૧૦. અપણ્ણકસુત્તવણ્ણના

૯૩. નાનાવિધાતિ નાનાવિધદિટ્ઠિકા સમણબ્રાહ્મણાતિ પબ્બજ્જામત્તેન સમણા, જાતિમત્તેન બ્રાહ્મણા ચ. દસ્સનન્તિ દિટ્ઠિ. ગહિતન્તિ અભિનિવિસ્સ ગહિતં. ઇતિ તે અત્તનો દસ્સનં ગહેતુકામા પુચ્છન્તિ. વિના દસ્સનેન લોકો ન નિય્યાતીતિ વિમોક્ખભાવનાય એકેન દસ્સનેન વિના લોકો સંસારદુક્ખતો ન નિગચ્છતિ. એકદિટ્ઠિયમ્પિ પતિટ્ઠાતું નાસક્ખિંસુ સદ્ધાકારાભાવતો. તથા હિ તે ઇમાય દેસનાય સરણેસુ પતિટ્ઠહિંસુ. યસ્મા અવિપરીતે સદ્ધેય્યવત્થુસ્મિં ઉપ્પન્નસદ્ધા ‘‘આકારવતી’’તિ અધિપ્પેતા, તસ્મા યો લોકે અવિપરીતધમ્મદેસના, અયમેવેસાતિ પવત્તા મગ્ગસાધનગતાય સદ્ધાય કારણભાવતો તન્નિસ્સયા સદ્ધા, સા આકારવતીતિ વુત્તા. અવત્થુસ્મિઞ્હિ સદ્ધા અયુત્તકારણતાય ન આકારવતી. આકારવતીતિ એત્થ વતી-સદ્દો ન કેવલં અત્થિતામત્તદીપકો, અથ ખો અતિસયત્થદીપકો પાસંસત્થદીપકો વા દટ્ઠબ્બો. તેન આકારવતીતિ સદ્ધેય્યવત્થુવસેન અતિસયકારણવતીતિ વા પાસંસકારણવતીતિ વા અયમેત્થ અત્થો. અપણ્ણકોતિ એત્થ યથા કઞ્ચિ અત્થં સાધેતું આરદ્ધસ્સ પયોગો વિરદ્ધો, તત્થ અકારકો વિય હોતિ પુનપિ આરભિતબ્બતાય. અવિરદ્ધો પન અત્થસ્સ સાધનતો અપણ્ણકો, એવં અયમ્પિ ધમ્મો અભિભવિત્વા પવત્તનતો એકંસતો ‘‘અપણ્ણકો’’તિ વુત્તો. તેનાહ ‘‘અવિરદ્ધો અદ્વેજ્ઝગામી એકંસગાહિકો’’તિ.

૯૪. તબ્બિપચ્ચનીકભૂતાતિ તસ્સા મિચ્છાદિટ્ઠિયા પચ્ચનીકભૂતા.

૯૫. નેસન્તિ કુસલાનં ધમ્માનં. અકુસલતો નિક્ખન્તભાવેતિ અસંકિલિટ્ઠભાવે. આનિસંસોતિ સુદ્ધવિપાકતા. વિસુદ્ધિપક્ખોતિ વિસુદ્ધિભાવો પરિયોદાતતા. અભૂતધમ્મસ્સ દિટ્ઠિભાવસ્સ સઞ્ઞાપના આચિક્ખના અભૂતધમ્મસઞ્ઞાપના. સાવજ્જેસુ પરમવજ્જે મિચ્છાદસ્સને પગ્ગહણન્તિ કુતો સુસીલ્યસ્સ પગ્ગહોતિ આહ – ‘‘મિચ્છાદસ્સનં ગણ્હન્તસ્સેવ સુસીલ્યં પહીનં હોતી’’તિ. મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયોતિ એત્થ મિચ્છાસઙ્કપ્પો પરલોકાભાવચિન્તા, મિચ્છાવાચા પરલોકાભાવવાદભૂતો મુસાવાદો, અરિયાનં પચ્ચનીકતાદયો. અપરાપરં ઉપ્પજ્જનવસેનાતિ પુનપ્પુનં ચિત્તે ઉપ્પજ્જનવસેન. પાપકા અકુસલા ધમ્માતિ પચ્ચવેક્ખણસઞ્ઞાપનાદિકાલે ઉપ્પજ્જનકા તથાપવત્તા અકુસલખન્ધા.

કલિગ્ગહોતિ અનત્થપરિગ્ગહો. સો પન યસ્મા દિટ્ઠેવ ધમ્મે અભિસમ્પરાયઞ્ચ પરાજયો હોતીતિ આહ ‘‘પરાજયગ્ગાહો’’તિ. દુસ્સમત્તોતિ એત્થ દુ-સદ્દો ‘‘સમાદિન્નો’’તિ એત્થાપિ આનેત્વા યોજેતબ્બોતિ આહ ‘‘દુપ્પરામટ્ઠો’’તિ. યથા દુપ્પરામટ્ઠો હોતિ, એવં સમાદિન્નો દુસ્સમત્તો દુસમાદિન્નો વુત્તો. સકવાદમેવ ફરિત્વાતિ અત્તનો નત્થિકવાદમેવ ‘‘ઇદમેવ સચ્ચં મોઘમઞ્ઞ’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૧૮૭; ૩.૨૭-૨૮) અવધારેન્તો અઞ્ઞસ્સ ઓકાસઅદાનવસેન ફરિત્વા. તેનાહ ‘‘અધિમુચ્ચિત્વા’’તિ. ‘‘સમ્બુદ્ધો’’તિઆદિ અધિમુચ્ચનાકારદસ્સનં. રિઞ્ચતીતિ વિવેચેતિ અપનેતિ. તેનાહ ‘‘વજ્જેતી’’તિ.

૯૬. કટગ્ગહોતિ કતં સબ્બસો સિદ્ધિમેવ કત્વા ગહણં. સો પન જયલાભો હોતીતિ વુત્તં ‘‘જયગ્ગાહો’’તિ. સુગ્ગહિતોતિ સુટ્ઠુકરણવસેન ગહિતો. સુપરામટ્ઠોતિ સુટ્ઠુ પરાપરં આસેવનવસેન આમટ્ઠો. ઉભયેનપિ તસ્સ કમ્મસ્સ કતૂપચિતભાવં દસ્સેતિ, સોત્થિભાવાવહત્તઞ્ચ સગ્ગુપપત્તિસંવત્તનતો પાપસભાવપહાનતો ચ.

૯૭. સહત્થા કરોન્તસ્સાતિ (દી. નિ. ટી. ૧.૧૬૬; સં. નિ. ટી. ૨.૩.૨૧૧) સહત્થેનેવ કરોન્તસ્સ. નિસ્સગ્ગિયથાવરાદયોપિ ઇધ સહત્થકરણેનેવ સઙ્ગહિતા. પચનં દહનં વિબાધનન્તિ આહ ‘‘દણ્ડેન પીળેન્તસ્સા’’તિ. સોકં સયં કરોન્તસ્સાતિ પરસ્સ સોકકારણં સયં કરોન્તસ્સ, સોકં વા ઉપ્પાદેન્તસ્સ. પરેહિ અત્તનો વચનકરેહિ. સયમ્પિ ફન્દતોતિ પરસ્સ વિબાધનપયોગેન સયમ્પિ ફન્દતો. અતિપાતયતોતિ પદં સુદ્ધકત્તુઅત્થે હેતુકત્તુઅત્થે ચ વત્તતીતિ આહ ‘‘હનન્તસ્સપિ હનાપેન્તસ્સાપી’’તિ.

ઘરસ્સ ભિત્તિ અન્તો બહિ ચ સન્ધિતા હુત્વા ઠિતા ઘરસન્ધિ. કિઞ્ચિપિ અસેસેત્વા નિરવસેસમેવ લોપોતિ નિલ્લોપો. એકાગારે નિયુત્તો વિલોપો એકાગારિકો. પરિતો સબ્બસો પન્થે હનનં પરિપન્થો. પાપં ન કરીયતિ પુબ્બે અસતો ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા, તસ્મા નત્થિ પાપં. યદિ એવં કથં સત્તા પાપં પટિપજ્જન્તીતિ આહ – ‘‘સત્તા પન કરોમાતિ એવંસઞ્ઞિનો હોન્તી’’તિ. એવં કિરસ્સ હોતિ ‘‘ઇમેસઞ્હિ સત્તાનં હિંસાદિકિરિયા ન અત્તાનં ફુસતિ તસ્સ નિચ્ચતાય નિબ્બિકારત્તા, સરીરં પન અચેતનં કટ્ઠકલિઙ્ગરૂપમં, તસ્મિં વિકોપિતેપિ ન કિઞ્ચિ પાપ’’ન્તિ. ખુરનેમિનાતિ નિસિતખુરમયનેમિના. ગઙ્ગાય દક્ખિણદિસા અપ્પતિરૂપદેસો, ઉત્તરદિસા પતિરૂપદેસોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દક્ખિણઞ્ચે’’તિઆદિ વુત્તન્તિ ‘‘દક્ખિણતીરે મનુસ્સા કક્ખળા’’તિઆદિમાહ.

મહાયાગન્તિ મહાવિજિતયઞ્ઞસદિસં મહાયાગં. સીલસંયમેનાતિ કાયિકવાચસિકસંવરેન. સચ્ચવચનેનાતિ સચ્ચવાચાય. તસ્સ વિસું વચનં લોકે ગરુતરપુઞ્ઞસમ્મતભાવતો. યથા હિ પાપધમ્મેસુ મુસાવાદો ગરુ, એવં પુઞ્ઞધમ્મેસુ સચ્ચવાચા. તેનાહ ભગવા – ‘‘એકં ધમ્મમતીતસ્સા’’તિઆદિ (ધ. પ. ૧૭૬). વુત્તનયેનેવાતિ કણ્હપક્ખે વુત્તનયેન. તત્થ હિ – ‘‘નત્થિ પાપં, નત્થિ પાપસ્સ આગમો’’તિ આગતં, ઇધ ‘‘અત્થિ પુઞ્ઞં, અત્થિ પુઞ્ઞસ્સ આગમો’’તિ આગતં, અયમેવ વિસેસો. સેસં વુત્તસદિસમેવાતિ ‘‘તેસમેતં પાટિકઙ્ખ’’ન્તિ એવમાદિં સન્ધાય વદતિ, તં હેટ્ઠા પુરિમવારસદિસં.

૧૦૦. ઉભયેનાતિ હેતુપચ્ચયપટિસેધવચનેન. સંકિલેસપચ્ચયન્તિ સંસારે પરિબ્ભમનેન કિલિન્નસ્સ મલિનભાવસ્સ કારણં. વુત્તવિપરિયાયેન વિસુદ્ધિપચ્ચયન્તિ સદ્દત્થો વેદિતબ્બો. બલન્તિઆદીસુ સત્તાનં સંકિલેસાવહં વોદાનાવહઞ્ચ ઉસ્સાહસઙ્ખાતં બલં વા, સૂરવીરભાવસઙ્ખાતં વીરિયં વા, પુરિસેન કત્તબ્બો પુરિસથામો વા, સો એવ પરં પરં ઠાનં અક્કમનપ્પત્તિયા પુરિસપરક્કમો વા નત્થિ ન ઉપલબ્ભતિ.

સત્વયોગતો, રૂપાદીસુ સત્તવિસત્તતાય ચ સત્તા. પાણનતો અસ્સાસપસ્સાસવસેન પવત્તિયા પાણા. તે પન સો એકિન્દ્રિયાદિવસેન વિભજિત્વા વદતીતિ આહ ‘‘એકિન્દ્રિયો’’તિઆદિ. અણ્ડકોસાદીસુ ભવનતો ભૂતાતિ વુચ્ચન્તીતિ આહ ‘‘અણ્ડકોસ…પે… વદન્તી’’તિ. જીવનતો પાણં ધારેન્તો વિય વડ્ઢનતો જીવાતિ એવં સત્તપાણભૂતજીવેસુ સદ્દત્થો વેદિતબ્બો. નત્થિ એતેસં સંકિલેસવિસુદ્ધીસુ વસોતિ અવસા. નત્થિ નેસં બલં વીરિયઞ્ચાતિ અબલા અવીરિયા. નિયતતાતિ અચ્છેજ્જસુત્તાવુતાભેજ્જમણિ વિય નિયતપવત્તનતાય ગતિજાતિબન્ધપજહવસેન નિયામો. તત્થ તત્થ ગમનન્તિ છન્નં અભિજાતીનં તાસુ તાસુ ગતીસુ ઉપગમનં સમવાયેન સમાગમો. સભાવોયેવાતિ યથા કણ્ટકસ્સ તિક્ખતા, કબિટ્ઠફલાનં પરિમણ્ડલતા, મિગપક્ખીનં વિચિત્તાકારતા, એવં સબ્બસ્સપિ લોકસ્સ હેતુપચ્ચયેન વિના તથા તથા પરિણામો, અયં સભાવોયેવ અકિત્તિમોયેવ. તેનાહ ‘‘યેન હી’’તિઆદિ.

સકુણે હનતીતિ સાકુણિકો, તથા સૂકરિકો. લુદ્દોતિ અઞ્ઞોપિ યો કોચિ માગવિકો નેસાદો. પાપકમ્મપસુતતાય કણ્હાભિજાતિ નામ. ભિક્ખૂતિ સાકિયા ભિક્ખૂ, મચ્છમંસખાદનતો નીલાભિજાતીતિ વદન્તિ. ઞાયલદ્ધેપિ પચ્ચયે ભુઞ્જમાના આજીવકસમયસ્સ વિલોમગાહિતાય ‘‘પચ્ચયેસુ કણ્ટકે પક્ખિપિત્વા ખાદન્તી’’તિ વદન્તિ. એકે પબ્બજિતા, યે સવિસેસં અત્તકિલમથાનુયોગમનુયુત્તા. તથા હિ તે કણ્ટકે વત્તેન્તા વિય હોન્તીતિ કણ્ટકવુત્તિકાતિ વુત્તા. ઠત્વા ભુઞ્જનદાનપટિક્ખેપાદિવતસમાયોગેન પણ્ડરતરા. અચેલકસાવકાતિ આજીવકસાવકે વદતિ. તે કિર આજીવકલદ્ધિયા વિસુદ્ધચિત્તતાય નિગણ્ઠેહિપિ પણ્ડરતરા. નન્દાદયો હિ તથારૂપાય પટિપત્તિયા પત્તબ્બા, તસ્મા નન્દાદયો નિગણ્ઠેહિ આજીવકસાવકેહિ ચ પણ્ડરતરાતિ વુત્તા ‘‘સુક્કાભિજાતી’’તિ.

અયમેતેસં લદ્ધીતિ સાકુણિકાદિભાવૂપગમનેન કણ્હાભિજાતિઆદીસુ દુક્ખં સુખઞ્ચ પટિસંવેદેન્તા અનુક્કમેન મહાકપ્પાનં ચુલ્લાસીતિસહસ્સાનિ ખેપેત્વા આજીવકભાવૂપગમનેન પરમસુક્કાભિજાતિયં ઠત્વા સંસારતો સુજ્ઝન્તીતિ અયં તેસં નિયતિ આજીવકાનં લદ્ધિ.

‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિ વદન્તો નત્થિકો દાનસ્સ ફલં પટિક્ખિપતીતિ આહ – ‘‘નત્થિકદિટ્ઠિ વિપાકં પટિબાહતી’’તિ. તથા ચેવ હેટ્ઠા સંવણ્ણિતં ‘‘નત્થિકદિટ્ઠિ હિ નત્થિતમાહા’’તિ. અહેતુકદિટ્ઠિ ઉભયન્તિ કમ્મં વિપાકઞ્ચ ઉભયં. સો હિ ‘‘અહેતૂ અપચ્ચયા સત્તા સંકિલિસ્સન્તિ વિસુજ્ઝન્તી’’તિ વદન્તો કમ્મસ્સ વિય વિપાકસ્સપિ સંકિલેસવિસુદ્ધીનં પચ્ચયત્તાભાવવચનતો તદુભયં પટિબાહતિ નામ. વિપાકો પટિબાહિતો હોતિ અસતિ કમ્મે વિપાકાભાવતો. કમ્મં પટિબાહિતં હોતિ અસતિ વિપાકે કમ્મસ્સ નિરત્થકભાવાપત્તિતો. અત્થતોતિ સરૂપેન. ઉભયપટિબાહકાતિ વિસું વિસું તંતંદિટ્ઠિતા વુત્તાપિ સબ્બે તે નત્થિકાદયો નત્થિકદિટ્ઠિઆદિવસેન પચ્ચેકં તિવિધદિટ્ઠિકા એવ ઉભયપટિબાહકત્તા. ‘‘ઉભયપટિબાહકા’’તિ હિ હેતુવચનં. અહેતુકવાદા ચાતિઆદિ પટિઞ્ઞાવચનં. યો હિ વિપાકપટિબાહનેન નત્થિકદિટ્ઠિકો, સો અત્થતો કમ્મપટિબાહનેન અકિરિયદિટ્ઠિકો, ઉભયપટિબાહનેન અહેતુકદિટ્ઠિકો ચ હોતિ. સેસદ્વયેપિ એસેવ નયો.

સજ્ઝાયન્તીતિ તં દિટ્ઠિદીપકં ગન્થં ઉગ્ગહેત્વા પઠન્તિ. વીમંસન્તીતિ તસ્સ અત્થં વિચારેન્તિ. તેસન્તિઆદિ વીમંસનાકારદસ્સનં. તસ્મિં આરમ્મણેતિ યથાપરિકપ્પિતકમ્મફલાભાવદીપકે ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તાય લદ્ધિયા આરમ્મણે. મિચ્છાસતિ સન્તિટ્ઠતીતિ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિવસેન અનુસ્સવૂપલદ્ધે અત્થે તદાકારપરિવિતક્કનેહિ સવિગ્ગહે વિય સરૂપતો ચિત્તસ્સ પચ્ચુપટ્ઠિતે ચિરકાલપરિચયેન ‘‘એવમેત’’ન્તિ નિજ્ઝાનક્ખમભાવૂપગમનેન નિજ્ઝાનક્ખન્તિયા તથા ગહિતે પુનપ્પુનં તથેવ આસેવન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ મિચ્છાવિતક્કેન સમાદિયમાના મિચ્છાવાયામુપત્થમ્ભિતા અતંસભાવં ‘‘તંસભાવ’’ન્તિ ગણ્હન્તી મિચ્છાસતીતિ લદ્ધનામા તંલદ્ધિસહગતા તણ્હા સન્તિટ્ઠતિ. ચિત્તં એકગ્ગં હોતીતિ યથાવુત્તવિતક્કાદિપચ્ચયલાભેન તસ્મિં આરમ્મણે અવટ્ઠિતતાય અનેકગ્ગં પહાય એકગ્ગં અપ્પિતં વિય હોતિ. મિચ્છાસમાધિપિ હિ પચ્ચયવિસેસેહિ લદ્ધભાવનાબલેહિ કદાચિ સમાધાનપતિરૂપકિચ્ચકરો હોતિયેવ વાલવિજ્ઝનાદીસુ વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. જવનાનિ જવન્તીતિ અનેકક્ખત્તું તેનાકારેન પુબ્બભાગિયેસુ જવનવારેસુ પવત્તેસુ સબ્બપચ્છિમે જવનવારે સત્ત જવનાનિ જવન્તિ. પઠમજવને પન સતેકિચ્છા હોન્તિ, તથા દુતિયાદીસૂતિ ધમ્મસભાવદસ્સનમેતં, ન પન તસ્મિં ખણે તેસં સતેકિચ્છભાવાપાદનં કેનચિ સક્કા કાતું.

તત્થાતિ તેસુ તીસુ મિચ્છાદસ્સનેસુ. કોચિ એકં દસ્સનં ઓક્કમતીતિ યસ્સ એકસ્મિંયેવ અભિનિવેસો આસેવના ચ પવત્તા, સો એકંયેવ દસ્સનં ઓક્કમતિ. યસ્સ પન દ્વીસુ, તીસુપિ વા અભિનિવેસના પવત્તા, સો દ્વે તીણિ ઓક્કમતિ. એતેન યા પુબ્બે ઉભયપટિબાહનતામુખેન વુત્તા અત્થસિદ્ધા સબ્બદિટ્ઠિકતા, સા પુબ્બભાગિયા. યા પન મિચ્છત્તનિયામોક્કન્તિ ભૂતા, સા યથાસકં પચ્ચયસમુદાગમસિદ્ધિતો ભિન્નારમ્મણાનં વિય વિસેસાધિગમાનં અઞ્ઞમઞ્ઞં એકજ્ઝં અનુપ્પત્તિયા અસંકિણ્ણા એવાતિ દસ્સેતિ. એકસ્મિં ઓક્કન્તેપીતિઆદિના તિસ્સન્નમ્પિ દિટ્ઠીનં સમાનબલતં સમાનફલતઞ્ચ દસ્સેતિ, તસ્મા તિસ્સોપિ ચેતા એકસ્સ ઉપ્પન્ના અઞ્ઞમઞ્ઞં અબ્બોકિણ્ણા એવ, એકાય વિપાકે દિન્ને ઇતરા અનુબલપ્પદાયિકા હોન્તિ. વટ્ટખાણુ નામાતિ ઇદં વચનં નેય્યત્થં, ન નીતત્થન્તિ તં વિવરિત્વા દસ્સેતું કિં પનેસાતિઆદિ વુત્તં, અકુસલં નામેતં અબલં દુબ્બલં, ન કુસલં વિય મહાબલન્તિ આહ – ‘‘એકસ્મિંયેવ અત્તભાવે નિયતો’’તિ. અઞ્ઞથા સમ્મત્તનિયામો વિય મિચ્છત્તનિયામોપિ અચ્ચન્તિકો સિયા. યદિ એવં વટ્ટખાણુકજોતના કથન્તિ આહ ‘‘આસેવનવસેન પના’’તિઆદિ, તસ્મા યથા ‘‘સકિં નિમુગ્ગો નિમુગ્ગોવ હોતી’’તિ (અ. નિ. ૭.૧૫) વુત્તં, એવં વટ્ટખાણુકજોતના. યાદિસે હિ પચ્ચયે પટિચ્ચ અયં તંતંદસ્સનં ઓક્કન્તો પુન કદાચિ તપ્પટિપક્ખે પચ્ચયે પટિચ્ચ તતો સીસુક્ખિપનમસ્સ ન હોતીતિ ન વત્તબ્બં. તેન વુત્તં ‘‘યેભુય્યેના’’તિ.

તસ્માતિ યસ્મા એવં સંસારખાણુભાવસ્સપિ પચ્ચયો અકલ્યાણજનો, તસ્મા. ભૂતિકામોતિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થાનં વસેન અત્તનો ગુણેહિ વડ્ઢિકામો. યં પનેત્થ કેચિ વદન્તિ ‘‘યથા ચિરકાલભાવનાય પરિપાકૂપગમલદ્ધબલત્તા ઉપનિસ્સયકુસલા અકુસલે સબ્બસો સમુચ્છિન્દન્તિ, એવં અકુસલધમ્મા તતોપિ ચિરકાલભાવનાસમ્ભવતો લદ્ધબલા હુત્વા કદાચિ કુસલધમ્મેપિ સમુચ્છિન્દન્તિ. એવઞ્ચ કત્વા દળ્હમિચ્છાભિનિવેસસ્સ મિચ્છાદિટ્ઠિકસ્સ વટ્ટખાણુકભાવજોતનાપિ સમત્થિતા હોતી’’તિ યથા તં ‘‘વસ્સભઞ્ઞાનં દિટ્ઠી’’તિ, તં ન, મિચ્છત્તનિયતધમ્માનં ચિરકાલભાવનામત્તેન ન પટિપક્ખસ્સ પજહનસમત્થતા, અથ ખો ધમ્મતાસિદ્ધેન પચ્ચયવિસેસાહિતસામત્થિયેન અત્તનો પહાયકસભાવેન પહાયકભાવો ભાવનાકુસલાનંયેવ વુત્તો, અકુસલાનંયેવ ચ પહાતબ્બભાવો ‘‘દસ્સનેન પહાતબ્બા’’તિઆદિના નયેન, અકુસલાનંયેવ દુબ્બલભાવો ‘‘અબલાનં બલીયન્તી’’તિઆદિના (સુ. નિ. ૭૭૬; મહાનિ. ૫) (યુત્તિનાપિ નામતો વા અધિગમનિયો આલોકો આલોકભાવતો બાહિરારણેકા વિય ન ચેત્થ પટિઞ્ઞત્તે ભાવેસતા સોતુનો આસંકિતબ્બા વિસેસવસ્સ સાધેતબ્બતો સામઞ્ઞસ્સ ચ સોતુભાવેન અધિપ્પેતત્તા વેદ-સદ્દસ્સ લોપો દીપે સભાવે સાધને યથા તં સદ્દયભાવસ્સ નાપિ વિસુદ્ધકઅનુમાનાદિવિરોધસમ્ભાવતો. ન હિ સક્કા અન્તરાલોકસ્સ બાહિરાલોકસ્સ વિય રૂપકાયં ઉપાદાય રૂપતા ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યત્તાદિકે પતિટ્ઠાપેતું સક્કાતિ વુત્તં, નનુપિ અન્તરાલોકો અવિગ્ગહત્તા વેદના વિયાતિ સદ્ધેવ ઞાણાલોકસ્સ અવિજ્જન્ધકારા વિય વિધમનિયભાવે સબ્બેસમ્પિ કુસલધમ્માનં કેનચિપિ અકુસલધમ્મેન સમુચ્છિન્દનિયતા સિદ્ધાવ હોતિ). વટ્ટખાણુકચોદનાય યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવાતિ તિટ્ઠતેસા બાલજનવિકત્થના.

૧૦૩. ઝાનચિત્તમયાતિ રૂપાવચરજ્ઝાનચિત્તેન નિબ્બત્તા. તથા હિ તેસં વિસેસેન ઝાનમનસા નિબ્બત્તત્તા ‘‘મનોમયા’’તિ વુત્તા, અવિસેસેન પન અભિસઙ્ખારમનસા સબ્બેપિ સત્તા મનોમયા એવ. સઞ્ઞામયાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તેનાહ ‘‘અરૂપજ્ઝાનસઞ્ઞાયા’’તિ. અયન્તિ રૂપિતાભાવપટિપજ્જનકપુગ્ગલો. અપ્પટિલદ્ધજ્ઝાનોતિ અનધિગતરૂપજ્ઝાનો. તસ્સપીતિ તક્કિનોપિ. રૂપજ્ઝાને કઙ્ખા નત્થિ અનુસ્સવવસેન લદ્ધવિનિચ્છયત્તા.

૧૦૪. સારાગાયાતિ સરાગભાવાય. સન્તિકેતિ સમીપે, ન થામગતા દિટ્ઠિનાતિદૂરત્તા સરાગા, ન સમ્પયુત્તત્તા. સા હિ ન થામગતા વટ્ટપરિયાપન્નેસુ ધમ્મેસુ રજ્જતીતિ વિઞ્ઞાયતીતિ આહ – ‘‘રાગવસેન વટ્ટે રજ્જનસ્સા’’તિ. સબ્બેપિ સંયોજના તણ્હાવસેનેવ સમ્ભવન્તીતિ આહ – ‘‘તણ્હાવસેન સંયોજનત્થાયા’’તિ. આરુપ્પે પનસ્સ કઙ્ખા નત્થીતિ અનુસ્સવવસેન લદ્ધનિચ્છયં સન્ધાય વુત્તં. કામં દુગ્ગતિદુક્ખાનં એકન્તસંવત્તનેન નત્થિકદિટ્ઠિઆદીનં અપણ્ણકતા પાકટા એવ, નિપ્પરિયાયેન પન અનવજ્જસ્સ અત્થસ્સ એકન્તસાધકં અપણ્ણકન્તિ કત્વા ચોદના, સાવજ્જસ્સપિ અત્થસ્સ સાધને એકંસિકભાવં ગહેત્વા પરિહારો. તેનાહ ‘‘ગહણવસેના’’તિઆદિ. તેન રુળ્હીવસેન ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદીનિ અપણ્ણકઙ્ગાનિ જાતાનીતિ દસ્સેતિ.

૧૦૫. હેટ્ઠા તયો પુગ્ગલાવ હોન્તીતિ અત્તન્તપો પરન્તપોતિ ઇમસ્મિં ચતુક્કે હેટ્ઠા તયો પુગ્ગલા હોન્તિ. યથાવુત્તા પઞ્ચપિ પુગ્ગલા દુપ્પટિપન્નાવ, તતો અત્થિકવાદાદયો પઞ્ચપુગ્ગલા સમ્માપટિપન્નતાય ઇમસ્મિં ચતુક્કે એકો ચતુત્થપુગ્ગલોવ હોતિ. એતમત્થં દસ્સેતુન્તિ ઇધ હેટ્ઠા વુત્તપુગ્ગલપઞ્ચકદ્વયં ઇમસ્મિં ચતુક્કે એવ સઙ્ગહં ગચ્છતીતિ વિભાગેન દુપ્પટિપત્તિસુપ્પટિપત્તિયો દસ્સેતું ભગવા ઇમં દેસનં આરભીતિ. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

અપણ્ણકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

નિટ્ઠિતા ચ ગહપતિવગ્ગવણ્ણના.