૫. ચૂળધમ્મસમાદાનસુત્તવણ્ણના

૪૬૮. ધમ્મોતિ ગહિતગહણાનીતિ ધમ્મો વા હોતુ ઇતરો વા, ધમ્મોતિ પગ્ગહિતગ્ગાહપ્પવત્તા ચરિયાવ. આયૂહનક્ખણેતિ તસ્સ ધમ્મોતિ ગહિતસ્સ પવત્તનક્ખણે. સુખન્તિ અકિચ્છં. તેનાહ ‘‘સુકર’’ન્તિ. દુક્ખવિપાકન્તિ અનિટ્ઠફલવિપચ્ચનં.

૪૬૯. યથા ચક્ખાદીનં પઞ્ચન્નં ઇન્દ્રિયાનં યથાસકં વિસયગ્ગહણં સભાવસિદ્ધં, એવં મનસોપિ. તે ચ વિસયા ઇટ્ઠાકારતો ગહણે ન કોચિ દોસો, પુરિસત્તભાવે ન ચ તે દોસં પવત્તેન્તીતિ અયં તેસં સમણબ્રાહ્મણાનં લદ્ધીતિ આહ ‘‘વત્થુકામેસુપિ કિલેસકામેસુપિ દોસો નત્થી’’તિ, અસ્સાદેત્વા વિસયપરિભોગે નત્થિ આદીનવો, તપ્પચ્ચયા ન કોચિ અન્તરાયોતિ અધિપ્પાયો. પાતબ્યતં આપજ્જન્તીતિ પરિભુઞ્જનકતં ઉપગચ્છન્તિ. પરિભોગત્થો હિ અયં પા-સદ્દો કત્તુસાધનો ચ તબ્ય-સદ્દો, યથારુચિ પરિભુઞ્જન્તીતિ અત્થો. કિલેસકામોપિ અસ્સાદિયમાનો વત્થુકામન્તોગધોયેવ, કિલેસકામવસેન પન નેસં અસ્સાદેતબ્બતાતિ આહ ‘‘વત્થુકામેસુ કિલેસકામેન પાતબ્યત’’ન્તિ. કિલેસકામેનાતિ કરણત્થે કરણવચનં. પાતબ્યતં પરિભુઞ્જિતબ્બતન્તિ એત્થાપિ કત્તુવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. મોળિં કત્વાતિ વેણિબન્ધવસેન મોળિં કત્વા. તાપસપરિબ્બાજિકાહીતિ તાપસપબ્બજ્જૂપગતાહિ. પરિઞ્ઞં પઞ્ઞપેન્તીતિ ઇદં ‘‘પહાનમાહંસૂ’’તિ પદસ્સેવ વેવચનન્તિ ‘‘પહાનં સમતિક્કમં પઞ્ઞપેન્તી’’તિ વુત્તં. તેન કામા નામેતે અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્માતિ યાથાવતો પરિજાનનં ઇધ ‘‘પહાન’’ન્તિ અધિપ્પેતં, ન વિનાભાવમત્તન્તિ દસ્સેતિ. માલુવાસિપાટિકાતિ માલુવાવિદલં માલુવાફલે પોટ્ટલિકા. સન્તાસં આપજ્જેય્યાતિ સાલે અધિવત્થદેવતાય પવત્તિં ગહેત્વા વુત્તં. તદા હિ તસ્સા એવં હોતિ. કોવિળારપત્તસદિસેહીતિ મહાકોવિળારપત્તસણ્ઠાનેહિ. સણ્ઠાનવસેન હેતં વુત્તં, માલુવાપત્તા પન કોવિળારપત્તેહિ મહન્તતરાનિ ચેવ ઘનતરાનિ ચ હોન્તિ. વિપુલબહુઘનગરુપત્તતાય મહન્તં ભારં જનેત્વા. સાતિ માલુવાલતા. ઓઘનન્તિ હેટ્ઠતો ઓલમ્બનહેતુભૂતં ઘનભાવં.

અન્ધવનસુભગવનગ્ગહણં તેસં અભિલક્ખિતભાવતો. નાળિકેરાદીસુ તિણજાતીસુ. ખાદનુપલક્ખણં ઉપચિકાનં ઉટ્ઠહનગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘ઉટ્ઠહેય્યુ’’ન્તિ. કેળિં કરોન્તી વિયાતિ વિલમ્બનનદી વિય કેળિં કરોન્તી. ઇદાનિ અહં તં અજ્ઝોત્થરિન્તિ પમોદમાના વિય ઇતો ચિતો ચ વિપ્ફન્દમાના વિલમ્બન્તી. સમ્ફસ્સોપિ સુખો મુદુતલુણકોમલભાવતો. દસ્સનમ્પિ સુખં ઘનબહલપત્તસંહતતાય. સોમનસ્સજાતાતિ પુબ્બે અનુસ્સવવસેન ભવનવિનાસભયા સન્તાસં આપજ્જિ, ઇદાનિ તસ્સા સમ્પત્તિદસ્સનેન પલોભિતા સોમનસ્સજાતા અહોસિ.

વિટભિં કરેય્યાતિ આતાનવિતાનવસેન જટેન્તી જાલં કરેય્ય. તથાભૂતા ચ ઘનપત્તસઞ્છન્નતાય છત્તસદિસી હોતીતિ આહ ‘‘છત્તાકારેન તિટ્ઠેય્યા’’તિ. સકલં રુક્ખન્તિ ઉપરિ સબ્બસાખાપસાખં સબ્બરુક્ખં. ભસ્સમાનાતિ પલિવેઠનવસેનેવ ઓતરમાના. યાવ મૂલા ઓતિણ્ણસાખાહીતિ માલુવા ભારેન ઓનમિત્વા રુક્ખસ્સ યાવ મૂલા ઓતિણ્ણસાખાહિ પુન અભિરુહમાના. સબ્બસાખાતિ હેટ્ઠા મજ્ઝે ઉપરિ ચાતિ સબ્બાપિ સાખાયો પલિવેઠેન્તી. સંસિબ્બિત્વા જાલસન્તાનકનિયામેન જટેત્વા. એવં અપરાપરં સંસિબ્બનેન અજ્ઝોત્થરન્તી. સબ્બસાખા હેટ્ઠા કત્વા સયં ઉપરિ ઠત્વા મહાભારભાવેન વાતે વા વાયન્તે દેવે વા વસ્સન્તે પદાલેય્ય. સાખટ્ઠકવિમાનન્તિ સાખાપટિબદ્ધં વિમાનં. યસ્મા ઇધ સત્થારા ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે’’તિઆદિના ભૂતપુબ્બમેવ વત્થુ ઉપમાભાવેન આહટં, તસ્મા ‘‘ઇદં પન વિમાન’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૪૭૧. બહલરાગસભાવોતિ પચ્ચવેક્ખણાહિ નીહરિતું અસક્કુણેય્યતાય બલવા હુત્વા અભિભવનરાગધાતુકો. રાગજન્તિ રાગનિમિત્તજાતં. દિટ્ઠે દિટ્ઠે આરમ્મણેતિ દિટ્ઠે દિટ્ઠે વિસભાગારમ્મણે. નિમિત્તં ગણ્હાતીતિ કિલેસુપ્પત્તિયા કારણભૂતં અનુબ્યઞ્જનસો નિમિત્તં ગણ્હાતિ, સિક્ખાગારવેન પન કિલેસેહિ નિસ્સિતં મગ્ગં ન પટિપજ્જતિ, તતો એવ આચરિયુપજ્ઝાયેહિ આણત્તં દણ્ડકમ્મં કરોતેવ. તેનાહ ‘‘ન ત્વેવ વીતિક્કમં કરોતી’’તિ. હત્થપરામાસાદીનીતિ – ‘‘એહિ તાવ તયા વુત્તં મયા વુત્તઞ્ચ અમુત્ર ગન્ત્વા વીમંસિસ્સામા’’તિઆદિના હત્થગ્ગહણાદીનિ કરોન્તો, ન કરુણામેત્તાનિદાનવસેન. મોહજાતિકોતિ બહલમોહસભાવો.

૪૭૨. કમ્મનિયામેનાતિ પુરિમજાતિસિદ્ધેન લોભુસ્સદતાદિનિયમિતેન કમ્મનિયામેન. ઇદાનિ તં લોભુસ્સદતાદિં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કમ્માયૂહનક્ખણેતિ કમ્મકરણવેલાય. લોભો બલવાતિ તજ્જાય સામગ્ગિયા સામત્થિયતો લોભો અધિકો હોતિ. અલોભો મન્દોતિ તપ્પટિપક્ખો અલોભો દુબ્બલો હોતિ. કથં પનેતે લોભાલોભા અઞ્ઞમઞ્ઞં ઉજુવિપચ્ચનીકભૂતા એકક્ખણે પવત્તન્તિ? ન ખો પનેતં એવં દટ્ઠબ્બં ‘‘એકક્ખણે પવત્તન્તી’’તિ, નિકન્તિક્ખણં પન આયૂહનક્ખણમેવ કત્વા એવં વુત્તં. એસ નયો સેસેસુ. પરિયાદાતુન્તિ અભિભવિતું ન સક્કોતિ. યો હિ ‘‘એવંસુન્દરં એવંવિપુલં એવંમહગ્ઘઞ્ચ ન સક્કા પરસ્સ દાતુ’’ન્તિઆદિના અમુત્તચાગતાદિવસેન પવત્તાય ચેતનાય સમ્પયુત્તો અલોભો સમ્મદેવ લોભં પરિયાદાતું ન સક્કોતિ. દોસમોહાનં અનુપ્પત્તિયં તાદિસપચ્ચયલાભેનેવ અદોસામોહા બલવન્તો. તસ્માતિ લોભાદોસામોહાનં બલવભાવતો અલોભદોસમોહાનઞ્ચ દુબ્બલભાવતોતિ વુત્તમેવ કારણં પચ્ચામસતિ. સોતિ તંસમઙ્ગી. તેન કમ્મેનાતિ તેન લોભાદિઉપનિસ્સયવતા કુસલકમ્મુના. સુખસીલોતિ સખિલો. તમેવત્થં અક્કોધનોતિ પરિયાયેન વદતિ.

મન્દા અલોભાદોસા લોભદોસે પરિયાદાતું ન સક્કોન્તિ, અમોહો પન બલવા મોહં પરિયાદાતું સક્કોતીતિ એવં યથારહં પઠમવારે વુત્તનયેનેવ અતિદેસત્થો વેદિતબ્બો. પુરિમનયેનેવાતિ પુબ્બે વુત્તનયાનુસારેન. દુટ્ઠોતિ કોધનો. દન્ધોતિ મન્દમઞ્ઞો. સુખસીલકોતિ સુખસીલો.

એત્થ ચ લોભવસેન, દોસમોહ-લોભદોસ-લોભમોહ-દોસમોહ-લોભદોસમોહવસેનાતિ તયો એકકા, તયો દુકા, એકો તિકોતિ લોભાદિઉસ્સદવસેન અકુસલપક્ખે એવ સત્ત વારા, તથા કુસલપક્ખે અલોભાદિઉસ્સદવસેનાતિ ચુદ્દસ વારા લબ્ભન્તિ. તત્થ અલોભદોસમોહા, અલોભાદોસમોહા, અલોભદોસામોહા બલવન્તોતિ આગતેહિ કુસલપક્ખે તતિયદુતિયપઠમવારેહિ દોસુસ્સદમોહુસ્સદદોસમોહુસ્સદવારા ગહિતા એવ હોન્તિ. તથા અકુસલપક્ખે લોભાદોસામોહા, લોભદોસામોહા, લોભાદોસમોહા બલવન્તોતિ આગતેહિ તતિયદુતિયપઠમવારેહિ અદોસુસ્સદઅમોહુસ્સદઅદોસામોહુસ્સદવારા ગહિતા એવાતિ અકુસલકુસલપક્ખેસુ તયો તયો વારે અન્તોગધે કત્વા અટ્ઠેવ વારા દસ્સિતા. યે પન ઉભયસમ્મિસ્સતાવસેન લોભાલોભુસ્સદવારાદયો અપરે એકૂનપઞ્ઞાસ વારા કામં દસ્સેતબ્બા, તેસં અસમ્ભવતો એવ ન દસ્સિતા. ન હિ ‘‘એકસ્મિં સન્તાને અન્તરેન અવત્થન્તરં લોભો ચ બલવા અલોભો ચા’’તિઆદિ યુજ્જતિ. પટિપક્ખવસેન વાપિ એતેસં બલવદુબ્બલભાવો સહજાતધમ્મવસેન વા. તત્થ લોભસ્સ તાવ પટિપક્ખવસેન અનભિભૂતતાય બલવભાવો, તથા દોસમોહાનં અદોસામોહેહિ. અલોભાદીનં પન લોભાદિઅનભિભવનતો. સબ્બેસઞ્ચ સમાનજાતિયસમધિભુય્ય પવત્તિવસેન સહજાતધમ્મતો બલવભાવો. તેન વુત્તં અટ્ઠકથાયં (મ. નિ. અટ્ઠ. ૨.૪૭૨) – ‘‘લોભો બલવા, અલોભો મન્દો. અદોસામોહા બલવન્તો, દોસમોહા મન્દા’’તિઆદિ, સો ચ નેસં મન્દબલવભાવો પુરિમૂપનિસ્સયતો તથા આસયસ્સ પરિભાવિતતાય વેદિતબ્બો. તેનેવાહ ‘‘કમ્મનિયામેના’’તિ. સેસં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

ચૂળધમ્મસમાદાનસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.