૭. વીમંસકસુત્તવણ્ણના

૪૮૭. અત્થવીમંસકોતિ અત્તત્થપરત્થાદિઅત્થવિજાનનકો. સઙ્ખારવીમંસકોતિ સઙ્ખતધમ્મે સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતો વા આયતનાદિવિભાગતો ચ વીમંસકો. સત્થુવીમંસકોતિ ‘‘સત્થા નામ ગુણતો એદિસો એદિસો ચા’’તિ સત્થુ ઉપપરિક્ખકો. વીમંસકોતિ વિચારકો. યં ચેતસો સરાગાદિવિભાગતો પરિચ્છિન્દનં, તં ચેતોપરિયાયો. તેનાહ ‘‘ચિત્તપરિચ્છેદ’’ન્તિ. યસ્મા ચેતોપરિયાયઞાણલાભી – ‘‘ઇદં ચિત્તં ઇતો પરં પવત્તં ઇદમિતો પર’’ન્તિ પરસ્સ ચિત્તુપ્પત્તિં પજાનાતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચેતોપરિયાયન્તિ ચિત્તવાર’’ન્તિ. વારત્થેપિ હિ પરિયાય-સદ્દો હોતિ – ‘‘કસ્સ નુ ખો, આનન્દ, પરિયાયો અજ્જ ભિક્ખુનિયો ઓવદિતુ’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૩૯૮). ચિત્તચારન્તિપિ પાઠો, ચિત્તપવત્તિન્તિ અત્થો. એવં વિજાનનત્થાયાતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન વીમંસનત્થાય.

૪૮૮. કલ્યાણમિત્તૂપનિસ્સયન્તિ કલ્યાણમિત્તસઙ્ખાતં બ્રહ્મચરિયવાસસ્સ બલવસન્નિસ્સયં. ઉપડ્ઢં અત્તનો આનુભાવેનાતિ ઇમિના પુગ્ગલેન સમ્પાદિયમાનસ્સ બ્રહ્મચરિયસ્સ ઉપડ્ઢભાગમત્તં અત્તનો વિમુત્તિપરિપાચકધમ્માનુભાવેન સિજ્ઝતિ. ઉપડ્ઢં કલ્યાણમિત્તાનુભાવેનાતિ ઇતરો પન ઉપડ્ઢભાગો યં નિસ્સાય બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ, તસ્સ કલ્યાણમિત્તસ્સ ઉપદેસાનુભાવેન હોતિ, સિજ્ઝતીતિ અત્થો. લોકસિદ્ધો એવ અયમત્થો. લોકિયા હિ –

‘‘પાદો સિદ્ધો આચરિયા, પાદો હિસ્સાનુભાવતો;

તંવિજ્જાસેવકા પાદો, પાદો કાલેન પચ્ચતી’’તિ. –

વદન્તિ. અત્તનો ધમ્મતાયાતિ અત્તનો સભાવેન, ઞાણેનાતિ અત્થો. કલ્યાણમિત્તતાતિ કલ્યાણો ભદ્રો સુન્દરો મિત્તો એતસ્સાતિ કલ્યાણમિત્તો, તસ્સ ભાવો કલ્યાણમિત્તતા, કલ્યાણમિત્તવન્તતા. સીલાદિગુણસમ્પન્નેહિ કલ્યાણપુગ્ગલેહેવ અયનં પવત્તિ કલ્યાણસહાયતા. તેસુ એવ ચિત્તેન ચેવ કાયેન ચ નિન્નપોણપબ્ભારભાવેન પવત્તિ કલ્યાણસમ્પવઙ્કતા. માહેવન્તિ એવં મા આહ, ‘‘ઉપડ્ઢં બ્રહ્મચરિયસ્સા’’તિ મા કથેહીતિ અત્થો. તદમિનાતિ એત્થ ન્તિ નિપાતમત્તં દ-કારો પદસન્ધિકરો ઇ-કારસ્સ અ-કારં કત્વા નિદ્દેસો. ઇમિનાપીતિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનેનપીતિ અત્થો. પરિયાયેનાતિ કારણેન. ઇદાનિ તં કારણં દસ્સેતું ‘‘મમં હી’’તિઆદિ વુત્તં.

યથા ચેત્થ, અઞ્ઞેસુપિ સુત્તેસુ કલ્યાણમિત્તુપનિસ્સયમેવ વિસેસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ભિક્ખૂનં બાહિરઙ્ગસમ્પત્તિં કથેન્તોપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ વિમુત્તિપરિપાચનિયધમ્મેતિ વિમુત્તિયા અરહત્તસ્સ પરિપાચકધમ્મે. પચ્ચયેતિ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જે. મહાજચ્ચોતિ મહાકુલીનો.

કાયિકો સમાચારોતિ અભિક્કમપટિક્કમાદિકો સતિસમ્પજઞ્ઞપરિક્ખતો પાકતિકો ચ. વીમંસકસ્સ ઉપપરિક્ખકસ્સ. ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યો નામ ચક્ખુદ્વારાનુસારેન વિઞ્ઞાતબ્બત્તા. સોતવિઞ્ઞેય્યોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. સંકિલિટ્ઠાતિ રાગાદિસંકિલેસધમ્મેહિ વિબાધિતા, ઉપતાપિતા વિદૂસિતા મલીના ચાતિ અત્થો. તે પન તેહિ સમન્નાગતા હોન્તીતિ આહ ‘‘કિલેસસમ્પયુત્તા’’તિ. યદિ ન ચક્ખુસોતવિઞ્ઞેય્યા, પાળિયં કથં તથા વુત્તાતિ આહ ‘‘યથા પના’’તિઆદિ. કાયવચીસમાચારાપિસંકિલિટ્ઠાયેવ નામ સંકિલિટ્ઠચિત્તસમુટ્ઠાનતો. ભવતિ હિ તંહેતુકેપિ તદુપચારો યથા ‘‘સેમ્હો ગુળો’’તિ. ‘‘મા મે ઇદં અસારુપ્પં પરો અઞ્ઞાસી’’તિ પન પટિચ્છન્નતાય ન ન ઉપલબ્ભન્તિ. ‘‘ન ખો મયં, ભન્તે, ભગવતો કિઞ્ચિ ગરહામા’’તિ વત્વા ગરહિતબ્બાભાવં દસ્સેન્તો ‘‘ભગવા હી’’તિઆદિમાહ. અભાવિતમગ્ગસ્સ હિ ગરહિતબ્બતા નામ સિયા, ન ભાવિતમગ્ગસ્સ. એસ ઉત્તરો માણવો ‘‘બુદ્ધમ્પિ ગરહિત્વા પક્કમિસ્સામી’’તિ કત્વા અનુબન્ધિ. એવં ચિન્તેસિ મહાભિનિક્ખમનદિવસે અત્તનો વચને અટ્ઠિતત્તા. કિઞ્ચિ વજ્જં અપસ્સન્તો મારો એવમાહ –

‘‘સત્ત વસ્સાનિ ભગવન્તં, અનુબન્ધિં પદાપદં;

ઓતારં નાધિગચ્છિસ્સં, સમ્બુદ્ધસ્સ સતીમતો’’તિ. (સુ. નિ. ૪૪૮);

કાલે કણ્હા, કાલે સુક્કાતિ યથાસમાદિન્નં સમ્માપટિપત્તિં પરિસુદ્ધં કત્વા પવત્તેતું અસક્કોન્તસ્સ કદાચિ કણ્હા અપરિસુદ્ધા કાયસમાચારાદયો, કદાચિ સુક્કા પરિસુદ્ધાતિ એવં અન્તરન્તરા બ્યામિસ્સવસેન વોમિસ્સકા. નિક્કિલેસાતિ નિરુપક્કિલેસા અનુપક્કિલિટ્ઠા.

અનવજ્જં વજ્જરહિતત્તા. દીઘરત્તન્તિ અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. સમાપન્નોતિ સમ્મા આપન્નો સમઙ્ગીભૂતો. તેનાહ ‘‘સમન્નાગતો’’તિ. અત્તના કતસ્સ અસારુપ્પસ્સ પટિચ્છાદનત્થં આરઞ્ઞકો વિય હુત્વા. તસ્સ પરિહારન્તિ ઉળારેહિ પૂજાસક્કારેહિ મનુસ્સેહિ તસ્સ પરિહરિયમાનતં. અતિદપ્પિતોતિ એવં મનુસ્સાનં સમ્ભાવનાય અતિવિય દત્તો ગબ્બિતો.

ન ઇત્તરસમાપન્નોતિ જાનાતિ. કસ્મા? સીલં નામ દીઘેન અદ્ધુના જાનિતબ્બં, ન ઇત્તરેન. ઇદાનિ અનેકજાતિસમુદાચારવસેન તથાગતો ઇમં કુસલં ધમ્મં દીઘરત્તં સમાપન્નો, તઞ્ચસ્સ અતિવિય અચ્છરિયન્તિ દસ્સેતું ‘‘અનચ્છરિયં ચેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

અરઞ્ઞગામકેતિ અરઞ્ઞપદેસે એકસ્મિં ખુદ્દકગામે. તત્થ નેસં દિવસે દિવસે પિણ્ડાય ચરણસ્સ અવિચ્છિન્નતં દસ્સેતું ‘‘પિણ્ડાય ચરન્તી’’તિ વુત્તં. પિવન્તીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. દુલ્લભલોણો હોતિ સમુદ્દસ્સ દૂરતાય.

તદા કિર વિદેહરટ્ઠે સોળસ ગામસહસ્સાનિ મહન્તાનેવ. તેનાહ – ‘‘હિત્વા ગામસહસ્સાનિ, પરિપુણ્ણાનિ સોળસા’’તિ. ઇદાનિ કસ્મા ‘‘સન્નિધિં દાનિ કુબ્બસી’’તિ મં ઘટ્ટેથાતિ વત્થુકામો તં અનાવિકત્વા ‘‘લોણ…પે… ન કરોથા’’તિ આહ. ગન્ધારો તસ્સાધિપ્પાયં વિભાવેતુકામો ‘‘કિં મયા કતં વેદેહીસી’’તિ આહ.

ઇતરો અત્તનો અધિપ્પાયં વિભાવેન્તો ‘‘હિત્વા’’તિ ગાથમાહ. ઇતરો ‘‘ધમ્મં ભણામી’’તિ ગાથન્તિ એવં સબ્બાપિ નેસં વચનપટિવચનગાથા. તત્થ પસાસસીતિ ઘટ્ટેન્તો વિય અનુસાસસિ. ન પાપમુપલિમ્પતિ ચિત્તપ્પકોપાભાવતો. મહત્થિયન્તિ મહાઅત્થસંહિતં. નો ચે અસ્સ સકા બુદ્ધીતિઆદિ વેદેહઇસિનો – ‘‘આચરિયો મમ હિતેસિતાય ઠત્વા ધમ્મં એવ ભણતી’’તિ યોનિસો ઉમ્મુજ્જનાકારદસ્સનં. તેનાહ ‘‘એવઞ્ચ પન વત્વા’’તિઆદિ.

‘‘ઞત્તા’’તિ લોકે ઞાયતિ વિસ્સુતોતિ ઞાતો, ઞાતસ્સ ભાવો ઞત્તં. અજ્ઝાપન્નોતિ ઉપગતો. ઞત્ત-ગ્ગહણેન પત્થટયસતા વિભાવિતાતિ આહ ‘‘યસઞ્ચ પરિવારસમ્પત્તિ’’ન્તિ. કિન્તિ કિંપયોજનં, કો એત્થ દોસોતિ અધિપ્પાયો.

તત્થ તત્થ વિજ્ઝન્તોતિ યસમદેન પરિવારમદેન ચ મત્તો હુત્વા ગામેપિ વિહારેપિ જનવિવિત્તેપિ સઙ્ઘમજ્ઝેપિ અઞ્ઞે ભિક્ખૂ ઘટ્ટેન્તો ‘‘મય્હં નામ પાદા ઇતરેસં પાદફુસનટ્ઠાનં ફુસન્તી’’તિ અફુસિતુકામતાય અગ્ગપાદેન ભૂમિં ફુસન્તો વિય ચરતિ. ઓનમતીતિ નિવાતવુત્તિતાય અવનમતિ અનુદ્ધતો અત્થદ્ધો હોતિ. અકિઞ્ચનભાવન્તિ ‘‘પબ્બજિતેન નામ અકિઞ્ચનઞાણેન સમપરિગ્ગહેન ભવિતબ્બ’’ન્તિ અકિઞ્ચનજ્ઝાસયં પટિઅવેક્ખિત્વા. લાભેપિ તાદી, અલાભેપિ તાદીતિ યથા અલાભકાલે લાભસ્સ લદ્ધકાલેપિ તથેવાતિ તાદી એકસદિસો. યસે સતિપિ મહાપરિવારકાલેપિ.

અભયો હુત્વા ઉપરતોતિ નિબ્ભયો હુત્વા ભયસ્સ અભાવેનેવ ઓરમિતબ્બતો ઉપરતો ભયહેતૂનં પહીનત્તા. તઞ્ચ ખો ન કતિપયકાલં, અથ ખો અચ્ચન્તમેવ ઉપરતોતિ અચ્ચન્તૂપરતો. અથ ખો ભાયિતબ્બવત્થું અવેક્ખિત્વા તતો ભયેન ઉપરતો. કિલેસા એવ ભાયિતબ્બતો કિલેસભયં. એસ નયો સેસેસુપિ. સત્ત સેક્ખાતિ સત્ત સેક્ખાપિ ભયૂપરતા, પગેવ પુથુજ્જનોતિ અધિપ્પાયો.

થણ્ડિલપીઠકન્તિ થણ્ડિલમઞ્ચસદિસં પીઠકન્તિ અત્થો. નિસ્સાયાતિ અપસ્સાય તં અપસ્સાયં કત્વા. દ્વિન્નં મજ્ઝે થણ્ડિલપીઠકા દ્વારે ઠત્વા ઓલોકેન્તસ્સ નેવાસિકભિક્ખુસ્સ ન પઞ્ઞાયિ. અસઞ્ઞતનીહારેનાતિ ન સઞ્ઞતાકારેન. ‘‘મં ભાયન્તો હેટ્ઠામઞ્ચં પવિટ્ઠો ભવિસ્સતી’’તિ હેટ્ઠામઞ્ચં ઓલોકેત્વા. ઉક્કાસિ ‘‘બહિ ગચ્છન્તો અક્કોસિત્વા મા અપુઞ્ઞં પસવી’’તિ. અધિવાસેતુન્તિ તાદિસં ઇદ્ધાનભાવં દિસ્વાપિ પટપટાયન્તો અત્તનો કોધં અધિવાસેતું અસક્કોન્તો.

ખયેનેવાતિ રાગસ્સ અચ્ચન્તક્ખયેનેવ વીતરાગત્તા. ન પટિસઙ્ખાય વારેત્વાતિ ન પટિસઙ્ખાનબલેન રાગપરિયુટ્ઠાનં નિવારેત્વા વીતરાગત્તા. એવં વુત્તપ્પકારેન. કાયસમાચારાદીનં સંકિલિટ્ઠાનં વીતિક્કમિયાનઞ્ચ અભાવં આચારસ્સ વોદાનં ચિરકાલસમાચિણ્ણતાય ઞાતસ્સ સહિતભાવેપિ અનુપક્કિલિટ્ઠતાય અભયૂપરતભાવસમન્નેસનાય આકરીયતિ ઞાપેતું ઇચ્છિતો અત્થો પકારતો ઞાપીયતિ એતેહીતિ આકારા, ઉપપત્તિસાધનકારણાનિ. તાનિ પન યસ્મા અત્તનો યથાનુમતસ્સ અત્થસ્સ ઞાપકભાવેન વવત્થીયન્તિ, તસ્મા તાનિ તેસં મૂલકારણભૂતાનિ અનુમાનઞાણાનિ ચ દસ્સેન્તો ભગવા – ‘‘કે પનાયસ્મતો આકારા કે અન્વયા’’તિ અવોચાતિ ઇમમત્થં વિભાવેન્તો ‘‘આકારાતિ કારણાનિ, અન્વયાતિ અનુબુદ્ધિયો’’તિ આહ. યથા હિ લોકે દિટ્ઠેન ધૂમેન અદિટ્ઠં અગ્ગિં અન્વેતિ અનુમાનતો જાનાતિ, એવં વીમંસકો ભિક્ખુ – ‘‘ભગવા એકેકવિહારેસુ સુપ્પટિપન્નેસુ દુપ્પટિપન્નેસુ ચ યથા એકસદિસતાદસ્સનેન અભયૂપરતતં અન્વેતિ અનુમાનતો જાનાતિ, સુપ્પટિપન્નદુપ્પટિપન્નપુગ્ગલેસુ અનુસ્સાદનાનપસાદનપ્પત્તાય સત્થુ અવિપરીતધમ્મદેસનતાય સમ્માસમ્બુદ્ધતં સઙ્ઘસુપ્પટિપત્તિઞ્ચ અન્વેતિ અનુમાનતો જાનાતિ, એવં જાનન્તો ચ અભયૂપરતો તથાગતો સબ્બધિ વીતરાગત્તા, યો યત્થ વીતરાગો, ન સો તન્નિમિત્તં કિઞ્ચિ ભયં પસ્સતિ સેય્યથાપિ બ્રહ્મા કામભવનિમિત્તં, તથા સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા અવિપરીતધમ્મદેસનત્તા, સ્વાખાતો ધમ્મો એકન્તનિય્યાનિકત્તા, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો અવેચ્ચપ્પસન્નત્તા’’તિ વત્થુત્તયં ગુણતો યાથાવતો જાનાતિ.

ગણબન્ધનેનાતિ ‘‘મમ સદ્ધિવિહારિકા મમ અન્તેવાસિકા’’તિ એવં ગણે અપેક્ખાસઙ્ખાતેન બન્ધનેન બદ્ધા પયુત્તા. તાય તાય પટિપત્તિયાતિ ‘‘સુગતા દુગ્ગતા’’તિ વુત્તાય સુપ્પટિપત્તિયા દુપ્પટિપત્તિયા ચ. ઉસ્સાદનાતિ ગુણવસેન ઉક્કંસના. અપસાદનાતિ હીળના. ઉભયત્થ ગેહસ્સિતવસેનાતિ ઇમિના સમ્માપટિપત્તિયા પરેસં ઉય્યોજનત્થં – ‘‘પણ્ડિતો, ભિક્ખવે, મહાકચ્ચાનો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૦૫; ૩.૨૮૫, ૩૨૨) ગુણતો ઉક્કંસનમ્પિ આયતિં સંવરાય યથાપરાધં ગરહણમ્પિ ન નિવારેતિ.

૪૮૯. વીમંસકસ્સપિ અધિપ્પાયો વીમંસનવસેન પવત્તો. મૂલવીમંસકો હેતુવાદિતાય. ગણ્ઠિવીમંસકસ્સ અનુસ્સુતિભાવતો વુત્તં ‘‘પરસ્સેવ કથાય નિટ્ઠઙ્ગતો’’તિ. તેનાહ ભગવા – ‘‘પરસ્સ ચેતોપરિયાયં અજાનન્તેના’’તિ. તથાગતોવ પટિપુચ્છિતબ્બોતિ ઇમિના પુબ્બે સાધારણતો વુત્તં અનુમાનં ઉક્કંસં પાપેત્વા વદતિ. ઉક્કંસગતઞ્હેતં અનુમાનં, યદિદં સબ્બઞ્ઞુવચનં અવિસંવાદં સામઞ્ઞતો અપુથુજ્જનગોચરસ્સ અત્થસ્સ અનુમાનતો. તિવિધો હિ અત્થો, કોચિ પચ્ચક્ખસિદ્ધો, યો રૂપાદિધમ્માનં પચ્ચત્તવેદનિયો અનિદ્દિસિતબ્બાકારો. કોચિ અનુમાનસિદ્ધો, યો ઘટાદીસુ પસિદ્ધેન પચ્ચયાયત્તભાવેન સાધિયમાનો સદ્દાદીનં અનિચ્ચતાદિઆકારો. કોચિ ઓકપ્પનસિદ્ધો, યો પચુરજનસ્સ અચ્ચન્તમદિટ્ઠો સદ્ધાવિસયો પરલોકનિબ્બાનાદિ. તત્થ યસ્સ સત્થુનો વચનં પચ્ચક્ખસિદ્ધે અનુમાનસિદ્ધે ચ અત્થે ન વિસંવાદેતિ અવિપરીતપ્પવત્તિયા, તસ્સ વચનેન સદ્ધેય્યત્થસિદ્ધિ, સદ્ધેય્યરૂપા એવ ચ યેભુય્યેન સત્થુગુણા અચ્ચન્તસમ્ભવતો.

એસ મય્હં પથોતિ ય્વાયં આજીવટ્ઠમકસીલસઙ્ખાતો મય્હં ઓરમત્તકો ગુણો, એસ અપરચિત્તવિદુનો વીમંસકસ્સ ભિક્ખુનો મમ જાનનપથો જાનનમગ્ગો. એસ ગોચરોતિ એસો એત્તકો એવ તસ્સ મયિ ગોચરો, ન ઇતો પરં. તથા હિ બ્રહ્મજાલેપિ (દી. નિ. ૧.૭) ભગવતા આજીવટ્ઠમકસીલમેવ નિદ્દિટ્ઠં. એતાપાથોતિ એત્તકાપાથો. યો સીલે પતિટ્ઠિતો ‘‘એતં મમા’’તિ, ‘‘ઇમિનાહં સીલેન દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’’તિ તણ્હાય પરામસન્તો, તસ્સ વિસેસભાગિયતાય, નિબ્બેધભાગિયતાય વા અકારણેન તણ્હં અનતિવત્તનતો સો તમ્મયો નામ. તેનાહ ‘‘ન તમ્મયો ન સતણ્હો’’તિઆદિ.

સુતસ્સ ઉપરૂપરિ વિસેસાવહભાવેન ઉત્તરુત્તરઞ્ચેવ તસ્સ ચ વિસેસસ્સ અનુક્કમેન પણીતતરભાવતો પણીતતરઞ્ચ કત્વા દેસેતિ. સવિપક્ખન્તિ પહાતબ્બપહાયકભાવેન સપ્પટિપક્ખં. કણ્હં પટિબાહિત્વા સુક્કન્તિ ઇદં ધમ્મજાતં કણ્હં નામ, ઇમસ્સ પહાયકં ઇદં સુક્કં નામાતિ એવં કણ્હં પટિબાહિત્વા સુક્કં. સુક્કં પટિબાહિત્વા કણ્હન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ઇધ પન ‘‘ઇમિના પહાતબ્બ’’ન્તિ વત્તબ્બં. સઉસ્સાહન્તિ સબ્યાપારં. કિરિયમયચિત્તાનઞ્હિ અનુપચ્છિન્નાવિજ્જાતણ્હામાનાદિકે સન્તાને સબ્યાપારતા સઉસ્સાહતા, સવિપાકધમ્મતાતિ અત્થો. તસ્મિં દેસિતે ધમ્મેતિ તસ્મિં સત્થારા દેસિતે લોકિયલોકુત્તરધમ્મે. એકચ્ચં એકદેસભૂતં મગ્ગફલનિબ્બાનસઙ્ખાતં પટિવેધધમ્મં અભિઞ્ઞાય અભિવિસિટ્ઠાય મગ્ગપઞ્ઞાય જાનિત્વા. પટિવેધધમ્મેન મગ્ગેન. દેસનાધમ્મેતિ દેસનારુળ્હે પુબ્બભાગિયે બોધિપક્ખિયધમ્મે નિટ્ઠં ગચ્છતિ – ‘‘અદ્ધા ઇમાય પટિપદાય જરામરણતો મુચ્ચિસ્સામી’’તિ. પુબ્બે પોથુજ્જનિકસદ્ધાયપિ પસન્નો, તતો ભિય્યોસોમત્તાય અવિપરીતધમ્મદેસનો સમ્માસમ્બુદ્ધો સો ભગવાતિ સત્થરિ પસીદતિ. નિય્યાનિકત્તાતિ વટ્ટદુક્ખતો એવ તતો નિય્યાનાવહત્તા. વઙ્કાદીતિ આદિ-સદ્દેન અઞ્ઞં અસામીચિપરિયાયં સબ્બં દોસં સઙ્ગણ્હાતિ.

૪૯૦. ઇમેહિ સત્થુવીમંસનકારણેહીતિ ‘‘પરિસુદ્ધકાયસમાચારતાદીહિ ચેવ ઉત્તરુત્તરિપણીતપણીતઅવિપરીતધમ્મદેસનાહિ ચા’’તિ ઇમેહિ યથાવુત્તેહિ સત્થુઉપપરિક્ખનકારણેહિ. અક્ખરસમ્પિણ્ડનપદેહીતિ તેસંયેવ કારણાનં સમ્બોધનેહિ અક્ખરસમુદાયલક્ખણેહિ પદેહિ. ઇધ વુત્તેહિ અક્ખરેહીતિ ઇમસ્મિં સુત્તે વુત્તેહિ યથાવુત્તસ્સ અત્થસ્સ અભિબ્યઞ્જનતો બ્યઞ્જનસઞ્ઞિતેહિ અક્ખરેહિ. ઓકપ્પનાતિ સદ્ધેય્યવત્થું ઓક્કન્તિત્વા પસીદનતો ઓકપ્પનલક્ખણા. સદ્ધાય મૂલં નામાતિ અવેચ્ચપ્પસાદભૂતાય સદ્ધાય મૂલં નામ કારણન્તિ સદ્દહનસ્સ કારણં પરિસુદ્ધકાયસમાચારાદિકં. થિરા પટિપક્ખસમુચ્છેદેન સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા. હરિતું ન સક્કાતિ અપનેતું અસક્કુણેય્યા. ઇતરેસુ સમણબ્રાહ્મણદેવેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ આહ ‘‘સમિતપાપસમણેન વા’’તિઆદિ.

‘‘બુદ્ધાનં કેસઞ્ચિ સાવકાનઞ્ચ વિબાધનત્થં મારો ઉપગચ્છતી’’તિ સુતપુબ્બત્તા ‘‘અયં મારો આગતો’’તિ ચિન્તેસિ. આનુભાવસમ્પન્નેન અરિયસાવકેન પુચ્છિતત્તા મુસાવાદં કાતું નાસક્ખિ. એતેતિ યથાવુત્તે સમિતપાપસમણાદયો ઠપેત્વા. સભાવસમન્નેસનાતિ યાથાવસમન્નેસના અવિપરીતવીમંસા. સભાવેનેવાતિ સબ્ભાવેનેવ યથાભૂતગુણતો એવ. સુટ્ઠુ સમ્મદેવ. સમન્નેસિતોતિ ઉપપરિક્ખિતો. સેસં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

વીમંસકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.