૨. અટ્ઠકનાગરસુત્તવણ્ણના

૧૭. અવિદૂરેતિ ઇમિના પાળિયં ‘‘વેસાલિય’’ન્તિ ઇદં સમીપે ભુમ્મવચનન્તિ દસ્સેતિ. સારપ્પત્તકુલગણનાયાતિ (અ. નિ. ટી. ૩.૧૧.૧૬) મહાસારમહપ્પત્તકુલગણનાય. દસમે ઠાનેતિ અઞ્ઞે અઞ્ઞેતિ દસગણનટ્ઠાને. અટ્ઠકનગરે જાતો ભવો અટ્ઠકનાગરો. કુક્કુટારામોતિ પાટલિપુત્તે કુક્કુટારામો, ન કોસમ્બિયં.

૧૮. પકતત્થનિદ્દેસો ત-સદ્દોતિ તસ્સ ‘‘ભગવતા’’તિઆદીહિ પદેહિ સમાનાધિકરણભાવેન વુત્તસ્સ યેન અભિસમ્બુદ્ધભાવેન ભગવા પકતો અધિગતો સુપાકટો ચ, તં અભિસમ્બુદ્ધભાવં સદ્ધિં આગમનીયપટિપદાય અત્થભાવેન દસ્સેન્તો ‘‘યો સો…પે… અભિસમ્બુદ્ધો’’તિ આહ. સતિપિ ઞાણદસ્સન-સદ્દાનં ઇધ પઞ્ઞાવેવચનભાવે તેન તેન વિસેસેન તેસં વિસયવિસેસે પવત્તિદસ્સનત્થં અસાધારણઞાણવિસેસવસેન વિજ્જાત્તયવસેન વિજ્જાઅભિઞ્ઞાનાવરણઞાણવસેન સબ્બઞ્ઞુતઞાણમંસચક્ખુવસેન પટિવેધદેસનાઞાણવસેન ચ તદત્થં યોજેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘તેસં તેસ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ આસયાનુસયં જાનતા આસયાનુસયઞાણેન સબ્બં ઞેય્યધમ્મં પસ્સતા સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણઞાણેહિ. પુબ્બેનિવાસાદીહીતિ પુબ્બેનિવાસાસવક્ખયઞાણેહિ. પટિવેધપઞ્ઞાયાતિ અરિયમગ્ગપઞ્ઞાય. દેસનાપઞ્ઞાય પસ્સતાતિ દેસેતબ્બધમ્માનં દેસેતબ્બપ્પકારં બોધનેય્યપુગ્ગલાનઞ્ચ આસયાનુસયચરિતાધિમુત્તિઆદિભેદં ધમ્મદેસનાપઞ્ઞાય યાથાવતો પસ્સતા. અરીનન્તિ કિલેસારીનં, પઞ્ચવિધમારાનં વા, સાસનસ્સ વા પચ્ચત્થિકાનં અઞ્ઞતિત્થિયાનં તેસં પન હનનં પાટિહારિયેહિ અભિભવનં અપ્પટિભાનતાકરણં અજ્ઝુપેક્ખનમેવ વા, કેસિવિનયસુત્તઞ્ચેત્થ નિદસ્સનં.

તથા ઠાનાટ્ઠાનાદિવિભાગં જાનતા યથાકમ્મૂપગસત્તે પસ્સતા, સવાસનાનં આસવાનં ખીણત્તા અરહતા, અભિઞ્ઞેય્યાદિભેદે ધમ્મે અભિઞ્ઞેય્યાદિતો અવિપરીતાવબોધતો સમ્માસમ્બુદ્ધેન. અથ વા તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણતાય જાનતા, કાયકમ્માદિવસેન તિણ્ણં કમ્માનં ઞાણાનુપરિવત્તિતો નિસમ્મકારિતાય પસ્સતા, દવાદીનં અભાવસાધિકાય પહાનસમ્પદાય અરહતા, છન્દાદીનં અહાનિહેતુભૂતાય અક્ખયપટિભાનસાધિકાય સબ્બઞ્ઞુતાય સમ્માસમ્બુદ્ધેનાતિ એવં દસબલઅટ્ઠારસઆવેણિકબુદ્ધધમ્મવસેનપિ યોજના કાતબ્બા.

૧૯. અભિસઙ્ખતન્તિ અત્તનો પચ્ચયેહિ અભિસમ્મુખભાવેન સમેચ્ચ સમ્ભૂય્ય કતં, સ્વસ્સ કતભાવો ઉપ્પાદનેન વેદિતબ્બો, ન ઉપ્પન્નસ્સ પટિસઙ્ખરણેનાતિ આહ ‘‘ઉપ્પાદિત’’ન્તિ. તે ચસ્સ પચ્ચયા ચેતનાપધાનાતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘અભિસઙ્ખતં અભિસઞ્ચેતયિત’’ન્તિ વુત્તન્તિ ‘‘ચેતયિતં પકપ્પિત’’ન્તિ અત્થમાહ. અભિસઙ્ખતં અભિસઞ્ચેતયિતન્તિ ચ ઝાનસ્સ પાતુભાવદસ્સનમુખેન વિદ્ધંસનભાવં ઉલ્લિઙ્ગેતિ યઞ્હિ અહુત્વા સમ્ભવતિ, તં હુત્વા પટિવેતિ. તેનાહ પાળિયં ‘અભિસઙ્ખત’ન્તિઆદિ. સમથવિપસ્સનાધમ્મે ઠિતોતિ સમથધમ્મે ઠિતત્તા સમાહિતો વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા અનિચ્ચાનુપસ્સનાદીહિ નિચ્ચસઞ્ઞાદયો પજહન્તો અનુક્કમેન તં અનુલોમઞાણં પાપેતા હુત્વા વિપસ્સનાધમ્મે ઠિતો. સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતેસુ ધમ્મેસુ રઞ્જનટ્ઠેન રાગો, નન્દનટ્ઠેન નન્દીતિ. તત્થ સુખુમા અપેક્ખા વુત્તા, યા ‘‘નિકન્તી’’તિ વુચ્ચતિ.

એવં સન્તેતિ એવં યથારુતવસેન ચ ઇમસ્સ સુત્તપદસ્સ અત્થે ગહેતબ્બે સતિ. સમથવિપસ્સનાસુ છન્દરાગો કત્તબ્બોતિ અનાગામિફલં નિબ્બત્તેત્વા તદત્થાય સમથવિપસ્સનાપિ અનિબ્બત્તેત્વા કેવલં તત્થ છન્દરાગો કત્તબ્બો ભવિસ્સતિ. કસ્મા? તેસુ સમથવિપસ્સનાસઙ્ખાતેસુ ધમ્મેસુ છન્દરાગમત્તેન અનાગામિના લદ્ધબ્બસ્સ અલદ્ધાનાગામિફલેન લદ્ધબ્બત્તા તથા સતિ તેન અનાગામિફલમ્પિ લદ્ધબ્બમેવ નામ હોતિ. તેનાહ – ‘‘અનાગામિફલં પટિવિદ્ધં ભવિસ્સતી’’તિ. સભાવતો રસિતબ્બત્તા અવિપરીતો અત્થો એવ અત્થરસો. અઞ્ઞાપિ કાચિ સુગતિયોતિ વિનિપાતિકે સન્ધાયાહ. અઞ્ઞાપિ કાચિ દુગ્ગતિયોતિ અસુરકાયમાહ.

સમથધુરમેવ ધુરં સમથયાનિકસ્સ વસેન દેસનાય આગતત્તા. મહામાલુક્યોવાદે ‘‘વિવિચ્ચ અકુસલેહિ ધમ્મેહિ સવિતક્કં સવિચાર’’ન્તિ પાદકજ્ઝાનં કત્વા ‘‘સો યદેવ તત્થ હોતિ રૂપગતં વેદનાગત’’ન્તિઆદિના વિપસ્સનં વિત્થારેત્વા ‘‘સો તત્થ ઠિતો આસવાનં ખયં પાપુણાતી’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૩૩) આગતત્તા ‘‘મહામાલુક્યોવાદે વિપસ્સનાવ ધુર’’ન્તિ આહ. મહાસતિપટ્ઠાનસુત્તે (દી. નિ. ૨.૩૭૩ આદયો; મ. નિ. ૧.૧૦૬ આદયો) સબ્બત્થકમેવ તિક્ખતરાય વિપસ્સનાય આગતત્તા વુત્તં ‘‘વિપસ્સનુત્તરં કથિત’’ન્તિ. કાયગતાસતિસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૫૩-૧૫૪) આનાપાનજ્ઝાનાદિવસેન સવિસેસં સમથવિપસ્સનાય આગતત્તા વુત્તં ‘‘સમથુત્તરં કથિત’’ન્તિ.

અપ્પં યાચિતેન બહું દેન્તેન ઉળારપુરિસેન વિય એકં ધમ્મં પુચ્છિતેન ‘‘અયમ્પિ એકધમ્મો’’તિ કથિતત્તા એકાદસપિ ધમ્મા પુચ્છાવસેન એકધમ્મો નામ જાતો પચ્ચેકં વાક્યપરિસમાપનઞાયેન. એકવીસતિ પબ્બાનિ તેહિ બોધિયમાનાય પટિપદાય એકરૂપત્તા પટિપદાવસેન એકધમ્મો નામ જાતોતિ. ઇધ ઇમસ્મિં અટ્ઠકનાગરસુત્તે. નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનધમ્માનં સઙ્ખારાવસેસસુખુમભાવપ્પત્તતાય તત્થ સાવકાનં દુક્કરન્તિ ન ચતુત્થારુપ્પવસેનેત્થ દેસના આગતાતિ ચતુન્નં બ્રહ્મવિહારાનં, હેટ્ઠિમાનં તિણ્ણં આરુપ્પાનઞ્ચ વસેન એકાદસ. પુચ્છાવસેનાતિ ‘‘અત્થિ નુ ખો, ભન્તે આનન્દ, તેન…પે… સમ્માસમ્બુદ્ધેન એકધમ્મો અક્ખાતો’’તિ (મ. નિ. ૨.૧૮) એવં પવત્તપુચ્છાવસેન. અમતુપ્પત્તિયત્થેનાતિ અમતભાવસ્સ ઉપ્પત્તિહેતુતાય, સબ્બાનિપિ કમ્મટ્ઠાનાનિ એકરસમ્પિ અમતાધિગમપટિપત્તિયાતિ અત્થો, એવમેત્થ અગ્ગફલભૂમિ અનાગામિફલભૂમીતિ દ્વેવ ભૂમિયો સરૂપતો આગતા, નાનન્તરિયતાય પન હેટ્ઠિમાપિ દ્વે ભૂમિયો અત્થતો આગતા એવાતિ દટ્ઠબ્બા.

૨૧. પઞ્ચ સતાનિ અગ્ઘો એતસ્સાતિ પઞ્ચસતં. સેસં ઉત્તાનમેવ.

અટ્ઠકનાગરસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.