૫. ચૂળયમકવગ્ગો

૧. સાલેય્યકસુત્તવણ્ણના

૪૩૯. મહાજનકાયે સન્નિપતિતેતિ કેચિ ‘‘પહંસનવિધિં દસ્સેત્વા રાજકુમારં હાસેસ્સામા’’તિ, કેચિ ‘‘તં કીળનં પસ્સિસ્સામા’’તિ એવં મહાજનસમૂહે સન્નિપતિતે. દેવનટન્તિ દિબ્બગન્ધબ્બં. કુસલં કુસલન્તિ વચનં ઉપાદાયાતિ ‘‘કચ્ચિ કુસલં? આમ કુસલ’’ન્તિ વચનપટિવચનવસેન પવત્તકુસલવાદિતાય તે મનુસ્સા આદિતો કુસલાતિ સમઞ્ઞં લભિંસુ. તેસં કુસલાનં ઇસ્સરાતિ રાજકુમારા કોસલા. કોસલે જાતા. તેસં નિવાસોતિ સબ્બં પુબ્બે વુત્તનયમેવ. તેનાહ ‘‘સો પદેસો કોસલાતિ વુચ્ચતી’’તિ.

ચારિકં ચરમાનોતિ સામઞ્ઞવચનમ્પિ ‘‘મહતા…પે… તદવસરી’’તિ વચનતો વિસેસં નિવિટ્ઠમેવાતિ આહ ‘‘અતુરિતચારિકં ચરમાનો’’તિ. મહતાતિ ગુણમહત્તેનપિ સઙ્ખ્યામહત્તેનપિ મહતા. તસ્મિઞ્હિ ભિક્ખુસમૂહે કેચિ અધિસીલસિક્ખાવસેન સીલસમ્પન્ના, તથા કેચિ સીલસમાધિસમ્પન્ના, કેચિ સીલસમાધિપઞ્ઞાસમ્પન્નાતિ ગુણમહત્તેનપિ સો ભિક્ખુસમૂહો મહાતિ. તં અનામસિત્વા સઙ્ખ્યામહત્તમેવ દસ્સેન્તો ‘‘સતં વા’’તિઆદિમાહ. અઞ્ઞગામપટિબદ્ધજીવિકાવસેન સમોસરન્તિ એત્થાતિ સમોસરણં, ગામો નિવાસગામો. ન્તિ સાલં બ્રાહ્મણગામં. વિહારોતિ ભગવતો વિહરણટ્ઠાનં. એત્થાતિ એતસ્મિં સાલેય્યકસુત્તે. અનિયમિતોતિ અસુકસ્મિં આરામે પબ્બતે રુક્ખમૂલે વાતિ ન નિયમિતો, સરૂપગ્ગહણવસેન ન નિયમિત્વા વુત્તો. તસ્માતિ અનિયમિતત્તા. અત્થાપત્તિસિદ્ધમત્થં પરિકપ્પનવસેન દસ્સેન્તો ‘‘વનસણ્ડો ભવિસ્સતી’’તિ આહ, અદ્ધા ભવેય્યાતિ અત્થો.

ઉપલભિંસૂતિ (સારત્થ. ટી. ૧.૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૫; અ. નિ. ટી. ૨.૩.૬૪) સવનવસેન ઉપલભિંસૂતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સોતદ્વાર…પે… જાનિંસૂ’’તિ આહ. અવધારણફલત્તા સબ્બમ્પિ વાક્યં અન્તોગધાવધારણન્તિ આહ ‘‘પદપૂરણમત્તે વા નિપાતો’’તિ. અવધારણત્થેતિ પન ઇમિના ઇટ્ઠત્થાવધારણત્થં ખો-સદ્દગ્ગહણન્તિ દસ્સેતિ. ‘‘અસ્સોસુ’’ન્તિ પદં ખો-સદ્દે ગહિતે તેન ફુલ્લિતમણ્ડિતવિભૂસિતં વિય હોન્તં પૂરિતં નામ હોતિ, તેન ચ પુરિમપચ્છિમપદાનિ સંસિલિટ્ઠાનિ હોન્તિ, ન તસ્મિં અગ્ગહિતેતિ આહ ‘‘પદપૂરણેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતામત્તમેવા’’તિ. મત્ત-સદ્દો વિસેસનિવત્તિઅત્થો. તેનસ્સ અનત્થન્તરદીપનતં દસ્સેતિ, એવ-સદ્દેન પન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય એકન્તિકતં. સાલાયં જાતા સંવડ્ઢકા સાલેય્યકા યથા ‘‘કત્તેય્યકા ઉબ્ભેય્યકા’’તિ.

સમિતપાપત્તાતિ અચ્ચન્તં અનવસેસતો સવાસનં સમિતપાપત્તા. એવઞ્હિ બાહિરકવીતરાગસેક્ખાસેક્ખપાપસમનતો ભગવતો પાપસમનં વિસેસિતં હોતિ. અનેકત્થત્તા નિપાતાનં ઇધ અનુસ્સવત્થો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ખલૂતિ અનુસ્સવનત્થે નિપાતો’’તિ. આલપનમત્તન્તિ પિયાલાપવચનં. પિયસમુદાહારા હેતે ‘‘ભો’’તિ વા ‘‘આવુસો’’તિ વા ‘‘દેવાનંપિયા’’તિ વા. ગોત્તવસેનાતિ એત્થ તં તાયતીતિ ગોત્તં. ગોતમોતિ હિ પવત્તમાનં અભિધાનં બુદ્ધિઞ્ચ એકંસિકવિસયતાય તાયતિ રક્ખતીતિ ગોતમગોત્તં. યથા હિ બુદ્ધિ આરમ્મણભૂતેન અત્થેન વિના ન વત્તતિ, એવં અભિધાનં અભિધેય્યભૂતેન, તસ્મા સો તાનિ તાયતિ રક્ખતીતિ વુચ્ચતિ. સો પન અત્થતો અઞ્ઞકુલપરમ્પરાસાધારણં તસ્સ કુલસ્સ આદિપુરિસસમુદાગતં તંકુલપરિયાપન્નસાધારણં સામઞ્ઞરૂપન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઉચ્ચાકુલપરિદીપનં ઉદિતોદિતવિપુલખત્તિયકુલવિભાવનતો. સબ્બખત્તિયાનઞ્હિ આદિભૂતમહાસમ્મતમહારાજતો પટ્ઠાય અસમ્ભિન્નં ઉળારતમં સક્યરાજકુલં. કેનચિ પારિજુઞ્ઞેનાતિ ઞાતિપારિજુઞ્ઞભોગપારિજુઞ્ઞાદિના કેનચિપિ પારિજુઞ્ઞેન પરિહાનિયા અનભિભૂતો અનજ્ઝોત્થટો. તથા હિ કદાચિપિ તસ્સ કુલસ્સ તાદિસપારિજુઞ્ઞાભાવો, અભિનિક્ખમનકાલે ચ તતો સમિદ્ધતમભાવો લોકે પાકટો પઞ્ઞાતોતિ. સક્યકુલા પબ્બજિતોતિ ઇદં વચનં ભગવતો સદ્ધાપબ્બજિતભાવદીપનં વુત્તં મહન્તં ઞાતિપરિવટ્ટં મહન્તઞ્ચ ભોગક્ખન્ધં પહાય પબ્બજિતભાવદીપનતો. એત્થ ચ સમણોતિ ઇમિના પરિક્ખકજનેહિ ભગવતો બહુમતભાવો દસ્સિતો સમિતપાપતાદીપનતો, ગોતમોતિ ઇમિના લોકિયજનેહિ ઉળારતમકુલીનતાદીપનતો.

અબ્ભુગ્ગતોતિ એત્થ અભિ-સદ્દો ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાને, તંયોગતો પન ‘‘ભવન્તં ગોતમ’’ન્તિ ઉપયોગવચનં સામિઅત્થેપિ સમાનં ઇત્થમ્ભૂતયોગદીપનતો ‘‘ઇત્થમ્ભૂતાખ્યાનત્થે’’તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘તસ્સ ખો પન ભોતો ગોતમસ્સાતિ અત્થો’’તિ. કલ્યાણોતિ ભદ્દકો. સા ચસ્સ કલ્યાણતા ઉળારવિસયતાયાતિ આહ ‘‘કલ્યાણગુણસમન્નાગતો’’તિ. તંવિસયતા હેત્થ સમન્નાગમો. સેટ્ઠોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો યથા ‘‘ભગવાતિ વચનં સેટ્ઠ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૨; ઉદા. અટ્ઠ. ૧; ઇતિવુ. અટ્ઠ. નિદાનવણ્ણના; મહાનિ. અટ્ઠ. ૫૦). ‘‘ભગવા અરહ’’ન્તિઆદિના ગુણાનં સંકિત્તનતો સંસદ્દનતો ચ કિત્તિસદ્દો વણ્ણોતિ આહ ‘‘કિત્તિયેવા’’તિ. કિત્તિપરિયાયોપિ હિ સદ્દ-સદ્દો યથા તં ‘‘ઉળારસદ્દા ઇસયો ગુણવન્તો તપસ્સિનો’’તિ. થુતિઘોસોતિ અભિત્થવુદાહારો. અજ્ઝોત્થરિત્વાતિ પટિપક્ખાભાવેન અનઞ્ઞસાધારણતાય ચ અભિભવિત્વા.

સો ભગવાતિ યો સો સમતિંસ પારમિયો પૂરેત્વા સબ્બકિલેસે ભઞ્જિત્વા અનુત્તરં સમ્માસમ્બોધિં અભિસમ્બુદ્ધો દેવાનં અતિદેવો સક્કાનં અતિસક્કો બ્રહ્માનં અતિબ્રહ્મા લોકનાથો ભાગ્યવન્તતાદીહિ કારણેહિ ભગવાતિ લદ્ધનામો, સો ભગવા. ‘‘ભગવા’’તિ હિ ઇદં સત્થુ નામકિત્તનં. તથા હિ વુત્તં ‘‘ભગવાતિ નેતં નામં માતરા કત’’ન્તિઆદિ (મહાનિ. ૧૪૯, ૧૯૮, ૨૧૦; ચૂળનિ. અજિતમાણવપુચ્છાનિદ્દેસ ૨). પરતો પન ‘‘ભગવા’’તિ ગુણકિત્તનમેવ. એવં ‘‘અરહ’’ન્તિઆદીહિ પદેહિ યે સદેવકે લોકે અતિવિય પઞ્ઞાતા બુદ્ધગુણા, તે નાનપ્પકારતો વિભાવિતાતિ દસ્સેતું પચ્ચેકં ઇતિપિ-સદ્દો યોજેતબ્બોતિ આહ ‘‘ઇતિપિ અરહં, ઇતિપિ સમાસમ્બુદ્ધો…પે… ઇતિપિ ભગવા’’તિ. ‘‘ઇતિપેતં ભૂતં, ઇતિપેતં તચ્છ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૬) વિય હિ ઇધ ઇતિ-સદ્દો આસન્નપચ્ચક્ખકારણત્થો, પિ-સદ્દો સમ્પિણ્ડનત્થો તેન તેસં ગુણાનં બહુભાવદીપનતો. તાનિ ગુણસલ્લક્ખણકારણાનિ સદ્ધાસમ્પન્નાનં વિઞ્ઞુજાતિકાનં પચ્ચક્ખાનિ એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેનાતિ વુત્તં હોતી’’તિઆદિ. તતો વિસુદ્ધિમગ્ગતો. તેસન્તિ ‘‘અરહ’’ન્તિઆદીનં. વિત્થારો અત્થનિદ્દેસો ગહેતબ્બો. તતો એવ તંસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૩૦) વુત્તો ‘‘આરકાતિ અરહં સુવિદૂરભાવતો, આરકાતિ અરહં આસન્નભાવતો, રહિતબ્બસ્સ અભાવતો, સયઞ્ચ અરહિતબ્બતો, નત્થિ એતસ્સ રહોગમનં ગતીસુ પચ્ચાજાતિ, પાસંસભાવતો વા અરહ’’ન્તિઆદિના ‘‘અરહ’’ન્તિઆદીનં પદાનં અત્થો વિત્થારતો વેદિતબ્બો.

ભવન્તિ ચેત્થ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૩૦; સારત્થ. ટી. ૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના) –

‘‘સમ્મા નપ્પટિપજ્જન્તિ, યે નિહીનાસયા નરા;

આરકા તેહિ ભગવા, દૂરે તેનારહં મતો.

યે સમ્મા પટિપજ્જન્તિ, સુપ્પણીતાધિમુત્તિકા;

ભગવા તેહિ આસન્નો, તેનાપિ અરહં જિનો.

પાપધમ્મા રહા નામ, સાધૂહિ રહિતબ્બતો;

તેસં સુટ્ઠુ પહીનત્તા, ભગવા અરહં મતો.

યે સચ્છિકતસદ્ધમ્મા, અરિયા સુદ્ધગોચરા;

ન તેહિ રહિતો હોતિ, નાથો તેનારહં મતો.

રહો વા ગમનં યસ્સ, સંસારે નત્થિ સબ્બસો;

પહીનજાતિમરણો, અરહં સુગતો મતો.

ગુણેહિ સદિસો નત્થિ, યસ્મા લોકે સદેવકે;

તસ્મા પાસંસિયત્તાપિ, અરહં દ્વિપદુત્તમો.

આરકા મન્દબુદ્ધીનં, આસન્ના ચ વિજાનતં;

રહાનં સુપ્પહીનત્તા, વિદૂનમરહેય્યતો;

ભવેસુ ચ રહાભાવા, પાસંસા અરહં જિનો’’તિ.

સુન્દરન્તિ ભદ્દકં. તઞ્ચ પસ્સન્તસ્સ હિતસુખાવહભાવેન વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘અત્થાવહં સુખાવહ’’ન્તિ. તત્થ અત્થાવહન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકપરમત્થસઞ્હિતહિતાવહં. સુખાવહન્તિ તપ્પરિયાપન્નતિવિધસુખાવહં. તથારૂપાનન્તિ તાદિસાનં. યાદિસેહિ પન ગુણેહિ ભગવા સમન્નાગતો, તેહિ ચતુપ્પમાણિકસ્સ લોકસ્સ સબ્બથાપિ અચ્ચન્તાય પસાદનીયોતિ દસ્સેતું ‘‘અનેકેહિપી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથાભૂત…પે… અરહતન્તિ ઇમિના ધમ્મપ્પમાણાનં લૂખપ્પમાણાનં સત્તાનં ભગવતો પસાદાવહતમાહ, ઇતરેન ઇતરેસં. દસ્સનમત્તમ્પિસાધુ હોતીતિ એત્થ કોસિયસકુણસ્સ વત્થુ કથેતબ્બં. એકં પદમ્પિ સોતું લભિસ્સામ, સાધુતરંયેવ ભવિસ્સતીતિ એત્થ મણ્ડૂકદેવપુત્તવત્થુ કથેતબ્બં.

ઇમિના નયેન અગારિકપુચ્છા આગતાતિ ઇદં યેભુય્યવસેન વુત્તં. યેભુય્યેન હિ અગારિકા એવં પુચ્છન્તિ. અનગારિકપુચ્છાયપિ એસેવ નયો. યથા ન સક્કોન્તિ…પે… વિસ્સજ્જેન્તોતિ ઇમિના સત્થુ તેસં બ્રાહ્મણગહપતિકાનં નિગ્ગણ્હનવિધિં દસ્સેતિ. તેસઞ્હિ સંખિત્તરુચિતાય સઙ્ખેપદેસના, તાય અત્થં અજાનન્તા વિત્થારદેસનં આયાચન્તિ, સા ચ નેસં સંખિત્તરુચિતા પણ્ડિતમાનિતાય, સો ચ માનો યથાદેસિતસ્સ અત્થસ્સ અજાનન્તે અપ્પતિટ્ઠો હોતિ, ઇતિ ભગવા તેસં માનનિગ્ગહવિધિં ચિન્તેત્વા સઙ્ખેપેનેવ પઞ્હં વિસ્સજ્જેસિ, ન સબ્બસો દેસનાય અસલ્લક્ખણત્થં. તેનાહ ‘‘પણ્ડિતમાનિકા હી’’તિઆદિ. યસ્મા મં તુમ્હે યાચથ, સંખિત્તેન વુત્તમત્થં ન જાનિત્થાતિ અધિપ્પાયો.

૪૪૦. ‘‘એકવિધેન ઞાણવત્થુ’’ન્તિઆદીસુ (વિભ. ૭૫૧) વિય કોટ્ઠાસત્થો વિધ-સદ્દો, સો ચ વિભત્તિવચનવિપલ્લાસં કત્વા પચ્ચત્તે કરણવચનવસેન ‘‘તિવિધ’’ન્તિ વુત્તો. અત્થો પન કરણપુથુવચનવસેન દટ્ઠબ્બોતિ આહ ‘‘તિવિધન્તિ તીહિ કોટ્ઠાસેહી’’તિ. પકારત્થો વા વિધ-સદ્દો, પકારત્થત્તાયેવ લબ્ભમાનં અધમ્મચરિયાવિસમચરિયાભાવસામઞ્ઞં, કાયદ્વારિકભાવસામઞ્ઞં વા ઉપાદાય એકત્તં નેત્વા ‘‘તિવિધ’’ન્તિ વુત્તં. પકારભેદે પન અપેક્ખિતે ‘‘તિવિધા’’ઇચ્ચેવ વુત્તં હોતિ. કાયેનાતિ એત્થ કાયોતિ ચોપનકાયો અધિપ્પેતો, સો ચ અધમ્મચરિયાય દ્વારભૂતો તેન વિના તસ્સા અપ્પવત્તનતો. કાયેનાતિ ચ હેતુમ્હિ કરણવચનં. કિઞ્ચાપિ હિ અધમ્મચરિયાસઙ્ખાતચેતનાસમુટ્ઠાના સા વિઞ્ઞત્તિ, ન ચ સા પટ્ઠાને આગતેસુ ચતુવીસતિયા પચ્ચયેસુ એકેનપિ પચ્ચયેન ચેતનાય પચ્ચયો હોતિ, તસ્સા પન તથાપવત્તમાનાય કાયકમ્મસઞ્ઞિતાય ચેતનાય પવત્તિ હોતીતિ તેન દ્વારેન લક્ખિતબ્બભાવતો તસ્સા કારણં વિય ચ સબ્બોહારમત્તં હોતિ. કાયદ્વારેનાતિ વા કાયેન દ્વારભૂતેન કાયદ્વારભૂતેનાતિ તં ઇત્થમ્ભૂતલક્ખણે કરણવચનં. અધમ્મં ચરતિ એતાયાતિ અધમ્મચરિયા, તથાપવત્તા ચેતના. અધમ્મોતિ પન તંસમુટ્ઠાનો પયોગો દટ્ઠબ્બો. ધમ્મતો અનપેતાતિ ધમ્મા, ન ધમ્માતિ અધમ્મા, અધમ્મા ચ સા ચરિયા ચાતિ અધમ્મચરિયા. પચ્ચનીકસમનટ્ઠેન સમં, સમાનં સદિસં યુત્તન્તિ વા સમં, સુચરિતં. સમતો વિગતં, વિરુદ્ધં વા તસ્સાતિ વિસમં, દુચ્ચરિતં. સા એવ વિસમા ચરિયાતિ વિસમચરિયા. સબ્બેસુ કણ્હસુક્કપદેસૂતિ ‘‘ચતુબ્બિધં વાચાય અધમ્મચરિયાવિસમચરિયા હોતી’’તિઆદિના ઉદ્દેસનિદ્દેસવસેન આગતેસુ સબ્બેસુ કણ્હપદેસુ – ‘‘તિવિધં ખો ગહપતયો કાયેન ધમ્મચરિયાસમચરિયા હોતી’’તિઆદિના ઉદ્દેસનિદ્દેસવસેન આગતેસુ સબ્બેસુ સુક્કપદેસુ ચ.

રોદેતિ કુરૂરકમ્મન્તતાય પરપટિબદ્ધે સત્તે અસ્સૂનિ મોચેતીતિ રુદ્દો, સો એવ લુદ્દો ર-કારસ્સ લ-કારં કત્વા. કક્ખળોતિ લુદ્દો. દારુણોતિ ફરુસો. સાહસિકોતિ સાહસ્સકારી. સચેપિ ન લિપ્પન્તિ. તથાવિધો પરેસં ઘાતનસીલો લોહિતપાણીત્વેવ વુચ્ચતિ યથા દાનસીલો પરેસં દાનત્થં અધોતહત્થોપિ ‘‘પયતપાણી’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. પહરણં પહારદાનમત્તં હતં, પવુદ્ધં પહરણં પરસ્સ મારણં પહતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘હતે’’તિઆદિમાહ. તત્થ નિવિટ્ઠોતિ અભિનિવિટ્ઠો પસુતો.

યસ્સ વસેન ‘‘પરસ્સા’’તિ સામિનિદ્દેસો, તં સાપતેય્યં. યઞ્હિ સામઞ્ઞતો ગહિતં, તં તેનેવ સામિનિદ્દેસેન પકાસિતન્તિ આહ ‘‘પરસ્સ સન્તક’’ન્તિ. પરસ્સપરવિત્તૂપકરણન્તિ વા એકમેવેતં સમાસપદં, યં કિઞ્ચિ પરસન્તકં વિસેસતો પરસ્સ વિત્તૂપકરણં વાતિ અત્થો. તેહિ પરેહીતિ યેસં સન્તકં, તેહિ. યસ્સ વસેન પુરિસો ‘‘થેનો’’તિ વુચ્ચતિ, તં થેય્યન્તિ આહ ‘‘અવહરણચિત્તસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. થેય્યસઙ્ખાતેન, ન વિસ્સાસતાવકાલિકાદિવસેનાતિ અત્થો.

મતે વાતિ વા-સદ્દો અવુત્તવિકપ્પત્થો. તેન પબ્બજિતાદિભાવં સઙ્ગણ્હાતિ. એતેનુપાયેનાતિ યં માતરિ મતાય, નટ્ઠાય વા પિતા રક્ખતિ, સા પિતુરક્ખિતા. યં ઉભોસુ અસન્તેસુ ભાતા રક્ખતિ, સા ભાતુરક્ખિતાતિ એવમાદિં સન્ધાયાહ. સભાગકુલાનીતિ આવાહકિરિયાય સભાગાનિ કુલાનિ. દસ્સુકવિધિં વા ઉદ્દિસ્સ ઠપિતદણ્ડારાજાદીહિ. સમ્માદિટ્ઠિસુત્તે (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૮૯) ‘‘અસદ્ધમ્માધિપ્પાયેન કાયદ્વારપ્પવત્તા અગમનીયટ્ઠાનવીતિક્કમચેતના’’તિ એવં વુત્તમિચ્છાચારલક્ખણવસેન.

હત્થપાદાદિહેતૂતિ હત્થપાદાદિભેદનહેતુ. ધનહેતૂતિ ધનસ્સ લાભહેતુ જાનિહેતુ ચ. લાભોતિ ઘાસચ્છાદનાનિ લબ્ભતીતિ લાભો. કિઞ્ચિક્ખન્તિ કિઞ્ચિમત્તકં આમિસજાતં. તેનાહ ‘‘યં વા’’તિઆદિ. જાનન્તોયેવાતિ મુસાભાવં તસ્સ વત્થુનો અત્થિ, તં જાનન્તો એવ.

અણ્ડકાતિ વુચ્ચતિ રુક્ખે અણ્ડસદિસા ગણ્ઠિયો. યથા થદ્ધા વિસમા દુબ્બિનીતા ચ હોન્તિ, એવમેવં ખુંસનવમ્ભનવસેન પવત્તવાચાપિ હિ ‘‘અણ્ડકા’’તિ વુત્તા. તેનાહ ‘‘યથા સદોસે રુક્ખે’’તિઆદિ. કક્કસાતિ ફરુસા એવ, સો પનસ્સા કક્કસભાવો બ્યાપાદનિમિત્તતાય તતો પૂતિકાતિ. તેનાહ ‘‘યથા નામા’’તિઆદિ. કટુકાતિ અનિટ્ઠા. અમનાપાતિ ન મનવડ્ઢની, તતો એવ દોસજનની, ચિત્તસન્દોસુપ્પત્તિકારિકા. મમ્મેસૂતિ ઘટ્ટનેન દુક્ખુપ્પત્તિતો મમ્મસદિસેસુ જાતિઆદીસુ. લગ્ગનકારીતિ એવં વદન્તસ્સ એવં વદામીતિ અત્થાધિપ્પાયેન લગ્ગનકારી, ન બ્યઞ્જનવસેન. કોધસ્સ આસન્ના તસ્સ કારણભાવતો. સદોસવાચાયાતિ અત્તનો સમુટ્ઠાપકદોસસ્સ વસેન સદોસવાચાય વેવચનાનિ.

અકાલેનાતિ અયુત્તકાલેન. અકારણનિસ્સિતન્તિ નિપ્ફલં. ફલઞ્હિ કારણનિસ્સિતં નામ તદવિનાભાવતો. અકારણનિસ્સિતં નિપ્ફલં, સમ્ફન્તિ અત્થો. અસભાવવત્તાતિ અયાથાવવાદી. અસંવરવિનયપટિસંયુત્તસ્સાતિ સંવરવિનયરહિતસ્સ, અત્તનો સુણન્તસ્સ ચ ન સંવરવિનયાવહસ્સ વત્તા. હદયમઞ્જૂસાયં નિધેતુન્તિ અહિતસંહિતત્તા ચિત્તં અનુપ્પવિસેત્વા નિધેતું. અયુત્તકાલેતિ ધમ્મં કથેન્તેન યો અત્થો યસ્મિં કાલે વત્તબ્બો, તતો પુબ્બે પચ્છા તસ્સ અકાલો, તસ્મિં અયુત્તકાલે વત્તા હોતિ. અનપદેસન્તિ ભગવતા અસુકસુત્તે એવં વુત્તન્તિ સુત્તાપદેસવિરહિતં. અપરિચ્છેદન્તિ પરિચ્છેદરહિતં. યથા પન વાચા પરિચ્છેદરહિતા હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘સુત્તં વા’’તિઆદિ વુત્તં. ઉપલબ્ભન્તિ અનુયોગં. બાહિરકથંયેવાતિ યં સુત્તં, જાતકં વા નિક્ખિત્તં, તસ્સ સરીરભૂતં કથં અનામસિત્વા તતો બહિભૂતંયેવ કથં. સમ્પજ્જિત્વાતિ વિરુળ્હં આપજ્જિત્વા. પવેણિજાતકાવાતિ અનુજાતપારોહમૂલાનિયેવ તિટ્ઠન્તિ. આહરિત્વાતિ નિક્ખિત્તસુત્તતો અઞ્ઞમ્પિ અનુયોગઉપમાવત્થુવસેન તદનુપયોગિનં આહરિત્વા. જાનાપેતુન્તિ એતદત્થમિદં વુત્તન્તિ જાનાપેતું યો સક્કોતિ. તસ્સ કથેતુન્તિ તસ્સ તથારૂપસ્સ ધમ્મકથિકસ્સ બહુમ્પિ કથેતું વટ્ટતિ. ન અત્થનિસ્સિતન્તિ અત્તનો પરેસઞ્ચ ન હિતાવહં.

અભિજ્ઝાયનં યેભુય્યેન પરસન્તકસ્સ દસ્સનવસેન હોતીતિ ‘‘અભિજ્ઝાય ઓલોકેતા હોતી’’તિ વુત્તં. અભિજ્ઝાયન્તો વા અભિજ્ઝાયિતં વત્થું યત્થ કત્થચિ ઠિતમ્પિ પચ્ચક્ખતો પસ્સન્તો વિય અભિજ્ઝાયતીતિ વુત્તં ‘‘અભિજ્ઝાય ઓલોકેતા હોતી’’તિ. કમ્મપથભેદો ન હોતિ, કેવલં લોભમત્તોવ હોતિ પરિણામનવસેન અપ્પવત્તત્તા. યથા પન કમ્મપથભેદો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘યદા પના’’તિઆદિ વુત્તં. પરિણામેતીતિ અત્તનો સન્તકભાવેન પરિગ્ગય્હ નામેતિ.

વિપન્નચિત્તોતિ બ્યાપાદેન વિપત્તિં આપાદિતચિત્તો. તેનાહ ‘‘પૂતિભૂતચિત્તો’’તિ. બ્યાપાદો હિ વિસં વિય લોહિતસ્સ ચિત્તં પૂતિભાવં જનેતિ. દોસેન દુટ્ઠચિત્તસઙ્કપ્પોતિ વિસેન વિય સપ્પિઆદિકોપેન દૂસિતચિત્તસઙ્કપ્પો. ઘાતીયન્તૂતિ હનીયન્તુ. વધં પાપુણન્તૂતિ મરણં પાપુણન્તુ. મા વા અહેસુન્તિ સબ્બેન સબ્બં ન હોન્તુ. તેનાહ ‘‘કિઞ્ચિપિ મા અહેસુ’’ન્તિ, અનવસેસવિનાસં પાપુણન્તૂતિ અત્થો. હઞ્ઞન્તૂતિ આદિચિન્તનેનેવાતિ એકન્તતો વિનાસચિન્તાય એવ.

મિચ્છાદિટ્ઠિકોતિ અયોનિસો ઉપ્પન્નદિટ્ઠિકો. સો ચ એકન્તતો કુસલપટિપક્ખદિટ્ઠિકોતિ આહ ‘‘અકુસલદસ્સનો’’તિ. વિપલ્લત્થદસ્સનોતિ ધમ્મતાય વિપરિયાસગ્ગાહી. નત્થિ દિન્નન્તિ દેય્યધમ્મસીસેન દાનં વુત્તન્તિ આહ ‘‘દિન્નસ્સ ફલાભાવં સન્ધાય વદતી’’તિ. દિન્નં પન અન્નાદિવત્થું કથં પટિક્ખિપતિ. એસ નયો ‘‘યિટ્ઠં હુત’’ન્તિ એત્થાપિ. મહાયાગોતિ સબ્બસાધારણં મહાદાનં. પહેણકસક્કારોતિ પાહુનકાનં કત્તબ્બસક્કારો. ફલન્તિ આનિસંસફલઞ્ચ નિસ્સન્દફલઞ્ચ. વિપાકોતિ સદિસં ફલં. પરલોકે ઠિતસ્સ અયં લોકો નત્થીતિ પરલોકે ઠિતસ્સ કમ્મુના લદ્ધબ્બો અયં લોકો ન હોતિ. ઇધલોકે ઠિતસ્સપિ પરલોકો નત્થીતિ ઇધલોકે ઠિતસ્સ કમ્મુના લદ્ધબ્બો પરલોકો ન હોતિ. તત્થ કારણમાહ ‘‘સબ્બે તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તી’’તિ. ઇમે સત્તા યત્થ યત્થ ભવયોનિગતિઆદીસુ ઠિતા તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જન્તિ નિરુદયવિનાસવસેન વિનસ્સન્તિ. ફલાભાવવસેનાતિ માતાપિતૂસુ સમ્માપટિપત્તિમિચ્છાપટિપત્તીનં ફલસ્સ અભાવવસેન ‘‘નત્થિ માતા, નત્થિ પિતા’’તિ વદતિ, ન માતાપિતૂનં, નાપિ તેસુ સમ્માપટિપત્તિમિચ્છાપટિપત્તીનં અભાવવસેન તેસં લોકપચ્ચક્ખત્તા. બુબ્બુળકસ્સ વિય ઇમેસં સત્તાનં ઉપ્પાદો નામ કેવલોવ, ન ચવિત્વા આગમનપુબ્બકોતિ દસ્સનત્થં ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ચવિત્વા ઉપપજ્જનકસત્તા નામ નત્થીતિ વદતી’’તિ. સમણેન નામ યાથાવતો જાનન્તેન કસ્સચિ કિઞ્ચિ અકથેત્વા સઞ્ઞતેન ભવિતબ્બં, અઞ્ઞથા અહોપુરિસિકા નામ સિયા, કિં પરો પરસ્સ કરિસ્સતિ, તથા અત્તનો સમ્પાદનસ્સ કસ્સચિ અવસરો એવ નત્થિ તત્થ તત્થેવ ઉચ્છિજ્જનતોતિ આહ ‘‘યે ઇમઞ્ચ…પે… પવેદેન્તી’’તિ. એત્તાવતાતિ ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિના બ્યપદેસેન. દસવત્થુકાતિ પટિક્ખિપિતબ્બાનિ દસ વત્થૂનિ એતિસ્સાતિ દસવત્થુકા.

૪૪૧. અનભિજ્ઝાદયો હેટ્ઠા અત્થતો પકાસિતત્તા ઉત્તાનત્થાયેવ.

૪૪૨. સહ બ્યયતિ ગચ્છતીતિ સહબ્યો, સહવત્તનકો, તસ્સ ભાવો સહબ્યતા, સહપવત્તીતિ આહ ‘‘સહભાવં ઉપગચ્છેય્ય’’ન્તિ. બ્રહ્માનં કાયો સમૂહોતિ બ્રહ્મકાયો, તપ્પરિયાપન્નતાય તત્થ ગતાતિ બ્રહ્મકાયિકા. કામં ચેતાય સબ્બસ્સપિ બ્રહ્મનિકાયસ્સ સમઞ્ઞાય ભવિતબ્બં, ‘‘આભાન’’ન્તિઆદિના પન દુતિયજ્ઝાનભૂમિકાદીનં ઉપરિ ગહિતત્તા ગોબલીબદ્દઞાયેન તદવસેસાનં અયં સમઞ્ઞાતિ આહ ‘‘બ્રહ્મકાયિકાનં દેવાનન્તિ પઠમજ્ઝાનભૂમિદેવાન’’ન્તિ. આભા નામ વિસું દેવા નત્થિ, પરિત્તાભાદીનંયેવ પન આભાવન્તતાસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં ગહેત્વા પવત્તં એતં અધિવચનં, યદિદં ‘‘આભા’’તિ યથા ‘‘બ્રહ્મપારિસજ્જબ્રહ્મપુરોહિતમહાબ્રહ્માનં બ્રહ્મકાયિકા’’તિ. પરિત્તાભાનન્તિઆદિ પનાતિ આદિ-સદ્દેન અપ્પમાણાભાનં દેવાનં આભસ્સરાનં દેવાનન્તિ ઇમં પાળિં સઙ્ગણ્હાતિ. એકતો અગ્ગહેત્વાતિ આભાતિ વા, એકત્તકાયનાનત્તસઞ્ઞાતિ વા એકતો અગ્ગહેત્વા. તેસંયેવાતિ આભાતિ વુત્તદેવાનંયેવ. ભેદતો ગહણન્તિ કારણસ્સ હીનાદિભેદભિન્નતાદસ્સનવસેન પરિત્તાભાદિગ્ગહણં. ઇતિ ભગવા આસવક્ખયં દસ્સેત્વાતિ એવં ભગવા ધમ્મચરિયં, સમચરિયં, વટ્ટનિસ્સિતં સુગતિગામિપટિપદં, વિવટ્ટનિસ્સિતં આસવક્ખયગામિપટિપદં કત્વા તિભવભઞ્જનતો આસવક્ખયં દસ્સેત્વા અરહત્તનિકૂટેન દેસનં નિટ્ઠપેસિ.

ઇધ ઠત્વાતિ ઇમસ્મિં ધમ્મચરિયાસમચરિયાય નિદ્દેસે ઠત્વા. દેવલોકા સમાનેતબ્બાતિ છબ્બીસતિપિ દેવલોકા સમોધાનેતબ્બા. વીસતિ બ્રહ્મલોકાતિ તંતંભવપરિયાપન્નનિકાયવસેન વીસતિ બ્રહ્મલોકા, વીસતિ બ્રહ્મનિકાયાતિ અત્થો. દસકુસલકમ્મપથેહીતિ યથારહં દસકુસલકમ્મપથેહિ કમ્મૂપનિસ્સયપચ્ચયભૂતેહિ કેવલં ઉપનિસ્સયભૂતેહિ ચ નિબ્બત્તિ દસ્સિતા.

તિણ્ણં સુચરિતાનન્તિ તિણ્ણં કામાવચરસુચરિતાનં. કામાવચરગ્ગહણઞ્ચેત્થ મનોસુચરિતાપેક્ખાય. વિપાકેનેવાતિ ઇમિના વિપાકુપ્પાદેનેવ નિબ્બત્તિ હોતિ, ન ઉપનિસ્સયતામત્તેનાતિ દસ્સેતિ. ‘‘ઉપનિસ્સયવસેના’’તિ વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘દસ કુસલકમ્મપથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. દુતિયાદીનિ ભાવેત્વાતિઆદીસુપિ ‘‘સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. કસ્મા પનેત્થ ‘‘ઉપનિસ્સયવસેના’’તિ વુત્તં, નનુ પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૪૧) – ‘‘પઠમેન ઝાનેન નીવરણાનં પહાનં સીલં, વેરમણિ સીલં, ચેતના સીલં, સંવરો સીલં, અવીતિક્કમો સીલ’’ન્તિઆદિના સબ્બેસુપિ ઝાનેસુ સીલં ઉદ્ધટન્તિ તસ્સ વસેન ઉપરિદેવલોકાનમ્પિ વિપાકેન નિબ્બત્તિ વત્તબ્બાતિ? ન, તસ્સ પરિઞ્ઞાય દેસનત્તા, પરિઞ્ઞાય દેસનતા ચસ્સ ‘‘યત્થ ચ પહાન’’ન્તિઆદિના વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયઞ્ચ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૮૩૭, ૮૩૯) પકાસિતા એવ. તથા હિ ઇધાપિ ‘‘દસ કુસલકમ્મપથા હિ સીલ’’ન્તિઆદિના સીલસ્સ રૂપારૂપભવાનં ઉપનિસ્સયતા વિભાવિતા, ન નિબ્બત્તકતાય. કસ્મા પનેત્થ ભાવનાલક્ખણાય ધમ્મચરિયાય ભવવિસેસે વિભજિયમાને અસઞ્ઞભવો ન ગહિતોતિ આહ ‘‘અસઞ્ઞભવો પન…પે… ન નિદ્દિટ્ઠો’’તિ. બાહિરકા હિ અયથાભૂતદસ્સિતાય અસઞ્ઞભવં ભવવિપ્પમોક્ખં મઞ્ઞમાના તદુપગજ્ઝાનં ભાવેત્વા અસઞ્ઞેસુ નિબ્બત્તન્તિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં બ્રહ્મજાલટ્ઠકથાયં તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ (દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૮-૭૩; દી. નિ. ટી. ૧.૬૮-૭૩) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

સાલેય્યકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૨. વેરઞ્જકસુત્તવણ્ણના

૪૪૪. વેરઞ્જવાસિનોતિ વેરઞ્જગામવાસિનો. કેચિ પન ‘‘વિવિધરટ્ઠવાસિનો વેરઞ્જકા’’તિ એતમત્થં વદન્તિ, તેસં મતેન ‘‘વેરજ્જકા’’તિ પાળિયા ભવિતબ્બન્તિ. અનિયમિતકિચ્ચેનાતિ ‘‘ઇમિના નામા’’તિ એવં ન નિયમિતેન કિચ્ચેન. અયં વિસેસોતિ અયં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનધમ્માધિટ્ઠાનકતો ઇમેસુ દ્વીસુ સુત્તેસુ દેસનાય વિસેસો, અત્થો પન દેસનાનયો ચ મજ્ઝે ભિન્નસુવણ્ણં વિય અવિસિટ્ઠોતિ દસ્સેતિ. કસ્મા પન ભગવા કત્થચિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનદેસનં દેસેતિ, કત્થચિ ધમ્માધિટ્ઠાનન્તિ? દેસનાવિલાસતો વેનેય્યજ્ઝાસયતો ચ. દેસનાવિલાસપ્પત્તા હિ બુદ્ધા ભગવન્તો, તે યથારુચિ કત્થચિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનં કત્વા, કત્થચિ ધમ્માધિટ્ઠાનં કત્વા ધમ્મં દેસેન્તિ. યે પન વેનેય્યા સાસનક્કમં અનોતિણ્ણા, તેસં પુગ્ગલાધિટ્ઠાનદેસનં દેસેન્તિ. યે ઓતિણ્ણા, તેસં ધમ્માધિટ્ઠાનં. સમ્મુતિસચ્ચવિસયા પુગ્ગલાધિટ્ઠાના, ઇતરા પરમત્થસચ્ચવિસયા. પુરિમા કરુણાનુકૂલા, ઇતરા પઞ્ઞાનુકૂલા. સદ્ધાનુસારિગોત્તાનં વા પુરિમા. તે હિ પુગ્ગલપ્પમાણા, પચ્છિમા ધમ્માનુસારીનં. સદ્ધાચરિતતાય વા લોકાધિપતીનં વસેન પુગ્ગલાધિટ્ઠાના, પઞ્ઞાચરિતતાય ધમ્માધિપતીનં વસેન ધમ્માધિટ્ઠાના. પુરિમા ચ નેય્યત્થા, પચ્છિમા નીતત્થા. ઇતિ ભગવા તં તં વિસેસં અવેક્ખિત્વા તત્થ તત્થ દુવિધં દેસનં દેસેતીતિ વેદિતબ્બં.

વેરઞ્જકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. મહાવેદલ્લસુત્તવણ્ણના

૪૪૯. ગરુભાવો ગારવં, પાસાણચ્છત્તં વિય ગરુકરણીયતા. સહ ગારવેનાતિ સગારવો, ગરુના કિસ્મિઞ્ચિ વુત્તે ગારવવસેન પતિસ્સવનં પતિસ્સવો, સહ પતિસ્સવેન સપ્પતિસ્સવો, પતિસ્સવભૂતં તંસભાગઞ્ચ યં કિઞ્ચિ ગરુકરણં. સગારવે સપ્પતિસ્સવચનં સગારવસપ્પતિસ્સવચનં. ગરુકરણં વા ગારવો, સગારવસ્સ સપ્પતિસ્સવચનં સગારવસપ્પતિસ્સવચનં. એતેન સભાવેનેવ સગારવસ્સ તથાપવત્તં વચનન્તિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞત્થ દુ-સદ્દો ગરહત્થોપિ હોતિ ‘‘દુક્ખં દુપ્પુત્તો’’તિઆદીસુ વિય, ઇધ પન સો ન સમ્ભવતિ કુચ્છિતાય પઞ્ઞાય અભાવતોતિ આહ ‘‘પઞ્ઞાય દુટ્ઠં નામ નત્થી’’તિ. ‘‘દુસ્સીલો’’તિઆદીસુ વિય અભાવત્થો દુ-સદ્દોતિ વુત્તં ‘‘અપ્પઞ્ઞો નિપ્પઞ્ઞોતિ અત્થો’’તિ. કિત્તકેનાતિ કેન પરિમાણેન. તં પન પરિમાણં યસ્મા પરિમેય્યસ્સ અત્થસ્સ પરિચ્છિન્દનં હોતિ, નુ-સદ્દો ચ પુચ્છાય જોતકો, તસ્મા ‘‘કિત્તાવતા નુ ખોતિ કારણપરિચ્છેદપુચ્છા’’તિ વત્વા ‘‘કિત્તકેન નુ ખો એવં વુચ્ચતીતિ અત્થો’’તિ આહ. ‘‘કારણપરિચ્છેદપુચ્છા’’તિ ઇમિના ‘‘કિત્તાવતા’’તિ સામઞ્ઞતો પુચ્છાભાવો દસ્સિતો, ન વિસેસતો, તસ્સ પુચ્છાવિસેસભાવઞાપનત્થં મહાનિદ્દેસે આગતા સબ્બાવ પુચ્છા અત્થુદ્ધારનયેન દસ્સેતિ ‘‘પુચ્છા ચ નામા’’તિઆદિના. અદિટ્ઠં જોતીયતિ એતાયાતિ અદિટ્ઠજોતના, પુચ્છા. દિટ્ઠસંસન્દના સાકચ્છાવસેન વિનિચ્છયકરણં. વિમતિ છિજ્જતિ એતાયાતિ વિમતિચ્છેદના. અનુમતિયા પુચ્છા અનુમતિપુચ્છા. ‘‘તં કિં મઞ્ઞથ, ભિક્ખવે’’તિઆદિપુચ્છાય હિ ‘‘કિં તુમ્હાકં અનુમતી’’તિ અનુમતિ પુચ્છિતા હોતિ. કથેતું કમ્યતાય પુચ્છા કથેતુકમ્યતાપુચ્છા.

લક્ખણન્તિ ઞાતું ઇચ્છિતો યો કોચિ સભાવો. અઞ્ઞાતન્તિ યેન કેનચિ ઞાણેન અઞ્ઞાતભાવં આહ. અદિટ્ઠન્તિ દસ્સનભૂતેન પચ્ચક્ખં વિય અદિટ્ઠતં. અતુલિતન્તિ ‘‘એત્તકં ઇદ’’ન્તિ તુલનભૂતેન અતુલિતતં. અતીરિતન્તિ તીરણભૂતેન અકતઞાણકિરિયાસમાપનતં. અવિભૂતન્તિ ઞાણસ્સ અપાકટભાવં. અવિભાવિતન્તિ ઞાણેન અપાકટીકતભાવં. ઇધ દિટ્ઠસંસન્દનાપુચ્છા અધિપ્પેતા, ન અદિટ્ઠજોતના વિમતિચ્છેદના ચાતિ.

કથમયં અત્થો વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘થેરો હી’’તિઆદિ. સયં વિનિચ્છિનન્તોતિ સયમેવ તેસં પઞ્હાનં અત્થં વિસેસેન નિચ્છિનન્તો. ઇદં સુત્તન્તિ ઇદં પઞ્ચવીસતિપઞ્હપટિમણ્ડિતસુત્તં, ન યં કિઞ્ચિ અનવસેસેનેવ મત્થકં પાપેસીતિ. ‘‘સયમેવ પઞ્હં સમુટ્ઠાપેત્વા સયં વિનિચ્છિનન્તો’’તિ એત્થ ચતુક્કોટિકં ભવતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકચ્ચો હી’’તિઆદિમાહ. પઞ્હં સમુટ્ઠાપેતુંયેવ સક્કોતીતિ પુચ્છનવિધિંયેવ જાનાતિ. ન નિચ્છેતુન્તિ નિચ્છેતું ન સક્કોતિ, વિસ્સજ્જનવિધિં ન જાનાતીતિ અત્થો. વિસેસટ્ઠાનન્તિ અઞ્ઞેહિ અસદિસટ્ઠાનં. થેરેન સદિસોતિ થેરેન સદિસો સાવકો નત્થિ.

સંસન્દિત્વાતિ સંયોજેત્વા સમાનં કત્વા, યથા તત્થ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં પવત્તં, તથા તં અવિલોમેત્વાતિ અત્થો. લીળાયન્તોતિ લીળં કરોન્તો. ધમ્મકથિકતાય અગ્ગભાવપ્પત્તિયા તત્થ અપ્પટિહતઞાણતાય બુદ્ધલીળાય વિય ચતુન્નં પરિસાનં ગમનં ગણ્હન્તો ધમ્મકથં કથેતિ.

ઇતો વા એત્તો વા અનુક્કમિત્વાતિ ઉગ્ગહિતકથામગ્ગતો યત્થ કત્થચિ ઈસકમ્પિ અનુક્કમિત્વા ઉગ્ગહિતનિયામેનેવાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યટ્ઠિકોટિ’’ન્તિઆદિ. એકપદિકન્તિ એકપદનિક્ખેપમત્તં. દણ્ડકસેતુન્તિ એકદણ્ડકમયં સેતું. હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ સુત્તપદાનં આહરણેન તેપિટકં બુદ્ધવચનં હેટ્ઠુપરિયં કરોન્તો. જાતસ્સરસદિસઞ્ચ ગાથં, સુત્તપદં વા નિક્ખિપિત્વા તત્થ નાનાઉપમાકારણાનિ આહરન્તો તાનિ ચ તેહિ સુત્તપદેહિ બોધેન્તો સમુટ્ઠાપેન્તો ‘‘જાતસ્સરે પઞ્ચવણ્ણાનિ કુસુમાનિ ફુલ્લાપેન્તો વિય સિનેરુમત્થકે વટ્ટિસહસ્સં જાલેન્તો વિયા’’તિ વુત્તો.

એકપદુદ્ધારેતિ એકસ્મિં પદુદ્ધારણક્ખણે. પદવસેન સટ્ઠિ પદસતસહસ્સાનિ ગાથાવસેન પન્નરસ ગાથાસહસ્સાનિ. આકડ્ઢિત્વા ગણ્હન્તો વિયાતિ પચ્ચેકં પુપ્ફાનિ અનોચિનિત્વા વલ્લિમેવ આકડ્ઢિત્વા એકજ્ઝં પુપ્ફાનિ કત્વા ગણ્હન્તો વિય. તેનાહ ‘‘એકપ્પહારેનેવા’’તિ. ગતિમન્તાનન્તિ અતિસયાય ઞાણગતિયા યુત્તાનં. ધિતિમન્તાનન્તિ ધારણબલેન યુત્તાનં.

અનન્તનયુસ્સદન્તિ પચ્ચયુપ્પન્નભાસિતત્થનિબ્બાનવિપાકકિરિયાદિવસેન અનન્તપભેદે વિસયે પવત્તિયા અનન્તનયેહિ ઉસ્સન્નં ઉપચિતં. ચતુરોઘનિત્થરણત્થિકાનં તિત્થે ઠપિતનાવા વિયાતિ યોજના. સહસ્સયુત્તઆજઞ્ઞરથોતિ વેજયન્તરથં સન્ધાય વદતિ.

યસ્મા પુચ્છાયં બ્યાપનિચ્છાનયેન ‘‘દુપ્પઞ્ઞો દુપ્પઞ્ઞો’’તિ આમેડિતવસેન વુત્તં, તસ્મા ધમ્મસેનાપતિ પુચ્છિતમત્થં વિસ્સજ્જેન્તો પુચ્છાસભાગેન ‘‘નપ્પજાનાતિ નપ્પજાનાતી’’તિ આમેડિતવસેનેવાહ. તત્થ ઇતિ-સદ્દો કારણત્થોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યસ્મા નપ્પજાનાતિ, તસ્મા દુપ્પઞ્ઞોતિ વુચ્ચતી’’તિ આહ. ઇદં દુક્ખન્તિ ઇદં ઉપાદાનક્ખન્ધપઞ્ચકં દુક્ખં અરિયસચ્ચં. તઞ્ચ ખો રુપ્પનં વેદિયનં સઞ્જાનનં અભિસઙ્ખરણં વિજાનનન્તિ સઙ્ખેપતો એત્તકં. ઇતો ઉદ્ધં કિઞ્ચિ ધમ્મજાતં દુક્ખં અરિયસચ્ચં નામ નત્થીતિ યાથાવસરસલક્ખણતો પવત્તિક્કમતો ચેવ પીળનસઙ્ખતસન્તાપવિપરિણામલક્ખણતો ચ યથાભૂતં અરિયમગ્ગપઞ્ઞાય નપ્પજાનાતિ. અવસેસપચ્ચયસમાગમે ઉદયતિ ઉપ્પજ્જતિ, સ્વાયં સમુદયો સંસારપવત્તિભાવેનાતિ આહ ‘‘પવત્તિદુક્ખપભાવિકા’’તિ, દુક્ખસચ્ચસ્સ ઉપ્પાદિકાતિ અત્થો. યાથાવસરસલક્ખણતોતિ યથાભૂતં અનુપચ્છેદકરણરસતો ચેવ સમ્પિણ્ડનનિદાનસંયોગપલિબોધલક્ખણતો ચ.

ઇદં નામ ઠાનં પત્વાતિ ઇદં નામ અપ્પવત્તિકારણં આગમ્મ. નિરુજ્ઝતીતિ અનુપ્પાદનિરોધવસેન નિરુજ્ઝતિ, તેનાહ ‘‘ઉભિન્નં અપ્પવત્તી’’તિ. યાથાવસરસલક્ખણતોતિ યથાભૂતં અચ્ચુતિરસતો ચેવ નિસ્સરણવિવેકાસઙ્ખતામતલક્ખણતો ચ. અયં પટિપદાતિ અયં સમ્માદિટ્ઠિઆદિકા સમોધાનલક્ખણા પટિપજ્જતિ એતાયાતિ પટિપદા. દુક્ખનિરોધં ગચ્છતીતિ દુક્ખનિરોધં નિબ્બાનં સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન ગચ્છતિ આરબ્ભ પવત્તતિ. યાથાવસરસલક્ખણતોતિ યથાભૂતં કિલેસપ્પહાનકરણસરસતો ચેવ નિય્યાનહેતુદસ્સનાધિપતેય્યલક્ખણતો ચ નપ્પજાનાતિ. અનન્તરવારેતિ દુતિયવારે. ઇમિનાવ નયેનાતિ ‘‘ઇદં દુક્ખં, એત્તકં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના પઠમવારે વુત્તનયેન. તત્થ હિ દુપ્પઞ્ઞનિદ્દેસત્તા પજાનનપટિક્ખેપવસેન દેસના આગતા, ઇધ પઞ્ઞવન્તનિદ્દેસત્તા પજાનનવસેનાતિ અયમેવ વિસેસો. એત્થાતિ દુતિયવારે.

સવનતોતિ કમ્મટ્ઠાનસ્સ સવનતો ઉગ્ગણ્હાતિ. ગન્થસવનમુખેન હિ તદત્થસ્સ ઉગ્ગહણં. ઠપેત્વા તણ્હન્તિઆદિ તસ્સ ઉગ્ગહણાકારનિદસ્સનં. અભિનિવિસતીતિ વિપસ્સનાભિનિવેસવસેન અભિનિવિસતિ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં પટ્ઠપેતિ. નો વિવટ્ટેતિ વિવટ્ટે અભિનિવેસો ન હોતિ અવિસયત્તા. અયન્તિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકો.

પઞ્ચક્ખન્ધાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. ખન્ધવસેન વિપસ્સનાભિનિવેસસ્સ ચક્ખાદિવસેન વેદનાદિવસેન ચ સતિપિ અનેકવિધત્તે સુકરં સુવિઞ્ઞેય્યન્તિ ચતુધાતુમુખેન તં દસ્સેતું ‘‘ધાતુકમ્મટ્ઠાનવસેન ઓતરિત્વા’’તિ આહ. રૂપન્તિ વવત્થપેતીતિ રુપ્પનટ્ઠેન રૂપન્તિ અસઙ્કરતો પરિચ્છિન્દતિ. તદારમ્મણાતિ તં રૂપં આરમ્મણં કત્વા પવત્તનકા. નામન્તિ વેદનાદિચતુક્કં નમનટ્ઠેન નામન્તિ વવત્થાપેતિ. યમકતાલક્ખન્ધં ભિન્દન્તો વિય યમકં ભિન્દિત્વા ‘‘અરૂપં, રૂપઞ્ચા’’તિ દ્વેવ ઇમે ધમ્મા, ન એત્થ કોચિ અત્તા વા અત્તનિયં વાતિ નામરૂપં વવત્થપેતિ પરિચ્છિન્દતિ પરિગ્ગણ્હાતિ. એત્તાવતા દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ દસ્સિતા. તં પનેતં નામરૂપં ન અહેતુકં. યસ્મા સબ્બં સબ્બત્થ સબ્બદા ચ નત્થિ, તસ્મા સહેતુકં. કીદિસેન હેતુના? ન ઇસ્સરાદિવિસમહેતુના. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૪૪૭) વુત્તનયેન ગહેતબ્બં. સહેતુકત્તા એવ સપચ્ચયં. અવિજ્જાદયોતિ અવિજ્જાતણ્હુપાદાનકમ્માહારાદયો. એવન્તિ ‘‘તં પનેત’’ન્તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન અવિજ્જાદિકે પચ્ચયે ચેવ રૂપવેદનાદિકે પચ્ચયુપ્પન્નધમ્મે ચ વવત્થપેત્વા પરિચ્છિન્દિત્વા પરિગ્ગહેત્વા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અવિજ્જાસમુદયા રૂપસમુદયો, તણ્હાસમુદયા રૂપસમુદયો’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૦). એત્તાવતા કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિં દસ્સેતિ.

હુત્વાતિ હેતુપચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જિત્વા. અભાવટ્ઠેનાતિ તદનન્તરમેવ વિનસ્સનટ્ઠેન. અનિચ્ચાતિ અનિચ્ચા અદ્ધુવા. અનિચ્ચલક્ખણં આરોપેતીતિ તેસુ પઞ્ચસુ ખન્ધેસુ અનિચ્ચતાસઙ્ખાતં સામઞ્ઞલક્ખણં નિરોપેતિ. તતોતિ અનિચ્ચલક્ખણારોપનતો પરં, તતો વા અનિચ્ચભાવતો. ઉદયબ્બયપ્પટિપીળનાકારેનાતિ ઉપ્પાદનિરોધેહિ પતિ પતિ અભિક્ખણં પીળનાકારેન હેતુના દુક્ખા અનિટ્ઠા, દુક્ખમા વા. અવસવત્તનાકારેનાતિ કસ્સચિ વસેન અવસવત્તનાકારેન. અનત્તાતિ ન સયં અત્તા, નાપિ નેસં કોચિ અત્તા અત્થીતિ અનત્તાતિ. તિલક્ખણંઆરોપેત્વાતિ એવં અનિચ્ચસ્સ દુક્ખભાવતો, દુક્ખસ્સ ચ અનત્તભાવતો ખન્ધપઞ્ચકે તિવિધમ્પિ સામઞ્ઞલક્ખણં આરોપેત્વા. સમ્મસન્તોતિ ઉદયબ્બયઞાણુપ્પત્તિયા ઉપ્પન્ને વિપસ્સનુપક્કિલેસે પહાય મગ્ગામગ્ગં વવત્થપેત્વા ઉદયબ્બયઞાણાદિવિપસ્સનાપટિપાટિયા સઙ્ખારે સમ્મસન્તો ગોત્રભુઞાણાનન્તરં લોકુત્તરમગ્ગં પાપુણાતિ.

એકપટિવેધેનાતિ એકેનેવ ઞાણેન પટિવિજ્ઝનેન. પટિવેધો પટિઘાતાભાવેન વિસયે નિસ્સઙ્ગચારસઙ્ખાતં નિબ્બિજ્ઝનં. અભિસમયો અવિરજ્ઝિત્વા અધિગમનસઙ્ખાતો અવબોધો. ‘‘ઇદં દુક્ખં, એત્તં દુક્ખં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા યાથાવતો જાનનમેવ વુત્તનયેન પટિવેધોતિ પરિઞ્ઞાપટિવેધો, ઇદઞ્ચ યથા ઞાણે પવત્તે પચ્છા દુક્ખસ્સ સરૂપાદિપરિચ્છેદે સમ્મોહો ન હોતિ, તથા પવત્તિં ગહેત્વા વુત્તં, ન પન મગ્ગઞાણસ્સ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના પવત્તનતો. તેનાહ ‘‘તસ્મિઞ્ચસ્સ ખણે’’તિઆદિ. પહીનસ્સ પુન અપહાતબ્બતાય પકટ્ઠં હાનં ચજનં સમુચ્છિન્દનં પહાનં, પહાનમેવ વુત્તનયેન પટિવેધોતિ પહાનપટિવેધો. અયમ્પિ યેન કિલેસેન અપ્પહીયમાનેન મગ્ગભાવનાય ન ભવિતબ્બં, અસતિ ચ મગ્ગભાવનાય યો ઉપ્પજ્જેય્ય, તસ્સ પદઘાતં કરોન્તસ્સ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદેન્તસ્સ ઞાણસ્સ તથાપવત્તિયા પટિઘાતાભાવેન નિસ્સઙ્ગચારં ઉપાદાય એવં વુત્તો. સચ્છિકિરિયા પચ્ચક્ખકરણં અનુસ્સવાકારપરિવિતક્કાદિકે મુઞ્ચિત્વાવ સરૂપતો આરમ્મણકરણં ‘‘ઇદં ત’’ન્તિ યાથાવસભાવતો ગહણં, સા એવ વુત્તનયેન પટિવેધોતિ સચ્છિકિરિયાપટિવેધો. અયમ્પિ યસ્સ આવરણસ્સ અસમુચ્છિન્દનતો ઞાણં નિરોધં આલમ્બિતું ન સક્કોતિ, તસ્સ સમુચ્છિન્દનતો તં સરૂપતો વિભાવિતમેવ પવત્તતીતિ એવં વુત્તો.

ભાવના ઉપ્પાદના વડ્ઢના ચ. તત્થ પઠમમગ્ગે ઉપ્પાદનટ્ઠેન ભાવના, દુતિયાદીસુ વડ્ઢનટ્ઠેન, ઉભયત્થાપિ વા ઉભયં વેદિતબ્બં. પઠમમગ્ગોપિ હિ યથારહં વુટ્ઠાનગામિનિયં પવત્તં પરિજાનનાદિં વડ્ઢેન્તો પવત્તોતિ તત્થાપિ વડ્ઢનટ્ઠેન ભાવનાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. દુતિયાદીસુપિ અપ્પહીનકિલેસપ્પહાનતો પુગ્ગલન્તરસાધનતો ચ ઉપ્પાદનટ્ઠેન ભાવના, સા એવ વુત્તનયેન પટિવેધોતિ ભાવનાપટિવેધો. અયમ્પિ યથા ઞાણે પવત્તે પચ્છા મગ્ગધમ્માનં સરૂપપરિચ્છેદે સમ્મોહો ન હોતિ, તથા પવત્તિં ગહેત્વા વુત્તો. તિટ્ઠન્તુ તાવ યથાધિગતા મગ્ગધમ્મા, યથાપવત્તેસુ ફલેસુપિ અયં યથાધિગતસચ્ચધમ્મેસુ વિય વિગતસમ્મોહોવ હોતિ સેક્ખોપિ સમાનો. તેન વુત્તં – ‘‘દિટ્ઠધમ્મો પત્તધમ્મો વિદિતધમ્મો પરિયોગાળ્હધમ્મો’’તિ (મહાવ. ૨૭). યથા ચસ્સ ધમ્મા તાસં જોતિતા યથાધિગતસચ્ચધમ્માવલમ્બિનિયો મગ્ગવીથિતો પરતો મગ્ગફલપહીનાવસિટ્ઠકિલેસનિબ્બાનાનં પચ્ચવેક્ખણા પવત્તન્તિ. દુક્ખસચ્ચધમ્મા હિ સક્કાયદિટ્ઠિઆદયો. અયઞ્ચ અત્થવણ્ણના પરિઞ્ઞાભિસમયેનાતિઆદીસુપિ વિભાવેતબ્બા. કિચ્ચતોતિ અસમ્મોહતો. નિરોધં આરમ્મણતોતિ એત્થ ‘‘આરમ્મણતોપી’’તિ પિ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો દટ્ઠબ્બો નિરોધેપિ અસમ્મોહપટિવેધસ્સ લબ્ભનતો. એતસ્સાતિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકસ્સ પુગ્ગલસ્સ.

પઞ્ઞવાતિ નિદ્દિટ્ઠો નિપ્પરિયાયતો પઞ્ઞવન્તતાય ઇધ અધિપ્પેતત્તા. પાળિતોતિ ધમ્મતો. અત્થતોતિ અટ્ઠકથાતો. અનુસન્ધિતોતિ તસ્મિં તસ્મિં સુત્તે તંતંઅનુસન્ધિતો. પુબ્બાપરતોતિ પુબ્બેનાપરસ્સ સંસન્દનતો. સઙ્ગીતિક્કમેન ચેત્થ પુબ્બાપરતા વેદિતબ્બા. તંતંદેસનાયમેવ વા પુબ્બભાગેન અપરભાગસ્સ સંસન્દનતો. વિઞ્ઞાણચરિતોતિ વિજાનનચરિતો વીમંસનચરિતો તેપિટકે બુદ્ધવચને વિચારણાચારવેપુલ્લતો. પઞ્ઞવાતિ ન વત્તબ્બો મગ્ગેનાગતાય પઞ્ઞાય અભાવતો. અજ્જ અજ્જેવ અરહત્તન્તિ ઇત્તરં અતિખિપ્પમેવાતિ અધિપ્પાયો. પઞ્ઞવાપક્ખં ભજતિ સેક્ખપરિયાયસબ્ભાવતો. સુત્તે પન પટિવેધોવ કથિતો સચ્ચાભિસમયવસેન આગતત્તા.

એસાતિ અનન્તરે વુત્તો અરિયપુગ્ગલો. કમ્મકારકચિત્તન્તિ ભાવનાકમ્મસ્સ પવત્તનકચિત્તં. સુખવેદનમ્પિ વિજાનાતીતિ કો વેદિયતિ, કસ્સ વેદના, કિંકારણા વેદના, સોપિ કસ્સચિ અભાવગ્ગહણમુખેન સુખં વેદનં સભાવતો સમુદયતો અત્થઙ્ગમતો અસ્સાદતો આદીનવતો ચ યથાભૂતં પરિચ્છિન્દન્તો પરિગ્ગણ્હન્તો સુખં વેદનં વિજાનાતિ નામ. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. યસ્મા ‘‘સતિપટ્ઠાને’’તિ ઇમિના સતિપટ્ઠાનકથં ઉપલક્ખેતિ. તાય હિ તદત્થો વેદિતબ્બો, તસ્મા તંસંવણ્ણનાયમ્પિ (દી. નિ. ટી. ૨.૩૮૦) વુત્તનયેન તસ્સત્થો વેદિતબ્બો. કામઞ્ચેતં વિઞ્ઞાણં વેદનાતો અઞ્ઞમ્પિ આરમ્મણં વિજાનાતિ, અનન્તરવારે પન રૂપમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસસ્સ દસ્સિતત્તા ઇધ અરૂપમુખેન દસ્સેતું ‘‘સુખન્તિપિ વિજાનાતી’’તિઆદિના નિદ્દિટ્ઠં, પુચ્છન્તસ્સ વા અજ્ઝાસયવસેન.

સંસટ્ઠાતિ સમ્પયુત્તા. તેનાહ ‘‘એકુપ્પાદાદિલક્ખણેન સંયોગટ્ઠેના’’તિ. વિસંસટ્ઠાતિ વિપ્પયુત્તા. ભિન્દિત્વાતિ અઞ્ઞભૂમિકસ્સ અઞ્ઞભૂમિદસ્સનેનેવ વિનાસેત્વા, સંભિન્દિત્વા વા. સંસટ્ઠભાવં પુચ્છતીતિ તંચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નાનં પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનં સંસટ્ઠભાવં પુચ્છતિ. યદિ એવં કથં પુચ્છાય અવસરો વિસંસટ્ઠભાવાસઙ્કાય એવ અભાવતો? ન, ચિત્તુપ્પાદન્તરગતાનં મગ્ગપઞ્ઞામગ્ગવિઞ્ઞાણાનં વિપસ્સનાપઞ્ઞાવિપસ્સનાવિઞ્ઞાણાનઞ્ચ વોમિસ્સકસંસટ્ઠભાવસ્સ લબ્ભમાનત્તા. વિનિવટ્ટેત્વાતિ અઞ્ઞમઞ્ઞતો વિવેચેત્વા. નાનાકરણં દસ્સેતું ન સક્કાતિ ઇદં કેવલં સંસટ્ઠભાવમેવ સન્ધાય વુત્તં, ન સભાવભેદં, સભાવભેદતો પન નાનાકરણં નેસં પાકટમેવ. તેનાહ ‘‘આરમ્મણતો વા વત્થુતો વા ઉપ્પાદતો વા નિરોધતો વા’’તિ. ઇદાનિ તમેવ સભાવભેદં વિસયભેદેન સુટ્ઠુ પાકટં કત્વા દસ્સેતું ‘‘તેસં તેસં પના’’તિઆદિ વુત્તં. વિસયોતિ પવત્તિટ્ઠાનં ઇસ્સરિયભૂમિ, યેન ચિત્તપઞ્ઞાનં તત્થ તત્થ પુબ્બઙ્ગમતા વુચ્ચતિ.

કામઞ્ચ વિપસ્સનાપિ પઞ્ઞાવસેનેવ કિચ્ચકારી, મગ્ગોપિ વિઞ્ઞાણસહિતોવ, ન કેવલો, યથા પન લોકિયધમ્મેસુ ચિત્તં પધાનં તત્થસ્સ ધોરય્હભાવેન પવત્તિસબ્ભાવતો. તથા હિ તં ‘‘છદ્વારાધિપતિ રાજા’’તિ (ધ. પ. અટ્ઠ. ૨.૧૮૧) વુચ્ચતિ, એવં લોકુત્તરધમ્મેસુ પઞ્ઞા પધાના પટિપક્ખવિધમનસ્સ વિસેસતો તદધીનત્તા. તથા હિ મગ્ગધમ્મે સમ્માદિટ્ઠિ એવ પઠમં ગહિતા. અયઞ્ચ નેસં વિસયવસેન પવત્તિભેદો, તથા ચ પઞ્ઞાપનવિધિ ન કેવલં થેરેહેવ દસ્સિતો, અપિચ ખો ભગવતાપિ દસ્સિતોતિ વિભાવેન્તો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધોપી’’તિઆદિમાહ. યત્થ પઞ્ઞા ન લબ્ભતિ, તત્થ ચિત્તવસેન પુચ્છને વત્તબ્બમેવ નત્થિ યથા ‘‘કિંચિત્તો ત્વં ભિક્ખૂ’’તિઆદીસુ (પારા. ૧૩૨-૧૩૫). યત્થ પન પઞ્ઞા લબ્ભતિ, તત્થાપિ ચિત્તવસેન જોતના હોતિ યથા – ‘‘અજ્ઝત્તમેવ ચિત્તં સણ્ઠપેતિ સન્નિસાદેતિ એકોદિં કરોતિ સમાદહતિ (સં. નિ. ૪.૩૩૨), યસ્મિં સમયે કામાવચરં કુસલં ચિત્તં ઉપ્પન્નં હોતી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧). અટ્ઠકથાયં પન લોકિયધમ્મેસુ ચિત્તવસેન, લોકુત્તરધમ્મેસુ પઞ્ઞાવસેન ચોદનં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘કતમા તે ભિક્ખુ પઞ્ઞા અધિગતા’’તિઆદિ વુત્તં. યેભુય્યવસેન ચેતં વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ કત્થચિ લોકિયધમ્મા પઞ્ઞાસીસેનપિ નિદ્દિસીયન્તિ – ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભિનો કામસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા સમુદાચરન્તિ હાનભાગિની પઞ્ઞા’’તિઆદીસુ (પટિ. મ. ૧.૧). સઞ્ઞાસીસેનપિ – ‘‘ઉદ્ધુમાતકસઞ્ઞાતિ વા સેસરૂપારૂપસઞ્ઞાતિ વા ઇમે ધમ્મા એકત્થા, ઉદાહુ નાનત્થા’’તિઆદીસુ (પારા. અટ્ઠ. ૪૫.પદભાજનીયવણ્ણના). તથા લોકુત્તરધમ્માપિ કત્થચિ ચિત્તસીસેન નિદ્દિસીયન્તિ – ‘‘યસ્મિં સમયે લોકુત્તરં ચિત્તં ભાવેતી’’તિ (ધ. સ. ૨૭૭), તથા ફસ્સાદિસીસેનપિ – ‘‘યસ્મિં સમયે લોકુત્તરં ફસ્સં ભાવેતિ, વેદનં સઞ્ઞં ચેતનં ભાવેતી’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૨૭૭).

ચતૂસુ સોતાપત્તિયઙ્ગેસૂતિ સપ્પુરિસસેવના, સદ્ધમ્મસ્સવનં, યોનિસોમનસિકારો, ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તીતિ ઇમેસુ ચતૂસુ સોતાપત્તિમગ્ગસ્સ કારણેસુ. કામં ચેતેસુ સતિઆદયોપિ ધમ્મા ઇચ્છિતબ્બાવ તેહિ વિના તેસં અસમ્ભવતો, તથાપિ ચેત્થ સદ્ધા વિસેસતો કિચ્ચકારીતિ વેદિતબ્બા. સદ્દો એવ હિ સપ્પુરિસે પયિરુપાસતિ, સદ્ધમ્મં સુણાતિ, યોનિસો ચ મનસિ કરોતિ, અરિયમગ્ગસ્સ ચ અનુધમ્મં પટિપજ્જતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘એત્થ સદ્ધિન્દ્રિયં દટ્ઠબ્બ’’ન્તિ. ઇમિના નયેન સેસિન્દ્રિયેસુપિ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ચતૂસુ સમ્મપ્પધાનેસૂતિ ચતુબ્બિધસમ્મપ્પધાનભાવનાય. ચતૂસુ સતિપટ્ઠાનેસૂતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. એત્થ ચ સોતાપત્તિયઙ્ગેસુ સદ્ધા વિય સમ્મપ્પધાનભાવનાય વીરિયં વિય ચ સતિપટ્ઠાનભાવનાય – ‘‘સતિમા વિનેય્ય લોકે અભિજ્ઝાદોમનસ્સ’’ન્તિ (દી. નિ. ૨.૩૭૩; મ. નિ. ૧.૧૦૬; સં. નિ. ૫.૩૮૪, ૪૦૭) વચનતો પુબ્બભાગે કિચ્ચતો સતિ અધિકા ઇચ્છિતબ્બા. એવં સમાધિકમ્મિકસ્સ સમાધિ, ‘‘અરિયસચ્ચભાવના પઞ્ઞાભાવના’’તિ કત્વા તત્થ પઞ્ઞા પુબ્બભાગે અધિકા ઇચ્છિતબ્બાતિ પાકટોયમત્થો, અધિગમક્ખણે પન સમાધિપઞ્ઞાનં વિય સબ્બેસમ્પિ ઇન્દ્રિયાનં સદ્ધાદીનં સમરસતાવ ઇચ્છિતબ્બા. તથા હિ ‘‘એત્થ સદ્ધિન્દ્રિય’’ન્તિઆદિના તત્થ તત્થ એત્થગ્ગહણં કતં. એવન્તિ યં ઠાનં, તં ઇન્દ્રિયસમત્તાદિં પચ્ચામસતિ. સવિસયસ્મિંયેવાતિ અત્તનો અત્તનો વિસયે એવ. લોકિયલોકુત્તરા ધમ્મા કથિતાતિ લોકિયધમ્મા લોકુત્તરધમ્મા ચ તેન તેન પવત્તિવિસેસેન કથિતા. ઇદં વુત્તં હોતિ – સદ્ધાપઞ્ચમેસુ ઇન્દ્રિયેસુ સહ પવત્તમાનેસુ તત્થ તત્થ વિસયે સદ્ધાદીનં કિચ્ચાધિકતાય તસ્સ તસ્સેવ દટ્ઠબ્બતા વુત્તા, ન સબ્બેસં. એવં અઞ્ઞેપિ લોકિયલોકુત્તરા ધમ્મા યથાસકં વિસયે પવત્તિવિસેસવસેન બોધિતાતિ.

ઇદાનિ સદ્ધાદીનં ઇન્દ્રિયાનં તત્થ તત્થ અતિરેકકિચ્ચતં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રિદં ઉપમાસંસન્દનં રાજપઞ્ચમા સહાયા વિય વિમુત્તિપરિપાચકાનિ પઞ્ચિન્દ્રિયાનિ. નેસં કીળનત્થં એકજ્ઝં વીથિઓતરણં વિય ઇન્દ્રિયાનં એકજ્ઝં વિપસ્સનાવીથિઓતરણં. સહાયેસુ પઠમાદીનં યથાસકગેહેવ વિચારણા વિય સદ્ધાદીનં સોતાપત્તિઅઙ્ગાદીનિ પત્વા પુબ્બઙ્ગમતા. સહાયેસુ ઇતરેસં તત્થ તત્થ તુણ્હીભાવો વિય સેસિન્દ્રિયાનં તત્થ તત્થ તદન્વયતા. તસ્સ પુબ્બઙ્ગમભૂતસ્સ ઇન્દ્રિયસ્સ કિચ્ચાનુગતતા. ન હિ તદા તેસં સસમ્ભારપથવીઆદીસુ આપાદીનં વિય કિચ્ચં પાકટં હોતિ, સદ્ધાદીનંયેવ પન કિચ્ચં વિભૂતં હુત્વા તિટ્ઠતિ પુરેતરં તથાપચ્ચયેહિ ચિત્તસન્તાનસ્સ અભિસઙ્ખતત્તા. એત્થ ચ વિપસ્સનાકમ્મિકસ્સ ભાવના વિસેસતો પઞ્ઞુત્તરાતિ દસ્સનત્થં રાજાનં નિદસ્સનં કત્વા પઞ્ઞિન્દ્રિયં વુત્તં. ઇતીતિઆદિ યથાધિગતસ્સ અત્થસ્સ નિગમનં.

મગ્ગવિઞ્ઞાણમ્પીતિ અરિયમગ્ગસહગતં અપચયગામિવિઞ્ઞાણમ્પિ. તથેવ તં વિજાનાતીતિ સચ્ચધમ્મં ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના નયેનેવ વિજાનાતિ એકચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નત્તા મગ્ગાનુકૂલત્તા ચ. યં વિજાનાતીતિ એત્થ વિજાનનપજાનનાનિ વિપસ્સનાચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નાનિ અધિપ્પેતાનિ, ન ‘‘યં પજાનાતી’’તિ એત્થ વિય મગ્ગચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નાતિ આહ ‘‘યં સઙ્ખારગત’’ન્તિઆદિ. તથેવાતિ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિઆદિના નયેન. એકચિત્તુપ્પાદપરિયાપન્નત્તા વિપસ્સનાભાવતો ચ સમાનપચ્ચયેહિ સહ પવત્તિકતા એકુપ્પાદતા, તતો એવ એકજ્ઝં સહેવ નિરુજ્ઝનં એકનિરોધતા, એકંયેવ વત્થું નિસ્સાય પવત્તિ એકવત્થુકતા, એકંયેવ આરમ્મણં આરબ્ભ પવત્તિ એકારમ્મણતા. હેતુમ્હિ ચેતં કરણવચનં. તેન એકુપ્પાદાદિતાય સંસટ્ઠભાવં સાધેતિ. અનવસેસપરિયાદાનઞ્ચેતં, ઇતો તીહિપિ સમ્પયુત્તલક્ખણં હોતિયેવ.

મગ્ગપઞ્ઞં સન્ધાય વુત્તં, સા હિ એકન્તતો ભાવેતબ્બા, ન પરિઞ્ઞેય્યા, પઞ્ઞાય પન ભાવેતબ્બતાય તંસમ્પયુત્તધમ્માપિ તગ્ગતિકાવ હોન્તીતિ આહ ‘‘તંસમ્પયુત્તં પના’’તિઆદિ. કિઞ્ચાપિ વિપસ્સનાપઞ્ઞાય ભાવનાવસેન પવત્તનતો તંસમ્પયુત્તવિઞ્ઞાણમ્પિ તથેવ પવત્તતિ, તસ્સ પન પરિઞ્ઞેય્યભાવાનતિવત્તનતો પરિઞ્ઞેય્યતા વુત્તા. તેનેવાહ – ‘‘યમ્પિ તં ધમ્મટ્ઠિતિઞાણં, તમ્પિ ખયધમ્મં વયધમ્મં વિરાગધમ્મં નિરોધધમ્મ’’ન્તિ.

૪૫૦. એવં સન્તેપીતિ વેદનાતિ એવં સામઞ્ઞગ્ગહણે સતિપિ. તેભૂમિકસમ્મસનચારવેદનાવાતિ ભૂમિત્તયપરિયાપન્ના, તતો એવ સમ્મસનઞાણસ્સ ગોચરભૂતા વેદના એવ અધિપ્પેતા સબ્રહ્મચારીનં ઉપકારાવહભાવેન દેસનાય આરદ્ધત્તા. તથા હિ વુત્તં ‘‘ચતુરોઘનિત્થરણત્થિકાન’’ન્તિઆદિ. એસ નયો પઞ્ઞાયપિ. ઇધ સુખાદિસદ્દા તદારમ્મણવિસયાતિ ઇમમત્થં સુત્તેન સાધેતું ‘‘રૂપઞ્ચ હી’’તિઆદિ વુત્તં. એકન્તદુક્ખન્તિ એકન્તેનેવ અનિટ્ઠં, તતો એવ દુક્ખમતાય દુક્ખં. આરમ્મણકરણવસેન દુક્ખવેદનાય અનુપતિતં, ઓતિણ્ણઞ્ચાતિ દુક્ખાનુપતિતં, દુક્ખાવક્કન્તં. સુખેન અનવક્કન્તં અભવિસ્સાતિ યોજના. નયિદન્તિ એત્થ ઇદન્તિ નિપાતમત્તં. સારજ્જેય્યુન્તિ સારાગં ઉપ્પાદેય્યું. સુખન્તિ સભાવતો ચ ઇટ્ઠં. સારાગા સંયુજ્જન્તીતિ બહલરાગહેતુ યથારહં દસહિપિ સંયોજનેહિ સંયુજ્જન્તિ. સંયોગા સંકિલિસ્સન્તીતિ તથા સંયુત્તતાય તણ્હાસંકિલેસાદિવસેન સંકિલિસ્સન્તિ, વિબાધીયન્તિ ઉપતાપીયન્તિ ચાતિ અત્થો. આરમ્મણન્તિ ઇટ્ઠં, અનિટ્ઠં, મજ્ઝત્તઞ્ચ આરમ્મણં યથાક્કમં સુખં, દુક્ખં, અદુક્ખમસુખન્તિ કથિતં. એવં અવિસેસેન પઞ્ચપિ ખન્ધે સુખાદિઆરમ્મણભાવેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ વેદના એવ સુખાદિઆરમ્મણભાવેન દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. પાકતિકપચુરજનવસેનાયં કથિતાતિ કત્વા ‘‘પુરિમં સુખં વેદનં આરમ્મણં કત્વા’’તિ વુત્તં. વિસેસલાભી પન અનાગતમ્પિ સુખં વેદનં આરમ્મણં કરોતેવ. વુત્તમેતં સતિપટ્ઠાનવણ્ણનાયં (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૮૦; મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૭૯). વેદનાય હિ આરમ્મણં વેદિયન્તિયા તંસમઙ્ગીપુગ્ગલો વેદેતીતિ વોહારમત્તં હોતિ.

સબ્બસઞ્ઞાયાતિ સબ્બાયપિ ચતુભૂમિકસઞ્ઞાય. સબ્બત્થકસઞ્ઞાયાતિ સબ્બસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે પવત્તનકસઞ્ઞાય. વત્થે વાતિ વા-સદ્દેન વણ્ણધાતું સઙ્ગણ્હાતિ. પાપેન્તોતિ ભાવનં ઉપચારં વા અપ્પનં વા ઉપનેન્તો. ઉપ્પજ્જનકસઞ્ઞાપીતિ ‘‘નીલં રૂપં, રૂપારમ્મણં નીલ’’ન્તિ ઉપ્પજ્જનકસઞ્ઞાપિ.

અસબ્બસઙ્ગાહિકત્તાતિ સબ્બેસં વેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણાનં અસઙ્ગહિતત્તા. તક્કગતન્તિ સુત્તકન્તનકતક્કમ્હિ, સુત્તવત્તનકતક્કમ્હિ વા વેઠનવસેન ઠિતં. પરિવટ્ટકાદિગતન્તિ સુત્તવેઠનપરિવટ્ટકાદિગતં. વિસ્સટ્ઠત્તાવ ન ગહિતા, યદગ્ગેન પઞ્ઞા વિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં સમ્પયોગં લભાપિતા, તદગ્ગેન વેદનાસઞ્ઞાહિપિ સમ્પયોગં લભાપિતા એવાતિ. તદેવ સઞ્જાનાતિ સંસટ્ઠભાવતો.

સઞ્જાનાતિ વિજાનાતીતિ એત્થ ‘‘પજાનાતી’’તિ પદં આનેત્વા વત્તબ્બં પજાનનવસેનપિ વિસેસસ્સ વક્ખમાનત્તા. જાનાતીતિ અયં સદ્દો ચ લદ્દતોયેવેત્થ અવિસેસો, અત્થતો પન વિસેસતો ઇચ્છિતબ્બો. અનેકત્થત્તા હિ ધાતૂનં તેન આખ્યાતપદેન નામપદેન ચ વુત્તમત્થં ઉપસગ્ગપદં જોતકભાવેન વિસેસેતિ, ન વાચકભાવેન. તેનાહ ‘‘તસ્સપિ જાનનત્થે વિસેસો વેદિતબ્બો’’તિ. એતેન સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપઞ્ઞાપદાનિ અન્તોગધજાનનત્થે યથાસકં વિસિટ્ઠવિસયે ચ નિટ્ઠાનીતિ દસ્સેતિ. તેનેવાહ ‘‘સઞ્ઞા હી’’તિઆદિ. સઞ્જાનનમત્તમેવાતિ એત્થ મત્ત-સદ્દેન વિસેસનિવત્તિઅત્થેન વિજાનનપજાનનાકારે નિવત્તેતિ, એવ-સદ્દેન કદાચિપિ ઇમિસ્સા તે વિસેસા નત્થેવાતિ અવધારેતિ. તેનેવાહ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખ’’ન્તિઆદિ. તત્થ વિઞ્ઞાણકિચ્ચમ્પિ કાતું અસક્કોન્તી સઞ્ઞા કુતો પઞ્ઞાકિચ્ચં કરેય્યાતિ ‘‘લક્ખણપટિવેધં પાપેતું ન સક્કોતિ’’ચ્ચેવ વુત્તં, ન વુત્તં ‘‘મગ્ગપાતુભાવ’’ન્તિ.

આરમ્મણે પવત્તમાનં વિઞ્ઞાણં ન સઞ્ઞા વિય નીલપીતાદિમત્તસઞ્જાનનવસેન પવત્તતિ, અથ ખો તત્થ અઞ્ઞમ્પિ તાદિસં વિસેસં જાનન્તમેવ પવત્તતીતિ આહ ‘‘વિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિ. કથં પન વિઞ્ઞાણં લક્ખણપટિવેધં પાપેતીતિ? પઞ્ઞાય દસ્સિતમગ્ગેન. લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાય હિ અનેકવારં લક્ખણાનિ પટિવિજ્ઝિત્વા પવત્તમાનાય પગુણભાવતો પરિચયવસેન ઞાણવિપ્પયુત્તચિત્તેનપિ વિપસ્સના સમ્ભવતિ, યથા તં પગુણસ્સ ગન્થસ્સ અજ્ઝયને તત્થ તત્થ ગતાપિ વારા ન ઉપધારીયન્તિ. ‘‘લક્ખણપટિવેધ’’ન્તિ ચ લક્ખણાનં આરમ્મણકરણમત્તં સન્ધાય વુત્તં, ન પટિવિજ્ઝનં. ઉસ્સક્કિત્વાતિ ઉદયબ્બયઞાણાદિઞાણપટિપાટિયા આરભિત્વા. મગ્ગપાતુભાવં પાપેતું ન સક્કોતિ અસમ્બોધસભાવત્તા. આરમ્મણમ્પિ સઞ્જાનાતિ અવબુજ્ઝનવસેનેવ, ન સઞ્જાનનમત્તેન. તથા લક્ખણપટિવેધમ્પિ પાપેતિ, ન વિજાનનમત્તેન, અત્તનો પન અઞ્ઞાસાધારણેન આનુભાવેન ઉસ્સક્કિત્વા મગ્ગપાતુભાવમ્પિ પાપેતિ.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અજાતબુદ્ધીતિ અસઞ્જાતબ્યવહારબુદ્ધિ. ઉપભોગપરિભોગન્તિ ઉપભોગપરિભોગારહં, ઉપભોગપરિભોગવત્થૂનં પટિલાભયોગ્ગન્તિ અત્થો. કૂટોતિ કહાપણપતિરૂપકો તમ્બકંસાદિમયો. છેકોતિ મહાસારો. કરતોતિ અડ્ઢસારો. સણ્હોતિ મુદુજાતિકો સમસારો. ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન પાદસારપરોપાદસારઅડ્ઢસારાદીનં સઙ્ગહો. જાનન્તો ચ પન નં રૂપં દિસ્વાપિ…પે… અસુકાચરિયેન કતોતિપિ જાનાતિ તથા હેરઞ્ઞિકગન્થસ્સ સુગ્ગહિતત્તા. એવમેવન્તિઆદિ ઉપમાસંસન્દનં. સઞ્ઞાવિભાગં અકત્વા પિણ્ડવસેનેવ આરમ્મણસ્સ ગહણતો દારકસ્સ કહાપણદસ્સનસદિસા વુત્તા. તથા હિ સા યથાઉપટ્ઠિતવિસયપદટ્ઠાના વુચ્ચતિ. વિઞ્ઞાણં આરમ્મણે એકચ્ચવિસેસગ્ગહણસમત્થભાવતો ગામિકપુરિસકહાપણદસ્સનસદિસં વુત્તં. પઞ્ઞા પન આરમ્મણે અનવસેસાવબોધતો હેરઞ્ઞિકકહાપણદસ્સનસદિસા વુત્તા. નેસન્તિ સઞ્ઞાવિઞ્ઞાણપઞ્ઞાનં. વિસેસોતિ સભાવવિસેસો. દુપ્પટિવિજ્ઝો પકતિપઞ્ઞાય. ઇમિનાવ નેસં અચ્ચન્તસુખુમતં દસ્સેતિ.

એકારમ્મણે પવત્તમાનાનન્તિ એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે પવત્તમાનાનં. તેન અભિન્નવિસયાભિન્નકાલતાદસ્સનેન અવિનિબ્ભોગવુત્તિતં વિભાવેન્તો દુપ્પટિવિજ્ઝતંયેવ ઉલ્લિઙ્ગેતિ. વવત્થાનન્તિ અસઙ્કરતો ઠપનં. અયં ફસ્સો…પે… ઇદં ચિત્તન્તિ નિદસ્સનમત્તમેતં. ઇતિ-સદ્દો વા આદિઅત્થો. તેન સેસધમ્માનમ્પિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ઇદન્તિ અરૂપીનં ધમ્માનં વવત્થાનકરણં. તતોતિ યં વુત્તં તિલતેલાદિઉદ્ધરણં, તતો. યદિ દુક્કરતરં, કથં તન્તિ આહ ‘‘ભગવા પના’’તિઆદિ.

૪૫૧. નિસ્સટેનાતિ નિક્ખન્તેન અતંસમ્બન્ધેન. પરિચ્ચત્તેનાતિ પરિચ્ચત્તસદિસેન પચ્ચયભાવાનુપગમનેન પચ્ચયુપ્પન્નસમ્બન્ધાભાવતો. નિસ્સક્કવચનં અપાદાનદીપનતો. કરણવચનં કત્તુઅત્થદીપનતો. કામાવચરમનોવિઞ્ઞાણં ન નિયમતો ‘‘ઇદં નામ પઞ્ચદ્વારિકાસમ્બન્ધા’’તિ સક્કા વત્તું, રૂપાવચરવિઞ્ઞાણં પન ન તથાતિ, તસ્સેવ પઞ્ચહિ ઇન્દ્રિયેહિ નિસ્સટતા વુત્તાતિ આહ ‘‘રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનચિત્તેના’’તિ. ચતુત્થજ્ઝાનગ્ગહણં તસ્સેવ અરૂપાવચરસ્સ પદટ્ઠાનભાવતો. પરિસુદ્ધેનાતિ વિસેસતો અસંકિલેસિકત્તાવ. તઞ્હિ વિગતૂપક્કિલેસતાય વિસેસતો પરિસુદ્ધં. તેનાહ ‘‘નિરુપક્કિલેસેના’’તિ. જાનિતબ્બં નેય્યં, સપરસન્તાનેસુ ઇદં અતિસયં જાનિતબ્બતો બુજ્ઝિતબ્બં બોધેતબ્બં વાતિ અત્થો. નેય્યન્તિ વા અત્તનો સન્તાને નેતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘નિબ્બત્તેતું સક્કા હોતિ. એત્થ ઠિતસ્સ હિ સા ઇજ્ઝતી’’તિ. પાટિયેક્કન્તિ વિસું વિસું, અનુપદધમ્મવસેનાતિ અત્થો. અભિનિવેસાભાવતોતિ વિપસ્સનાભિનિવેસસ્સ અસમ્ભવતો. કલાપતો નયતોતિ કલાપસમ્મસનસઙ્ખાતતો નયવિપસ્સનતો. ભિક્ખુનોતિ સાવકસ્સ. સાવકસ્સેવ હિ તત્ર અનુપદધમ્મવિપસ્સના ન સમ્ભવતિ, ન સત્થુ. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. વિસ્સજ્જેસીતિ તપ્પટિબદ્ધછન્દરાગપ્પહાનેન પજહતિ.

હત્થગતત્તાતિ હત્થગતસદિસત્તા, આસન્નત્તાતિ અત્થો. યદા હિ લોકનાથો બોધિમૂલે અપરાજિતપલ્લઙ્કે નિસિન્નો – ‘‘કિચ્છં વતાયં લોકો આપન્નો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૫૭; સં. નિ. ૨.૪, ૧૦) પટિચ્ચસમુપ્પાદમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસં કત્વા અધિગન્તબ્બસબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાનુરૂપં છત્તિંસકોટિસહસ્સમુખેન મહાવજિરઞાણં નામ મહાબોધિસત્તસમ્મસનં પવત્તેન્તો અનેકાકારસમાપત્તિધમ્મસમ્મસને અનુપદમેવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનધમ્મેપિ અપરાપરં સમ્મસિ. તેનાહ ‘‘ભગવા પના’’તિઆદિ. પરોપઞ્ઞાસાતિ દ્વેપઞ્ઞાસં. કામઞ્ચેત્થ કેચિ ધમ્મા વેદનાદયો ફસ્સપઞ્ચમકાદીસુ વુત્તાપિ ઝાનકોટ્ઠાસાદીસુપિ સઙ્ગહિતા, તંતંપચ્ચયભાવવિસિટ્ઠેન પન અત્થવિસેસેન ધમ્મન્તરાનિ વિય હોન્તીતિ એવં વુત્તં. તથા હિ લોકુત્તરચિત્તુપ્પાદેસુ નવિન્દ્રિયતા વુચ્ચતિ. અઙ્ગુદ્ધારેનાતિ તત્થ લબ્ભમાનઝાનઙ્ગબોજ્ઝઙ્ગમગ્ગઙ્ગાનં ઉદ્ધરણેન. અઙ્ગ-સદ્દો વા કોટ્ઠાસપરિયાયો, તસ્મા અઙ્ગુદ્ધારેનાતિ ફસ્સપઞ્ચમકાદિકોટ્ઠાસાનં સમુદ્ધરણેન. યાવતા સઞ્ઞાસમાપત્તિયોતિ યત્તકા સઞ્ઞાસહગતા ઝાનસમાપત્તિયો, તાહિ વુટ્ઠાય અધિગન્ધબ્બત્તા તાવતિકા વેનેય્યાનં અઞ્ઞાપટિવેધો અરહત્તસમધિગમો.

દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેનાતિ અન્ધસ્સ યટ્ઠિકોટિં ગહેત્વા મગ્ગદેસકો વિય ધમ્માનં યથાસભાવદસ્સનસઙ્ખાતેન પરિણાયકભાવેન. યથા વા સો તસ્સ ચક્ખુભૂતો, એવં સત્તાનં પઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘ચક્ખુભૂતાય પઞ્ઞાયા’’તિ. સમાધિસમ્પયુત્તા પઞ્ઞા સમાધિપઞ્ઞા. સમાધિ ચેત્થ આરુપ્પસમાધીતિ વદન્તિ, સમ્મસનપયોગો પન કોચિ ઝાનસમાધીતિ યુત્તં. વિપસ્સનાભૂતા પઞ્ઞા વિપસ્સનાપઞ્ઞા. સમાધિપઞ્ઞાય અન્તોસમાપત્તિયં કિચ્ચતો પજાનાતિ, ‘‘સમાહિતો યથાભૂતં પજાનાતી’’તિ પન વચનતો (સં. નિ. ૩.૫; ૪.૯૯-૧૦૦; ૩.૫.૧૦૭૧-૧૦૭૨; નેત્તિ. ૪૦; મિ. પ. ૨.૧.૧૪) અસમ્મોહતો પજાનાતિ. તત્થ કિચ્ચતોતિ ગોચરજ્ઝત્તે આરમ્મણકરણકિચ્ચતો. અસમ્મોહતોતિ સમ્પયુત્તધમ્મેસુ સમ્મોહવિધમનતો યથા પીતિપટિસંવેદનાદીસુ. કિમત્થિયાતિ કિંપયોજનાતિ આહ ‘‘કો એતિસ્સા અત્થો’’તિ. અભિઞ્ઞેય્યે ધમ્મેતિ યાથાવસરસલક્ખણાવબોધવસેન અભિમુખં ઞેય્યે જાનિતબ્બે ખન્ધાયતનાદિધમ્મે. અભિજાનાતીતિ સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતો ચ અભિમુખં અવિરજ્ઝનવસેન જાનાતિ. એતેન ઞાતપરિઞ્ઞાબ્યાપારમાહ. પરિઞ્ઞેય્યેતિ અનિચ્ચાતિપિ દુક્ખાતિપિ અનત્તાતિપિ પરિચ્છિજ્જ જાનિતબ્બે. પરિજાનાતીતિ ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપં…પે… અનિચ્ચં ખયટ્ઠેના’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૪૮) પરિચ્છિન્દિત્વા જાનાતિ. ઇમિના તીરણપરિઞ્ઞાબ્યાપારમાહ. પહાતબ્બે ધમ્મેતિ નિચ્ચસઞ્ઞાદિકે યાવ અરહત્તમગ્ગવજ્ઝા સબ્બે પાપધમ્મે. પજહતિ પકટ્ઠતો જહતિ, વિક્ખમ્ભેતિ ચેવ સમુચ્છિન્દતિ ચાતિ અત્થો. ઇમિના પહાનપરિઞ્ઞાબ્યાપારમાહ. સા પનેસા પઞ્ઞા લોકિયાપિ તિપ્પકારા લોકુત્તરાપિ, તાસં વિસેસં સયમેવાહ. કિચ્ચતોતિ અભિજાનનવસેન આરમ્મણકિચ્ચતો. અસમ્મોહતોતિ યથાબલં અભિઞ્ઞેય્યાદીસુ સમ્મોહવિધમનતો. નિબ્બાનમારમ્મણં કત્વા પવત્તનતો અભિઞ્ઞેય્યાદીસુ વિગતસમ્મોહતો એવાતિ આહ ‘‘લોકુત્તરા અસમ્મોહતો’’તિ.

૪૫૨. કમ્મસ્સકતા સમ્માદિટ્ઠિ ચ વટ્ટનિસ્સિતત્તા ઇધ નાધિપ્પેતા, વિવટ્ટકથા હેસાતિ વુત્તં ‘‘વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિયા ચ મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા ચા’’તિ. પરતો ઘોસોતિ પરતો સત્થુતો, સાવકતો વા લબ્ભમાનો ધમ્મઘોસો. તેનાહ ‘‘સપ્પાયધમ્મસ્સવન’’ન્તિ. તઞ્હિ સમ્માદિટ્ઠિયા પચ્ચયો ભવિતું સક્કોતિ, ન યો કોચિ પરતોઘોસો. ઉપાયમનસિકારોતિ યેન નામરૂપપરિગ્ગહાદિ સિજ્ઝતિ, તાદિસો પથમનસિકારો. અયઞ્ચ સમ્માદિટ્ઠિયા પચ્ચયોતિ નિયમપક્ખિકો, ન સબ્બસંગાહકોતિ દસ્સેન્તો ‘‘પચ્ચેકબુદ્ધાનં પના’’તિઆદિમાહ. યોનિસોમનસિકારસ્મિંયેવાતિ અવધારણેન પરતોઘોસમેવ નિવત્તેતિ, ન પદટ્ઠાનવિસેસં પટિયોગીનિવત્તનત્થત્તા એવ-સદ્દસ્સ.

લદ્ધુપકારાતિ (અ. નિ. ટી. ૩.૫.૨૫) યથારહં નિસ્સયાદિવસેન લદ્ધપચ્ચયા. વિપસ્સનાસમ્માદિટ્ઠિયા અનુગ્ગહિતભાવેન ગહિતત્તા મગ્ગસમ્માદિટ્ઠીસુ ચ અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ, અનન્તરસ્સ હિ વિધિ, પટિસેધો વા. અગ્ગફલસમાધિમ્હિ તપ્પરિક્ખારધમ્મેસુયેવ ચ કેવલો ચેતોપરિયાયો નિરુળ્હોતિ સમ્માદિટ્ઠીતિ અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિ. ફલક્ખણેતિ અનન્તરે કાલન્તરે ચાતિ દુવિધે ફલક્ખણે. પટિપ્પસ્સદ્ધિવસેન સબ્બસંકિલેસેહિ ચેતો વિમુચ્ચતિ એતાયાતિ ચેતોવિમુત્તિ, અગ્ગફલપઞ્ઞં ઠપેત્વા અવસેસા ફલધમ્મા. તેનાહ ‘‘ચેતોવિમુત્તિ ફલં અસ્સાતિ. ચેતોવિમુત્તિસઙ્ખાતં ફલં આનિસંસો’’તિ, સબ્બસંકિલેસેહિ ચેતસો વિમુચ્ચનસઙ્ખાતં પટિપ્પસ્સમ્ભનસઞ્ઞિતં પહાનં ફલં આનિસંસો ચાતિ યોજના. ઇધ ચ ચેતોવિમુત્તિ-સદ્દેન પહાનમત્તં ગહિતં, પુબ્બે પહાયકધમ્મા, અઞ્ઞથા ફલધમ્મા એવ આનિસંસોતિ ગય્હમાને પુનવચનં નિરત્થકં સિયા.

પઞ્ઞાવિમુત્તિફલાનિસંસાતિ એત્થાપિ એવમેવ અત્થો વેદિતબ્બો. સમ્માવાચાકમ્મન્તાજીવા સીલસભાવત્તા વિસેસતો સમાધિસ્સ ઉપકારા, તથા સમ્માસઙ્કપ્પો ઝાનસભાવત્તા. તથા હિ સો ‘‘અપ્પના’’તિ નિદ્દિટ્ઠો. સમ્માસતિસમ્માવાયામા પન સમાધિપક્ખિયા એવાતિ આહ ‘‘અવસેસા ધમ્મા ચેતોવિમુત્તીતિ વેદિતબ્બા’’તિ. ચતુપારિસુદ્ધિસીલન્તિ અરિયમગ્ગાધિગમસ્સ પદટ્ઠાનભૂતં ચતુપારિસુદ્ધિસીલં. સુતાદીસુપિ એસેવ નયો. અત્તનો ચિત્તપ્પવત્તિઆરોચનવસેન સહ કથનં સંકથા, સંકથાવ સાકચ્છા. ઇધ પન કમ્મટ્ઠાનપટિબદ્ધાતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાને…પે… કથા’’તિ. તત્થ કમ્મટ્ઠાનસ્સ એકવારં વીથિયા અપ્પટિપજ્જનં ખલનં, અનેકવારં પક્ખલનં, તદુભયસ્સ વિચ્છેદનીકથા ખલનપક્ખલનછેદનકથા. પૂરેન્તસ્સાતિ વિવટ્ટનિસ્સિતં કત્વા પાલેન્તસ્સ બ્રૂહેન્તસ્સ ચ. સુણન્તસ્સાતિ ‘‘યથાઉગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનં ફાતિં ગમિસ્સતી’’તિ એવં સુણન્તસ્સ. તેનેવ હિ ‘‘સપ્પાયધમ્મસ્સવન’’ન્તિ વુત્તં. કમ્મં કરોન્તસ્સાતિ ભાવનાનુયોગકમ્મં કરોન્તસ્સ.

પઞ્ચસુપિ ઠાનેસુ અન્ત-સદ્દો હેતુઅત્થજોતનો દટ્ઠબ્બો. એવઞ્હિ ‘‘યથા હી’’તિઆદિના વુચ્ચમાના અમ્બુપમા ચ યુજ્જેય્ય. ઉદકકોટ્ઠકન્તિ આલવાલં. થિરં કત્વા બન્ધતીતિ અસિથિલં દળ્હં નાતિમહન્તં નાતિખુદ્દકં કત્વા યોજેતિ. થિરં કરોતીતિ ઉદકસિઞ્ચનકાલે તતો તતો વિસ્સરિત્વા ઉદકસ્સ અનિક્ખમનત્થં આલવાલં થિરતરં કરોતિ. સુક્ખદણ્ડકોતિ તસ્સેવ અમ્બગચ્છકસ્સ સુક્ખો સાખાસીસકો. કિપિલ્લિકપુટોતિ તમ્બકિપિલ્લિકકુટજં. ખણિત્તિન્તિ કુદાલં. કોટ્ઠકબન્ધનં વિય સીલં સમ્માદિટ્ઠિયા વડ્ઢનુપાયસ્સ મૂલભાવતો. ઉદકસિઞ્ચનં વિય ધમ્મસ્સવનં ભાવનાય પરિબ્રૂહનતો. મરિયાદાય થિરભાવકરણં વિય સમથો યથાવુત્તભાવનાધિટ્ઠાનાય સીલમરિયાદાય દળ્હભાવાપાદનતો. સમાહિતસ્સ હિ સીલં થિરતરં હોતિ. સમીપે વલ્લિઆદીનં હરણં વિય કમ્મટ્ઠાને ખલનપક્ખલનચ્છેદનં ઇજ્ઝિતબ્બભાવનાય વિબન્ધાપનયનતો. મૂલખણનં વિય સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં ભાવના તસ્સા વિબન્ધસ્સ મૂલકાનં તણ્હામાનદિટ્ઠીનં પલિખણનતો. એત્થ ચ યસ્મા સુપરિસુદ્ધસીલસ્સ કમ્મટ્ઠાનં અનુયુઞ્જન્તસ્સ સપ્પાયધમ્મસ્સવનં ઇચ્છિતબ્બં, તતો યથાસુતે અત્થે સાકચ્છાસમાપજ્જનં, તતો કમ્મટ્ઠાનવિસોધનેન સમથનિપ્ફત્તિ, તતો સમાહિતસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ વિપસ્સનાપારિપૂરિ. પરિપુણ્ણવિપસ્સનો મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિં પરિબ્રૂહેતીતિ એવમેતેસં અઙ્ગાનં પરમ્પરાય સમ્મુખા ચ અનુગ્ગણ્હનતો અયમાનુપુબ્બી કથિતાતિ વેદિતબ્બં.

૪૫૩. ઇધ કિં પુચ્છતીતિ ઇધ એવં અરહત્તફલં પાપિતાય દેસનાય ‘‘કતિ પનાવુસો, ભવા’’તિ ભવં પુચ્છન્તો કીદિસં અનુસન્ધિં ઉપાદાય પુચ્છતીતિ અત્થો. તેનેવ હિ ‘‘મૂલમેવ ગતો અનુસન્ધી’’તિ વત્વા અધિપ્પાયં પકાસેન્તો ‘‘દુપ્પઞ્ઞો’’તિઆદિમાહ. દુપ્પઞ્ઞોતિ હિ ઇધ અપ્પટિવિદ્ધસચ્ચો અધિપ્પેતો, ન જળો એવ. કામભવોતિઆદીસુ કમ્મોપપત્તિભેદતો દુવિધોપિ ભવો અધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘કામભવૂપગં કમ્મ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં વિસુદ્ધિમગ્ગેતંસંવણ્ણનાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૪૭; વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૬૪૬-૬૪૭) વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. પુનબ્ભવસ્સાતિ પુનપ્પુનં અપરાપરં ભવનતો જાયનતો પુનબ્ભવોતિ લદ્ધનામસ્સ વટ્ટપબન્ધસ્સ. તેનાહ ‘‘ઇધ વટ્ટં પુચ્છિસ્સામી’’તિ. અભિનિબ્બત્તીતિ ભવયોનિગતિઆદિવસેન નિબ્બત્તિ. તહિં તહિં તસ્મિં તસ્મિં ભવાદિકે. અભિનન્દનાતિ તણ્હાઅભિનન્દનહેતુ. ગમનાગમનં હોતીતિઆદિના ભવાદીસુ સત્તાનં અપરાપરં ચુતિપટિસન્ધિયો દસ્સેતિ. ખયનિરોધેનાતિ અચ્ચન્તખયસઙ્ખાતેન અનુપ્પાદનિરોધેન. ઉભયમેતં ન વત્તબ્બં પહાનાભિસમયભાવનાભિસમયાનં અચ્ચાસન્નકાલત્તા. વત્તબ્બં તં હેતુફલધમ્મૂપચારવસેન. યથા હિ પદીપુજ્જલનહેતુકો અન્ધકારવિગમો, એવં વિજ્જુપ્પાદહેતુકો અવિજ્જાનિરોધો, હેતુફલધમ્મા ચ સમાનકાલાપિ પુબ્બાપરકાલા વિય વોહરીયન્તિ યથા – ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૨૦૪, ૪૦૦; મ. નિ. ૩.૪૨૦, ૪૨૫, ૪૨૬; સં. નિ. ૨.૪૩-૪૫; ૨.૪.૬૦; કથા. ૪૬૫, ૪૬૭) પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નકિરિયા. ગમનં ઉપચ્છિજ્જતિ ઇધ કામભવે પરિનિબ્બાનેન. આગમનં ઉપચ્છિજ્જતિ તત્થ રૂપારૂપેસુ પરિનિબ્બાનેન. ગમનાગમનં ઉપચ્છિજ્જતિ સબ્બસો અપરાપરુપ્પત્તિયા અભાવતો.

૪૫૪. વિવટ્ટકથાય પરતો જોતિતં પઠમં ઝાનં વિવટ્ટં પત્વા ઠિતસ્સ ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન ઉભતોભાગવિમુત્તસ્સ નિરોધસાધકં વિભાવિતું યુત્તન્તિ આહ ‘‘કતમં પનાવુસોતિ ઇધ કિં પુચ્છતી’’તિઆદિ. તથા હિ અનન્તરં નિરોધસમાપજ્જનકેન ભિક્ખુના જાનિતબ્બાનિ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ સમ્પયોગપહાનઙ્ગાનિ પુચ્છિતાનિ. અઙ્ગવવત્થાનન્તિ ઝાનઙ્ગવવત્થાનં. કોટ્ઠાસપરિચ્છેદોતિ તત્થ લબ્ભમાનફસ્સપઞ્ચમકાદિધમ્મકોટ્ઠાસપરિચ્છેદો જાનિતબ્બો. ઇમસ્મિં ઝાને એત્તકા ધમ્મા સંવિજ્જન્તિ, એત્તકા નિરોધિતાતિ જાનિતબ્બં. ઉપકારાનુપકારાનિ અઙ્ગાનીતિ નિરોધસમાપત્તિયા ઉપકારાનિ ચ અનુપકારાનિ ચ અઙ્ગાનિ. નિરોધસમાપત્તિયા હિ સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ નવહિ સમાધિચરિયાહિ ચ પત્તબ્બત્તા તંતંઞાણસ્સ સમાધિચરિયાહિ સમતિક્કમિતબ્બા ધમ્મા અનુપકારકઙ્ગાનિ, સમતિક્કમકા ઉપકારકઙ્ગાનિ. તેસઞ્હિ વસેન યથાનુપુબ્બં ઉપસન્તુપસન્તઓળારિકભાવાય ભવગ્ગસમાપત્તિયા સઙ્ખારાવસેસસુખુમતં પત્તા ચિત્તચેતસિકા યથાપરિચ્છિન્નં કાલં નિરુજ્ઝન્તિ, અપ્પવત્તિં ગચ્છન્તિ. તસ્સાતિ નિરોધસ્સ. અનન્તરપચ્ચયન્તિ અનન્તરપચ્ચયસદિસં. ન હિ નિરોધસ્સ કોચિ ધમ્મો અનન્તરપચ્ચયો નામ અત્થિ. યઞ્હિ તદા ચિત્તચેતસિકાનં તથા નિરુજ્ઝનં, તં યથાવુત્તપુબ્બાભિસઙ્ખારહેતુકાય નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા અહોસીતિ સા તસ્સ અનન્તરપચ્ચયો વિય હોતીતિ તં વુત્તં. છ સમાપત્તિયોતિ સુત્તન્તનયેન વુત્તસુત્તન્તપિટકસંવણ્ણનાતિ કત્વા. ‘‘સત્ત સમાપત્તિયો’’તિ પન વત્તબ્બં, અઞ્ઞથા ઇદં ‘‘ચતુરઙ્ગિક’’ન્તિ ન વત્તબ્બં સિયા. નયં વા દસ્સેત્વાતિ આદિઅન્તદસ્સનવસેન નયદસ્સનં કત્વા.

૪૫૫. એવં નિરોધસ્સ પાદકં વિભાવેત્વા ઇદાનિ અન્તોનિરોધે અનુપબન્ધભાવતો પઞ્ચન્નં પસાદાનં પચ્ચયપુચ્છને પઠમં તાવ તે સરૂપતો આવેણિકતો આવેણિકવિસયતો પટિસ્સરણતો ચ પુચ્છનવસેન પાળિ પવત્તાતિ દસ્સેન્તો ‘‘વિઞ્ઞાણનિસ્સયે પઞ્ચ પસાદે પુચ્છન્તો’’તિ આહ. ગોચરવિસયન્તિ એત્થ કામં તબ્બહુલચારિતાપેક્ખં ગોચરગ્ગહણં, અનઞ્ઞત્થભાવાપેક્ખં વિસયગ્ગહણન્તિ અત્થેવ ગોચરવિસયભાવાનં વિસેસો, વિવરિયમાનં પન ઉભયમ્પિ આરમ્મણસભાવમેવાતિ આહ ‘‘ગોચરભૂતં વિસય’’ન્તિ. એકેકસ્સાતિ એકો એકસ્સ, અઞ્ઞો અઞ્ઞસ્સાતિ અત્થો. અઞ્ઞત્થો હિ અયં એક-સદ્દો ‘‘ઇત્થેકે અભિવદન્તી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૨૭) વિય. સચે હીતિઆદિ અભૂતપરિકપ્પનવચનમેતં. તત્થ સમોધાનેત્વાતિ એકજ્ઝં કત્વા. વિનાપિ મુખેનાતિઆદિના અત્થસલ્લાપિકનિદસ્સનં નામ દસ્સેતિ. યથા વિઞ્ઞાણાધિટ્ઠિતમેવ ચક્ખુ રૂપં પસ્સતિ, ન કેવલં, એવં ચક્ખુનિસ્સયમેવ વિઞ્ઞાણં તં પસ્સતિ, ન ઇતરન્તિ આહ ‘‘ચક્ખુપસાદે ઉપનેહી’’તિ. તેન તેસં તત્થ સંહચ્ચકારિતં દસ્સેતિ. યદિ વા નીલં યદિ વા પીતકન્તિ ઇદં નીલપીતાદિસભાવજાનનમત્તં સન્ધાયાહ. નીલં પીતકન્તિ પજાનનં ચક્ખુવિઞ્ઞાણસ્સ નત્થેવ અવિકપ્પકભાવતો. એતેસં ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનં. નિસ્સયસીસેન નિસ્સિતપુચ્છા હેસા, એવઞ્હિ વિસયાનુભવનચોદના સમત્થિતા હોતિ. તેનાહ ‘‘ચક્ખુવિઞ્ઞાણં હી’’તિઆદિ. યથાસકં વિસયં રજ્જનાદિવસેન અનુભવિતું અસમત્થાનિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદીનિ, તત્થ સમત્થતાયેવ ચ નત્થિ, ન કિઞ્ચિ અત્થતો પટિસરન્તાનિ વિય હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘કિં એતાનિ પટિસરન્તી’’તિ. જવનમનો પટિસરણન્તિ પઞ્ચદ્વારિકં ઇતરઞ્ચ સાધારણતો વત્વા પુન યાય’સ્સ રજ્જનાદિપવત્તિયા પટિસરણતા, સા સવિસેસા યત્થ લબ્ભતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘મનોદ્વારિકજવનમનો વા’’તિ આહ. એતસ્મિં પન દ્વારેતિ ચક્ખુદ્વારે જવનં રજ્જતિ વા દુસ્સતિ વા મુય્હતિ વા, યતો તત્થ અઞ્ઞાણાદિઅસંવરો પવત્તતિ.

તત્રાતિ તસ્મિં જવનમનસ્સેવ પટિસરણભાવે. દુબ્બલભોજકાતિ હીનસામત્થિયા રાજભોગ્ગા. સેવકાનં ગણનાય યોજિતદિવસે લબ્ભમાનકહાપણો યુત્તિકહાપણો. અન્દુબન્ધનેન બદ્ધસ્સ વિસ્સજ્જનેન લબ્ભમાનકહાપણો બન્ધકહાપણો. કિઞ્ચિ પહરન્તે મા પહરન્તૂતિ પટિક્ખિપતો દાતબ્બદણ્ડો માપહારકહાપણો. સો સબ્બોપિ પરિત્તકેસુ ગામિકમનુસ્સેસુ તથા લબ્ભમાનો એત્તકો હોતીતિ આહ ‘‘અટ્ઠકહાપણો વા’’તિઆદિ. સતવત્થુકન્તિ સતકરીસવત્થુકં. એસ નયો સેસપદદ્વયેપિ. તત્થાતિઆદિ ઉપમાસંસન્ધનં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

૪૫૬. અન્તોનિરોધસ્મિં પઞ્ચ પસાદેતિ નિરોધસમાપન્નસ્સ પવત્તમાને પઞ્ચ પસાદે. કિરિયમયપવત્તસ્મિન્તિ જવનાદિકિરિયાનિબ્બત્તકધમ્મપ્પવત્તિયં. બલવપચ્ચયા હોન્તીતિ પચ્છાજાતવિપ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ પચ્ચયા હોન્તિ, ઉપત્થમ્ભકભાવેન બલવપચ્ચયા હોન્તિ. જીવિતિન્દ્રિયં પટિચ્ચાતિ ઇન્દ્રિયઅત્થિઅવિગતપચ્ચયવસેન પચ્ચયભૂતં જીવિતિન્દ્રિયં પટિચ્ચ પઞ્ચવિધોપિ પસાદો તિટ્ઠતિ. જીવિતિન્દ્રિયેન વિના ન તિટ્ઠતિ જીવિતિન્દ્રિયરહિતસ્સ કમ્મસમુટ્ઠાનરૂપકલાપસ્સ અભાવતો. તસ્માતિ યસ્મા અનુપાલનલક્ખણેન જીવિતેન અનુપાલિતા એવ ઉસ્મા પવત્તતિ, ન તેન અનનુપાલિતા, તસ્મા ઉસ્મા આયું પટિચ્ચ તિટ્ઠતિ. જાલસિખં પટિચ્ચ આભા પઞ્ઞાયતીતિ જાલસિખાસઙ્ખાતભૂતસઙ્ઘાતં સહેવ પવત્તમાનં નિસ્સાય ‘‘આભા’’તિ લદ્ધનામા વણ્ણધાતુ ‘‘ઉજ્જલતિ, અન્ધકારં વિધમતિ, રૂપગતાનિ ચ વિદંસેતી’’તિઆદીહિ પકારેહિ ઞાયતિ. તં આલોકં પટિચ્ચાતિ તં વુત્તપ્પકારં આલોકં પચ્ચયં લભિત્વા. જાલસિખા પઞ્ઞાયતીતિ ‘‘અપ્પિકા, મહતી, ઉજુ, કુટિલા’’તિઆદિના પાકટા હોતિ.

જાલસિખા વિય કમ્મજતેજો નિસ્સયભાવતો. આલોકો વિય જીવિતિન્દ્રિયં તન્નિસ્સિતભાવતો. ઇદાનિ ઉપમોપમિતબ્બાનં સમ્બન્ધં દસ્સેતું ‘‘જાલસિખા હી’’તિઆદિ વુત્તં. આલોકં ગહેત્વાવ ઉપ્પજ્જતીતિ ઇમિના યથા જાલસિખાય સહેવ આલોકો ઉપ્પજ્જતિ, એવં કમ્મજુસ્મના સહેવ જીવિતિન્દ્રિયં ઉપ્પજ્જતીતિ દસ્સેતિ. જાલસિખાસન્નિસ્સયો તસ્સા સતિયેવ હોન્તો આલોકો તાય ઉપ્પાદિતો વિય હોતીતિ આહ ‘‘અત્તના જનિતઆલોકેનેવા’’તિ. ઉસ્મા નામેત્થ કમ્મસમુટ્ઠાના તેજોધાતુ તન્નિસ્સિતઞ્ચ જીવિતિન્દ્રિયં તદનુપાલકઞ્ચાતિ આહ ‘‘કમ્મજમહાભૂતસમ્ભવેન જીવિતિન્દ્રિયેન ઉસ્માય અનુપાલન’’ન્તિ. ન કેવલં ખણટ્ઠિતિયા એવ, અથ ખો પબન્ધાનુપચ્છેદસ્સપિ જીવિતિન્દ્રિયં કારણન્તિ આહ ‘‘વસ્સસતમ્પિ કમ્મજતેજપવત્તં પાલેતી’’તિ. ઉસ્મા આયુનો પચ્ચયો હોન્તો સેસભૂતસહિતો એવ હોતીતિ આહ ‘‘મહાભૂતાની’’તિ. તથા આયુપિ સહજાતરૂપં પાલેન્તમેવ ઉસ્માય પચ્ચયો હોતીતિ વુત્તં ‘‘મહાભૂતાનિ પાલેતી’’તિ.

૪૫૭. આયુ એવ ઇન્દ્રિયપચ્ચયાદિવસેન સહજાતધમ્માનં અનુપાલનવસેન સઙ્ખરણતો આયુસઙ્ખારો. બહુવચનનિદ્દેસો પન અનેકસતસહસ્સભેદેસુ રૂપકલાપેસુ પવત્તિયા અનેકભેદન્તિ કત્વા. આરમ્મણરસં અનુભવન્તીતિ વેદનિયા યથા ‘‘નિય્યાનિકા’’તિ. તેનાહ ‘‘વેદના ધમ્માવા’’તિ. સુખાદિભેદભિન્નત્તા બહુવચનનિદ્દેસો. ઇમેસં આયુસઙ્ખારવેદનાનં એકન્તનિરોધં સમાપન્નસ્સ મરણેન ભવિતબ્બં વેદનાય નિરુદ્ધત્તા. આયુસઙ્ખારાનં તથા અનિરુદ્ધત્તા નિરોધસ્સ સમાપજ્જનમેવ ન સિયા, કુતો વુટ્ઠાનં. તેન વુત્તં પાળિયં ‘‘તે ચ હાવુસો’’તિઆદિ. વુટ્ઠાનં પઞ્ઞાયતિ સઞ્ઞાવેદનાદીનં ઉપ્પત્તિયા. ઇદાનિ તમત્થં વિત્થારતો ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યો હી’’તિઆદિ વુત્તં. ઉક્કણ્ઠિત્વાતિ નાનારમ્મણાપાતતો નિબ્બિન્દિત્વા. યથાપરિચ્છિન્નકાલવસેનાતિ યથાપરિચ્છિન્ને કાલે સમ્પત્તે. રૂપજીવિતિન્દ્રિયપચ્ચયાતિ ઇન્દ્રિયપચ્ચયભૂતા. જાલાપવત્તં વિય અરૂપધમ્મા તેજુસ્સદભાવતો વિસયોભાસનતો ચ. ઉદકપ્પહારો વિય નિરોધસમાપત્તિયા પુબ્બાભિસઙ્ખારો. પિહિતઅઙ્ગારા વિય રૂપજીવિતિન્દ્રિયં ઉસ્મામત્તતાય અનોભાસનતો. યથાપરિચ્છિન્નકાલાગમનન્તિ યથાપરિચ્છિન્નકાલસ્સ ઉપગમનં. અનુરૂપપત્તિવસેનેવ રૂપપવત્તિગ્ગહણં. ઇમં રૂપકાયં જહન્તીતિ ઇમસ્મા રૂપકાયા કળેવરા વિગચ્છન્તિ નપ્પવત્તન્તિ.

કાયેન સઙ્ખરીયન્તીતિ કાયસઙ્ખારા તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાય. વાચં સઙ્ખરોન્તીતિ વચીસઙ્ખારા. વિતક્કેત્વા વિચારેત્વા હિ વાચં ભિન્દતિ કથેતિ. ચિત્તેન સઙ્ખરીયન્તીતિ ચિત્તસઙ્ખારા તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતો. ચિત્તસઙ્ખારનિરોધચોદનાય રૂપનિરોધો વિય ચિત્તનિરોધો અચોદિતો તેસં તતો અઞ્ઞત્તાતિ ન ચિત્તસમ્પયુત્તનિરોધો એકન્તિકો વિતક્કાદિનિરોધે તદભાવતો. યં પન વુત્તં ‘‘વાચા અનિરુદ્ધા હોતી’’તિ, તમ્પિ ન. વાચં સઙ્ખરોન્તીતિ હિ વચીસઙ્ખારા, તેસુ નિરુદ્ધેસુ કથં વાચાય અનિરોધો. ચિત્તં પન નિરુદ્ધેસુપિ ચિત્તસઙ્ખારેસુ તેહિ અનભિસઙ્ખતત્તા વિતક્કાદિનિરોધો વિય પવત્તતિયેવાતિ અયમેત્થ પરસ્સ અધિપ્પાયો. આનન્તરિયકમ્મં કતં ભવેય્ય, ચિત્તસ્સ અનિરુદ્ધત્તા તં નિસ્સાય ચ રૂપધમ્માનં અનપગતત્તા તે જીવન્તિ એવ નામાતિ. બ્યઞ્જને અભિનિવેસં અકત્વાતિ ‘‘ચિત્તસઙ્ખારા નિરુદ્ધા’’તિ વચનતો તેવ નિરુદ્ધા, ન ચિત્તન્તિ એવં નેય્યત્થં સુત્તં ‘‘નીતત્થ’’ન્તિ અભિનિવેસં અકત્વા. આચરિયાનં નયે ઠત્વાતિ પરમ્પરાગતાનં આચરિયાનં અધિપ્પાયે ઠત્વાતિ અત્થો. ઉપપરિક્ખિતબ્બોતિ સુત્તન્તરાગમતો સુત્તન્તરપદસ્સ અવિપરીતો અત્થો વીમંસિતબ્બો. યથા હિ ‘‘અસઞ્ઞભવો’’તિ વચનતો ‘‘સઞ્ઞાવ તત્થ નત્થિ, ઇતરે પન ચિત્તચેતસિકા સન્તી’’તિ અયમેત્થ અત્થો ન ગય્હતિ. યથા ચ ‘‘નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતન’’ન્તિ વચનતો ‘‘સઞ્ઞાવ તત્થ તાદિસી, ન ફસ્સાદયો’’તિ અયમેત્થ અત્થો ન ગય્હતિ સઞ્ઞાસીસેન દેસનાતિ કત્વા, એવમિધાપિ ‘‘ચિત્તસઙ્ખારા નિરુદ્ધા’’તિ, ‘‘સઞ્ઞાવેદયિતનિરોધો’’તિ ચ દેસનાસીસમેવ. સબ્બેપિ પન ચિત્તચેતસિકા તત્થ નિરુજ્ઝન્તેવાતિ અયમેત્થ અવિપરીતો અત્થો વેદિતબ્બો, તથાપુબ્બાભિસઙ્ખારેન સબ્બેસંયેવ ચિત્તચેતસિકાનં તત્થ નિરુજ્ઝનતો. એતેન યં પુબ્બે ‘‘અઞ્ઞત્તા, તદભાવતો’’તિ ચ યુત્તિવચનં, તદયુત્તં અધિપ્પાયાનવબોધતોતિ દસ્સિતં હોતિ. તેનાહ ‘‘અત્થો હિ પટિસરણં, ન બ્યઞ્જન’’ન્તિ.

ઉપહતાનીતિ બાધિતાનિ. મક્ખિતાનીતિ ધંસિતાનિ. આરમ્મણઘટ્ટનાય ઇન્દ્રિયાનં કિલમથો ચક્ખુના ભાસુરરૂપસુખુમરજદસ્સનેન વિભાવેતબ્બો. તથા હિ ઉણ્હકાલે પુરતો અગ્ગિમ્હિ જલન્તે ખરસ્સરે ચ પણવે આકોટિતે અક્ખીનિ ભેદાનિ વિય ન સહન્તિ સોતાનિ ‘‘સિખરેન વિય અભિહઞ્ઞન્તી’’તિ વત્તારો હોન્તિ.

૪૫૮. રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનમેવ રૂપવિરાગભાવનાવસેન પવત્તં અરૂપજ્ઝાનન્તિ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં વિસ્સજ્જેન્તો ધમ્મસેનાપતિ ‘‘સુખસ્સ ચ પહાના’’તિઆદિના વિસ્સજ્જેસિ. અપગમનેન વિગમેન પચ્ચયા અપગમનપચ્ચયા સુખાદિપ્પહાનાનિ. અધિગમપચ્ચયા પન કસિણેસુ રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં હેટ્ઠિમા તયો ચ આરુપ્પા. ન હિ સક્કા તાનિ અનધિગન્ત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનમધિગન્તું. નિરોધતો વુટ્ઠાનકફલસમાપત્તિન્તિ નિરોધતો વુટ્ઠાનભૂતં અનિચ્ચાનુપસ્સનાસમુદાગતફલસમાપત્તિં. સા હિ ‘‘અનિમિત્તા ચેતોવિમુત્તી’’તિ વુચ્ચતિ. યથા સમથનિસ્સન્દો અભિઞ્ઞા, મેત્તાકરુણામુદિતાબ્રહ્મવિહારનિસ્સન્દો ઉપેક્ખાબ્રહ્મવિહારો, કસિણનિસ્સન્દો આરુપ્પા, સમથવિપસ્સનાનિસ્સન્દો નિરોધસમાપત્તિ, એવં વિપસ્સનાય નિસ્સન્દફલભૂતં સામઞ્ઞફલન્તિ આહ ‘‘વિપસ્સનાનિસ્સન્દાય ફલસમાપત્તિયા’’તિ. આરમ્મણા નામ સારમ્મણધમ્માનં વિસેસતો ઉપ્પત્તિનિમિત્તન્તિ આહ ‘‘સબ્બનિમિત્તાનન્તિ રૂપાદીનં સબ્બારમ્મણાન’’ન્તિ. નત્થિ એત્થ કિઞ્ચિ સઙ્ખારનિમિત્તન્તિ અનિમિત્તા, અસઙ્ખતા ધાતૂતિ આહ ‘‘સબ્બનિમિત્તાપગતાય નિબ્બાનધાતુયા’’તિ. ફલસમાપત્તિસહજાતં મનસિકારં સન્ધાયાહ, ન આવજ્જનમનસિકારં. ન હેત્થ તસ્સ સમ્ભવો અનુલોમાનન્તરં ઉપ્પજ્જનતો.

ઇમસ્મિં ઠાનેતિ ઇધ વુત્તનિરોધસ્સ આદિમજ્ઝપરિયોસાનાનં ગહિતાનં ઇમસ્મિં પરિયોસાનસ્સ ગહિતટ્ઠાને. દ્વીહિ બલેહીતિ સમથવિપસ્સનાબલેહિ. તયો ચ સઙ્ખારાનન્તિ કાયસઙ્ખારાદીનં તિણ્ણં સઙ્ખારાનં. સોળસહિ ઞાણચરિયાહીતિ અનિચ્ચાનુપસ્સના, દુક્ખા, અનત્તા, નિબ્બિદા, વિરાગા, નિરોધા, પટિનિસ્સગ્ગા, વિવટ્ટાનુપસ્સના, સોતાપત્તિમગ્ગો…પે… અરહત્તફલસમાપત્તીતિ ઇમાહિ સોળસહિ ઞાણચરિયાહિ. નવહિ સમાધિચરિયાહીતિ પઠમજ્ઝાનસમાધિઆદીહિ નવહિ સમાધિચરિયાહિ. યો યથાવુત્તાસુ ચરિયાસુ પુગ્ગલસ્સ વસીભાવો, સા વસીભાવતાપઞ્ઞા. અસ્સા સા કથિતાતિ યોજના. વિનિચ્છયકથાતિ વિનિચ્છયવસેન પવત્તા અટ્ઠકથા કથિતા. તસ્મા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૬૮-૮૬૯) તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૨.૮૬૮) વુત્તનયેન વેદિતબ્બા.

વલઞ્જનસમાપત્તિ અરિયવિહારવસેન વિહરણસમાપત્તિ. ઠિતિયાતિ એત્થ પબન્ધટ્ઠિતિ અધિપ્પેતા, ન ખણટ્ઠિતિ. કસ્મા? સમાપજ્જનત્તા. તેનાહ ‘‘ઠિતિયાતિ ચિરટ્ઠિતત્થ’’ન્તિ. અદ્ધાનપરિચ્છેદોતિ એત્તકં કાલં સમાપત્તિયા વીતિનામેસ્સામીતિ પગેવ કાલપરિચ્છેદો. રૂપાદિનિમિત્તવસેનાતિ કમ્મકમ્મનિમિત્તગતિનિમિત્તેસુ યથારહં લબ્ભમાનરૂપાદિનિમિત્તવસેન. તત્થ યસ્મા કમ્મનિમિત્તે છબ્બિધમ્પિ આરમ્મણં લબ્ભતિ, તસ્મા ‘‘સબ્બનિમિત્તાન’’ન્તિ વુત્તં, ન સબ્બેસં આરમ્મણાનં એકજ્ઝં, એકન્તતો વા મનસિકાતબ્બતો. લક્ખણવચનઞ્હેતં યથા ‘‘દાતબ્બમેતં ભેસજ્જં, યદિ મે બ્યાધિતા સિયુ’’ન્તિ.

૪૫૯. નીલમ્પિ સઞ્જાનાતીતિઆદિના નીલાદિગ્ગહણમુખેન તંવણ્ણાનં સત્તાનં સઞ્જાનનં અવેરાદિભાવમનસિકરણં જોતિતન્તિ આહ ‘‘એતસ્મિઞ્હિ ઠાને અપ્પમાણા ચેતોવિમુત્તિ કથિતા’’તિ. એત્થ આકિઞ્ચઞ્ઞં કથિતન્તિ સમ્બન્ધો. ‘‘એત્થ સુઞ્ઞતા’’તિ, ‘‘એત્થ અનિમિત્તા’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ન્તિ ‘‘ઇધ અઞ્ઞં અભિનવં નામ નત્થી’’તિઆદિના વુત્તં અત્થવચનં. એતાતિ અપ્પમાણચેતોવિમુત્તિઆદયો. એકનામકાતિ એકેકનામકા, યે નાનાબ્યઞ્જનાતિ અધિપ્પેતા. એકો ધમ્મોતિ અરહત્તફલસમાપત્તિ. ચતુનામકોતિ અપ્પમાણચેતોવિમુત્તિઆદિનામકો. એતન્તિ એતમત્થં. અપ્પમાણાતિ અનોધિસો, ઓધિસોપિ વા ‘‘એત્તકા’’તિ અપરિમિતા. અસેસેત્વાતિ અસુભસમાપત્તિ વિય એકસ્સેવ અગ્ગહણતો.

કિઞ્ચાપિ અસુભનિમિત્તારમ્મણમ્પિ કિઞ્ચનં હોતિ, આરમ્મણસઙ્ઘટ્ટનસ્સ કિઞ્ચનસ્સ અસુભસમાપત્તીનમ્પિ પટિભાગનિમિત્તસઙ્ખાતં આરમ્મણં સબિમ્બં વિય વિગ્ગહં કિઞ્ચનં હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, ન તથા ઇમસ્સાતિ. નનુ બ્રહ્મવિહારપઠમારુપ્પાનમ્પિ પટિભાગનિમિત્તભૂતં કિઞ્ચિ આરમ્મણં નત્થીતિ? સચ્ચં નત્થિ, અયં પન પઠમારુપ્પવિઞ્ઞાણં વિય ન પટિભાગનિમિત્તભૂતઆરમ્મણતાય એવં વુત્તા. અત્તેનાતિ અત્તના. ભવતિ એતેન અત્તાતિ અભિધાનં બુદ્ધિ ચાતિ ભાવો, અત્તા. ભાવ-સદ્દોપિ અત્તપરિયાયોતિ આહ ‘‘ભાવપોસપુગ્ગલાદિસઙ્ખાતેના’’તિ. નેસં અપ્પમાણસમાધિઆદીનં ચતુન્નં. ‘‘નાનતા પાકટાવા’’તિ વુત્તં નાનત્તં ભૂમિતો આરમ્મણતો ચ દસ્સેતું ‘‘અત્થો પના’’તિઆદિ વુત્તં. પરિત્તાદિભાવેન અતીતાદિભાવેન અજ્ઝત્તાદિભાવેન ચ ન વત્તબ્બં આરમ્મણં એતિસ્સાતિ નવત્તબ્બારમ્મણા નિબ્બાનારમ્મણફલસમાપત્તિભાવતો.

એત્તકોતિ રાગાદીહિ સંકિલિટ્ઠતાય એત્તકપ્પમાણો, ઉત્તાનો પરિત્તચેતસોતિ અત્થો. નિબ્બાનમ્પિ અપ્પમાણમેવ પમાણકરણાનં અભાવેનાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. અકુપ્પાતિ અરહત્તફલચેતોવિમુત્તિ પટિપક્ખેહિ અકોપનીયતાય. કિઞ્ચતીતિ કત્તરિ પઠિતો ધાતુ મદ્દનત્થોતિ આહ ‘‘કિઞ્ચતિ મદ્દતી’’તિ. તસ્સ પયોગં દસ્સેતું ‘‘મનુસ્સા કિરા’’તિઆદિ વુત્તં.

સમૂહાદિઘનવસેન સકિચ્ચપરિચ્છેદતાય ચ સવિગ્ગહા વિય ઉપટ્ઠિતા સઙ્ખારા નિચ્ચાદિગ્ગાહસ્સ વત્થુતાય ‘‘નિચ્ચનિમિત્તં સુખાદિનિમિત્ત’’ન્તિ ચ વુચ્ચતિ. વિપસ્સના પન તત્થ ઘનવિનિબ્ભોગં કરોન્તી નિચ્ચાદિગ્ગાહં વિધમેન્તી ‘‘નિમિત્તં સમુગ્ઘાતેતી’’તિ વુત્તા ઘનનિમિત્તસ્સ આરમ્મણભૂતસ્સ અભાવા. ન ગહિતાતિ એકત્થપદનિદ્દેસે પાળિયં કસ્મા ન ગહિતા? સાતિ સુઞ્ઞતા ચેતોવિમુત્તિ. સબ્બત્થાતિ અપ્પમાણાચેતોવિમુત્તિઆદિનિદ્દેસેસુ. આરમ્મણવસેનાતિ આરમ્મણવસેનપિ એકત્થા, ન કેવલં સભાવસરસતોવ. ઇમિના પરિયાયેનાતિ અપ્પમાણતોતિઆદિના આરમ્મણતો લદ્ધપરિયાયેન. અઞ્ઞસ્મિં પન ઠાનેતિ આકિઞ્ચઞ્ઞાદિસદ્દપવત્તિહેતુતો અઞ્ઞેન હેતુના અપ્પમાણાતિસદ્દપ્પવત્તિયં એતસ્સ ચેતોવિમુત્તિયા હોન્તિ. એસ નયો સેસેસુપિ. ઇમિના પરિયાયેનાતિ ઇમિના તાય તાય સમઞ્ઞાય વોહરિતબ્બતાપરિયાયેન. સચ્ચાનં દસ્સનમુખેન વટ્ટવસેન ઉટ્ઠિતદેસનં અરહત્તેન કૂટં ગણ્હન્તો યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસિ. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

મહાવેદલ્લસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૪. ચૂળવેદલ્લસુત્તવણ્ણના

૪૬૦. અયં દેસના યસ્મા પુચ્છાવિસ્સજ્જનવસેન પવત્તા, તસ્મા પુચ્છકવિસ્સજ્જકે પુચ્છાનિમિત્તઞ્ચ સમુદાયતો વિભાવેતું ‘‘કો પનાય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઉપાસકત્તન્તિ અમગ્ગાગતં ઉપાસકત્તં. તેસન્તિ એકાદસનહુતાનં. મગ્ગાગતેન ઉપસમેન સન્તિન્દ્રિયો સન્તમાનસો.

‘‘કિં નુ ખો અજ્જ ભવિસ્સતિ અય્યપુત્તો’’તિ વીથિં ઓલોકયમાના. ઓલમ્બનત્થન્તિ તસ્સ હત્થાવલમ્બનત્થં પુબ્બાચિણ્ણવસેન અત્તનો હત્થં પસારેસિ. બહિદ્ધાતિ અત્તના અઞ્ઞં વિસભાગવત્થું સન્ધાય વદતિ. પરિભેદકેનાતિ પેસુઞ્ઞવાદિના.

અધિગમપ્પિચ્છતાય ‘‘ન પકાસેતબ્બો’’તિ ચિન્તેસિ. પુન તં અનુકમ્પન્તો ‘‘સચે ખો પનાહ’’ન્તિઆદિં ચિન્તેસિ. એસો ધમ્મોતિ એસો લોકુત્તરધમ્મો. વિવટ્ટં ઉદ્દિસ્સ ઉપચિતં નિબ્બેધભાગિયં કુસલં ઉપનિસ્સયો. ‘‘યદિ મે ઉપનિસ્સયો અત્થિ, સક્કા એતં પટિલદ્ધું. સચેપિ નત્થિ, આયતિં ઉપનિસ્સયો ભવિસ્સતી’’તિ ચિરકાલપરિભાવિતાય ઘટે પદીપજાલા વિય અબ્ભન્તરે દિપ્પમાનાય હેતુસમ્પત્તિયા ચોદિયમાના આહ ‘‘એવં સન્તે મય્હં પબ્બજ્જં અનુજાનાથા’’તિ.

લાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ સુચિરકાલં કતૂપચિતપુઞ્ઞતાય. અભિનીહારસમ્પન્નત્તાતિ સુજાતત્થેરસ્સ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો અગ્ગસાવકસ્સ નિપચ્ચકારં કત્વા – ‘‘તુમ્હેહિ દિટ્ઠધમ્મસ્સ ભાગી અસ્સ’’ન્તિ નિબ્બેધભાગિયં દાનં દત્વા કતપત્થનાસઙ્ખાતસમ્પન્નાભિનીહારત્તા. નાતિચિરં કિલમિત્થાતિ કમ્મટ્ઠાનં ભાવેન્તી વિપસ્સનાય પરિપાકવસેન ચિરં ન કિલમિત્થ. વુત્તમેવત્થં વિવરિતું ‘‘ઇતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ વુત્તં. દુતિયગમનેનાતિ પબ્બાજનત્થં ગમનતો દુતિયગમનેન.

ઉપનેત્વાતિ પઞ્હસ્સ અત્થભાવેન ઉપનેત્વા. સક્કાયન્તિ સકાયં. ઉપનિક્ખિત્તં કિઞ્ચિ વત્થું સમ્પટિચ્છમાના, વિય સમ્પટિચ્છન્તી વિય. એકો એવ પાસો એતિસ્સાતિ એકપાસકા, ગણ્ઠિ. સા હિ સુમોચિયા, અનેકપાસા પન દુમ્મોચિયા, એકપાસગ્ગહણં વિસ્સજ્જનસ્સ સુકરભાવદસ્સનત્થં. પટિસમ્ભિદાવિસયે ઠત્વાતિ એતેન થેરિયા પભિન્નપટિસમ્ભિદતં દસ્સેતિ. પચ્ચયભૂતાતિ આરમ્મણાદિવસેન પચ્ચયભૂતા.

થેરિયા વિસેસાધિગમસ્સ અત્તનો અવિસયતાય વિસાખો ‘‘ન સક્કા’’તિઆદિના ચિન્તેસીતિ દટ્ઠબ્બં. સચ્ચવિનિબ્ભોગપઞ્હબ્યાકરણેનાતિ સચ્ચપરિયાપન્નસ્સ ધમ્મસ્સ દસ્સનતો અઞ્ઞાનઞ્ઞત્થનિદ્ધારણભેદનાસઙ્ખાતસ્સ વિનિબ્ભોગપઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જનેન. દ્વે સચ્ચાનીતિ દુક્ખસમુદયસચ્ચાનિ. પટિનિવત્તેત્વાતિ પરિવત્તેત્વા. ગણ્ઠિપઞ્હન્તિ દુબ્બિનિબ્બેધતાય ગણ્ઠિભૂતં પઞ્હં.

ન તંયેવ ઉપાદાનં તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા એકદેસસ્સ સમુદાયતાભાવતો, સમુદાયસ્સ ચ એકદેસતાભાવતો. નાપિ અઞ્ઞત્ર પઞ્ચહિ ઉપાદાનક્ખન્ધેહિ ઉપાદાનં તસ્સ તદેકદેસભાવતો. ન હિ એકદેસો સમુદાયવિનિમુત્તો હોતિ. યદિ હિ તઞ્ઞેવાતિઆદિના ઉભયપક્ખેપિ દોસં દસ્સેતિ. રૂપાદિસભાવમ્પીતિ રૂપવેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણસભાવમ્પિ, ફસ્સચેતનાદિસભાવમ્પિ ઉપાદાનં સિયા. અઞ્ઞત્ર સિયાતિ પઞ્ચહિ ઉપાદાનક્ખન્ધેહિ વિસુંયેવ ઉપાદાનં યદિ સિયા. પરસમયેતિ નિકાયવાદે. ચિત્તવિપ્પયુત્તો અનુસયોતિ નિદસ્સનમત્તમેતં નિકાયવાદે ચિત્તસભાવાભાવવિઞ્ઞાણાદીનમ્પિ ચિત્તવિપ્પયુત્તભાવપટિજાનનતો. એવં બ્યાકાસીતિ ‘‘ન ખો, આવુસો’’તિઆદિના ખન્ધગતછન્દરાગભાવેન બ્યાકાસિ. અત્થધમ્મનિચ્છયસમ્ભવતો અસમ્બન્ધેન. તેસુ કત્થચિપિ અસમ્મુય્હનતો અવિત્થાયન્તેન. પુચ્છાવિસયે મોહન્ધકારવિગમનેન પદીપસહસ્સં જાલેન્તેન વિય. સઉપાદાનુપાદાનટ્ઠાનં અનુત્તાનતાય પચુરજનસ્સ ગૂળ્હો. અગ્ગહિતસઙ્કેતાનં કેસઞ્ચિ પટિચ્છાદિતસદિસત્તા પટિચ્છન્નો. તિલક્ખણબ્ભાહતધમ્મવિસયતાય તિલક્ખણાહતો. ગમ્ભીરઞાણગોચરતાય ગમ્ભીરો. લદ્ધપતિટ્ઠા અરિયસચ્ચસમ્પટિવેધનતો. એવં દિટ્ઠધમ્માદિભાવતો વેસારજ્જપ્પત્તા. સબ્બસો નિવુત્થબ્રહ્મચરિયતાય તિણ્ણં ભવાનમ્પિ અપરભાગે નિબ્બાને નિવુત્થવતીતિ ભવમત્થકે ઠિતા.

૪૬૧. ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ પદુદ્ધારં કત્વા ‘‘ઇધેકચ્ચો’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૧૩૦) પટિસમ્ભિદાપાઠેન તદત્થં વિવરતિ. તત્થ અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ અત્તાતિ સમનુપસ્સતિ, અત્તભાવેન સમનુપસ્સતિ. અહન્તિ અત્તાનં નિદ્દિસતિ. અહંબુદ્ધિનિબન્ધનઞ્હિ અત્તાનં અત્તવાદી પઞ્ઞપેતિ, તસ્મા યં રૂપં સો અહન્તિ યદેતં મમ રૂપં નામ, સો અહન્તિ વુચ્ચમાનો મમ અત્તા તં મમ રૂપન્તિ રૂપઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં અનઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ. તથા પસ્સતો ચ અત્તા વિય રૂપં, રૂપં વિય વા અત્તા અનિચ્ચોતિ આપન્નમેવ. અચ્ચીતિ જાલસિખા. સા ચે વણ્ણો, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાવ સિયા, ન કાયવિઞ્ઞેય્યા, વણ્ણોપિ વા કાયાદિવિઞ્ઞેય્યો અચ્ચિયા અનઞ્ઞત્તાતિ ઉપમેય્યં વિય ઉપમાપિ દિટ્ઠિગતિકસ્સ અયુત્તાવ. દિટ્ઠિપસ્સનાયાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિસઙ્ખાતાય પસ્સનાય પસ્સતિ, ન તણ્હામાનપઞ્ઞાનુપસ્સનાય. અરૂપં વેદનાદિં અત્તાતિ ગહેત્વા છાયાય રુક્ખાધીનતાય છાયાવન્તં રુક્ખં વિય, રૂપસ્સ સન્તકભાવેન અત્તાધીનતાય રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. પુપ્ફાધીનતાય પુપ્ફસ્મિં ગન્ધં વિય આધેય્યભાવેન અત્તાધીનતાય રૂપસ્સ અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ. યથા કરણ્ડો મણિનો આધારો, એવં રૂપમ્પિ અત્તનો આધારોતિ કત્વા અત્તાનં રૂપસ્મિં સમનુપસ્સતિ. એસેવ નયોતિ ઇમિના અત્તનો વેદનાદીહિ અનઞ્ઞત્તં તેસઞ્ચાધારણતં નિસ્સિતતઞ્ચ યથાવુત્તં અતિદિસતિ.

અરૂપં અત્તાતિ કથિતં ‘‘વેદનાવન્ત’’ન્તિઆદીસુ વિય રૂપેન વોમિસ્સકતાય અભાવતો. રૂપારૂપમિસ્સકો અત્તા કથિતો રૂપેન સદ્ધિં સેસારૂપધમ્માનં અત્તાતિ ગહિતત્તા. ઉચ્છેદદિટ્ઠિ કથિતા રૂપાદીનં વિનાસદસ્સનતો. તેનેવાહ ‘‘રૂપં અત્તાતિ યો વદેય્ય, તં ન ઉપપજ્જતિ, અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચાતિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતી’’તિઆદિ. અવસેસેસૂતિ પન્નરસસુ ઠાનેસુ. સસ્સતદિટ્ઠિ કથિતા રૂપવન્તાદિભાવેન ગહિતસ્સ અનિદ્ધારિતરૂપત્તા.

દિટ્ઠિગતિકો યં વત્થું અત્તાતિ સમનુપસ્સતિ, યેભુય્યેન તં નિચ્ચં સુખન્તિ ચ સમનુપસ્સતેવ. સાવકો પન તપ્પટિક્ખેપેન સબ્બે ધમ્મા અનત્તાતિ સુદિટ્ઠત્તા રૂપં અત્તાતિ ન સમનુપસ્સતિ, તથાભૂતો ચ અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ સમનુપસ્સતિ, તથા વેદનાદયોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન રૂપં અત્તતો’’તિઆદિમાહ. એવં ભવદિટ્ઠિપિ અવિજ્જાભવતણ્હા વિય વટ્ટસ્સ સમુદયોયેવાતિ દિટ્ઠિકથાયં ‘‘એત્તકેન ગમનં હોતી’’તિઆદિ. દિટ્ઠિપ્પહાનકથાયઞ્ચ ‘‘એત્તકેન ગમનં ન હોતી’’તિઆદિ વુત્તં.

૪૬૨. હેટ્ઠા વુત્તમત્થમેવ પુચ્છિતત્તા ‘‘થેરિયા પટિપુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બો’’તિ વત્વા પટિપુચ્છનવિધિં દસ્સેતું ‘‘ઉપાસકા’’તિઆદિ વુત્તં. પટિપત્તિવસેનાતિ સક્કાયનિરોધગામિનિપટિપદાભાવેન. સઙ્ખતાસઙ્ખતવસેન લોકિયલોકુત્તરવસેન સઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતવસેનાતિ ‘‘વસેના’’તિ પદં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. તત્થ કામં અસઙ્ખતો નામ મગ્ગો નત્થિ, કિં સઙ્ખતો, ઉદાહુ અસઙ્ખતોતિ પન પુચ્છાવસેન તથા વુત્તં? ‘‘અરિયો’’તિ વચનેનેવ મગ્ગસ્સ લોકુત્તરતો સિદ્ધા, સઙ્ગાહકખન્ધપરિયાપન્નાનં પન મગ્ગધમ્માનમ્પિ સિયા લોકિયતાતિ ઇધ લોકિયગ્ગહણં. કિઞ્ચાપિ સઙ્ગહિતપદમેવ પાળિયં આગતં, ન અસઙ્ગહિતપદં, યે પન સઙ્ગાહકભાવેન વુત્તા, તે સઙ્ગહિતા ન હોન્તીતિ અટ્ઠકથાયં અસઙ્ગહિતગ્ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સઙ્ખતોતિઆદીસુ સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતોતિ સઙ્ખતો. તથાભૂતો ચ તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ પુબ્બભાગચેતનાતિ મય્હં મગ્ગો અટ્ઠઙ્ગિકો હોતુ સત્તઙ્ગિકો વાતિ ચેતિતભાવેન ચેતિતો. સહજાતચેતનાયપિ ચેતિતોવ તસ્સા સહકારીકારણભાવતો, તતો એવ પકપ્પિતો આયૂહિતો. પચ્ચયેહિ નિપ્ફાદિતત્તા કતો નિબ્બત્તિતો ચ. સમાપજ્જન્તેન અત્તનો સન્તાને સમ્મદેવ આપજ્જન્તેન ઉપ્પાદેન્તેન. ઇતિ સત્તહિપિ પદેહિ પચ્ચયનિબ્બત્તિતંયેવ અરિયમગ્ગસ્સ દસ્સેતિ.

અસઙ્ગહિતો ખન્ધાનં પદેસો એતસ્સ અત્થીતિ મગ્ગો સપ્પદેસો. નત્થિ એતેસં પદેસાતિ ખન્ધા નિપ્પદેસા. પદિસ્સતિ એતેન સમુદાયોતિ હિ પદેસો, અવયવો. અયન્તિ મગ્ગો. સપ્પદેસત્તા એકદેસત્તા. નિપ્પદેસેહિ સમુદાયભાવતો નિરવસેસપદેસેહિ. યથા નગરં રજ્જેકદેસભૂતં તદન્તોગધત્તા રજ્જેન સઙ્ગહિતં, એવં અરિયમગ્ગો ખન્ધત્તયેકદેસભૂતો તદન્તોગધત્તા તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતોતિ દસ્સેતિ ‘‘નગરં વિય રજ્જેના’’તિ ઇમિના. સજાતિતોતિ સમાનજાતિતાય, સમાનસભાવત્તા એવાતિ અત્થો. એત્થ ચ સીલક્ખન્ધો ‘‘નવ કોટિસહસ્સાની’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૦; અપ. અટ્ઠ. ૨.૫૫.૫૫; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩૭) વુત્તપભેદવસેન ચેવ સમ્પત્તસમાદાનવિરતિઆદિવસેન ચ ગય્હમાનો નિપ્પદેસો, મગ્ગસીલં પન આજીવટ્ઠમકમેવ સમુચ્છેદવિરતિમત્તમેવાતિ સપ્પદેસં. સમાધિક્ખન્ધો પરિત્તમહગ્ગતાદિવસેન ચેવ ઉપચારપ્પનાસમાધિવસેન ચ અનેકભેદતાય નિપ્પદેસો, મગ્ગસમાધિ પન લોકુત્તરોવ, અપ્પનાસમાધિ એવાતિ સપ્પદેસો. તથા પઞ્ઞાક્ખન્ધો પરિત્તમહગ્ગતાદિવસેન ચેવ સુતમયઞાણાદિવસેન ચ અનેકભેદતાય નિપ્પદેસો, મગ્ગપઞ્ઞા પન લોકુત્તરાવ, ભાવનામયા એવાતિ સપ્પદેસા. અત્તનો ધમ્મતાયાતિ સહકારીકારણં અનપેક્ખિત્વા અત્તનો સભાવેન અત્તનો બલેન અપ્પેતું ન સક્કોતિ વીરિયેન અનુપત્થમ્ભિતં, સતિયા ચ અનુપટ્ઠિતં. પગ્ગહકિચ્ચન્તિ યથા કોસજ્જપક્ખે ન પતિતા ચિત્તટ્ઠિતિ, તથા પગ્ગણ્હનકિચ્ચં. અપિલાપનકિચ્ચન્તિ યથા આરમ્મણે ન પિલવતિ, એવં અપિલાપનકિચ્ચં.

એકતો જાતાતિ સહજાતા. પિટ્ઠિં દત્વા ઓનતસહાયો વિય વાયામો સમાધિસ્સ આરમ્મણે અપ્પનાય વિસેસપચ્ચયભાવતો. અંસકૂટં દત્વા ઠિતસહાયો વિય સતિ સમાધિસ્સ આરમ્મણે દળ્હપવત્તિયા પચ્ચયભાવતો. કિરિયતોતિ ઉપકારકિરિયતો.

આકોટેત્વાતિ આરમ્મણં આહનિત્વા. તથા હિ વિતક્કો ‘‘આહનનરસો’’તિ, યોગાવચરો ચ ‘‘કમ્મટ્ઠાનં તક્કાહતં વિતક્કપરિયાહતં કરોતી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધાપીતિ સમ્માદિટ્ઠિસઙ્કપ્પેસુ. કિરિયતોતિ વુત્તપ્પકારઉપકારકિરિયતો.

સુભસુખાદિનિમિત્તગ્ગાહવિધમનં ચતુકિચ્ચસાધનં. પચ્ચયત્તેનાતિ સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન. ચતુકિચ્ચસાધનવસેનેવાતિ ઇદં મગ્ગવીરિયસ્સેવ ગહિતભાવદસ્સનં. તઞ્હિ એકંયેવ હુત્વા ચતુકિચ્ચં યથાવુત્તઉપકારકસભાવેન ચ પરિવારટ્ઠેન પરિક્ખારો હોતિ. મગ્ગસમ્પયુત્તધમ્માનન્તિ ઇમિના મગ્ગધમ્માનમ્પિ ગહણં, ન તંસમ્પયુત્તફસ્સાદીનંયેવ. એકચિત્તક્ખણિકાતિ મગ્ગચિત્તુપ્પાદવસેન એકચિત્તક્ખણિકા.

સત્તહિ ઞાણેહીતિ પરમુક્કંસગતેહિ સત્તહિ જવનેહિ સમ્પયુત્તઞાણેહિ, સત્તહિ વા અનુપસ્સનાઞાણેહિ. આદિતો સેવના આસેવના, તતો પરં વડ્ઢના ભાવના, પુનપ્પુનં કરણં બહુલીકમ્મન્તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘અઞ્ઞેન ચિત્તેના’’તિઆદિ. અધિપ્પાયવસેન નિદ્ધારેત્વા ગહેતબ્બત્થં સુત્તં નેય્યત્થં. યથારુતવસેન ગહેતબ્બત્થં નીતત્થં. એવં સન્તેતિ યદિ ઇદં સુત્તં નીતત્થં, આસેવનાદિ ચ વિસું વિસું ચિત્તેહિ હોતિ, એવં સન્તે. આસેવનાદિ નામ ચિત્તસ્સ અનેકવારં ઉપ્પત્તિયા હોતિ, ન એકવારમેવાતિ આહ ‘‘એકં ચિત્ત’’ન્તિઆદિ. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – આસેવનાવસેન પવત્તમાનં ચિત્તં સુચિરમ્પિ કાલં આસેવનાવસેનેવ પવત્તેય્ય, તથા ભાવનાબહુલીકમ્મવસેન પવત્તમાનાનિપિ, ન ચેત્થ એત્તકાનેવ ચિત્તાનિ આસેવનાવસેન પવત્તન્તિ, એત્તકાનિ ભાવનાવસેન, બહુલીકમ્મવસેનાતિ નિયમો લબ્ભતિ. ઇતિ અનેકચિત્તક્ખણિકઅરિયમગ્ગં વદન્તસ્સ દુન્નિવારિયોવાયં દોસો. યથા પન પુબ્બભાગેપિ નાનાચિત્તેસુ પવત્તપરિઞ્ઞાદિકિચ્ચાનં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં પટિવેધકાલે યથારહં ચતુકિચ્ચસાધનં, એકચિત્તક્ખણિકા ચ પવત્તિ, એવં વિપસ્સનાય પવત્તાભિસઙ્ખારવસેન આસેવનાભાવનાબહુલીકમ્માનિ પટિવેધકાલે એકચિત્તક્ખણિકાનેવ હોન્તીતિ વદન્તાનં આચરિયાનં ન કોચિ દોસો આસેવનાદીહિ કાતબ્બકિચ્ચસ્સ તદા એકચિત્તક્ખણેયેવ સિજ્ઝનતો. તેનાહ ‘‘એકચિત્તક્ખણિકાવા’’તિઆદિ. સચે સઞ્જાનાતીતિ સચે સઞ્ઞત્તિં ગચ્છતિ. યાગું પિવાહીતિ ઉય્યોજેતબ્બો ધમ્મસાકચ્છાય અભબ્બભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

૪૬૩. પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન કાયસઞ્ચેતનાદિ લક્ખણે કાયસઙ્ખારાદિકેપિ સઙ્ગણ્હાતિ, ન અપુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારે એવ. કાયપટિબદ્ધત્તા કાયેન સઙ્ખરીયતિ, ન કાયસમુટ્ઠાનત્તા. ચિત્તસમુટ્ઠાના હિ તે ધમ્માતિ. નિબ્બત્તીયતીતિ ચ ઇદં કાયે સતિ સબ્ભાવં, અસતિ ચ અભાવં સન્ધાય વુત્તં. વાચન્તિ વચીઘોસં. સઙ્ખરોતીતિ જનેતિ. તેનાહ ‘‘નિબ્બત્તેતી’’તિ. ન હિ તં વિતક્કવિચારરહિતચિત્તં વચીઘોસં નિબ્બત્તેતું સક્કોતિ. ચિત્તપટિબદ્ધત્તાતિ એતેન ચિત્તસ્સ નિસ્સયાદિપચ્ચયભાવો ચિત્તસઙ્ખારસઙ્ખરણન્તિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞમિસ્સાતિ અત્થતો ભિન્નાપિ કાયસઙ્ખારાદિવચનવચનીયભાવેન અઞ્ઞમઞ્ઞમિસ્સિતા અભિન્ના વિય, તતો એવ આલુળિતા સંકિણ્ણા અવિભૂતા અપાકટા દુદ્દીપના દુવિઞ્ઞાપયા. આદાનગ્ગહણમુઞ્ચનચોપનાનીતિ યસ્સ કસ્સચિ કાયેન આદાતબ્બસ્સ આદાનસઙ્ખાતં ગહણં, વિસ્સજ્જનસઙ્ખાતં મુઞ્ચનં, યથાતથાચલનસઙ્ખાતં ચોપનન્તિ ઇમાનિ પાપેત્વા સાધેત્વા ઉપ્પન્ના. કાયતો પવત્તા સઙ્ખારા, કાયેન સઙ્ખરીયન્તીતિ ચ કાયસઙ્ખારાત્વેવ વુચ્ચન્તિ. હનુસંચોપનન્તિ હનુસઞ્ચલનં. વચીભેદન્તિ વાચાનિચ્છારણં. વાચં સઙ્ખરોન્તીતિ કત્વા ઇધ વચીસઙ્ખારાત્વેવ વુચ્ચન્તિ.

૪૬૪. સમાપજ્જિસ્સન્તિ પદં નિરોધસ્સ આસન્નાનાગતભાવવિસયં આસન્નં વજ્જેત્વા દૂરસ્સ ગહણે પયોજનાભાવતો. નિરોધપાદકસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનચિત્તસ્સ ચ ગહણતો પટ્ઠાય નિરોધં સમાપજ્જતિ નામાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘પદદ્વયેન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિકાલો કથિતો’’તિ વુત્તં. તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતીતિ એત્થ અદ્ધાનપરિચ્છેદચિત્તગ્ગહણં ઇતરેસં નાનન્તરિયભાવતો. ન હિ બલદ્વયઞાણસમાધિચરિયાનં વસીભાવાપાદનચિત્તેહિ વિના અદ્ધાનપરિચ્છેદચિત્તં અચિત્તકભાવાય હોતિ.

સેસસઙ્ખારેહીતિ કાયસઙ્ખારચિત્તસઙ્ખારેહિ. દુતિયજ્ઝાનેયેવ નિરુજ્ઝતિ અનુપ્પત્તિનિરોધેન. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. વુટ્ઠહિસ્સન્તિ પદં વુટ્ઠહનસ્સ આસન્નાનાગતભાવવિસયં આસન્નં વજ્જેત્વા દૂરસ્સ ગહણે પયોજનાભાવતો. નિરોધતો વુટ્ઠાનસ્સ ચ ચિત્તુપ્પાદેન પરિચ્છિન્નત્તા તતો ઓરમેવાતિ આહ ‘‘પદદ્વયેન અન્તોનિરોધકાલો કથિતો’’તિ. તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતીતિ યથા યથાપરિચ્છિન્નકાલમેવ અચિત્તકભાવો, તતો પરં સચિત્તકભાવો હોતિ, તથા નિરોધસ્સ પરિકમ્મચિત્તં ઉપ્પાદિતં હોતિ.

પટિસઙ્ખાતિ પટિસઙ્ખાય ઇદમેવ કાતબ્બં જાનિત્વા અપ્પવત્તિમત્તં. સમાપજ્જન્તીતિ અચિત્તકભાવં સમ્પદેવ આપજ્જન્તિ. અથ કસ્મા સત્તાહમેવ સમાપજ્જન્તીતિ? યથાકાલપરિચ્છેદકરણતો, તઞ્ચ યેભુય્યેન આહારૂપજીવીનં સત્તાનં ઉપાદિન્નકપવત્તસ્સ એકદિવસં ભુત્તાહારસ્સ સત્તાહમેવ યાપનતો.

સબ્બા ફલસમાપત્તિ અસ્સાસપસ્સાસે ન સમુટ્ઠાપેતીતિ ઇદં નત્થીતિ આહ ‘‘સમુટ્ઠાપેતી’’તિ. યા પન ન સમુટ્ઠાપેતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘ઇમસ્સ પન…પે… ન સમુટ્ઠાપેતી’’તિ આહ. તત્થ ઇમસ્સાતિ ઇધ પાળિયં વુત્તનિરોધસમાપજ્જનભિક્ખુનો. તસ્સ પન ફલસમાપત્તિ ચતુત્થજ્ઝાનિકાવાતિ નિયમો નત્થીતિ આહ ‘‘કિં વા એતેના’’તિઆદિ. અબ્બોહારિકાતિ સુખુમત્તભાવપ્પત્તિયા ‘‘અત્થી’’તિ વોહરિતું અસક્કુણેય્યાતિ કેચિ. નિરોધસ્સ પન પાદકભૂતાય ચતુત્થજ્ઝાનાદિસમાધિચરિયાય વસેન અચતુત્થજ્ઝાનિકાપિ નિરોધાનન્તરફલસમાપત્તિ અસ્સાસપસ્સાસે ન સમુટ્ઠાપેતીતિ અભાવતો એવ તે અબ્બોહારિકા વુત્તા. એવઞ્ચ કત્વા સઞ્જીવત્થેરવત્થુમ્હિ આનીતસમાપત્તિફલનિદસ્સનમ્પિ સુટ્ઠુ ઉપપજ્જતિ. તેનાહ ‘‘ભવઙ્ગસમયેનેવેતં કથિત’’ન્તિ. કિરિયમયપવત્તવળઞ્જનકાલેતિ એત્થ કિરિયમયપવત્તં કાયવચીવિઞ્ઞત્તિવિપ્ફારો, તસ્સ વળઞ્જનકાલે પવત્તનસમયે. વાચં અભિસઙ્ખાતું ન સક્કોન્તિ અવિઞ્ઞત્તિજનકત્તા તેસં વિતક્કવિચારાનં.

સગુણેનાતિ સરસેન, સભાવેનાતિ અત્થો. સુઞ્ઞતા નામ ફલસમાપત્તિ રાગાદીહિ સુઞ્ઞત્તા. તથા રાગનિમિત્તાદીનં અભાવા અનિમિત્તા, રાગપણિધિઆદીનં અભાવા અપ્પણિહિતાતિ આહ ‘‘અનિમિત્તઅપ્પણિહિતેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. અનિમિત્તં અપ્પણિહિતઞ્ચ નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નફલસમાપત્તિયં ફસ્સો અનિમિત્તો ફસ્સો અપ્પણિહિતો ફસ્સો નામાતિ ઇમમત્થં ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના અતિદિસતિ.

અત્તસુઞ્ઞતાદસ્સનતો અનત્તાનુપસ્સના સુઞ્ઞતા, નિચ્ચનિમિત્તુગ્ઘાટનતો અનિચ્ચાનુપસ્સના અનિમિત્તા, સુખપ્પણિધિપટિક્ખેપતો દુક્ખાનુપસ્સના અપ્પણિહિતાતિ આહ – ‘‘સુઞ્ઞતા…પે… વિપસ્સનાપિ વુચ્ચતી’’તિ. અનિચ્ચતો વુટ્ઠાતીતિ સઙ્ખારાનં અનિચ્ચાકારગ્ગાહિનિયા વુટ્ઠાનગામિનિયા પરતો એકતોવુટ્ઠાનઉભતોવુટ્ઠાનેહિ નિમિત્તપવત્તતો વુટ્ઠાતિ. અનિચ્ચતો પરિગ્ગહેત્વાતિ ચ ઇદં ‘‘ન એકન્તિકં એવમ્પિ હોતી’’તિ કત્વા વુત્તં. એસ નયો સેસેસુપિ. અપ્પણિહિતવિપસ્સનાય મગ્ગોતિઆદિના, સુઞ્ઞતવિપસ્સનાય મગ્ગોતિઆદિના ચ યોજનં સન્ધાયાહ ‘‘એસેવ નયો’’તિ. વિકપ્પો આપજ્જેય્ય આગમનસ્સ વવત્થાનસ્સ અભાવેન અવવત્થાનકરત્તા. એવઞ્હિ તયો ફસ્સા ફુસન્તીતિ એવં સગુણતો આરમ્મણતો ચ નામલાભે સુઞ્ઞતાદિનામકા તયો ફસ્સા ફુસન્તીતિ અનિયમવચનં. સમેતિ યુજ્જતિ એકસ્સેવ ફસ્સસ્સ નામત્તયયોગતો.

સબ્બસઙ્ખતવિવિત્તતાય નિબ્બાનં વિવેકો નામ ઉપધિવિવેકોતિ કત્વા. નિન્નતા તપ્પટિપક્ખવિમુખસ્સ તદભિમુખતા. પોણતા ઓનમનં, પબ્ભારતા તતો વિસ્સટ્ઠભાવો.

૪૬૫. ચક્ખાદિતો રૂપાદીસુ પવત્તરૂપકાયતો ઉપ્પજ્જનતો પઞ્ચદ્વારિકં સુખં કાયિકં નામ, મનોદ્વારિકં ચેતોફસ્સજાતાય ચેતસિકં નામ. સભાવનિદ્દેસો સુખયતીતિ કત્વા. મધુરભાવદીપકન્તિ ઇટ્ઠભાવજોતનં. વેદયિતભાવદીપકન્તિ વેદકભાવવિભાવકં. વેદના એવ હિ પરમત્થતો આરમ્મણં વેદેતિ, આરમ્મણં પન વેદિતબ્બન્તિ. દુક્ખન્તિ સભાવનિદ્દેસોતિએવમાદિઅત્થવચનં સન્ધાયાહ ‘‘એસેવ નયો’’તિ. ઠિતિસુખાતિ ઠિતિયા ધરમાનતાય સુખા, ન ઠિતિક્ખણમત્તેન. તેનાહ ‘‘અત્થિભાવો સુખ’’ન્તિ. વિપરિણામદુક્ખાતિ વિપરિણમનેન વિગમનેન દુક્ખા, ન નિરોધક્ખણેન. તેનાહ ‘‘નત્થિભાવો દુક્ખ’’ન્તિ. અપરિઞ્ઞાતવત્થુકાનઞ્હિ સુખવેદનુપરમો દુક્ખતો ઉપટ્ઠાતિ. સ્વાયમત્થો પિયવિપ્પયોગેન દીપેતબ્બો. ઠિતિદુક્ખા વિપરિણામસુખાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તેનાહ ‘‘અત્થિભાવો દુક્ખં, નત્થિભાવો સુખ’’ન્તિ. દુક્ખવેદનુપરમો હિ સત્તાનં સુખતો ઉપટ્ઠાતિ. એવઞ્હિ વદન્તિ – ‘‘તસ્સ રોગસ્સ વૂપસમેન અહો સુખં જાત’’ન્તિ. જાનનભાવોતિ યાથાવસભાવતો અવબુજ્ઝનં. અદુક્ખમસુખઞ્હિ વેદનં જાનન્તસ્સ સુખં હોતિ તસ્સ સુખુમભાવતો, યથા તદઞ્ઞે ધમ્મે સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતો ચ સમ્મદેવ અવબોધો પરમં સુખં. તેનેવાહ –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪);

અજાનનભાવોતિ એત્થ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. દુક્ખઞ્હિ સમ્મોહવિહારોતિ. અપરો નયો જાનનભાવોતિ જાનનસ્સ ઞાણસ્સ સબ્ભાવો. ઞાણસમ્પયુત્તા હિ ઞાણોપનિસ્સયા ચ અદુક્ખમસુખા વેદના સુખા ઇટ્ઠાકારા. યથાહ ‘‘ઇટ્ઠા ચેવ ઇટ્ઠફલા ચા’’તિ. અજાનનભાવો દુક્ખન્તિ એત્થ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

કતમો અનુસયો અનુસેતીતિ કામરાગાનુસયાદીસુ સત્તસુ અનુસયેસુ કતમો અનુસયો અનુસયવસેન પવત્તતિ? અપ્પહીનભાવેન હિ સન્તાને અનુસયન્તીતિ અનુસયા, અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. એતેન કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જનારહતા નેસં દસ્સિતા. અપ્પહીના હિ કિલેસા કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તેનાહ ‘‘અપ્પહીનટ્ઠેન સયિતો વિય હોતી’’તિ. તે ચ નિપ્પરિયાયતો અનાગતા કિલેસા દટ્ઠબ્બા, અતીતા પચ્ચુપ્પન્ના ચ તંસભાવત્તા તથા વુચ્ચન્તિ. ન હિ ધમ્માનં કાલભેદેન સભાવભેદો અત્થિ. યદિ અપ્પહીનટ્ઠો અનુસયટ્ઠો, નનુ સબ્બેપિ કિલેસા અપ્પહીના અનુસયા ભવેય્યુન્તિ? ન મયં અપ્પહીનતામત્તેન અનુસયટ્ઠં વદામ, અથ ખો પન અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતા કિલેસા અનુસયા. ઇદં થામગમનઞ્ચ રાગાદીનમેવ આવેણિકો સભાવો દટ્ઠબ્બો, યતો અભિધમ્મે – ‘‘થામગતં અનુસયં પજહતી’’તિ વુત્તં. સોતિ રાગાનુસયો. અપ્પહીનોતિ અપ્પહીનભાવમુખેન અનુસયનટ્ઠમાહ. સો ચ અપરિઞ્ઞાતક્ખન્ધવત્થુતો, પરિઞ્ઞાતેસુ પતિટ્ઠં ન લભતિ. તેનાહ ‘‘ન સબ્બાય સુખાય વેદનાય સો અપ્પહીનો’’તિ. આરમ્મણવસેન ચાયં અનુસયટ્ઠો અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘ન સબ્બં સુખં વેદનં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો’’તિ.

વત્થુવસેનપિ પન અનુસયટ્ઠો વેદિતબ્બો, યો ‘‘ભૂમિલદ્ધ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તેન હિ અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૩૪) વુત્તં –

‘‘ભૂમીતિ વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા તેભૂમકા પઞ્ચક્ખન્ધા. ભૂમિલદ્ધં નામ તેસુ ખન્ધેસુ ઉપ્પત્તિરહં કિલેસજાતં. તેન હિ સા ભૂમિલદ્ધા નામ હોતિ, તસ્મા ભૂમિલદ્ધન્તિ વુચ્ચતિ, સા ચ ખો ન આરમ્મણવસેન. આરમ્મણવસેન હિ સબ્બેપિ અતીતાનાગતે પરિઞ્ઞાતેપિ ચ ખીણાસવાનં ખન્ધે આરબ્ભ કિલેસા ઉપ્પજ્જન્તિ મહાકચ્ચાનઉપ્પલવણ્ણાદીનં ખન્ધે આરબ્ભ સોરેય્યસેટ્ઠિનન્દમાણવકાદીનં વિય. યદિ ચ તં ભૂમિલદ્ધં નામ સિયા, તસ્સ અપ્પહેય્યતો ન કોચિ ભવમૂલં પજહેય્ય, વત્થુવસેન પન ભૂમિલદ્ધં વેદિતબ્બં. યત્થ યત્થ હિ વિપસ્સનાય અપરિઞ્ઞાતા ખન્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તત્થ ઉપ્પાદતો પભુતિ તેસુ વટ્ટમૂલં કિલેસજાતં અનુસેતિ. તં અપ્પહીનટ્ઠેન ભૂમિલદ્ધન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિઆદિ.

એસ નયો સબ્બત્થાતિ ઇમિના ‘‘ન સબ્બાય દુક્ખાય વેદનાય સો અપ્પહીનો, ન સબ્બં દુક્ખં વેદનં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિં અતિદિસતિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ‘‘યો અનુસયો યત્થ અનુસેતિ, સો પહીયમાનો તત્થ પહીનો નામ હોતી’’તિ તત્થ તત્થ પહાનપુચ્છા, તં સન્ધાયાહ ‘‘કિં પહાતબ્બન્તિ અયં પહાનપુચ્છા નામા’’તિ.

એકેનેવ બ્યાકરણેનાતિ ‘‘ઇધાવુસો, વિસાખ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૭૪) એકેનેવ વિસ્સજ્જનેન. દ્વે પુચ્છાતિ અનુસયપુચ્છા પહાનપુચ્છાતિ દ્વેપિ પુચ્છા વિસ્સજ્જેસિ. ‘‘રાગં તેન પજહતી’’તિ ઇદમેકં વિસ્સજ્જનં, ‘‘ન તત્થ રાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ ઇદમેકં વિસ્સજ્જનં, પુચ્છાનુક્કમઞ્ચેત્થ અનાદિયિત્વા પહાનક્કમેન વિસ્સજ્જના પવત્તા. ‘‘દ્વે પુચ્છા વિસ્સજ્જેસી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘ઇધા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તથાવિક્ખમ્ભિતમેવ કત્વાતિ ઇમિના યો રાગં વિક્ખમ્ભેત્વા પુન ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનતો તથાવિક્ખમ્ભિતમેવ કત્વા મગ્ગેન સમુગ્ઘાતેતિ, તસ્સ વસેન ‘‘રાગં તેન પજહતિ, ન તત્થ રાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. કામોઘાદીહિ ચતૂહિ ઓઘેહિ સંસારભવોઘેનેવ વા વેગસા વુય્હમાનેસુ સત્તેસુ તં ઉત્તરિત્વા પત્તબ્બં, તસ્સ પન ગાધભાવતો પતિટ્ઠાનભૂતં. તેનાહ ભગવા – ‘‘તિણ્ણો પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૮; ઇતિવુ. ૬૯; પુ. પ. ૧૮૭).

સુઞ્ઞતાદિભેદેન અનેકભેદત્તા પાળિયં ‘‘અનુત્તરેસૂ’’તિ બહુવચનનિદ્દેસોતિ ‘‘અનુત્તરા વિમોક્ખા’’તિ વત્વા પુન તેસં સબ્બેસમ્પિ અરહત્તભાવસામઞ્ઞેન ‘‘અરહત્તે’’તિ વુત્તં. વિસયે ચેતં ભુમ્મં. પત્થનં પટ્ઠપેન્તસ્સાતિ ‘‘અહો વતાહં અરહત્તં લભેય્ય’’ન્તિ પત્થનં ઉપટ્ઠપેન્તસ્સ, પત્થેન્તસ્સાતિ અત્થો. પટ્ઠપેન્તસ્સાતિ ચેત્થ હેતુમ્હિ અન્તસદ્દો. કથં પન અરહત્તવિસયા પત્થના ઉપ્પજ્જતીતિ? ન કાચિ અરહત્તં આરમ્મણં કત્વા પત્થના ઉપ્પજ્જતિ અનધિગતત્તા અવિસયભાવતો. પરિકપ્પિતરૂપં પન તં ઉદ્દિસ્સ પત્થના ઉપ્પજ્જતિ. ‘‘ઉપ્પજ્જતિ પિહાપચ્ચયા’’તિ વુત્તં પરમ્પરપચ્ચયતં સન્ધાય, ઉજુકં પન પચ્ચયભાવો નત્થીતિ વુત્તં ‘‘ન પત્થનાય પટ્ઠપનમૂલકં ઉપ્પજ્જતી’’તિ. ઇદં પન સેવિતબ્બં દોમનસ્સં અકુસલપ્પહાનસ્સ કુસલાભિવુડ્ઢિયા ચ નિમિત્તભાવતો. તેનાહ ભગવા – ‘‘દોમનસ્સમ્પાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫૯-૩૬૨). તીહિ માસેહિ સમ્પજ્જનકા તેમાસિકા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇમસ્મિં વારેતિ ઇમસ્મિં પવારણવારે. વિસુદ્ધિપવારણન્તિ ‘‘પરિસુદ્ધો અહ’’ન્તિ એવં પવત્તં વિસુદ્ધિપવારણં. અરહન્તાનમેવ હેસ પવારણા.

ન કદાચિ પહાતબ્બસ્સ પહાયકતા અત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન દોમનસ્સેન વા’’તિઆદિં વત્વા પરિયાયેનેતં વુત્તં, તં વિભાવેન્તો ‘‘અયં પના’’તિઆદિમાહ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો વિત્થારેન આગમિસ્સતિ. પટિપદં ગહેત્વા પત્થનં કત્વા પત્થનં ઠપેત્વા. પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ ઓવાદવસેન અત્તાનં સમુત્તેજેન્તો કથેતિ. સીલેન હીનટ્ઠાનન્તિ અઞ્ઞેહિ અરહત્તાય પટિપજ્જન્તેહિ સીલેન હીનટ્ઠાનં કિં તુય્હં અત્થીતિ અધિપ્પાયો. સુપરિસુદ્ધન્તિ અખણ્ડાદિભાવતો સુધોતજાતિમણિ વિય સુટ્ઠુ પરિસુદ્ધં. સુપગ્ગહિતન્તિ કદાચિપિ સઙ્કોચાભાવતો વીરિયં સુટ્ઠુ પગ્ગહિતં. પઞ્ઞાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞા પટિપક્ખેહિ અનધિભૂતતાય અકુણ્ઠા તિક્ખવિસદા સઙ્ખારાનં સમ્મસને સૂરા હુત્વા વહતિ પવત્તતિ. પરિયાયેનાતિ તસ્સ દોમનસ્સસ્સ અરહત્તુપનિસ્સયતાપરિયાયેન. આરમ્મણવસેન અનુસયનં ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ન તં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતી’’તિ. અનુપ્પજ્જનમેત્થ પહાનં નામાતિ વુત્તં ‘‘પહીનોવ તત્થ પટિઘાનુસયોતિ અત્થો’’તિ. તતિયજ્ઝાનેન વિક્ખમ્ભેતબ્બા અવિજ્જા, સા એવ અરિયમગ્ગેન સમુચ્છિન્દીયતીતિ ‘‘અવિજ્જાનુસયં વિક્ખમ્ભેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં, અનુસયસદિસતાય વા. ‘‘રાગાનુસયં વિક્ખમ્ભેત્વા’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ચતુત્થજ્ઝાને નાનુસેતિ નામ તત્થ કાતબ્બકિચ્ચાકરણતો.

૪૬૬. તસ્માતિ પચ્ચનીકત્તા સભાવતો કિચ્ચતો પચ્ચયતો ચાતિ અધિપ્પાયો. વિસભાગપટિભાગો કથિતો ‘‘કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગા ધમ્મા’’તિઆદીસુ વિય. અન્ધકારાતિ અન્ધકારસદિસા અપ્પકા સભાવતો. અવિભૂતા અપાકટા અનોળારિકભાવતો. તતો એવ દુદ્દીપના દુવિઞ્ઞાપના. તાદિસાવાતિ ઉપેક્ખાસદિસાવ. યથા ઉપેક્ખા સુખદુક્ખાનિ વિય ન ઓળારિકા, એવં અવિજ્જા રાગદોસા વિય ન ઓળારિકા. અથ ખો અન્ધકારા અવિભૂતા દુદ્દીપના દુવિઞ્ઞાપનાતિ અત્થો. સભાગપટિભાગો કથિતો ‘‘પણિધિ પટિઘોસો’’તિઆદીસુ વિય. યત્તકેસુ ઠાનેસૂતિ દુક્ખાદીસુ યત્તકેસુ ઠાનેસુ, યત્થ વા ઞેય્યટ્ઠાનેસુ. વિસભાગપટિભાગોતિ અન્ધકારસ્સ વિય આલોકો વિઘાતકપટિભાગો. વિજ્જાતિ મગ્ગઞાણં અધિપ્પેતં, વિમુત્તીતિ ફલન્તિ આહ ‘‘ઉભોપેતે ધમ્મા અનાસવા’’તિ. અનાસવટ્ઠેનાતિઆદીસુ પણીતટ્ઠેનાતિપિ વત્તબ્બં. સોપિ હિ વિમુત્તિનિબ્બાનાનં સાધારણો, વિમુત્તિયા અસઙ્ખતટ્ઠેન નિબ્બાનસ્સ વિસભાગતાપિ લબ્ભતેવ. પઞ્હં અતિક્કમિત્વા ગતોસિ, અપુચ્છિતબ્બં પુચ્છન્તોતિ અધિપ્પાયો. પઞ્હાનં પરિચ્છેદપમાણં ગહેતું યુત્તટ્ઠાને અટ્ઠત્વા તતો પરં પુચ્છન્તો નાસક્ખિ પઞ્હાનં પરિયન્તં ગહેતું. અપ્પટિભાગધમ્મસ્સાતિ નિપ્પરિયાયતો સભાગપટિભાગેન અપ્પટિભાગધમ્મસ્સ. અનાગતાદિપરિયાયેન નિબ્બાનસ્સ સભાગપટિભાગો વુત્તો, વિસભાગે ચ અત્થેવ સઙ્ખતધમ્મા, તસ્મા નિપ્પરિયાયતો કિઞ્ચિ સભાગપટિભાગં સન્ધાય પુચ્છતીતિ કત્વા ‘‘અચ્ચયાસી’’તિઆદિ વુત્તં. અસઙ્ખતસ્સ હિ અપ્પતિટ્ઠસ્સ એકન્તનિચ્ચસ્સ સતો નિબ્બાનસ્સ કુતો નિપ્પરિયાયેન સભાગસ્સ સમ્ભવો. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનં નામેત’’ન્તિઆદિ.

વિરદ્ધોતિ એત્થ સભાગપટિભાગં પુચ્છિસ્સામીતિ નિચ્છયાભાવતો પુચ્છિતમત્થં વિરજ્ઝિત્વાવ પુચ્છિ, ન અજાનિત્વાતિ અત્થો. એતેન હેટ્ઠા સબ્બપુચ્છા દિટ્ઠસંસન્દનનયેન જાનિત્વાવ પવત્તાતિ દીપિતં હોતિ. થેરી પન તં તં પુચ્છિતમત્થં સભાવતો વિભાવેન્તી સત્થુ દેસનાઞાણં અનુગન્ત્વાવ વિસ્સજ્જેસિ. નિબ્બાનોગધન્તિ નિબ્બાનં ઓગાહિત્વા ઠિતં નિબ્બાનન્તોગધં. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનબ્ભન્તરં નિબ્બાનં અનુપવિટ્ઠ’’ન્તિ. અસ્સાતિ બ્રહ્મચરિયસ્સ.

૪૬૭. પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતાતિ એત્થ વુત્તપણ્ડિચ્ચં દસ્સેતું ‘‘ધાતુકુસલા’’તિઆદિ વુત્તં. તેનેવાહ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, પણ્ડિતો હોતિ? યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ધાતુકુસલો ચ હોતિ, આયતનકુસલો ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલો ચ ઠાનાટ્ઠાનકુસલો ચ. એત્તાવતા નુ ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ પણ્ડિતો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૪). પઞ્ઞામહત્તં નામ થેરિયા અસેક્ખપ્પટિસમ્ભિદપ્પત્તાય પટિસમ્ભિદાયો પૂરેત્વા ઠિતતાતિ તં દસ્સેતું ‘‘મહન્તે અત્થે’’તિઆદિ વુત્તં. રાજયુત્તેહીતિ રઞ્ઞો કમ્મે નિયુત્તપુરિસેહિ. આહચ્ચવચનેનાતિ સત્થારા કરણાદીનિ આહનિત્વા પવત્તિતવચનેન. યદેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચૂળવેદલ્લસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૫. ચૂળધમ્મસમાદાનસુત્તવણ્ણના

૪૬૮. ધમ્મોતિ ગહિતગહણાનીતિ ધમ્મો વા હોતુ ઇતરો વા, ધમ્મોતિ પગ્ગહિતગ્ગાહપ્પવત્તા ચરિયાવ. આયૂહનક્ખણેતિ તસ્સ ધમ્મોતિ ગહિતસ્સ પવત્તનક્ખણે. સુખન્તિ અકિચ્છં. તેનાહ ‘‘સુકર’’ન્તિ. દુક્ખવિપાકન્તિ અનિટ્ઠફલવિપચ્ચનં.

૪૬૯. યથા ચક્ખાદીનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં યથાસકં વિસયગ્ગહણં સભાવસિદ્ધં, એવં મનસોપિ. તે ચ વિસયા ઇટ્ઠાકારતો ગહણે ન કોચિ દોસો, પુરિસત્તભાવે ન ચ તે દોસં પવત્તેન્તીતિ અયં તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં લદ્ધીતિ આહ ‘‘વત્થુકામેસુપિ કિલેસકામેસુપિ દોસો નત્થી’’તિ, અસ્સાદેત્વા વિસયપરિભોગે નત્થિ આદીનવો, તપ્પચ્ચયા ન કોચિ અન્તરાયોતિ અધિપ્પાયો. પાતબ્યતં આપજ્જન્તીતિ પરિભુઞ્જનકતં ઉપગચ્છન્તિ. પરિભોગત્થો હિ અયં પા-સદ્દો કત્તુસાધનો ચ તબ્ય-સદ્દો, યથારુચિ પરિભુઞ્જન્તીતિ અત્થો. કિલેસકામોપિ અસ્સાદિયમાનો વત્થુકામન્તોગધોયેવ, કિલેસકામવસેન પન નેસં અસ્સાદેતબ્બતાતિ આહ ‘‘વત્થુકામેસુ કિલેસકામેન પાતબ્યત’’ન્તિ. કિલેસકામેનાતિ કરણત્થે કરણવચનં. પાતબ્યતં પરિભુઞ્જિતબ્બતન્તિ એત્થાપિ કત્તુવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. મોળિં કત્વાતિ વેણિબન્ધવસેન મોળિં કત્વા. તાપસપરિબ્બાજિકાહીતિ તાપસપબ્બજ્જૂપગતાહિ. પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તીતિ ઇદં ‘‘પહાનમાહંસૂ’’તિ પદસ્સેવ વેવચનન્તિ ‘‘પહાનં સમતિક્કમં પઞ્ઞપેન્તી’’તિ વુત્તં. તેન કામા નામેતે અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્માતિ યાથાવતો પરિજાનનં ઇધ ‘‘પહાન’’ન્તિ અધિપ્પેતં, ન વિનાભાવમત્તન્તિ દસ્સેતિ. માલુવાસિપાટિકાતિ માલુવાવિદલં માલુવાફલે પોટ્ટલિકા. સન્તાસં આપજ્જેય્યાતિ સાલે અધિવત્થદેવતાય પવત્તિં ગહેત્વા વુત્તં. તદા હિ તસ્સા એવં હોતિ. કોવિળારપત્તસદિસેહીતિ મહાકોવિળારપત્તસણ્ઠાનેહિ. સણ્ઠાનવસેન હેતં વુત્તં, માલુવાપત્તા પન કોવિળારપત્તેહિ મહન્તતરાનિ ચેવ ઘનતરાનિ ચ હોન્તિ. વિપુલબહુઘનગરુપત્તતાય મહન્તં ભારં જનેત્વા. સાતિ માલુવાલતા. ઓઘનન્તિ હેટ્ઠતો ઓલમ્બનહેતુભૂતં ઘનભાવં.

અન્ધવનસુભગવનગ્ગહણં તેસં અભિલક્ખિતભાવતો. નાળિકેરાદીસુ તિણજાતીસુ. ખાદનુપલક્ખણં ઉપચિકાનં ઉટ્ઠહનગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘ઉટ્ઠહેય્યુ’’ન્તિ. કેળિં કરોન્તી વિયાતિ વિલમ્બનનદી વિય કેળિં કરોન્તી. ઇદાનિ અહં તં અજ્ઝોત્થરિન્તિ પમોદમાના વિય ઇતો ચિતો ચ વિપ્ફન્દમાના વિલમ્બન્તી. સમ્ફસ્સોપિ સુખો મુદુતલુણકોમલભાવતો. દસ્સનમ્પિ સુખં ઘનબહલપત્તસંહતતાય. સોમનસ્સજાતાતિ પુબ્બે અનુસ્સવવસેન ભવનવિનાસભયા સન્તાસં આપજ્જિ, ઇદાનિ તસ્સા સમ્પત્તિદસ્સનેન પલોભિતા સોમનસ્સજાતા અહોસિ.

વિટભિં કરેય્યાતિ આતાનવિતાનવસેન જટેન્તી જાલં કરેય્ય. તથાભૂતા ચ ઘનપત્તસઞ્છન્નતાય છત્તસદિસી હોતીતિ આહ ‘‘છત્તાકારેન તિટ્ઠેય્યા’’તિ. સકલં રુક્ખન્તિ ઉપરિ સબ્બસાખાપસાખં સબ્બરુક્ખં. ભસ્સમાનાતિ પલિવેઠનવસેનેવ ઓતરમાના. યાવ મૂલા ઓતિણ્ણસાખાહીતિ માલુવા ભારેન ઓનમિત્વા રુક્ખસ્સ યાવ મૂલા ઓતિણ્ણસાખાહિ પુન અભિરુહમાના. સબ્બસાખાતિ હેટ્ઠા મજ્ઝે ઉપરિ ચાતિ સબ્બાપિ સાખાયો પલિવેઠેન્તી. સંસિબ્બિત્વા જાલસન્તાનકનિયામેન જટેત્વા. એવં અપરાપરં સંસિબ્બનેન અજ્ઝોત્થરન્તી. સબ્બસાખા હેટ્ઠા કત્વા સયં ઉપરિ ઠત્વા મહાભારભાવેન વાતે વા વાયન્તે દેવે વા વસ્સન્તે પદાલેય્ય. સાખટ્ઠકવિમાનન્તિ સાખાપટિબદ્ધં વિમાનં. યસ્મા ઇધ સત્થારા ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે’’તિઆદિના ભૂતપુબ્બમેવ વત્થુ ઉપમાભાવેન આહટં, તસ્મા ‘‘ઇદં પન વિમાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૪૭૧. બહલરાગસભાવોતિ પચ્ચવેક્ખણાહિ નીહરિતું અસક્કુણેય્યતાય બલવા હુત્વા અભિભવનરાગધાતુકો. રાગજન્તિ રાગનિમિત્તજાતં. દિટ્ઠે દિટ્ઠે આરમ્મણેતિ દિટ્ઠે દિટ્ઠે વિસભાગારમ્મણે. નિમિત્તં ગણ્હાતીતિ કિલેસુપ્પત્તિયા કારણભૂતં અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તં ગણ્હાતિ, સિક્ખાગારવેન પન કિલેસેહિ નિસ્સિતં મગ્ગં ન પટિપજ્જતિ, તતો એવ આચરિયુપજ્ઝાયેહિ આણત્તં દણ્ડકમ્મં કરોતેવ. તેનાહ ‘‘ન ત્વેવ વીતિક્કમં કરોતી’’તિ. હત્થપરામાસાદીનીતિ – ‘‘એહિ તાવ તયા વુત્તં મયા વુત્તઞ્ચ અમુત્ર ગન્ત્વા વીમંસિસ્સામા’’તિઆદિના હત્થગ્ગહણાદીનિ કરોન્તો, ન કરુણામેત્તાનિદાનવસેન. મોહજાતિકોતિ બહલમોહસભાવો.

૪૭૨. કમ્મનિયામેનાતિ પુરિમજાતિસિદ્ધેન લોભુસ્સદતાદિનિયમિતેન કમ્મનિયામેન. ઇદાનિ તં લોભુસ્સદતાદિં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કમ્માયૂહનક્ખણેતિ કમ્મકરણવેલાય. લોભો બલવાતિ તજ્જાય સામગ્ગિયા સામત્થિયતો લોભો અધિકો હોતિ. અલોભો મન્દોતિ તપ્પટિપક્ખો અલોભો દુબ્બલો હોતિ. કથં પનેતે લોભાલોભા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા એકક્ખણે પવત્તન્તિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં ‘‘એકક્ખણે પવત્તન્તી’’તિ, નિકન્તિક્ખણં પન આયૂહનક્ખણમેવ કત્વા એવં વુત્તં. એસ નયો સેસેસુ. પરિયાદાતુન્તિ અભિભવિતું ન સક્કોતિ. યો હિ ‘‘એવંસુન્દરં એવંવિપુલં એવંમહગ્ઘઞ્ચ ન સક્કા પરસ્સ દાતુ’’ન્તિઆદિના અમુત્તચાગતાદિવસેન પવત્તાય ચેતનાય સમ્પયુત્તો અલોભો સમ્મદેવ લોભં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ. દોસમોહાનં અનુપ્પત્તિયં તાદિસપચ્ચયલાભેનેવ અદોસામોહા બલવન્તો. તસ્માતિ લોભાદોસામોહાનં બલવભાવતો અલોભદોસમોહાનઞ્ચ દુબ્બલભાવતોતિ વુત્તમેવ કારણં પચ્ચામસતિ. સોતિ તંસમઙ્ગી. તેન કમ્મેનાતિ તેન લોભાદિઉપનિસ્સયવતા કુસલકમ્મુના. સુખસીલોતિ સખિલો. તમેવત્થં અક્કોધનોતિ પરિયાયેન વદતિ.

મન્દા અલોભાદોસા લોભદોસે પરિયાદાતું ન સક્કોન્તિ, અમોહો પન બલવા મોહં પરિયાદાતું સક્કોતીતિ એવં યથારહં પઠમવારે વુત્તનયેનેવ અતિદેસત્થો વેદિતબ્બો. પુરિમનયેનેવાતિ પુબ્બે વુત્તનયાનુસારેન. દુટ્ઠોતિ કોધનો. દન્ધોતિ મન્દમઞ્ઞો. સુખસીલકોતિ સુખસીલો.

એત્થ ચ લોભવસેન, દોસમોહ-લોભદોસ-લોભમોહ-દોસમોહ-લોભદોસમોહવસેનાતિ તયો એકકા, તયો દુકા, એકો તિકોતિ લોભાદિઉસ્સદવસેન અકુસલપક્ખે એવ સત્ત વારા, તથા કુસલપક્ખે અલોભાદિઉસ્સદવસેનાતિ ચુદ્દસ વારા લબ્ભન્તિ. તત્થ અલોભદોસમોહા, અલોભાદોસમોહા, અલોભદોસામોહા બલવન્તોતિ આગતેહિ કુસલપક્ખે તતિયદુતિયપઠમવારેહિ દોસુસ્સદમોહુસ્સદદોસમોહુસ્સદવારા ગહિતા એવ હોન્તિ. તથા અકુસલપક્ખે લોભાદોસામોહા, લોભદોસામોહા, લોભાદોસમોહા બલવન્તોતિ આગતેહિ તતિયદુતિયપઠમવારેહિ અદોસુસ્સદઅમોહુસ્સદઅદોસામોહુસ્સદવારા ગહિતા એવાતિ અકુસલકુસલપક્ખેસુ તયો તયો વારે અન્તોગધે કત્વા અટ્ઠેવ વારા દસ્સિતા. યે પન ઉભયસમ્મિસ્સતાવસેન લોભાલોભુસ્સદવારાદયો અપરે એકૂનપઞ્ઞાસ વારા કામં દસ્સેતબ્બા, તેસં અસમ્ભવતો એવ ન દસ્સિતા. ન હિ ‘‘એકસ્મિં સન્તાને અન્તરેન અવત્થન્તરં લોભો ચ બલવા અલોભો ચા’’તિઆદિ યુજ્જતિ. પટિપક્ખવસેન વાપિ એતેસં બલવદુબ્બલભાવો સહજાતધમ્મવસેન વા. તત્થ લોભસ્સ તાવ પટિપક્ખવસેન અનભિભૂતતાય બલવભાવો, તથા દોસમોહાનં અદોસામોહેહિ. અલોભાદીનં પન લોભાદિઅનભિભવનતો. સબ્બેસઞ્ચ સમાનજાતિયસમધિભુય્ય પવત્તિવસેન સહજાતધમ્મતો બલવભાવો. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૭૨) – ‘‘લોભો બલવા, અલોભો મન્દો. અદોસામોહા બલવન્તો, દોસમોહા મન્દા’’તિઆદિ, સો ચ નેસં મન્દબલવભાવો પુરિમૂપનિસ્સયતો તથા આસયસ્સ પરિભાવિતતાય વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘કમ્મનિયામેના’’તિ. સેસં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

ચૂળધમ્મસમાદાનસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૬. મહાધમ્મસમાદાનસુત્તવણ્ણના

૪૭૩. એવં ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારો કામો કામનં ઇચ્છા એતેસન્તિ એવંકામા. એવં છન્દો છન્દનં રોચનં અજ્ઝાસયો એતેસન્તિ એવંછન્દા. અભિમુખં, અભિનિવિસ્સ વા પકારેહિ એતિ ઉપગચ્છતીતિ અધિપ્પાયો, લદ્ધિ. સા હિ લદ્ધબ્બવત્થું અભિમુખં ‘‘એવમેત’’ન્તિ અભિનિવિસન્તી તેન તેન પકારેન ઉપગચ્છતિ, હત્થગતં કત્વા તિટ્ઠતિ ન વિસ્સજ્જેતિ. એવં વુચ્ચમાનાકારો અધિપ્પાયો એતેસન્તિ એવંઅધિપ્પાયા. ભગવા મૂલં કારણં એતેસં યાથાવતો અધિગમાયાતિ ભગવંમૂલકા. તેનાહ ‘‘ભગવન્તઞ્હિ નિસ્સાય મયં ઇમે ધમ્મે આજાનામ પટિવિજ્ઝામા’’તિ. અમ્હાકંધમ્માતિ તેહિ અત્તના અધિગન્તબ્બતાય વુત્તં. સેવિતબ્બાનઞ્હિ યાથાવતો અધિગમઞાણાનિ અધિગચ્છનકસમ્બન્ધીનિ, તાનિ ચ સમ્માસમ્બુદ્ધમૂલકાનિ અનઞ્ઞવિસયત્તા. તેનાહ ‘‘પુબ્બે કસ્સપસમ્બુદ્ધેના’’તિઆદિ. ભગવા નેતા તેસન્તિ ભગવંનેત્તિકા. નેતાતિ સેવિતબ્બધમ્મે વિનેય્યસન્તાનં પાપેતા. વિનેતાતિ અસેવિતબ્બધમ્મે વિનેય્યસન્તાનતો અપનેતા. તદઙ્ગવિનયાદિવસેન વા વિનેતા. અનુનેતાતિ ઇમે ધમ્મા સેવિતબ્બા, ઇમે ન સેવિતબ્બાતિ ઉભયસમ્પાપનાપનયનત્થં પઞ્ઞપેતા. તેનાહ ‘‘યથાસભાવતો’’તિઆદિ.