૧. કન્દરકસુત્તવણ્ણના

૧. આરામપોક્ખરણીઆદીસૂતિ આરામપોક્ખરણીઉય્યાનચેતિયટ્ઠાનાદીસુ. ઉસ્સન્નાતિ બહુલા. અસોકકણિકારકોવિળારકુમ્ભીરાજરુક્ખેહિ સમ્મિસ્સતાય તં ચમ્પકવનં નીલાદિપઞ્ચવણ્ણકુસુમપટિમણ્ડિતન્તિ દટ્ઠબ્બં, ન ચમ્પકરુક્ખાનંયેવ નીલાદિપઞ્ચવણ્ણકુસુમતાયાતિ વદન્તિ. ભગવા કુસુમગન્ધસુગન્ધે ચમ્પકવને વિહરતીતિ ઇમિના ન માપનકાલે એવ તસ્મિં નગરે ચમ્પકરુક્ખા ઉસ્સન્ના, અથ ખો અપરભાગેપીતિ દસ્સેતિ. ‘‘પઞ્ચસતમત્તેહિ અડ્ઢતેળસેહી’’તિ એવં અદસ્સિતપરિચ્છેદેન. હત્થિનો ચારેતિ સિક્ખાપેતીતિ હત્થાચરિયો હત્થીનં સિક્ખાપકો, તસ્સ પુત્તોતિ આહ ‘‘હત્થાચરિયસ્સ પુત્તો’’તિ. તદા ભગવા તેસં પસાદજનનત્થં અત્તનો બુદ્ધાનુભાવં અનિગુહિત્વાવ નિસિન્નોતિ દસ્સેન્તો ‘‘છબ્બણ્ણાનં ઘનબુદ્ધરસ્મીન’’ન્તિઆદિમાહ. ભગવતો ચેવ ગારવેનાતિ ભગવતો ગરુભાવેન, ભગવતિ ગારવેનાતિ વા પાઠો.

નિચ્ચં ન હોતીતિ અભિણ્હં ન હોતિ, કદાચિદેવ હોતીતિ અત્થો. અભિણ્હનિચ્ચતા હિ ઇધ અધિપ્પેતા, ન કૂટટ્ઠનિચ્ચતા. લોકે કિઞ્ચિ વિમ્હયાવહં દિસ્વા હત્થવિકારમ્પિ કરોન્તિ, અઙ્ગુલિં વા ફોટયન્તિ, તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘અચ્છરં પહરિતું યુત્ત’’ન્તિ. અભૂતપુબ્બં ભૂતન્તિ અયં નિરુત્તિનયો યેભુય્યેન ઉપાદાય રુળ્હીવસેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. તથા હિ પાળિયં ‘‘યેપિ તે, ભો ગોતમ, અહેસું અતીતમદ્ધાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં, કિઞ્ચિ અકત્તબ્બમ્પિ કરિયમાનં દુક્કરભાવેન વિમ્હયાવહં હોતિ, તથા કિઞ્ચિ કત્તબ્બં, પુરિમં ગરહચ્છરિયં, પચ્છિમં પસંસચ્છરિયં, તદુભયં સુત્તપદસો દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં.

સમ્મા પટિપાદિતોતિ સમ્માપટિપદાયં ઠપિતો. એસા પટિપદા પરમાતિ એતપરમં, ભાવનપુંસકનિદ્દેસોયં યથા ‘‘વિસમં ચન્દિમસૂરિયા પરિવત્તન્તી’’તિ (અ. નિ. ૪.૭૦). અયઞ્હેત્થ અત્થો – ભગવા ભિક્ખુસઙ્ઘો પટિપદાય તુમ્હેહિ પટિપાદિતો, અતીતેપિ કાલે બુદ્ધા એતપરમંયેવ ભિક્ખુસઙ્ઘં સમ્મા પટિપાદેસું, અનાગતેપિ કાલે એતપરમંયેવ ભિક્ખુસઙ્ઘં સમ્મા પટિપાદેસ્સન્તીતિ પરિબ્બાજકો નયગ્ગાહેન દિટ્ઠેન અદિટ્ઠં અનુમિનન્તો સબ્બેસમ્પિ બુદ્ધાનં સાસને સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિં મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણં વિય સમસમં કત્વા દસ્સેતિ, એવં દસ્સેન્તો ચ તેસં સુધમ્મતઞ્ચ તથા દસ્સેતિ એવાતિ વેદિતબ્બો, બુદ્ધસુબુદ્ધતા પન નેસં સરૂપેનેવ દસ્સિતાતિ. ન ઇતો ભિય્યોતિ ઇમિના પાળિયં એતપરમંયેવાતિ અવધારણેન નિવત્તિતં દસ્સેતિ સીલપદટ્ઠાનત્તા સમાધિસ્સ, સમાધિપદટ્ઠાનત્તા ચ પઞ્ઞાય સીલેપિ ચ અભિસમાચારિકપુબ્બકત્તા આદિબ્રહ્મચરિયકસ્સ વુત્તં ‘‘આભિસમાચારિકવત્તં આદિં કત્વા’’તિ.

૨. પુચ્છાનુસન્ધિઆદીસુ અનન્તોગધત્તા ‘‘પાટિએક્કો અનુસન્ધી’’તિ વત્વા તમેવત્થં પાકટં કાતું ‘‘ભગવા કિરા’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપસન્તકારણન્તિ ઉપસન્તભાવકારણં. તઞ્હિ અરિયાનંયેવ વિસયો, તત્થાપિ ચ બુદ્ધાનં એવ અનવસેસતો વિસયોતિ ઇમમત્થં બ્યતિરેકતો અન્વયતો ચ દસ્સેતું ન હિ ત્વન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઞાતત્થચરિયા કાકજાતકાદિવસેન વેદિતબ્બા, લોકત્થચરિયા તંતંપારમિપૂરણવસેન, બુદ્ધત્થચરિયા મહાબોધિજાતકાદિવસેન. અચ્છરિયં ભો ગોતમાતિઆદિના કન્દરકેન કતં પસાદપવેદનં દસ્સેતિ.

યેપિ તેતિઆદિના તેન વુત્તમત્થં પચ્ચનુભાસન્તેન ભગવતા સમ્પટિચ્છિતન્તિ ચરિતત્તા આહ – ‘‘સન્તિ હિ કન્દરકાતિ અયમ્પિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધી’’તિ. યો હિ કન્દરકેન ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ઉપસન્તભાવો કિત્તિતો, તં વિભજિત્વા દસ્સેન્તોપિ તેન અપુચ્છિતોયેવ અત્તનો અજ્ઝાસયેન ભગવા ‘‘સન્તિ હી’’તિઆદિના દેસનં આરભિ. તેનાહ ‘‘ભગવતો કિર એતદહોસી’’ તિઆદિ. કપ્પેત્વાતિ અઞ્ઞથા સન્તમેવ અત્તાનં અઞ્ઞથા વિધાય. પકપ્પેત્વાતિ સનિદસ્સનવસેન ગહેત્વા. તેનાહ ‘‘કુહકભાવેના’’તિઆદિ. પટિપદં પૂરયમાનાતિ કામં અવિસેસેન સેક્ખા વુચ્ચન્તિ, તે પન અધિગતમગ્ગવસેન ‘‘પૂરયમાના’’તિ ન વત્તબ્બા કિચ્ચસ્સ નિટ્ઠિતત્તા. મગ્ગો હિ એકચિત્તક્ખણિકોતિ આહ ‘‘ઉપરિમગ્ગસ્સ વિપસ્સનાય ઉપસન્તા’’તિ. ઇતો મુત્તાતિ મગ્ગેનાગતૂપસમતો મુત્તા. કલ્યાણપુથુજ્જને સન્ધાય વદતિ. તેનાહ ‘‘ચતૂહિ સતિપટ્ઠાનેહિ ઉપસન્તા’’તિ.

સતતસીલાતિ અવિચ્છિન્નસીલા. સાતિસયો હિ એતેસં સીલસ્સ અખણ્ડાદિભાવો. સુપરિસુદ્ધસીલતાવસેન સન્તતા વુત્તિ એતેસન્તિ સન્તતવુત્તિનોતિ આહ ‘‘તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. એવં સીલવુત્તિવસેન ‘‘સન્તતવુત્તિનો’’તિ પદસ્સ અત્થં વત્વા ઇદાનિ જીવિતવુત્તિવસેન દસ્સેન્તો ‘‘સન્તતજીવિકાવાતિ અત્થો’’તિ આહ. સાસનસ્સ જીવિતવુત્તિ સીલસન્નિસ્સિતા એવાતિ આહ ‘‘તસ્મિ’’ન્તિઆદિ.

નિપયતિ વિસોસેતિ રાગાદિસંકિલેસં, તતો વા અત્તાનં નિપાતીતિ નિપકો, પઞ્ઞવા. તેનાહ ‘‘પઞ્ઞવન્તો’’તિ. પઞ્ઞાય ઠત્વા જીવિકાકપ્પનં નામ બુદ્ધપટિકુટ્ઠમિચ્છાજીવં પહાય સમ્માજીવેન જીવનન્તિ તં દસ્સેન્તો ‘‘યથા એકચ્ચો’’તિઆદિમાહ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪) તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૪) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. રથવિનીતપટિપદાદયો તેસુ તેસુ સુત્તેસુ વુત્તનયેન વેદિતબ્બા. ઇતો અઞ્ઞત્થ મહાગોપાલકસુત્તાદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૪૬ આદયો) લોકુત્તરસતિપટ્ઠાના કથિતાતિ આહ – ‘‘ઇધ પન લોકિયલોકુત્તરમિસ્સકા સતિપટ્ઠાના કથિતા’’તિ, સતિપટ્ઠાનસુત્તેપિ (દી. નિ. ૨.૩૭૩-૩૭૪; મ. નિ. ૧.૧૦૬ આદયો) વોમિસ્સકાવ કથિતાતિ. એત્તકેનાતિ એત્તકાય દેસનાય.

૩. કારકભાવન્તિ પટિપત્તિયં પટિપજ્જનકભાવં. મયમ્પિ નામ ગિહી બહુકિચ્ચા સમાના કાલેન કાલં સતિપટ્ઠાનેસુ સુપ્પતિટ્ઠિતચિત્તા વિહરામ, કિમઙ્ગં પન વિવેકવાસિનોતિ અત્તનો કારકભાવં પવેદેન્તો એવં ભિક્ખુસઙ્ઘઞ્ચ ઉક્ખિપતિ. તેનાહ ‘‘અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો’’તિઆદિ. નાનારમ્મણેસુ અપરાપરં ઉપ્પજ્જમાનાનં રાગાદિકિલેસાનં ઘનજટિતસઙ્ખાતાકારેન પવત્તિ કિલેસગહનેન ગહનતા, તેનાહ ‘‘અન્તો જટા બહિ જટા, જટાય જટિતા પજા’’તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨). મનુસ્સાનં અજ્ઝાસયગહણેન સાઠેય્યમ્પીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કસટસાઠેય્યેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. યથા સપ્પિમધુફાણિતાદીસુ કચવરભાવો, સો કસટોતિ વુચ્ચતિ, એવં સન્તાને અપરિસુદ્ધો સંકિલેસભાવો કસટન્તિ આહ ‘‘અપરિસુદ્ધટ્ઠેન કસટતા’’તિ. અત્તનિ અસન્તગુણસમ્ભાવનં કેરાટિયટ્ઠો. જાનાતીતિ ‘‘ઇદં અહિતં ન સેવિતબ્બં, ઇદં હિતં સેવિતબ્બ’’ન્તિ વિચારેતિ દેસેતિ. વિચારણત્થોપિ હિ હોતિ જાનાતિ-સદ્દો યથા ‘‘આયસ્મા જાનાતી’’તિ. સબ્બાપિ…પે… અધિપ્પેતા ‘‘પસુપાલકા’’તિઆદીસુ વિય. ઇધ અન્તર-સદ્દો ‘‘વિજ્જન્તરિકાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૧૪૯) વિય ખણત્થોતિ આહ ‘‘યત્તકેન ખણેના’’તિ. તેનાતિ હત્થિના. તાનીતિ સાઠેય્યાદીનિ.

અત્થતો કાયચિત્તુજુકતાપટિપક્ખભૂતાવ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદસ્સ પવત્તિઆકારવિસેસાતિ તાનિ પવત્તિઆકારેન દસ્સેતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યસ્સાતિ પાણભૂતસ્સ અસ્સસ્સ વા હત્થિનો વા. ઠસ્સામીતિ તત્થેવ સપ્પટિભયે ઠાને ગન્ત્વા ઠસ્સામીતિ ન હોતિ. ઇમસ્સ સાઠેય્યતાય પાકટકરણં વઞ્ચનાધિપ્પાયભાવતો. તથા હિ ચતૂસુ ઠાનેસુ ‘‘વઞ્ચેત્વા’’ ઇચ્ચેવ વુત્તં, નિગુહન્તો પન તત્થેવ ગન્ત્વા તિટ્ઠેય્ય. એસ નયો સેસેસુપિ. પટિમગ્ગં આરોહિતુકામસ્સાતિ આગતમગ્ગમેવ નિવત્તિત્વા ગન્તુકામસ્સ. લેણ્ડવિસ્સજ્જનાદીસુ કાલન્તરાપેક્ખાભાવં ‘‘તથા’’તિ ઇમિના ઉપસંહરતિ.

અન્તોજાતકાતિ અત્તનો દાસિયા કુચ્છિમ્હિ જાતા. ધનક્કીતાતિ ધનં દત્વા દાસભાવેન ગહિતા. કરમરાનીતાતિ દાસભાવેન કરમરગ્ગાહગહિતા. દાસબ્યન્તિ દાસભાવં. પેસ્સાતિ અદાસા એવ હુત્વા વેય્યાવચ્ચકરા. ઇમં વિસ્સજ્જેત્વાતિ ઇમં અત્તનો હત્થગતં વિસ્સજ્જેત્વા. ઇમં ગણ્હન્તાતિ ઇમં તસ્સ હત્થગતં ગણ્હન્તા. સમ્મુખતો અઞ્ઞથા પરમ્મુખકાલે કાયવાચાસમુદાચારદસ્સનેનેવ ચિત્તસ્સ નેસં અઞ્ઞથા ઠિતભાવો નિદ્દિટ્ઠોતિ વેદિતબ્બો.

૪. અયમ્પિ પાટિયેક્કો અનુસન્ધીતિ એત્થાપિ અનન્તરે વુત્તનયેનેવ અનુસન્ધિયોજના વેદિતબ્બા. તેનેવાહ ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ. ચતુત્થો હિતપટિપદં પટિપન્નોતિ યોજના. પુગ્ગલસીસેન પુગ્ગલપટિપત્તિં દસ્સેન્તો ‘‘પુગ્ગલે પહાયા’’તિ આહ. પટિપત્તિ હિ ઇધ પહાતબ્બા, ન પુગ્ગલા. યથા અસ્સદ્ધાદિપુગ્ગલપરિવજ્જનેન સદ્ધિન્દ્રિયાદિભાવના ઇજ્ઝન્તિ, એવં મિચ્છાપટિપન્નપુગ્ગલપરિવજ્જનેન મિચ્છાપટિપદા વજ્જિતબ્બાતિ આહ – ‘‘પુરિમે તયો પુગ્ગલે પહાયા’’તિ. ચતુત્થપુગ્ગલસ્સાતિ ઇમસ્મિં ચતુક્કે વુત્તચતુત્થપુગ્ગલસ્સ હિતપટિપત્તિયંયેવ પટિપાદેમિ પવત્તેમીતિ દસ્સેન્તો. સન્તાતિ સમં વિનાસં નિરોધં પત્તાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘નિરુદ્ધા સન્તાતિ વુત્તા’’તિ. પુન સન્તાતિ ભાવનાવસેન કિલેસપરિળાહવિગમતો સન્તાતિ અયમેત્થ અત્થોતિ આહ ‘‘નિબ્બુતા’’તિ. સન્તાતિ આનેત્વા યોજના. સન્તો હવેતિ એત્થ સમભાવકરેન સાધુભાવસ્સ વિસેસપચ્ચયભૂતેન પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતા અરિયા ‘‘સન્તો’’તિ વુત્તાતિ આહ – ‘‘સન્તો હવે…પે… પણ્ડિતા’’તિ.

આહિતો અહંમાનો એત્થાતિ અત્તા (અ. નિ. ટી. ૨.૪.૧૯૮) અત્તભાવો, ઇધ પન યો પરો ન હોતિ, સો અત્તા, તં અત્તાનં. પરન્તિ અત્તતો અઞ્ઞં. છાતં વુચ્ચતિ તણ્હા જિઘચ્છાહેતુતાય. અન્તો તાપનકિલેસાનન્તિ અત્તનો સન્તાને અત્તપરિળાહજનનસન્તપ્પનકિલેસાનં. ચિત્તં આરાધેતીતિ ચિત્તં પસાદેતિ, સમ્પહંસેતીતિ અત્થો. યસ્મા પન તથાભૂતો ચિત્તં સમ્પાદેન્તો અજ્ઝાસયં ગણ્હન્તો નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચિત્તં સમ્પાદેતી’’તિઆદિ.

૫. દુક્ખં પટિક્કૂલં જેગુચ્છં એતસ્સાતિ દુક્ખપટિક્કૂલો તં દુક્ખપટિક્કૂલં. વિસેસનવિસેસિતબ્બતા હિ કામચારા. અટ્ઠકથાયં પન દુક્ખસ્સ વિસેસિતબ્બતં સન્ધાય બાહિરત્થસમાસં અનાદિયિત્વા ‘‘દુક્ખસ્સ પટિક્કૂલ’’ન્તિ અત્થો વુત્તો. યેન હિ ભાગેન પુરિસસ્સ દુક્ખં પટિક્કૂલં, તેન દુક્ખસ્સ પુરિસોપીતિ. તેનાહ – ‘‘પચ્ચનીકસણ્ઠિત’’ન્તિ.

૬. ચતૂહિ કારણેહીતિ ધાતુકુસલતાદીહિ ચતૂહિ કારણેહિ. કમ્મં કરોતીતિ યોગકમ્મં કરોતિ. યસ્મા સમ્બુદ્ધા પરેસં મગ્ગફલાધિગમાય ઉસ્સાહજાતા, તત્થ નિરન્તરં યુત્તપ્પયુત્તા એવ હોન્તિ, તે પટિચ્ચ તેસં અન્તરાયો ન હોતિયેવાતિ આહ ‘‘ન પન બુદ્ધે પટિચ્ચા’’તિ. કિરિયપરિહાનિયા દેસકસ્સ તસ્સેવ વા પુગ્ગલસ્સ તજ્જપયોગાભાવતો. ‘‘દેસકસ્સ વા’’તિ ઇદં સાવકાનં વસેન દટ્ઠબ્બં. મહતા અત્થેનાતિ એત્થ અત્થ-સદ્દો આનિસંસપરિયાયોતિ આહ ‘‘દ્વીહિ આનિસંસેહી’’તિ. પસાદં પટિલભતિ ‘‘અરહન્તો’’તિઆદિના સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિયા સુતત્તા. અભિનવો નયો ઉદપાદિ સન્તતસીલતાદિવસેન અનત્તન્તપતાદિવસેન, સોપિ તં સુત્વા દાસાદીસુ સવિસેસં લજ્જી દયાપન્નો હિતાનુકમ્પી હુત્વા સેક્ખપટિપદં સીલં સાધેન્તો અનુક્કમેન સતિપટ્ઠાનભાવનં પરિબ્રૂહેતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘મહતા અત્થેન સંયુત્તો’’તિ.

૮. પરેસં હનનઘાતનાદિના રોદાપનતો લુદ્દો, તથા વિઘાતકભાવેન કાયચિત્તાનં વિદારણતો દારુણો, વિરુદ્ધવાદતાય કક્ખળો, બન્ધનાગારે નિયુત્તો બન્ધનાગારિકો.

૯. ખત્તિયાભિસેકેનાતિ ખત્તિયાનં કત્તબ્બઅભિસેકેન. સન્થાગારન્તિ સન્થારવસેન કતં અગારં યઞ્ઞાવાટં. સપ્પિતેલેનાતિ સપ્પિમયેન તેલેન, યમકસ્નેહેન હિ તદા કાયં અબ્ભઞ્જતિ. વચ્છભાવં તરિત્વા ઠિતો વચ્છતરો. પરિક્ખેપકરણત્થાયાતિ વનમાલાહિ સદ્ધિં દબ્ભેહિ વેદિયા પરિક્ખેપનત્થાય. યઞ્ઞભૂમિયન્તિ અવસેસયઞ્ઞટ્ઠાને. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

કન્દરકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.