિ અત્થસંયોજનપરિચ્છેદિકા ‘‘યાવદેવ ઇમસ્સ કાયસ્સ ઠિતિયા’’તિઆદિના (દી. નિ. ૩.૧૮૨; મ. નિ. ૧.૨૩; ૨.૨૪; ૩.૭૫; સં. નિ. ૪.૧૨૦) પવત્તા આહારપટિબદ્ધછન્દરાગનિસ્સરણભૂતા પઞ્ઞા અસ્સ અત્થીતિ નિસ્સરણપઞ્ઞો. ઇદમત્થન્તિ એતમત્થાય. એવં સન્તેતિ ‘‘બ્રહ્માતિ ચ મેત્તાવિહારિનો સમઞ્ઞા’’તિ અવત્વા યે ધમ્મા મેત્તાવિહારસ્સ પટિપક્ખભૂતા, તત્થ સાવસેસં પહાસિ બ્રહ્મા, અનવસેસં પહાસિ ભગવાતિ સચે તે ઇદં સન્ધાય ભાસિતં, એવં સન્તે તવ ઇદં યથાવુત્તવચનં અનુજાનામિ, ન મેત્તાવિહારિતાસામઞ્ઞમત્તતોતિ અત્થો.

૫૫. ‘‘પાટિયેક્કો અનુસન્ધી’’તિ વત્વા વિસું અનુસન્ધિભાવં દસ્સેતું ‘‘ઇમસ્મિં હી’’તિઆદિ વુત્તં. દ્વારં થકેતીતિ મચ્છમંસપરિભોગાનુઞ્ઞાય અઞ્ઞેસં વચનદ્વારં પિદહતિ, ચોદનાપથં નિરુન્ધતિ. કથં સત્તાનુદ્દયં દસ્સેતિ? સત્તાનુદ્દયમુખેન બાહિરકાનં મચ્છમંસપરિભોગપટિક્ખેપો તયિદં મિચ્છા, તિકોટિપરિસુદ્ધસ્સેવ મચ્છમંસસ્સ પરિભોગો ભગવતા અનુઞ્ઞાતો. તથા હિ વુત્તં – ‘તીહિ ખો અહં, જીવક, ઠાનેહિ મંસં પરિભોગન્તિ વદામી’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૫૨). વિનયેપિ (પારા. ૪૦૯; ચૂળવ. ૩૪૩) વુત્તં – ‘‘તિકોટિપરિસુદ્ધં, દેવદત્ત, મચ્છમંસં મયા અનુઞ્ઞાત’’ન્તિ. તિકોટિપરિસુદ્ધઞ્ચ ભુઞ્જન્તાનં સત્તેસુ અનુદ્દયા નિચ્ચલા. ‘‘સત્તાનુદ્દયં દસ્સેતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘સચે હી’’તિઆદિમાહ.

પઠમેન કારણેનાતિ દેસનાવસેનપિ પયોગવસેનપિ પઠમેન પરૂપઘાતહેતુના. કડ્ઢિતો સો પાણો. ગલેન પવેધેન્તેનાતિ યોત્તગલેન કરણેન અસય્હમાનેન. બહુપુઞ્ઞમેવ હોતિ આસાદનાપેક્ખાય અભાવતો, હિતજ્ઝાસયત્તા વાતિ અધિપ્પાયો. એસાહં, ભન્તેતિઆદિ કસ્મા વુત્તં, સરણગમનવસેનેવ ગહિતસરણોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘અય’’ન્તિઆદિ. ઓગાહન્તોતિઆદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના સુત્તં અનુસ્સરન્તો અત્થં ઉપધારેન્તો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

જીવકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૬. ઉપાલિસુત્તવણ્ણના

૫૬. પાવારં પારુપતીતિ પાવારિકો, ઇદં તસ્સ કુલસમુદાગતં નામં, સો પન મહદ્ધનો મહાભોગો નગરે સેટ્ઠિટ્ઠાને ઠિતો. તેનાહ ‘‘દુસ્સપાવારિકસેટ્ઠિનો’’તિ. દીઘત્તા દીઘતમત્તા. સો કિર પમાણતો ઉપવચ્છયતો દિયડ્ઢરતનં અતિક્કમ્મ ઠિતો. એવંલદ્ધનામોતિ ‘‘દીઘતપસ્સી’’તિ લદ્ધસમઞ્ઞો. બાહિરાયતનેતિ તિત્થિયસમયે પિણ્ડપાતોતિ વોહારો નત્થિ, તસ્મા સાસનવોહારેન ‘‘પિણ્ડપાતપ્પટિક્કન્તો’’તિ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

દસ્સેતીતિ દેસેતિ. ઠપેતીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરતો વવત્થપેતિ. કિરિયાયાતિ કરણેન. પવત્તિયાતિ પવત્તનેન. દણ્ડાનિ પઞ્ઞપેતીતિ એત્થ કસ્મા ભગવતા આદિતોવ તથા ન પુચ્છિતન્તિ? યસ્મા સા તસ્મિં અત્થે સભાવનિરુત્તિ ન હોતિ, સાસને લોકે સમયન્તરેસુ ચ તાદિસો સમુદાચારો નત્થિ, કેવલં પન તસ્સેવ નિગણ્ઠસ્સાયં કોટ્ઠાલકસદિસો સમુદાચારોતિ ઇમમત્થં દસ્સેતું ‘‘કમ્માનિ પઞ્ઞપેતિ’’ ઇચ્ચેવાહ. અચિત્તકન્તિ ચિત્તરહિતં, ચિત્તેન અસમુટ્ઠાપિતન્તિ અત્થો. કથં પન તદુભયસ્સ ચિત્તેન વિના સમ્ભવોતિ ચોદનં સન્ધાય તત્થ નિદસ્સનમાહ ‘‘યથા કિરા’’તિઆદિ. પટિવિભત્તાનન્તિ અત્થતો ભિન્નાનં. પટિવિસિટ્ઠાનન્તિ વિસેસનપદવસેન સદ્દતોપિ ભિન્નાનં. વચનં પતિટ્ઠપેતુકામોતિ દીઘતપસ્સિનો યથાવુત્તવચનં પતિટ્ઠપેતુકામો. તસ્મિઞ્હિ પતિટ્ઠાપિતે તેનપ્પસઙ્ગેન આગતો, ઉપાલિ ગહપતિ તસ્મિં પદેસે ધમ્મં દિસ્વા સાસને અભિપ્પસીદિસ્સતિ.

કથા એવ ઉપરિ વાદારોપનસ્સ વત્થુભાવતો કથાવત્થુ. કથાયં પતિટ્ઠપેસીતિ કથાવત્થુસ્મિં, તદત્થે વા પતિટ્ઠપેસિ. યથા તં વાદારોપનભયેન ન અવજાનાતિ, એવં તસ્સં કથાયં, તસ્મિં વા અત્થે દીઘતપસ્સિં યાવતતિયં વાદે પતિટ્ઠપેસિ. વાદન્તિ દોસં.

૫૭. ઇદાનિ ચેતનાસમ્પયુત્તધમ્મમ્પિ ગહેત્વા કાયકમ્માદિવસેન સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તિવિધં કાયદુચ્ચરિતં કાયકમ્મં નામાતિઆદિ ‘‘કમ્મસ્સ કિરિયાયા’’તિ પાળિયં અકુસલકમ્મસ્સ અધિગતત્તા વુત્તં, પુબ્બે પન અટ્ઠકામાવચરકુસલચેતનાતિઆદિ સાવજ્જં અનવજ્જઞ્ચ સામઞ્ઞતો એકજ્ઝં કત્વા દસ્સિતં. કસ્મા પનેત્થ ચેતના ન ગહિતાતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિં સુત્તે કમ્મં ધુર’’ન્તિ. કાયકમ્માદિભેદં કમ્મમેવ ધુરં જેટ્ઠકં પુબ્બઙ્ગમં, ન ચેતનામત્તમેવ. એવમાગતેપીતિ કમ્માનીતિ એવં નામેન આગતેપિ ચેતના ધુરં, તત્થ ચેતનં જેટ્ઠકં પુબ્બઙ્ગમં કત્વા વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. કથં પન તત્થ કમ્મન્તિ વા કમ્માનીતિ વા આગતે તેસં ચેતનાય ધુરભાવોતિ આહ ‘‘યત્થ કત્થચિ…પે… લભતી’’તિ. તત્થ યત્થ કત્થચીતિ યસ્મિં કિસ્મિઞ્ચિ દ્વારે. સા વુત્તાવાતિ સા ચેતના વુત્તાવ, યા કાયસઙ્ખારાદિપરિયાયેન (યસ્સ કસ્સચિ કમ્મસ્સ કાયદ્વારાદીસુ પવત્તાપનચેતના) સમ્પયુત્તધમ્માપિ તદગ્ગેન લોકિયાપિ લોકુત્તરાપિ કમ્મમેવ, અભિજ્ઝાદયો પન ચેતનાપક્ખિકાતિ દટ્ઠબ્બં.

મહન્તન્તિ કટુકફલં. ન કિલમતિ સપ્પાટિહારિયત્તા પટિઞ્ઞાય. ઇદાનિ તેસં સપ્પાટિહારિયતં દસ્સેતું ‘‘તથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. યદિ અકુસલં પત્વા કાયકમ્મં વચીકમ્મં મહન્તન્તિ વદન્તો ન કિલમતિ, અથ કસ્મા ભગવા ઇધ અકુસલં મનોકમ્મં મહાસાવજ્જં કથેસીતિ આહ ‘‘ઇમસ્મિં પન ઠાને’’તિઆદિ. યાવતતિયં પતિટ્ઠાપનમત્તેન ગતમગ્ગં પટિપજ્જન્તો. તેનાહ ‘‘કિઞ્ચિ અત્થનિપ્ફત્તિં અપસ્સન્તોપી’’તિ.

૫૮. નિવાસટ્ઠાનભૂતો બાલકો એતિસ્સા અત્થીતિ બાલકિની. સત્થુપટિઞ્ઞાતતાય નિગણ્ઠાનં મહાતિ સમ્ભાવિતત્તા મહાનિગણ્ઠો.

૬૦. આવટ્ટેતિ પુરિમાકારતો નિવત્તેતિ અત્તનો વસે વત્તેતિ એતાયાતિ આવટ્ટની, માયા. તેનાહ ‘‘આવટ્ટેત્વા ગહણમાય’’ન્તિ. સત્થુપટિઞ્ઞાનં બુદ્ધદસ્સને ચિત્તમેવ ન ઉપ્પજ્જતિ, અયમેત્થ ધમ્મતા. સચે પન સો તં પટિઞ્ઞં અપ્પહાય બુદ્ધાનં સમ્મુખીભાવં ઉપગચ્છેય્ય, સત્તધા મુદ્ધા ફલેય્ય, તસ્મા ભગવા ‘‘મા અયં બાલો વિનસ્સી’’તિઆદિતોવ યથા સમ્મુખીભાવં ન લભતિ, તથા કરોતિ. સ્વાયમત્થો પાથિકપુત્તસમાગમેન દીપેતબ્બો. દસ્સનસમ્પત્તિનિયામમાહ ‘‘તથાગતં હી’’તિઆદિ. આગમા નુ ખો ઇધ તુમ્હાકં સન્તિકં.

૬૧. વચીસચ્ચે પતિટ્ઠહિત્વાતિ યથાપટિઞ્ઞાતાય પટિઞ્ઞાય ઠત્વા.

૬૨. સીતોદકે અમતા પાણા પાનકાલે પન મરન્તિ, તેપિ તેન સીતોદકપરિભોગેન મારિતા હોન્તિ, તસ્મા તપસ્સિના નામ સબ્બેન સબ્બં સીતોદકં ન પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ તેસં લદ્ધિ. પાકતિકં વા ઉદકં સત્તોતિ પુરાતનાનં નિગણ્ઠાનં લદ્ધિ. તેનાહ ‘‘સત્તસઞ્ઞાય સીતોદકં પટિક્ખિપન્તી’’તિ. તેસં તં અધુનાતનનિગણ્ઠાનં વાદેન વિરુજ્ઝતિ. તે હિ પથવીઆદિનવપદત્થતો અઞ્ઞમેવ જીવિતં પટિજાનન્તિ. ચિત્તેન સીતોદકં પાતુકામો પરિભુઞ્જિતુકામો હોતિ રોગે ઠત્વાપિ સત્તાનં ચિત્તસ્સ તથા ન વિતતતા. તેનાહ – ‘‘તેનસ્સ મનોદણ્ડો તત્થેવ ભિજ્જતી’’તિ. તેનાતિ સીતોદકં પાતું પરિભુઞ્જિતુઞ્ચ ઇચ્છનેન. અસ્સાતિ યથાવુત્તસ્સ નિગણ્ઠસ્સ. તત્થેવાતિ તથાચિત્તુપ્પાદને એવ. ભિજ્જતિ સંવરસ્સ વિકોપિતત્તા. તથાભૂતો સો નિગણ્ઠો સીતોદકં ચે લભેય્ય, કતિપયં કાલં જીવેય્ય, અલાભેન પન પરિસુસ્સમાનકણ્ઠોટ્ઠતાલુજિવ્હાઆદિકો સબ્બસો પરિદાહાભિભૂતો મરેય્ય. તેનાહ – ‘‘સીતોદકં અલભમાનો કાલં કરેય્યા’’તિ. કસ્મા? યસ્મા સીતોદકં પિવાય સન્નિસ્સિતચિત્તસ્સ મરણં હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મનોદણ્ડો પન ભિન્નોપિ ચુતિમ્પિ આકડ્ઢતી’’તિ. યસ્મા પન તથાભૂતચિત્તસ્સ નિગણ્ઠસ્સ મનોસત્તેસુ નામ દેવેસુ ઉપપત્તિ હોતીતિ તિત્થિયાનં લદ્ધિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મનોદણ્ડો પન ભિન્નોપિ પટિસન્ધિમ્પિ આકડ્ઢતી’’તિ. ઇતીતિ એવં ‘‘ઇધાસ્સ નિગણ્ઠો’’તિઆદિઆકારેન. નન્તિ ઉપાલિં ગહપતિં. મહન્તોતિ વદાપેસિ ‘‘મનોપટિબદ્ધો કાલઙ્કરોતી’’તિ વદન્તોતિ અધિપ્પાયો.

ઉપાસકસ્સાતિ ઉપાલિસ્સ ગહપતિસ્સ. મુચ્છાવસેનાતિઆદિના અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ મનોદણ્ડસ્સ મહન્તતં વિભાવેતિ. ચિત્તસન્તતિપ્પવત્તિમત્તેનેવાતિ વિના કાયદણ્ડેન વચીદણ્ડેન ચ કેવલં ચિત્તસન્તતિપ્પવત્તિમત્તેન. ભિજ્જિત્વાપીતિ એત્થ પિ-સદ્દેન અભિજ્જિત્વાપિ. અનિય્યાનિકાતિ અપ્પાટિહીરા, અયુત્તાતિ અત્થો. સલ્લક્ખેસિ ઉપાસકોતિ વિભત્તિં વિપરિણામેત્વા યોજના. પઞ્હપટિભાનાનીતિ ઞાતું ઇચ્છિતે અત્થે ઉપ્પજ્જનકપટિભાનાનિ.

‘‘મનોપટિબદ્ધો કાલં કરોતી’’તિ વદન્તેન અત્થતો મનોદણ્ડસ્સ તદુત્તરભાવો પટિઞ્ઞાતો હોતીતિ આહ ‘‘ઇદાનિ મનોદણ્ડો મહન્તોતિ ઇદં વચન’’ન્તિ. તથા ચેવ વુત્તં – ‘‘મનોદણ્ડોવ બલવા મહન્તોતિ વદાપેસી’’તિ.

૬૩. પાણાતિપાતાદિતો યમનં યામો, ચતુબ્બિધો યામો ચતુયામો, ચતુયામસઙ્ખાતેન સંવરેન સંવુતો ચાતુયામસંવરસંવુતો. અટ્ઠકથાયં પન યામ-સદ્દો કોટ્ઠાસપરિયાયોતિ ‘‘ઇમિના ચતુકોટ્ઠાસેના’’તિ વુત્તં. પિયજાતિકં રૂપાદિઆરમ્મણં રાગવસેન બાલેહિ ભાવનીયત્તા ‘‘ભાવિત’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘ભાવિતન્તિ પઞ્ચ કામગુણા’’તિ.

યો સબ્બં પાપં આસવઞ્ચ વારેતીતિ સબ્બવારી, તસ્સ નવસુ પદત્થેસુ સત્તમો પદત્થો, તેન સબ્બવારિના પાપં વારિત્વા ઠિતોતિ સબ્બવારિવારિતો. તેનાહ ‘‘સબ્બેન પાપવારણેન વારિતપાપો’’તિ. તતો એવ સબ્બસ્સ વારિતબ્બસ્સ આસવસ્સ ધુનનતો સબ્બવારિધુતો. વારિતબ્બસ્સ નિવારણવસેન સબ્બવારિનો ફુટો ફુસિતોતિ સબ્બવારિફુટો. સઙ્ઘાતન્તિ સહસા હનનં, અસઞ્ચેતનિકવધન્તિ અત્થો. કતરસ્મિં કોટ્ઠાસેતિ તીસુ દણ્ડકોટ્ઠાસેસુ કતરકોટ્ઠાસે.

૬૪. ખલિયતિ સમાદિયતીતિ ખલં, રાસીતિ આહ – ‘‘એકં મંસખલન્તિ એકં મંસરાસિ’’ન્તિ. વિજ્જાધરઇદ્ધિયા ઇદ્ધિમા. સા પન ઇદ્ધિ યસ્મા આનુભાવસમ્પન્નસ્સેવ ઇજ્ઝતિ, ન યસ્સ કસ્સચિ. તસ્મા આહ ‘‘આનુભાવસમ્પન્નો’’તિ. વિજ્જાનુભાવવસેનેવ આનુભાવસમ્પન્નો. ચિત્તે વસીભાવપ્પત્તો આનુભાવાય એવ વિજ્જાય પગુણભાવાપાદનેન. એતેન વસીભાવં લોકિયસમઞ્ઞાવસેન ભગવા ઉપાલિં ગહપતિં પઞ્ઞપેતુકામો એવમાહ. લોકિકા હિ ‘‘ભાવનામયઇદ્ધિયા ઇદ્ધિમા ચેતોવસીભાવપ્પત્તો પરૂપઘાતં કરોતી’’તિ મઞ્ઞન્તિ. તથા હિ તે ઇસયો પરેસં સંવણ્ણેન્તિ, ઇસીનં આનુભાવં કિત્તેન્તિ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો આગમિસ્સતીતિ.

૬૫. અરઞ્ઞમેવ હુત્વાતિ સબ્બસો અરઞ્ઞમેવ હુત્વા. અરઞ્ઞભાવેન અરઞ્ઞં જાતં, ન નામમત્તેન. ઇસીનં અત્થાયાતિ ઇસીનં આસાદનત્થાય.

ગોધાવરીતીરતો નાતિદૂરે. ઉસૂયમાનોતિ ‘‘ન મં એસ જનો પરિવારેતી’’તિ ઉસૂયં કરોન્તો. કિલિટ્ઠો વતાતિ પઙ્કદન્તરજસિરતાદીહિ કિલિટ્ઠસરીરો. અનઞ્જિતમણ્ડિતોતિ અનઞ્જિતક્ખિકો સબ્બેન, સબ્બં અમણ્ડિતો ચ. તસ્મિં કાલે ‘‘કાલસ્સેવ અક્ખીનં અઞ્જનં મઙ્ગલ’’ન્તિ મનુસ્સાનં લદ્ધિ, તસ્મા અનઞ્જનં વિસું ગહિતં.

રાજા તસ્સ વચનં ગહેત્વાતિ ‘‘વેદેસુ ઈદિસં આગતં ભવિસ્સતીતિ એવં, ભન્તે’’તિ રાજા તસ્સ પુરોહિતસ્સ વચનં ગહેત્વા. ઉસુમજાતહદયોતિ ઉત્તત્તહદયો. નાસિકાનં અપ્પહોન્તે મુખેન અસ્સસન્તો.

વિજિતજયેહિ આગન્ત્વા નક્ખત્તયુત્તં આગમેન્તેહિ નિસીદિતબ્બટ્ઠાનં જયખન્ધાવારટ્ઠાનં. ઉદકવુટ્ઠિપાતનાદિ તસ્મિં પાપકમ્મે અસમઙ્ગિભૂતાનમ્પિ સમનુઞ્ઞતાય અન્તોકરણત્થં કતં. કતભણ્ડવુટ્ઠીતિ આભરણવસ્સં. મહાજનો સમનુઞ્ઞો જાતોતિ યોજના. માતુપોસકરામોતિ માતરિ સમ્માપટિપન્નો રામો નામ એકો પુરિસો. અસમઙ્ગિભૂતાનન્તિ અસમનુઞ્ઞાનં.

અવકિરિયાતિ અસુસ્સૂસતં પટિચ્ચ. ફુલિઙ્ગાનીતિ અગ્ગિકણાનિ. પતન્તિ કાયેતિ કાયે ઇતો ચિતો નિપતન્તિ. એતે કિર નિરયં વિવરિત્વા મહાજનસ્સ દસ્સેન્તિ.

યથાફાસુકટ્ઠાનન્તિ મયં કઞ્ચિપિ દેસં ઉદ્દિસ્સ ન ગચ્છામ, યત્થ પન વસન્તસ્સ પબ્બજિતસ્સ ફાસુ હોતિ, તં યથાફાસુકટ્ઠાનં ગચ્છામાતિ અધિપ્પાયો. સઙ્ઘાતિ સંહતા. ગણાતિ તંતંસેણિભાવેન ગણિતબ્બતાય ગણા. ગણીભૂતાતિ એકજ્ઝાસયા હુત્વા રાસિભૂતા. અદિન્નાદાનન્તિઆદીસુપિ નિરયે પચ્ચિત્વા મનુસ્સલોકં આગતસ્સ વિપાકાવસેસેનાતિ આનેત્વા યોજેતબ્બં.

પગ્ગણ્હિસ્સામીતિ સમ્ભાવનં ઉપ્પાદેસ્સામિ. નેસં કત્તબ્બન્તિ ચિન્તેસીતિ યોજના. કિં ચિન્તેસિ? આઘાતં ઉપ્પાદેત્વા અનત્થકરણૂપાયં. તેનાહ ‘‘સો ધમ્મકથાપરિયોસાને’’તિઆદિ. નાગબલપિચ્છિલ્લાદીનન્તિ નાગબલસાસપઅઙ્કોલતેલકણિકારનિય્યાસાદીનં ચિક્ખલ્લાનં. વિહેઠયિંસુ નિરયાદિકથાહિ ઘટ્ટેન્તા. છદ્વારારમ્મણેતિ ચક્ખાદીનં છન્નં દ્વારાનં આરમ્મણભૂતે રૂપાદિવિસયે.

નવ વુટ્ઠિયોતિ ઉદકવુટ્ઠિ સુમનપુપ્ફવુટ્ઠિ માસકવુટ્ઠિ કહાપણવુટ્ઠિ આભરણવુટ્ઠિ આવુધવુટ્ઠિ અઙ્ગારવુટ્ઠિ પાસાણવુટ્ઠિ વાલિકાવુટ્ઠીતિ ઇમા નવ વુટ્ઠિયો. અવઞ્ચયીતિ સક્કારં કરોન્તો વિય હુત્વા અસક્કારં કરોન્તો અનત્થચરણેન વઞ્ચયિ. અદૂસકેતિ અનપરાધે.

‘‘દિટ્ઠમઙ્ગલિકા બ્રાહ્મણકઞ્ઞા’’તિ જાતકટ્ઠકથાદીસુ (જા. અટ્ઠ. ૪.૧૫.માતઙ્ગજાતકવણ્ણના) આગતં, ઇધ પન ‘‘સેટ્ઠિધીતા’’તિ. વારેય્યત્થાયાતિ આવાહત્થાય, અસ્સાતિ પેસિતપુગ્ગલસ્સ. તાદિસેન નીચકુલસંવત્તનિયેન કમ્મુના લદ્ધોકાસેન ચણ્ડાલયોનિયં નિબ્બત્તો.

ચમ્મગેહેતિ ચમ્મેન છાદિતે ગેહે. માતઙ્ગોત્વેવસ્સ નામં અહોસિ જાતિસમુદાગતં. તન્તિ ઘણ્ટં. વાદેન્તો તાલનેન સદ્દં કરોન્તો. મહાપથં પટિપજ્જિ દિટ્ઠમઙ્ગલિકાય ગેહદ્વારસમીપેન.

તસ્સા વેય્યાવચ્ચકરા ચેવ ઉપટ્ઠાકમનુસ્સા પટિબદ્ધા ચ સુરાસોણ્ડાદયો જાણુકપ્પરાદીહિ સુકોટ્ટિતં કોટ્ટિતભાવેન મુચ્છં આપન્નત્તા મતોતિ સઞ્ઞાય છડ્ડેસું.

અથ બોધિસત્તો આયુઅવસેસસ્સ અત્થિતાય મન્દમન્દે વાતે વાયન્તે ચિરેન સઞ્ઞં પટિલભતિ. તેનાહ ‘‘મહાપુરિસો’’તિઆદિ. ગેહઙ્ગણેતિ ગેહસ્સ મહાદ્વારતો બહિ વિવટઙ્ગણે. પતિતોતિ પાતં કત્વા ઇચ્છિતત્થનિપ્ફત્તિં અન્તરં કત્વા અનુપ્પવેસેન નિપન્નો. દિટ્ઠમઙ્ગલિકાયાતિ દિટ્ઠમઙ્ગલિકાકારણેન.

યસન્તિ વિભવં કિત્તિસદ્દઞ્ચ. ચન્દન્તિ ચન્દમણ્ડલં, ચન્દવિમાનન્તિ અત્થો. ઉચ્છિટ્ઠગેહેતિ પરેહિ પરિભુત્તગેહે. મણ્ડપેતિ નગરમજ્ઝે મહામણ્ડપે.

ખીરમણિમૂલન્તિ ખીરમૂલં, પાદેસુ બદ્ધમણિમૂલઞ્ચ. યાવતા વાચુગ્ગતા પરિયત્તીતિ યત્તકો મનુસ્સવચીદ્વારતો ઉગ્ગતો નિક્ખન્તો પવત્તો, યંકિઞ્ચિ વચીમયન્તિ અત્થો. આકાસઙ્ગણેતિ વિવટઙ્ગણે.

દુમ્મવાસીતિ ધૂમો ધૂસરો, અનઞ્જિતામણ્ડિતોતિ અધિપ્પાયો. ઓતલ્લકોતિ નિહીનજ્ઝાસયો, અપ્પાનુભાવોતિ અત્થો. પટિમુઞ્ચ કણ્ઠેતિ યાવ ગલવાટકા પારુપિત્વા. કો રે તુવન્તિ અરે કો નામ ત્વં.

પકતન્તિ પટિયત્તં નાનપ્પકારતો અભિસઙ્ખતં. ઉત્તિટ્ઠપિણ્ડન્તિ અન્તરઘરં ઉપગમ્મ ઠત્વા લદ્ધબ્બપિણ્ડં, ભિક્ખાહારન્તિ અત્થો. લભતન્તિ લચ્છતુ. સપાકોતિ મહાસત્તો જાતિવસેન યથાભૂતં અત્તાનં આવિકરોતિ.

અત્થત્થિતં સદ્દહતોતિ સમ્પરાયિકસ્સ અત્થસ્સ અત્થિભાવં સદ્દહન્તસ્સ. અપેહીતિ અપગચ્છ. એત્તોતિ ઇમસ્મા ઠાના. જમ્માતિ લામક.

અનૂપખેત્તેતિ અજઙ્ગલે ઉદકસમ્પન્ને ખેત્તે ફલવિસેસં પચ્ચાસીસન્તા. એતાય સદ્ધાય દદાહિ દાનન્તિ નિન્નં થલઞ્ચ પૂરેન્તો મેઘો વિય ગુણવન્તે નિગ્ગુણે ચ દાનં દેહિ, એવં દેન્તો ચ અપ્પેવ આરાધયે દક્ખિણેય્યેતિ. દક્ખિણેય્યેતિ સીલાદિગુણસમન્નાગતે.

તાનીતિ તે બ્રાહ્મણા. વેણુપદરેનાતિ વેળુવિલીવેન.

ગિરિં નખેન ખણસીતિ પબ્બતં અત્તનો નખેન ખણન્તો વિય અહોસિ. અયોતિ કાલલોહં. પદહસીતિ અભિભવસિ, અત્તનો સરીરેન અભિભવન્તો વિય અહોસિ.

આવેધિતન્તિ ચલિતં વિપરિવત્તેત્વા ઠિતં. પિટ્ઠિતોતિ પિટ્ઠિપસ્સેન. બાહું પસારેતિ અકમ્મનેય્યન્તિ અકમ્મક્ખમં બાહુદ્વયં થદ્ધં સુક્ખદણ્ડકં વિય કેવલં પસારેતિ, ન સમિઞ્જેતિ, સેતાનિ અક્ખીનિ પરિવત્તનેન કણ્હમણ્ડલસ્સ અદિસ્સનતો.

જીવિતન્તિ જીવનં.

વેહાયસન્તિ આકાસે. પથદ્ધુનોતિ પથભૂતદ્ધુનો વિય.

સઞ્ઞમ્પિ ન કરોતીતિ ‘‘ઇમે કુલપ્પસુતા’’તિ સઞ્ઞામત્તમ્પિ ન કરોતિ. દન્તકટ્ઠકુચ્છિટ્ઠકન્તિ ખાદિતદન્તકટ્ઠત્તા વુત્તં. એતસ્સેવ ઉપરિ પતિસ્સતિ અપ્પદુટ્ઠપદોસભાવતો, મહાસત્તસ્સ તદા ઉક્કંસગતખેત્તભાવતો. ઇદ્ધિવિસયો નામ અચિન્તેય્યો, તસ્મા કથં સૂરિયસ્સ ઉગ્ગન્તું નાદાસીતિ ન ચિન્તેતબ્બં. અરુણુગ્ગં ન પઞ્ઞાયતીતિ તસ્મિં પદેસે અરુણપભા ન પઞ્ઞાયતિ, અન્ધકારો એવ હોતિ.

યક્ખાવટ્ટો નુ ખો અયં કાલવિપરિયાયો. મહાપઞ્ઞન્તિ મહન્તાનં પઞ્ઞાનં અધિટ્ઠાનભૂતં. જનપદસ્સ મુખં પસ્સથાતિ ઇમસ્સ જનપદવાસિનો જનસ્સ ઉપદ્દવેન મઙ્કુભૂતં મુખં પસ્સથ.

એતસ્સ કથા એતસ્સેવ ઉપરિ પતિસ્સતીતિ યાહિ તેન પારમિતાપરિભાવનસમિદ્ધાહિ નાનાસમાપત્તિવિહારપરિપૂરિતાહિ સીલદિટ્ઠિસમ્પદાહિ સુસઙ્ખતસન્તાને મહાકરુણાધિવાસે મહાસત્તે અરિયૂપવાદકમ્મઅભિસપસઙ્ખાતા ફરુસવાચા પવત્તિતા, સા અભિસપિ તસ્સ ખેત્તવિસેસભાવતો તસ્સ ચ અજ્ઝાસયફરુસતાય દિટ્ઠધમ્મવેદનિયકમ્મં હુત્વા સચે સો મહાસત્તં ન ખમાપેતિ, સત્તમે દિવસે વિપચ્ચનસભાવં જાતં, ખમાપિતે પન મહાસત્તે પયોગસમ્પત્તિ પટિબાહિતત્તા અવિપાકધમ્મતં આપજ્જતિ અહોસિકમ્મભાવતો. અયઞ્હિ અરિયૂપવાદપાપસ્સ દિટ્ઠધમ્મવેદનિયસ્સ ધમ્મતા, તેન વુત્તં ‘એતસ્સ કથા એતસ્સેવ ઉપરિ પતિસ્સતી’તિઆદિ. મહાસત્તો પન તં તસ્સ ઉપરિ પતિતું ન અદાસિ, ઉપાયેન મોચેસિ. તેન વુત્તં ચરિયાપિટકે (ચરિયા. ૨.૬૪) –

‘‘યં સો તદા મં અભિસપિ, કુપિતો દુટ્ઠમાનસો;

તસ્સેવ મત્થકે નિપતિ, યોગેન તં પમોચયિ’’ન્તિ.

યઞ્હિ તત્થ સત્તમે દિવસે બોધિસત્તેન સૂરિયુગ્ગમનનિવારણં કતં, અયમેત્થ યોગોતિ અધિપ્પેતો. યોગેન હિ ઉબ્બળ્હા સરાજિકા પરિસા નગરવાસિનો નેગમા ચેવ જાનપદા ચ બોધિસત્તસ્સ સન્તિકં તાપસં આનેત્વા ખમાપેસું. સો ચ બોધિસત્તસ્સ ગુણે જાનિત્વા તસ્મિં ચિત્તં પસાદેસિ. યં પનસ્સ મત્થકે મત્તિકાપિણ્ડસ્સ ઠપનં, તસ્સ ચ સત્તધા ફાલનં કતં, તં મનુસ્સાનં ચિત્તાનુરક્ખણત્થં. અઞ્ઞથા હિ – ‘‘ઇમે પબ્બજિતા સમાના ચિત્તસ્સ વસે વત્તન્તિ, ન પન ચિત્તં અત્તનો વસે વત્તાપેન્તી’’તિ મહાસત્તમ્પિ તેન સદિસં કત્વા ગણ્હેય્યું, તદસ્સ તેસં દીઘરત્તં અહિતાય દુક્ખાયાતિ. તેનાહ ‘‘અથસ્સા’’તિઆદિ.

લોહકૂટવસ્સન્તિ અયગુળવસ્સં. તદા હિ રતનમત્તાનિ દિયડ્ઢરતનમત્તાનિપિ તિખિણંસાનિ અયગુળમણ્ડલાનિ ઇતો ચિતો ચ નિપતન્તા મનુસ્સાનં સરીરાનિ ખણ્ડખણ્ડકાનિ અકંસુ. કલલવસ્સન્તિ તનુકકદ્દમપટલકદ્દમં. ઉપહચ્ચાતિ આઘાટેત્વા. તદેવ મજ્ઝારઞ્ઞં.

૬૭. અનુવિચ્ચકારન્તિ અનુવિચ્ચકરણં. કારણેહિ દ્વીહિ અનિય્યાનિકસાસને ઠિતાનં અત્તનો સાવકત્તં ઉપગતે પગ્ગહનિગ્ગહાનિ દસ્સેતું ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં.

૬૯. અનુપુબ્બિં કથન્તિ (દી. નિ. ટી. ૨.૭૫-૭૬; અ. નિ. ટી. ૩.૮.૧૨) અનુપુબ્બિયા અનુપુબ્બં કથેતબ્બકથં, કા પન સા? દાનાદિકથા. દાનકથા તાવ પચુરજનેસુપિ પવત્તિયા સબ્બસાધારણત્તા સુકરત્તા સીલે પતિટ્ઠાનસ્સ ઉપાયભાવતો ચ આદિતોવ કથિતા. પરિચ્ચાગસીલો હિ પુગ્ગલો પરિગ્ગહવત્થૂસુ નિસ્સઙ્ગભાવતો સુખેનેવ સીલાનિ સમાદિયતિ, તત્થ ચ સુપ્પતિટ્ઠિતો હોતિ. સીલેન દાયકપટિગ્ગહણવિસુદ્ધિતો પરાનુગ્ગહં વત્વા પરપીળાનિવત્તિવચનતો, કિરિયધમ્મં વત્વા અકિરિયધમ્મવચનતો, ભોગયસસમ્પત્તિહેતું વત્વા ભવસમ્પત્તિહેતુવચનતો ચ દાનકથાનન્તરં સીલકથા કથિતા. તઞ્ચ સીલં વટ્ટનિસ્સિતં, અયં ભવસમ્પત્તિ તસ્સ ફલન્તિ દસ્સનત્થં, ઇમેહિ ચ દાનસીલમયેહિ પણીતચરિયભેદભિન્નેહિ પુઞ્ઞકિરિયવત્થૂહિ એતા ચાતુમહારાજિકાદીસુ પણીતતરાદિભેદભિન્ના અપરિમેય્યા ભોગભવસમ્પત્તિયોતિ દસ્સનત્થં તદનન્તરં સગ્ગકથા. સ્વાયં સગ્ગો રાગાદીહિ ઉપક્કિલિટ્ઠો સબ્બદા અનુપક્કિલિટ્ઠો અરિયમગ્ગોતિ દસ્સનત્થં સગ્ગાનન્તરં મગ્ગો, મગ્ગઞ્ચ કથેન્તેન તદધિગમૂપાયસન્દસ્સનત્થં સગ્ગપરિયાપન્નાપિ પગેવ ઇતરે સબ્બેપિ કામા નામ બહ્વાદીનવા અનિચ્ચા અદ્ધુવા વિપરિણામધમ્માતિ કામાનં આદીનવો. હીના ગમ્મા પોથુજ્જનિકા અનરિયા અનત્થસઞ્હિતાતિ તેસં ઓકારો લામકભાવો, સબ્બેપિ ભવા કિલેસાનં વત્થુભૂતાતિ તત્થ સંકિલેસો. સબ્બસો કિલેસવિપ્પમુત્તં નિબ્બાનન્તિ નેક્ખમ્મે આનિસંસો ચ કથેતબ્બોતિ અયમત્થો મગ્ગન્તીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દેન દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બં.

સુખાનં નિદાનન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકાનં સમ્પરાયિકાનં નિબ્બાનસઞ્હિતાનઞ્ચાતિ સબ્બેસમ્પિ સુખાનં કારણં. યઞ્હિ કિઞ્ચિ લોકે ભોગસુખં નામ, તં સબ્બં દાનનિદાનન્તિ પાકટો અયમત્થો. યં પન ઝાનવિપસ્સનામગ્ગફલનિબ્બાનપટિસંયુત્તં સુખં, તસ્સપિ દાનં ઉપનિસ્સયપચ્ચયો હોતિયેવ. સમ્પત્તીનં મૂલન્તિ યા ઇમા લોકે પદેસરજ્જસિરિસ્સરિયસત્તરતનસમુજ્જલચક્કવત્તિસમ્પદાતિ એવંપભેદા માનુસિકા સમ્પત્તિયો, યા ચ ચાતુમહારાજાદિગતા દિબ્બા સમ્પત્તિયો, યા વા પનઞ્ઞાપિ સમ્પત્તિયો, તાસં સબ્બાસં ઇદં મૂલકારણં. ભોગાનન્તિ ભુઞ્જિતબ્બટ્ઠેન ‘‘ભોગો’’ન્તિ લદ્ધનામાનં મનાપિયરૂપાદીનં, તન્નિસ્સયાનં વા ઉપભોગસુખાનં, પતિટ્ઠા નિચ્ચલાધિટ્ઠાનતાય. વિસમગતસ્સાતિ બ્યસનપ્પત્તસ્સ. તાણન્તિ રક્ખા તતો પરિપાલનતો. લેણન્તિ બ્યસનેહિ પરિપાતિયમાનસ્સ ઓલીયનપદેસો. ગતીતિ ગન્તબ્બટ્ઠાનં. પરાયણન્તિ પટિસરણં. અવસ્સયોતિ વિનિપતિતું અદેન્તો નિસ્સયો. આરમ્મણન્તિ ઓલુબ્ભારમ્મણં.

રતનમયસીહાસનસદિસન્તિ સબ્બરતનમયસત્તઙ્ગમહાસીહાસનસદિસં, મહગ્ઘં હુત્વા સબ્બસો વિનિપતિતું અપ્પદાનતો. મહાપથવિસદિસં ગતગતટ્ઠાને પતિટ્ઠાસમ્ભવતો. યથા દુબ્બલસ્સ પુરિસસ્સ આલમ્બનરજ્જુ ઉત્તિટ્ઠતો તિટ્ઠતો ચ ઉપત્થમ્ભો, એવં દાનં સત્તાનં સમ્પત્તિભવે ઉપપત્તિયા ઠિતિયા ચ પચ્ચયો હોતીતિ આહ ‘‘આલમ્બનટ્ઠેન આલમ્બનરજ્જુસદિસ’’ન્તિ. દુક્ખનિત્થરણટ્ઠેનાતિ દુગ્ગતિદુક્ખનિત્થરણટ્ઠેન. સમસ્સાસનટ્ઠેનાતિ લોભમચ્છરિયાદિપટિસત્તુપદ્દવતો સમ્મદેવ અસ્સાસનટ્ઠેન. ભયપરિત્તાણટ્ઠેનાતિ દાલિદ્દિયભયતો પરિપાલનટ્ઠેન. મચ્છેરમલાદીહીતિ મચ્છેરલોભદોસઇસ્સામિચ્છાદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદિ ચિત્તમલેહિ. અનુપલિત્તટ્ઠેનાતિ અનુપક્કિલિટ્ઠતાય. તેસન્તિ મચ્છેરમલાદીનં. એતેસં એવ દુરાસદટ્ઠેન. અસન્તાસનટ્ઠેનાતિ અસન્તાસહેતુભાવેન. યો હિ દાયકો દાનપતિ, સો સમ્પતિપિ ન કુતોચિ સન્તસતિ, પગેવ આયતિં. બલવન્તટ્ઠેનાતિ મહાબલવતાય. દાયકો હિ દાનપતિ સમ્પતિ પક્ખબલેન બલવા હોતિ, આયતિં પન કાયબલાદીહિ. અભિમઙ્ગલસમ્મતટ્ઠેનાતિ ‘‘વુડ્ઢિકારણ’’ન્તિ અભિસમ્મતભાવેન. વિપત્તિતો સમ્પત્તિયા નયનં ખેમન્તભૂમિસમ્પાપનં.

ઇદાનિ મહાબોધિચરિયભાવેનપિ દાનગુણં દસ્સેતું દાનં નામેતન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અત્તાનં નિય્યાદેન્તેનાતિ એતેન દાનફલં સમ્મદેવ પસ્સન્તા મહાપુરિસા અત્તનો જીવિતમ્પિ પરિચ્ચજન્તિ, તસ્મા કો નામ વિઞ્ઞુજાતિકો બાહિરે વત્થુમ્હિ સઙ્ગં કરેય્યાતિ ઓવાદં દેતિ. ઇદાનિ યા લોકિયા લોકુત્તરા ચ ઉક્કંસગતા સમ્પત્તિયો, તા સબ્બા દાનતોયેવ પવત્તન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘દાનઞ્હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સક્કમારબ્રહ્મસમ્પત્તિયો અત્તહિતાય એવ, ચક્કવત્તિસમ્પત્તિ પન અત્તહિતાય ચ પરહિતાય ચાતિ દસ્સેતું સા તાસં પરતો વુત્તા. એતા લોકિયા, ઇમા પન લોકુત્તરાતિ દસ્સેતું ‘‘સાવકપારમીઞાણ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તાસુપિ ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠતરુક્કટ્ઠતમમેવ દસ્સેતું કમેન ઞાણત્તયં વુત્તં. તેસં પન દાનસ્સ પચ્ચયભાવો હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. એતેનેવ તસ્સ બ્રહ્મસમ્પત્તિયાપિ પચ્ચયભાવો દીપિતોતિ વેદિતબ્બો.

દાનઞ્ચ નામ હિતજ્ઝાસયેન, પૂજાવસેન વા અત્તનો સન્તકસ્સ પરેસં પરિચ્ચજનં, તસ્મા દાયકો પુરિસપુગ્ગલો પરેસં સન્તકં હરિસ્સતીતિ અટ્ઠાનમેતન્તિ આહ – ‘‘દાનં દદન્તો સીલં સમાદાતું સક્કોતી’’તિ. સીલાલઙ્કારસદિસો અલઙ્કારો નત્થિ સોભાવિસેસાવહત્તા સીલસ્સ. સીલપુપ્ફસદિસં પુપ્ફં નત્થીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સીલગન્ધસદિસો ગન્ધો નત્થીતિ એત્થ ‘‘ચન્દનં તગરં વાપી’’તિઆદિકા (ધ. પ. ૫૫; મિ. પ. ૪.૧.૧) ગાથા – ‘‘ગન્ધો ઇસીનં ચિરદિક્ખિતાનં, કાયા ચુતો ગચ્છતિ માલુતેના’’તિઆદિકા (જા. ૨.૧૭.૫૫) જાતકગાથાયો ચ આહરિત્વા વત્તબ્બા, સીલઞ્હિ સત્તાનં આભરણઞ્ચેવ અલઙ્કારો ચ ગન્ધવિલેપનઞ્ચ દસ્સનીયભાવાવહઞ્ચ. તેનાહ ‘‘સીલાલઙ્કારેન હી’’તિઆદિ.

અયં સગ્ગો લબ્ભતીતિ ઇદં મજ્ઝિમેહિ છન્દાદીહિ સમાદાનસીલં સન્ધાયાહ. તેનાહ સક્કો દેવરાજા –