૩. સેખસુત્તવણ્ણના

૨૨. સન્થાગારન્તિ અત્થાનુસાસનાગારં. તેનાહ – ‘‘ઉય્યોગકાલાદીસૂ’’તિઆદિ. આદિ-સદ્દેન મઙ્ગલમહાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સન્થમ્ભન્તીતિ વિસ્સમન્તિ, પરિસ્સમં વિનોદેન્તીતિ અત્થો. સહાતિ સન્નિવેસવસેન એકજ્ઝં. સહ અત્થાનુસાસનં અગારન્તિ એતસ્મિં અત્થે ત્થ-કારસ્સ ન્થ-કારં કત્વા સન્થાગારન્તિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. સન્થરન્તીતિ સમ્મન્તનવસેન તિટ્ઠન્તિ.

તેપિટકં બુદ્ધવચનં આગતમેવ ભવિસ્સતીતિ બુદ્ધવચનસ્સ આગમનસીસેન અરિયફલધમ્માનમ્પિ આગમનં વુત્તમેવ, તિયામરત્તિં તત્થ વસન્તાનં ફલસમાપત્તિવળઞ્જનં હોતીતિ. તસ્મિઞ્ચ ભિક્ખુસઙ્ઘે કલ્યાણપુથુજ્જના વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેન્તા હોન્તીતિ ચે? અરિયમગ્ગધમ્માનં તત્થ આગમનં હોતિયેવ.

અલ્લગોમયેનાતિ અચ્છેન અલ્લગોમયરસેન. ઓપુઞ્છાપેત્વાતિ વિલિમ્પિત્વા. ચતુજ્જાતિયગન્ધેહીતિ તગરકુઙ્કુમયવનપુપ્ફતમાલપત્તાનિ પિસિત્વા કતગન્ધેહિ નાનાવણ્ણેતિ નીલાદિવસેન નાનાવણ્ણે, ન ભિત્તિવિસેસવસેન. ભિત્તિવિસેસવસેન પન નાનાસણ્ઠાનરૂપમેવ. મહાપિટ્ઠિકકોજવકેતિ હત્થિપિટ્ઠીસુ અત્થરિતબ્બતાય મહાપિટ્ઠિકાતિ લદ્ધસમઞ્ઞે કોજવેતિ વદન્તિ. કુત્તકે પન સન્ધાયેતં વુત્તં હત્થત્થરણા હત્થિરૂપવિચિત્તા. અસ્સત્થરકસીહત્થરકાદયોપિ અસ્સસીહરૂપાદિવિચિત્તા એવ અત્થરકા, ચિત્તત્થરકં નાનારૂપેહિ ચેવ નાનાવિધમાલાકમ્માદીહિ ચ વિચિત્તં અત્થરકં.

ઉપધાનન્તિ અપસ્સયનં ઉપદહિત્વાતિ અપસ્સયયોગ્ગભાવેન ઠપેત્વા ગન્ધેહિ કતમાલા ગન્ધદામં, તમાલપત્તાદીહિ કતં પત્તદામં. આદિ-સદ્દેન હિઙ્ગુલતક્કોલજાતિફલજાતિપુપ્ફાદીહિ કતદામં સઙ્ગણ્હાતિ. પલ્લઙ્કાકારેન કતપીઠં પલ્લઙ્કપીઠં, તીસુ પસ્સેસુ, એકપસ્સે એવ વા સઉપસ્સયં અપસ્સયપીઠં, અનપસ્સયં મુણ્ડપીઠં યોજનાવટ્ટેતિ યોજનપરિક્ખેપે.

સંવિધાયાતિ અન્તરવાસકસ્સ કોણપદેસઞ્ચ ઇતરપદેસઞ્ચ સમં કત્વા વિધાય. તેનાહ – ‘‘કત્તરિયા પદુમં કન્તન્તો વિયા’’તિ તિમણ્ડલં પટિચ્છાદેન્તોતિ એત્થ ચ યસ્મા બુદ્ધાનં રૂપસમ્પદા વિય આકપ્પસમ્પદાપિ પરમુક્કંસગતા, તસ્મા તદા ભગવા એવં સોભતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સુવણ્ણપામઙ્ગેના’’તિઆદિમાહ, તત્થ અસમેન બુદ્ધવેસેનાતિઆદિના તદા ભગવા બુદ્ધાનુભાવસ્સ નિગુહણે કારણાભાવતો તત્થ સન્નિપતિતદેવમનુસ્સનાગયક્ખગન્ધબ્બાદીનં પસાદજનનત્થં અત્તનો સભાવપકતિકિરિયાયેવ કપિલવત્થું પાવિસીતિ દસ્સેતિ. બુદ્ધાનં કાયપ્પભા નામ પકતિયા અસીતિહત્થમત્તમેવ પદેસં ફરતીતિ આહ – ‘‘અસીતિહત્થટ્ઠાનં અગ્ગહેસી’’તિ નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠપભસ્સરાનં વસેન છબ્બણ્ણા બુદ્ધરસ્મિયો.

સબ્બપાલિફુલ્લોતિ મૂલતો પટ્ઠાય યાવ અગ્ગા ફુલ્લો વિકસિતો. પટિપાટિયા ઠપિતાનન્તિઆદિ પરિકપ્પૂપમા. યથા તં…પે… અલઙ્કતં અઞ્ઞો વિરોચતિ, એવં વિરોચિત્થ, સમતિંસાય પારમિતાહિ અભિસઙ્ખતત્તા એવં વિરોચિત્થાતિ વુત્તં હોતિ. પઞ્ચવીસતિયા નદીનન્તિ ગઙ્ગાદીનં ચન્દભાગાપરિયોસાનાનં પઞ્ચવીસતિયા મહાનદીનં. સમ્ભિજ્જાતિ સમ્ભેદં મિસ્સીભાવં પત્વા મુખદ્વારેતિ સમુદ્દં પવિટ્ઠટ્ઠાને.

દેવમનુસ્સનાગસુપણ્ણગન્ધબ્બયક્ખાદીનં અક્ખીનીતિ ચેતં પરિકપ્પનવસેન વુત્તં. સહસ્સેનાતિ પદસહસ્સેન, ભાણવારપ્પમાણેન ગન્થેનાતિ અત્થો.

કમ્પયન્તો વસુન્ધરન્તિ અત્તનો ગુણવિસેસેહિ પથવીકમ્પં ઉપ્પાદેન્તો, એવંભૂતોપિ અહેઠયન્તો પાણાનિ. સબ્બદક્ખિણત્તા બુદ્ધાનં દક્ખિણં પઠમં પાદં ઉદ્ધરન્તો. સમં સમ્ફુસતે ભૂમિં સુપ્પતિટ્ઠિતપાદતાય. યદિપિ ભૂમિં સમં ફુસતિ, રજસાનુપલિપ્પતિ સુખુમત્તા છવિયા. નિન્નટ્ઠાનં ઉન્નમતીતિઆદિ બુદ્ધાનં સુપ્પતિટ્ઠિતપાદસઙ્ખાતસ્સ મહાપુરિસલક્ખણપટિલાભસ્સ નિસ્સન્દફલં. નાતિદૂરે ઉદ્ધરતીતિ અતિદૂરે ઠપેતું ન ઉદ્ધરતિ. નચ્ચાસન્ને ચ નિક્ખિપન્તિ અચ્ચાસન્ને ચ ઠાને અનિક્ખિપન્તો નિય્યાતિ. હાસયન્તો સદેવકે લોકે તોસયન્તો. ચતૂહિ પાદેહિ ચરતીતિ ચતુચારી.

બુદ્ધાનુભાવસ્સ પકાસનવસેન ગતત્તા વણ્ણકાલો નામ કિરેસ. સરીરવણ્ણે વા ગુણવણ્ણે વા કથિયમાને દુક્કથિતન્તિ ન વત્તબ્બં. કસ્મા? અપરિમાણવણ્ણા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, બુદ્ધગુણસંવણ્ણના જાનન્તસ્સ યથાધમ્મસંવણ્ણનંયેવ અનુપવિસતીતિ.

દુકૂલચુમ્બટકેનાતિ ગન્થિત્વા ગહિતદુકૂલવત્થેન, નાગવિક્કન્તચરણોતિ હત્થિનાગસદિસપદનિક્ખેપો. સતપુઞ્ઞલક્ખણોતિ અનેકસતપુઞ્ઞનિમ્મિતમહાપુરિસલક્ખણો મણિવેરોચનો યથાતિ અતિવિય વિરોચમાનો મણિ વિય વેરોચનો નામ એકો મણિવિસેસોતિ કેચિ મહાસાલોવાતિ મહન્તો સાલરુક્ખો વિય, કોવિળારાદિમહારુક્ખો વિય વા પદુમો કોકનદો યથાતિ કોકનદસઙ્ખાતં મહાપદુમં વિય, વિકસમાનપદુમં વિય વા.

આકાસગઙ્ગં ઓતારેન્તો વિયાતિઆદિ તસ્સા પકિણ્ણકકથાય અઞ્ઞેસં દુક્કરભાવદસ્સનઞ્ચેવ સુણન્તાનં અચ્ચન્તસુખાવહભાવદસ્સનઞ્ચ પથવીજં આકડ્ઢેન્તો વિયાતિ નાળિયન્તં યોજેત્વા મહાપથવિયા હેટ્ઠિમતલે પપ્પટકોજં ઉદ્ધંમુખં કત્વા આકડ્ઢેન્તો વિય યોજનિકન્તિ યોજનપ્પમાણં મધુભણ્ડન્તિ મધુપટલં.

મહન્તન્તિ ઉળારં. સબ્બદાનં દિન્નમેવ હોતીતિ સબ્બમેવ પચ્ચયજાતં આવાસદાયકેન દિન્નમેવ હોતિ. તથાહિ દ્વે તયો ગામે પિણ્ડાય ચરિત્વા કિઞ્ચિ અલદ્ધા આગતસ્સપિ છાયૂદકસમ્પન્નં આરામં પવિસિત્વા ન્હાયિત્વા પટિસ્સયે મુહુત્તં નિપજ્જિત્વા ઉટ્ઠાય નિસિન્નસ્સ કાયે બલં આહરિત્વા પક્ખિત્તં વિય હોતિ. બહિ વિચરન્તસ્સ ચ કાયે વણ્ણધાતુ વાતાતપેહિ કિલમતિ, પટિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય મુહુત્તં નિસિન્નસ્સ વિસભાગસન્તતિ વૂપસમ્મતિ, સભાગસન્તતિ પતિટ્ઠાતિ, વણ્ણધાતુ આહરિત્વા પક્ખિત્તા વિય હોતિ, બહિ વિચરન્તસ્સ ચ પાદે કણ્ટકો વિજ્ઝતિ, ખાણુ પહરતિ, સરીસપાદિપરિસ્સયો ચેવ ચોરભયઞ્ચ ઉપ્પજ્જતિ, પટિસ્સયં પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય નિપન્નસ્સ પન સબ્બે પરિસ્સયા ન હોન્તિ, અજ્ઝયન્તસ્સ ધમ્મપીતિસુખં, કમ્મટ્ઠાનં મનસિકરોન્તસ્સ ઉપસમસુખં ઉપ્પજ્જતિ બહિદ્ધા વિક્ખેપાભાવતો, બહિ વિચરન્તસ્સ ચ કાયે સેદા મુચ્ચન્તિ, અક્ખીનિ ફન્દન્તિ, સેનાસનં પવિસનક્ખણે મઞ્ચપીઠાદીનિ ન પઞ્ઞાયન્તિ, મુહુત્તં નિસિન્નસ્સ પન અક્ખિપસાદો આહરિત્વા પક્ખિત્તો વિય હોતિ, દ્વારવાતપાનમઞ્ચપીઠાદીનિ પઞ્ઞાયન્તિ, એતસ્મિમ્પિ ચ આવાસે વસન્તં દિસ્વા મનુસ્સા ચતૂહિ પચ્ચયેહિ સક્કચ્ચં ઉપટ્ઠહન્તિ. તેન વુત્તં – ‘‘આવાસદાનસ્મિં દિન્ને સબ્બં દાનં દિન્નમેવ હોતી’’તિ. ભૂમટ્ઠક…પે… ન સક્કાતિ અયમત્થો મહાસુદસ્સનવત્થુના (દી. નિ. ૨.૨૪૧ આદયો) દીપેતબ્બો.

સીતન્તિ (સારત્થ. ટી. ચૂળવગ્ગ ૩.૨૯૫; સં. નિ. ટી. ૨.૪.૨૪૩) અજ્ઝત્તધાતુક્ખોભવસેન વા બહિદ્ધઉતુવિપરિણામવસેન વા ઉપ્પજ્જનકસીતં. ઉણ્હન્તિ અગ્ગિસન્તાપં. તસ્સ પન દવદાહાદીસુ સમ્ભવો દટ્ઠબ્બો. પટિહન્તીતિ પટિબાહતિ. યથા તદુભયવસેન કાયચિત્તાનં બાધનાનિ ન હોન્તિ, એવં કરોતિ. સીતુણ્હબ્ભાહતે હિ સરીરે વિક્ખિત્તચિત્તો ભિક્ખુ યોનિસો પદહિતું ન સક્કોતિ. વાળમિગાનીતિ સીહબ્યગ્ઘાદિવાળમિગે. ગુત્તસેનાસનઞ્હિ પવિસિત્વા દ્વારં પિધાય નિસિન્નસ્સ તે પરિસ્સયા ન હોન્તિ. સરીસપેતિ યે કેચિ સરન્તા ગચ્છન્તે દીઘજાતિકે. મકસેતિ નિદસ્સનમેતં, ડંસાદીનં એતેનેવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. સિસિરેતિ સીતકાલવસેન સત્તાહવદ્દલિકાદિવસેન ચ ઉપ્પન્ને સિસિરસમ્ફસ્સે. વુટ્ઠિયોતિ યદા તદા ઉપ્પન્ના વસ્સવુટ્ઠિયો પટિહનતીતિ યોજના.

વાતાતપો ઘોરોતિ રુક્ખગચ્છાદીનં ઉમ્મૂલભઞ્જનવસેન પવત્તિયા ઘોરો સરજઅરજાદિભેદો વાતો ચેવ ગિમ્હપરિળાહસમયેસુ ઉપ્પત્તિયા ઘોરો સૂરિયાતપો ચ. પટિહઞ્ઞતીતિ પટિબાહીયતિ. લેણત્થન્તિ નાનારમ્મણતો ચિત્તં નિવત્તેત્વા પટિસલ્લાનારામત્થં. સુખત્થન્તિ વુત્તપરિસ્સયાભાવેન ફાસુવિહારત્થં. ઝાયિતુન્તિ અટ્ઠતિંસારમ્મણેસુ યત્થ કત્થચિ ચિત્તં ઉપનિજ્ઝાયિતું. વિપસ્સિતુન્તિ અનિચ્ચાદિતો સબ્બસઙ્ખારે સમ્મસિતું.

વિહારેતિ પટિસ્સયે. કારયેતિ કારાપેય્ય. રમ્મેતિ મનોરમે નિવાસસુખે. વાસયેત્થ બહુસ્સુતેતિ કારેત્વા પન એત્થ વિહારેસુ બહુસ્સુતે સીલવન્તે કલ્યાણધમ્મે નિવાસેય્ય. તે નિવાસેન્તો પન તેસં બહુસ્સુતાનં યથા પચ્ચયેહિ કિલમથો ન હોતિ, એવં અન્નઞ્ચ પાનઞ્ચ વત્થસેનાસનાનિ ચ દદેય્ય ઉજુભૂતેસુ અજ્ઝાસયસમ્પન્નેસુ કમ્મફલાનં રતનત્તયગુણાનઞ્ચ સદ્દહનેન વિપ્પસન્નેન ચેતસા.

ઇદાનિ ગહટ્ઠપબ્બજિતાનં અઞ્ઞમઞ્ઞૂપકારતં દસ્સેતું ‘‘તે તસ્સા’’તિ ગાથમાહ. તત્થ તેતિ બહુસ્સુતા તસ્સાતિ ઉપાસકસ્સ. ધમ્મં દેસેન્તીતિ સકલવટ્ટદુક્ખપનુદનં ધમ્મં દેસેન્તિ. યં સો ધમ્મં ઇધઞ્ઞાયાતિ સો પુગ્ગલો યં સદ્ધમ્મં ઇમસ્મિં સાસને સમ્માપટિપજ્જનેન જાનિત્વા અગ્ગમગ્ગાધિગમેન અનાસવો હુત્વા પરિનિબ્બાયતિ.

પૂજાસક્કારવસેનેવ પઠમયામો ખેપિતો, ભગવતો દેસનાય અપ્પાવસેસો મજ્ઝિમયામો ગતોતિ પાળિયં ‘‘બહુદેવ રત્તિ’’ન્તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘અતિરેકતરં દિયડ્ઢયામ’’ન્તિ. સન્દસ્સેસીતિ આનિસંસં દસ્સેસિ, આવાસદાનપટિસંયુત્તં ધમ્મિં કથં સુત્વા તતો પરં, ‘‘મહારાજ, ઇતિપિ સીલં, ઇતિપિ સમાધિ, ઇતિપિ પઞ્ઞા’’તિ સીલાદિગુણે તેસં સમ્મા દસ્સેસિ, હત્થેન ગહેત્વા વિય પચ્ચક્ખતો પકાસેસિ. સમાદપેસીતિ ‘‘એવં સીલં સમાદાતબ્બં, સીલે પતિટ્ઠિતેન એવં સમાધિ, એવં પઞ્ઞા ભાવેતબ્બા’’તિ યથા તે સીલાદિગુણે આદિયન્તિ, તથા ગણ્હાપેસિ. સમુત્તેજેસીતિ યથા સમાદિન્નં સીલં સુવિસુદ્ધં હોતિ, સમથવિપસ્સના ચ ભાવિયમાના યથા સુટ્ઠુ વિસોધિતા ઉપરિવિસેસાવહા હોન્તિ, એવં ચિત્તં સમુત્તેજેસિ નિસામનવસેન વોદાપેસિ. સમ્પહંસેસીતિ યથાનુસિટ્ઠં ઠિતસીલાદિગુણેહિ સમ્પતિ લદ્ધગુણાનિસંસેહિ ચેવ ઉપરિ લદ્ધબ્બફલવિસેસેહિ ચ ઉપરિચિત્તં સમ્મા પહંસેસિ, લદ્ધસ્સાસવસેન સુટ્ઠુ તોસેસિ. એવમેતેસં પદાનં અત્થો વેદિતબ્બો.

સમુદાયવચનોપિ અસીતિમહાથેર-સદ્દો તદેકદેસેપિ નિરુળ્હોતિ આહ ‘‘અસીતિમહાથેરેસુ વિજ્જમાનેસૂ’’તિ. આનન્દત્થેરોપિ હિ અન્તોગધો એવાતિ. સાકિયમણ્ડલેતિ સાકિયરાજસમૂહે.

પટિપદાય નિયુત્તત્તા પાટિપદો. તેનાહ – ‘‘પટિપન્નકો’’તિ. સિક્ખનસીલતાદિના સેખો, ઓધિસો સમિતપાપતાય સમણો. સેખો પાટિપદો પટિપજ્જનપુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન પટિપદાદેસનં નિયમેન્તો પટિપદાય પુગ્ગલં નિયમેતિ નામાતિ ‘‘પટિપદાય પુગ્ગલં નિયમેત્વા દસ્સેતી’’તિ. સેખપ્પટિપદા સાસને મઙ્ગલપટિપદા સમ્મદેવ અસેવિતબ્બપરિવજ્જનેન સેવિતબ્બસમાદાનેન ઉક્કંસવત્થૂસુ ચ ભાવતો અસેખધમ્મપારિપૂરિયા આવહત્તા ચ વડ્ઢમાનકપટિપદા. અકિલમન્તાવ સલ્લક્ખેસ્સન્તીતિ ઇદં તદા તેસં અસેખભૂમિઅધિગમાય અયોગ્યતાય વુત્તં. અકિલમન્તાવાતિ ઇમિના પટિસમ્ભિદાપ્પત્તસ્સપિ અનધિગતમગ્ગસઞ્ઞાપના ભારિયાતિ દસ્સેતિ. ઓસટાતિ અનુપ્પવિટ્ઠા. સકલં વિનયપિટકં કથિતમેવ હોતિ તસ્સ સીલકથાબાહુલ્લતો સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો. તીહિ પિટકેહીતિ કરણત્થે કરણવચનં. તેન તંતંપિટકાનં તસ્સા તસ્સા સિક્ખાય સાધકતમભાવં દસ્સેતિ.

પિટ્ઠિવાતો ઉપ્પજ્જતિ ઉપાદિન્નકસરીરસ્સ તથારૂપત્તા સઙ્ખારાનઞ્ચ અનિચ્ચતાય દુક્ખાનુબન્ધત્તા. અકારણં વા એતન્તિ યેનાધિપ્પાયેન વુત્તં, તમેવ અધિપ્પાયં વિવરિતું ‘‘પહોતી’’તિઆદિ વુત્તં. ચતૂહિ ઇરિયાપથેહિ પરિભુઞ્જિતુકામો અહોસિ સક્યરાજૂનં અજ્ઝાસયવસેન. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘સત્થાપિ તદેવ સન્ધાય તત્થ સઙ્ઘાટિં પઞ્ઞપેત્વા નિપજ્જીતી’’તિ. યદિ એવં ‘‘પિટ્ઠિ મે આગિલાયતી’’તિ ઇદં કથન્તિ આહ ‘‘ઉપાદિન્નકસરીરઞ્ચ નામા’’તિઆદિ.

૨૩. ‘‘ઇમિના પાતિમોક્ખસંવરેન…પે… સમ્પન્નો’’તિઆદીસુ (વિભ. ૫૧૧) સમન્નાગતત્થો સમ્પન્ન-સદ્દો, ઇધ પન પારિપૂરિઅત્થોતિ દસ્સેતું ‘‘પરિપુણ્ણસીલોતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. યો પન સમ્પન્નસીલોયેવ, સો પરિપુણ્ણસીલો. પરિસુદ્ધઞ્હિ સીલં ‘‘પરિપુણ્ણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ન સબલં કમ્માસં વા. સુન્દરધમ્મેહીતિ સોભનધમ્મેહિ. યસ્મિં સન્તાને ઉપ્પન્ના તસ્સ સોભનભાવતો. તેહિ સપ્પુરિસભાવસાધનતો સપ્પુરિસાનં ધમ્મેહિ.

૨૪. ઇમિના એત્તકેન ઠાનેનાતિ ‘‘ઇધ, મહાનામ, અરિયસાવકો’’તિ આરભિત્વા યાવ ‘‘અકસિરલાભી’’તિ પદં ઇમિના એત્તકેન ઉદ્દેસપદેન માતિકં ઠપેત્વા. પટિપાટિયાતિ ઉદ્દેસપટિપાટિયા. એવમાહાતિ ‘‘એવં કથઞ્ચ, મહાનામા’’તિઆદિના ઇદાનિ વુચ્ચમાનેન દસ્સિતાકારેન આહ.

૨૫. હિરીયતીતિ લજ્જીયતિ પીળીયતિ. યસ્મા હિરી પાપજિગુચ્છનલક્ખણા, તસ્મા ‘‘જિગુચ્છતીતિ અત્થો’’તિ વુત્તં. ઓત્તપ્પતીતિ ઉત્તપ્પતિ. પાપુત્રાસલક્ખણઞ્હિ ઓત્તપ્પં. પગ્ગહિતવીરિયોતિ સઙ્કોચં અનાપન્નવીરિયો. તેનાહ ‘‘અનોસક્કિતમાનસો’’તિ. પહાનત્થાયાતિ સમુચ્છિન્દનત્થાય. કુસલાનં ધમ્માનં ઉપસમ્પદા નામ અધિગમો એવાતિ આહ ‘‘પટિલાભત્થાયા’’તિ. સતિનેપક્કેનાતિ સતિયા નેપક્કેન તિક્ખવિસદસૂરભાવેન. અટ્ઠકથાયં પન નેપક્કં નામ પઞ્ઞાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘સતિયા ચ નિપકભાવેન ચા’’તિ અત્થો વુત્તો, એવં સતિ અઞ્ઞો નિદ્દિટ્ઠો નામ હોતિ. સતિમાતિ ચ ઇમિનાવ વિસેસા સતિ ગહિતા, પરતો ‘‘ચિરકતમ્પિ ચિરભાસિતમ્પિ સરિતા અનુસ્સરિતા’’તિ સતિકિચ્ચમેવ નિદ્દિટ્ઠં, ન પઞ્ઞાકિચ્ચં, તસ્મા સતિનેપક્કેનાતિ સતિયા નેપક્કભાવેનાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. તેનેવ હિ પચ્ચયવિસેસવસેન અઞ્ઞધમ્મનિરપેક્ખો સતિયા બલવભાવો. તથા હિ ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેનપિ અજ્ઝયનસમ્મસનાનિ સમ્ભવન્તિ.

ચેતિયઙ્ગણવત્તાદીતિ આદિ-સદ્દેન બોધિયઙ્ગણવત્તાદીનિ સઙ્ગણ્હાતિ. અસીતિમહાવત્તપટિપત્તિપૂરણન્તિ એત્થ અસીતિવત્તપટિપત્તિપૂરણં મહાવત્તપટિપત્તિપૂરણન્તિ વત્તપટિપત્તિપૂરણ-સદ્દો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. તત્થ મહાવત્તાનિ (વિભ. મૂલટી. ૪૦૬) નામ વત્તખન્ધકે (ચૂળવ. ૩૫૬ આદયો) વુત્તાનિ આગન્તુકવત્તં આવાસિકં ગમિકં અનુમોદનં ભત્તગ્ગં પિણ્ડચારિકં આરઞ્ઞિકં સેનાસનં જન્તાઘરં વચ્ચકુટિ ઉપજ્ઝાયં સદ્ધિવિહારિકં આચરિયં અન્તેવાસિકવત્તન્તિ ચુદ્દસ. તતો અઞ્ઞાનિ પન કદાચિ તજ્જનીયકમ્મકતાદિકાલે પારિવાસિકાદિકાલે ચ ચરિતબ્બાનિ અસીતિ ખુદ્દકવત્તાનિ સબ્બાસુ અવત્થાસુ ન ચરિતબ્બાનિ, તસ્મા મહાવત્તેસુ, અગ્ગહિતાનિ. તત્થ ‘‘પારિવાસિકાનં ભિક્ખૂનં વત્તં પઞ્ઞપેસ્સામી’’તિ આરભિત્વા ‘‘ન ઉપસમ્પાદેતબ્બં…પે… ન છમાયં ચઙ્કમન્તે ચઙ્કમે ચઙ્કમિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૮૧) વુત્તાનિ પકભત્તે ચરિતબ્બવત્તાવસાનાનિ છસટ્ઠિ, તતો પરં ‘‘ન, ભિક્ખવે, પારિવાસિકેન ભિક્ખુના પારિવાસિકવુડ્ઢતરેન ભિક્ખુના સદ્ધિં મૂલાયપટિકસ્સનારહેન માનત્તારહેન માનત્તચારિકેન અબ્ભાનારહેન ભિક્ખુના સદ્ધિં એકચ્છન્ને આવાસે વત્તબ્બ’’ન્તિઆદીનિ (ચૂળવ. ૮૨) પકતત્તે ચરિતબ્બેહિ અનઞ્ઞત્તા વિસું વિસું અગણેત્વા પારિવાસિકવુડ્ઢતરાદીસુ પુગ્ગલન્તરેસુ ચરિતબ્બત્તા તેસં વસેન સમ્પિણ્ડેત્વા એકેકં કત્વા ગણિતબ્બાનિ પઞ્ચાતિ એકસત્તતિવત્તાનિ, ઉક્ખેપનિયકમ્મકતવત્તેસુ વત્તપઞ્ઞાપનવસેન વુત્તં – ‘‘ન પકતત્તસ્સ ભિક્ખુનો અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં…પે… ન્હાને પિટ્ઠિપરિકમ્મં સાદિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૫૧) ઇદં અભિવાદનાદીનં અસાદિયનં એકં, ‘‘ન પકતત્તો ભિક્ખુ સીલવિપત્તિયા અનુદ્ધંસિતબ્બો’’તિઆદીનિ ચ દસાતિ એવમેતાનિ દ્વાસીતિ. એતેસ્વેવ પન કાનિચિ તજ્જનીયકમ્માદિવત્તાનિ કાનિચિ પારિવાસિકાદિવત્તાનીતિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન દ્વાસીતિ, એવં અપ્પકં પન ઊનમધિકં વા ગણનુપગં ન હોતીતિ ઇધ ‘‘અસીતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં. અઞ્ઞત્થ પન અટ્ઠકથાપદેસે ‘‘દ્વાસીતિ ખન્ધકવત્તાની’’તિ વુચ્ચતિ.

સક્કચ્ચં ઉદ્દિસનં સક્કચ્ચં ઉદ્દિસાપનન્તિ પચ્ચેકં સક્કચ્ચં-સદ્દો યોજેતબ્બો. ઉદ્દિસનં ઉદ્દેસગ્ગહણં. ધમ્મોસારણં ધમ્મસ્સ ઉચ્ચારણં. ધમ્મદેસના –

‘‘આદિમ્હિ સીલં દેસેય્ય, મજ્ઝે ઝાનં વિપસ્સનં;

પરિયોસાને ચ નિબ્બાનં, એસા કથિકસણ્ઠિતી’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૯૦; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૪.૨૪૬) –

એવં કથિતલક્ખણા ધમ્મકથા. ઉપગન્ત્વા નિસિન્નસ્સ યસ્સ કસ્સચિ ગહટ્ઠસ્સ પબ્બજિતસ્સ વા તઙ્ખણાનુરૂપા ધમ્મી કથા ઉપનિસિન્નકથા. ભત્તાનુમોદનકથા અનુમોદનિયા. સરિતાતિ એત્થ ન કેવલં ચિરકતચિરભાસિતાનં સરણમનુસ્સરણમત્તં અધિપ્પેતં, અથ ખો તથાપવત્તરૂપારૂપધમ્માનં પરિગ્ગહમુખેન પવત્તવિપસ્સનાચારે સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસમુટ્ઠાપનન્તિ દસ્સેતું ‘‘તસ્મિં કાયેન ચિરકતે’’તિઆદિ વુત્તં. સકિમ્પિ સરણેનાતિ એકવારં સરણેન. પુનપ્પુનં સરણેનાતિ અનુ અનુ સરણેન. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગમ્પિ વિવેકનિસ્સિતં વિરાગનિસ્સિતં નિરોધનિસ્સિતં વોસગ્ગપરિણામિઞ્ચ કત્વા સરન્તો તત્થ તત્થ જવનવારે સરણજવનવારે પરિત્તજવનવસેન અનુસ્સરિતાતિ વેદિતબ્બા.

ગતિઅત્થા ધાતુસદ્દા બુદ્ધિઅત્થા હોન્તીતિ આહ – ‘‘ઉદયઞ્ચ વયઞ્ચ પટિવિજ્ઝિતું સમત્થાયા’’તિ. મિસ્સકનયેનાયં દેસના આગતાતિ આહ – ‘‘વિક્ખમ્ભનવસેન ચ સમુચ્છેદવસેન ચા’’તિ. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ચેવા’’તિઆદિ. વિપસ્સનાપઞ્ઞાય નિબ્બેધિકપરિયાયતો. સા ચ ખો પદેસિકાતિ નિપ્પદેસિકં કત્વા દસ્સેતું ‘‘મગ્ગપઞ્ઞાય પટિલાભસંવત્તનતો ચા’’તિ વુત્તં. દુક્ખક્ખયગામિનિભાવેપિ એસેવ નયો. સમ્માતિ યાથાવતો. અકુપ્પધમ્મતાય હિ મગ્ગપઞ્ઞા ખેપિતખેપનાય ન પુન કિચ્ચં અત્થીતિ ઉપાયેન ઞાયેન યા પવત્તિ સા એવાતિ આહ – ‘‘હેતુના નયેના’’તિ.

૨૬. અધિકં ચેતો અભિચેતો, મહગ્ગતચિત્તં, તસ્સ પન અધિકતા કામચ્છન્દાદિપટિપક્ખવિગમેન વિસિટ્ઠભાવપ્પત્તિ, તન્નિસ્સિતાનિ આભિચેતસિકાનિ. તેનાહ ‘‘અભિચિત્તં સેટ્ઠચિત્તં સિતાન’’ન્તિ. દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારાનન્તિ ઇમસ્મિંયેવ અત્તભાવે ફાસુવિહારભૂતાનં. તેહિ પન સમઙ્ગિતક્ખણે યસ્મા વિવેકજં પીતિસુખં સમાધિજં પીતિસુખં અપીતિજં સતિપારિસુદ્ધિઞાણસુખઞ્ચ પટિલભતિ વિન્દતિ, તસ્મા આહ – ‘‘અપ્પિતપ્પિતક્ખણે સુખપટિલાભહેતૂન’’ન્તિ. ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતાતિ ઇમિના તેસુ ઝાનેસુ સમાપજ્જનવસીભાવમાહ, ‘‘નિકામલાભી’’તિ પન વચનતો આવજ્જનાધિટ્ઠાના પચ્ચવેક્ખણવસિયો ચ વુત્તા એવાતિ વેદિતબ્બા. નિદુક્ખલાભીતિ ઇમિના તેસં ઝાનાનં સુખપટિપદાખિપ્પાભિઞ્ઞતં દસ્સેતિ, વિપુલલાભીતિ ઇમિના પગુણતં તપ્પમાણદસ્સિતભાવદીપનતો. તેનાહ ‘‘પગુણભાવેના’’તિઆદિ. સમાપજ્જિતું સક્કોતિ સમાપજ્જનવસીભાવતાય સાધિતત્તા. સમાધિપારિપન્થિકધમ્મેતિ વસીભાવસ્સ પચ્ચનીકધમ્મે. ઝાનાધિગમસ્સ પન પચ્ચનીકધમ્મા પગેવ વિક્ખમ્ભિતા, અઞ્ઞથા ઝાનાધિગમો એવ ન સિયા. અકિલમન્તો વિક્ખમ્ભેતું ન સક્કોતીતિ કિચ્છેન વિક્ખમ્ભેતિ વિસોધેતિ, કામાદીનવપચ્ચવેક્ખણાદીહિ કામચ્છન્દાદીનં અઞ્ઞેસં સમાધિપારિપન્થિકાનં દૂરસમુસ્સારણં ઇધ વિક્ખમ્ભનં વિસોધનન્તિ વેદિતબ્બં.

૨૭. વિપસ્સનાહિતાય ઉપરૂપરિવિસેસાવહત્તા વડ્ઢમાનાય પુબ્બભાગસીલાદિપટિપદાય. સા એવ પુબ્બભાગપટિપદા યથાભાવિતતાય અવસ્સં ભાવિનં વિસેસં પરિગ્ગહિતત્તા અણ્ડં વિયાતિ અણ્ડં, કિલેસેહિ અદૂસિતતાય અપૂતિ અણ્ડં એતસ્સાતિ અપુચ્ચણ્ડો, વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા ઠિતપુગ્ગલો, તસ્સ ભાવો અપુચ્ચણ્ડતા. વિપસ્સનાદિઞાણપ્પભેદાયાતિ પુબ્બેનિવાસઞાણાદિઞાણપભેદાય. તત્થાતિ ચેતોખિલસુત્તે (મ. નિ. ૧.૧૮૫) ‘‘સ ખો સો, ભિક્ખવે, એવં ઉસ્સોળ્હિપન્નરસઙ્ગસમન્નાગતો ભિક્ખુ ભબ્બો અભિનિબ્બિદાયા’’તિ આગતત્તા ઉસ્સોળ્હિપન્નરસેહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતભાવોતિ એવં યં ઓપમ્મસંસન્દનં આગતં, તં ઓપમ્મસંસન્દનં ઇધ ઇમસ્મિં સેખસુત્તે યોજેત્વા વેદિતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો.

૨૮. મહગ્ગતાદિભાવેન હેટ્ઠિમાનં ઝાનાનં અનુરૂપમ્પિ અત્તનો વિસેસેન તે ઉત્તરિત્વા અતિક્કમિત્વાન ઠિતન્તિ અનુત્તરં, તેનાહ – ‘‘પઠમાદિજ્ઝાનેહિ અસદિસં ઉત્તમ’’ન્તિ. દુતિયાદીસુપિ અભિનિબ્ભિદાસુ. પુબ્બેનિવાસઞાણં ઉપ્પજ્જમાનં યથા અત્તનો વિસયપટિચ્છાદકં કિલેસન્ધકારં વિધમન્તમેવ ઉપ્પજ્જતિ, એવં અત્તનો વિસયે કઞ્ચિ વિસેસં કરોન્તમેવ ઉપ્પજ્જતીતિ આહ – ‘‘પુબ્બેનિવાસઞાણેન પઠમં જાયતી’’તિ, સેસઞાણદ્વયેપિ એસેવ નયો.

૨૯. ચરણસ્મિન્તિ પચ્ચત્તે ભુમ્મવચનન્તિ આહ ‘‘ચરણં નામ હોતીતિ અત્થો’’તિ. તેનાતિ કરણત્થે કરણવચનં અગતપુબ્બદિસાગમને તેસં સાધકતમભાવતો.

અટ્ઠ ઞાણાનીતિ ઇધ આગતાનિ ચ અનાગતાનિ ચ અમ્બટ્ઠસુત્તાદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૫૪ આદયો) આગતાનિ ગહેત્વા વદતિ. વિનિવિજ્ઝિત્વાતિ પુબ્બેનિવાસપટિચ્છાદકાદિકિલેસતમં ભિન્દિત્વા પદાલેત્વા.

૩૦. સનઙ્કુમારેનાતિ સનન્તનકુમારેન. તદેવ હિ તસ્સ સનન્તનકુમારતં દસ્સેતું ‘‘ચિરકાલતો પટ્ઠાયા’’તિ વુત્તં. સો અત્તભાવોતિ યેન અત્તભાવેન મનુસ્સપથે ઝાનં નિબ્બત્તેસિ, સો કુમારત્તભાવો, તસ્મા બ્રહ્મભૂતોપિ તાદિસેન કુમારત્તભાવેન ચરતિ.

જનિતસ્મિં-સદ્દો એવ ઇ-કારસ્સ એ-કારં કત્વા ‘‘જનેતસ્મિ’’ન્તિ વુત્તો, જનિતસ્મિન્તિ ચ જનસ્મિન્તિ અત્થો વેદિતબ્બો. જનિતસ્મિન્તિ સામઞ્ઞગ્ગહણેપિ યત્થ ચતુવણ્ણસમઞ્ઞા, તત્થેવ મનુસ્સલોકે. ખત્તિયો સેટ્ઠોતિ લોકસમઞ્ઞાપિ મનુસ્સલોકેયેવ, ન દેવકાયે બ્રહ્મકાયે વાતિ દસ્સેતું ‘‘યે ગોત્તપટિસારિનો’’તિ વુત્તં. પટિસરન્તીતિ ‘‘અહં ગોતમો, અહં કસ્સપો’’તિ પતિ પતિ અત્તનો ગોત્તં અનુસરન્તિ પટિજાનન્તિ વાતિ અત્થો.

એત્તાવતાતિ ‘‘સાધુ સાધુ આનન્દા’’તિ એત્તકેન સાધુકારદાનેન. જિનભાસિતં નામ જાતન્તિઆદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના થેરભાસિતં બુદ્ધભાસિતમેવ નામ જાતં. ‘‘કિમ્પનિદં સુત્તં સત્થુદેસનાનુવિધાનતો જિનભાસિતં, ઉદાહુ સાધુકારદાનમત્તેના’’તિ એવરૂપા ચોદના ઇધ અનોકાસા થેરસ્સ દેસનાય ભગવતો દેસનાનુવિધાનહેતુકત્તા સાધુકારદાનસ્સાતિ. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

સેખસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.