૬. મહાધમ્મસમાદાનસુત્તવણ્ણના

૪૭૩. એવં ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારો કામો કામનં ઇચ્છા એતેસન્તિ એવંકામા. એવં છન્દો છન્દનં રોચનં અજ્ઝાસયો એતેસન્તિ એવંછન્દા. અભિમુખં, અભિનિવિસ્સ વા પકારેહિ એતિ ઉપગચ્છતીતિ અધિપ્પાયો, લદ્ધિ. સા હિ લદ્ધબ્બવત્થું અભિમુખં ‘‘એવમેત’’ન્તિ અભિનિવિસન્તી તેન તેન પકારેન ઉપગચ્છતિ, હત્થગતં કત્વા તિટ્ઠતિ ન વિસ્સજ્જેતિ. એવં વુચ્ચમાનાકારો અધિપ્પાયો એતેસન્તિ એવંઅધિપ્પાયા. ભગવા મૂલં કારણં એતેસં યાથાવતો અધિગમાયાતિ ભગવંમૂલકા. તેનાહ ‘‘ભગવન્તઞ્હિ નિસ્સાય મયં ઇમે ધમ્મે આજાનામ પટિવિજ્ઝામા’’તિ. અમ્હાકંધમ્માતિ તેહિ અત્તના અધિગન્તબ્બતાય વુત્તં. સેવિતબ્બાનઞ્હિ યાથાવતો અધિગમઞાણાનિ અધિગચ્છનકસમ્બન્ધીનિ, તાનિ ચ સમ્માસમ્બુદ્ધમૂલકાનિ અનઞ્ઞવિસયત્તા. તેનાહ ‘‘પુબ્બે કસ્સપસમ્બુદ્ધેના’’તિઆદિ. ભગવા નેતા તેસન્તિ ભગવંનેત્તિકા. નેતાતિ સેવિતબ્બધમ્મે વિનેય્યસન્તાનં પાપેતા. વિનેતાતિ અસેવિતબ્બધમ્મે વિનેય્યસન્તાનતો અપનેતા. તદઙ્ગવિનયાદિવસેન વા વિનેતા. અનુનેતાતિ ઇમે ધમ્મા સેવિતબ્બા, ઇમે ન સેવિતબ્બાતિ ઉભયસમ્પાપનાપનયનત્થં પઞ્ઞપેતા. તેનાહ ‘‘યથાસભાવતો’’તિઆદિ.

પટિસરન્તિ એત્થાતિ પટિસરણં, ભગવા પટિસરણં એતેસન્તિ ભગવંપટિસરણા. પટિસરતિ સભાવસમ્પટિવેધવસેન પચ્ચેકમુપગચ્છતીતિ વા પટિસરણં, ભગવા પટિસરણં એતેસન્તિ ભગવંપટિસરણા. પટિવેધવસેનાતિ પટિવિજ્ઝિતબ્બતાવસેન. અસતિપિ મુખે અત્થતો એવં વદન્તો વિય હોતીતિ આહ ‘‘ફસ્સો આગચ્છતિ, અહં ભગવા કિં નામો’’તિ. પટિભાતૂતિ એત્થ પટિ-સદ્દાપેક્ખાય ‘‘ભગવન્ત’’ન્તિ ઉપયોગવચનં, અત્થો પન સામિવચનવસેનેવ વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ભગવતો’’તિ પટિભાતૂતિ ચ ભગવતો ભાગો હોતુ. ભગવતો હિ એસ ભાગો, યદિદં ધમ્મસ્સ દેસના, અમ્હાકં પન ભાગો સવનન્તિ અધિપ્પાયો. કેચિ પન પટિભાતૂતિ પદિસ્સતૂતિ અત્થં વદન્તિ, ઞાણેન દિસ્સતુ, દેસીયતૂતિ વા અત્થો. ઉપટ્ઠાતૂતિ ચ ઞાણસ્સ પચ્ચુપટ્ઠાતુ.

૪૭૪. નિસ્સયિતબ્બેતિ અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદનવસેન અપસ્સયિતબ્બે. તતિયચતુત્થધમ્મસમાદાનાનિ હિ અપસ્સાય સત્તાનં એતરહિ આયતિઞ્ચ સમ્પત્તિયો અભિવડ્ઢન્તિ. ભજિતબ્બેતિ તસ્સેવ વેવચનં. સેવિતબ્બેતિ વા સપ્પુરિસુપસ્સયસદ્ધમ્મસ્સવનયોનિસોમનસિકારે સન્ધાયાહ. ભજિતબ્બેતિ તપ્પચ્ચયે દાનાદિપુઞ્ઞધમ્મે.

૪૭૫. ઉપ્પટિપાટિઆકારેનાતિ પઠમં સંકિલેસધમ્મે દસ્સેત્વા પચ્છા વોદાનધમ્મદસ્સનં સત્થુ દેસનાપટિપાટિ, યથા – ‘‘વામં મુઞ્ચ, દક્ખિણં ગણ્હા’’તિ (ધ. સ. અટ્ઠ. ૪૯૮; વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૪), તથા ઉપ્પટિપાટિપકારેન, સા ચ ખો પુરિમેસુ દ્વીસુ ધમ્મસમાદાનેસુ, પચ્છિમેસુ પન પટિપાટિયાવ માતિકા પટ્ઠપિતા. યથાધમ્મરસેનેવાતિ પહાતબ્બપહાયકધમ્માનં યથાસભાવેનેવ. સભાવો હિ યાથાવતો રસિતબ્બતો જાનિતબ્બતો ‘‘રસો’’તિ વુચ્ચતિ. પઠમં પહાતબ્બધમ્મે દસ્સેત્વા તદનન્તરં ‘‘ઇમે ધમ્મા એતેહિ પહીયન્તી’’તિ પહાયકધમ્મદસ્સનં દેસનાનુપુબ્બી. ગહણં આદિયનં અત્તનો સન્તાને ઉપ્પાદનં.

૪૭૮. વધદણ્ડાદીહિ ભીતસ્સ ઉપસઙ્કમને, મિચ્છા ચરિત્વા તથા અપગમને ચ પુબ્બાપરચેતનાનં વસેન મિચ્છાચારો દુક્ખવેદનો હોતિ, તથા ઇસ્સાનિન્દાદીહિ ઉપદ્દુતસ્સ અપરચેતનાવસેન, એવં અભિજ્ઝામિચ્છાદિટ્ઠીસુપિ યથારહં વેદિતબ્બં. તિસ્સન્નમ્પિ ચેતનાનન્તિ પુબ્બાપરસન્નિટ્ઠાપકચેતનાનં. અદિન્નાદાનં મુસાવાદો પિસુણવાચા સમ્ફપ્પલાપોતિ ઇમેસં ચતુન્નં સન્નિટ્ઠાપકચેતનાનં સુખસમ્પયુત્તા વા ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તા વાતિ અયં નયો ઇધ અધિકતત્તા ન ઉદ્ધટો. દોમનસ્સમેવ ચેત્થ દુક્ખન્તિ ઇદં પુબ્બભાગાપરભાગચેતનાપિ ચેત્થ આસન્ના દોમનસ્સસહગતા એવ હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં. અનાસન્ના પન સન્ધાય ‘‘પરિયેટ્ઠિં વા આપજ્જન્તસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તેનેવ મિચ્છાચારાભિજ્ઝામિચ્છાદિટ્ઠીનં પુબ્બભાગાપરભાગચેતના આસન્ના સન્નિટ્ઠાપકચેતનાગતિકાવાતિ દસ્સિતં હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. પરિયેટ્ઠિન્તિ મિચ્છાચારાદીસુ વીતિક્કમિતબ્બવત્થુમાલાગન્ધાદિપરિયેસનં. પાણાતિપાતાદીસુ મારેતબ્બવત્થુઆવુધાદિપરિયેસનં આપજ્જન્તસ્સ. અકિચ્છેનપિ તેસં પરિયેસનં સમ્ભવતીતિ ‘‘વટ્ટતિયેવા’’તિ સાસઙ્કં વદતિ.

૪૭૯. સુખવેદના હોન્તીતિ સુખવેદનાપિ હોન્તીતિ અધિપ્પાયો. તાસં ચેતનાનં અસુખવેદનતાપિ લબ્ભતીતિ ‘‘સુખવેદનાપિ હોન્તિયેવા’’તિ સાસઙ્કવચનં. સોમનસ્સમેવ ચેત્થ સુખન્તિ ઇદં પુબ્બભાગાપરભાગચેતનાપિ સોમનસ્સસહગતા એવ હોન્તીતિ કત્વા વુત્તં. તઞ્ચ ખો મિચ્છાચારવજ્જાનં છન્નં વસેન. મિચ્છાચારસ્સ પન પુબ્બાપરભાગસ્સ વસેન ‘‘કાયિકં સુખમ્પિ વટ્ટતિયેવાતિ સાસઙ્કવચનં.

૪૮૦. દોસજપરિળાહવસેનસ્સ સિયા કાયિકમ્પિ દુક્ખન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘સો ગણ્હન્તોપિ દુક્ખિતો’’તિ વુત્તં. ચેતોદુક્ખમેવ વા સન્ધાય તસ્સ અપરાપરુપ્પત્તિદસ્સનત્થં ‘‘દુક્ખિતો દોમનસ્સિતો’’તિ વુત્તં.

૪૮૧. દસસુપિ પદેસૂતિ દસસુપિ કોટ્ઠાસેસુ, વાક્યેસુ વા. ઉપેક્ખાસમ્પયુત્તતાપિ સમ્ભવતીતિ ‘‘સુખસમ્પયુત્તા હોન્તિયેવા’’તિ ઇધ સાસઙ્કવચનં. પાણાતિપાતા પટિવિરતસ્સ કાયોપિ સિયા વિગતદરથપરિળાહોતિ પાણાતિપાતાવેરમણિઆદિપચ્ચયા કાયિકપટિસંવેદનાપિ સમ્ભવતીતિ સહાપિ સુખેનાતિ એત્થ કાયિયસુખમ્પિ વટ્ટતિયેવ.

૪૮૨. તિત્તકાલાબૂતિ ઉપભુત્તસ્સ ઉમ્માદાદિપાપનેન કુચ્છિતતિત્તકરસો અલાબુ. ન રુચ્ચિસ્સતિ અનિટ્ઠરસતાય અનિટ્ઠફલતાય ચ.

૪૮૩. રસં દેતીતિ રસં દસ્સેતિ વિભાવેતિ.

૪૮૪. પૂતિમુત્તન્તિ પૂતિસભાવમુત્તં. તરુણન્તિ ધારાવસેન નિપતન્તં હુત્વા ઉણ્હં. તેનસ્સ ઉપરિમુત્તતમાહ. મુત્તઞ્હિ પસ્સાવમગ્ગતો મુચ્ચમાનં કાયુસ્માવસેન ઉણ્હં હોતિ.

૪૮૫. યં ભગન્દરસંસટ્ઠં લોહિતં પક્ખન્દતીતિ ભગન્દરબ્યાધિસહિતાય લોહિતપક્ખન્દતાય વસેન યં લોહિતં વિસ્સવતિ. પિત્તસંસટ્ઠં લોહિતં પક્ખન્દતીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો.

૪૮૬. ઉબ્બિદ્ધેતિ દૂરે. અબ્ભમહિકાદિઉપક્કિલેસવિગમેન હિ આકાસં ઉત્તુઙ્ગં વિય દૂરં વિય ચ ખાયતિ. તેનાહ ‘‘દૂરીભૂતે’’તિ. તમંયેવ તમગતં ‘‘ગૂથગતં મુત્તગત’’ન્તિ (મ. નિ. ૨.૧૧૯; અ. નિ. ૯.૧૧) યથા. ભાસતે ચ તપતે ચ વિરોચતે ચ ઇદં ચતુત્થં ધમ્મસમાદાનં વિભજન્તેન કુસલકમ્મપથસ્સ વિભજિત્વા દસ્સિતત્તા.

સઙ્ગરરુક્ખો કન્દમાદસપોવ. સરભઞ્ઞવસેનાતિ અત્થં અવિભજિત્વા પદસો સરભઞ્ઞવસેન. ઓસારેન્તસ્સાતિ ઉચ્ચારેન્તસ્સ. સદ્દેતિ ઓસારણસદ્દે. અધિગતવિસેસં અનારોચેતુકામા દેવતા તત્થેવ અન્તરધાયિ. તં દિવસન્તિ સત્થારા દેસિતદિવસે. ઇતિ અત્તનો વિસેસાધિગમનિમિત્તતાય અયં દેવતા ઇમં સુત્તં પિયાયતિ. સેસં ઉત્તાનમેવ.

મહાધમ્મસમાદાનસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.