૪. ચૂળવેદલ્લસુત્તવણ્ણના

૪૬૦. અયં દેસના યસ્મા પુચ્છાવિસ્સજ્જનવસેન પવત્તા, તસ્મા પુચ્છકવિસ્સજ્જકે પુચ્છાનિમિત્તઞ્ચ સમુદાયતો વિભાવેતું ‘‘કો પનાય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ઉપાસકત્તન્તિ અમગ્ગાગતં ઉપાસકત્તં. તેસન્તિ એકાદસનહુતાનં. મગ્ગાગતેન ઉપસમેન સન્તિન્દ્રિયો સન્તમાનસો.

‘‘કિં નુ ખો અજ્જ ભવિસ્સતિ અય્યપુત્તો’’તિ વીથિં ઓલોકયમાના. ઓલમ્બનત્થન્તિ તસ્સ હત્થાવલમ્બનત્થં પુબ્બાચિણ્ણવસેન અત્તનો હત્થં પસારેસિ. બહિદ્ધાતિ અત્તના અઞ્ઞં વિસભાગવત્થું સન્ધાય વદતિ. પરિભેદકેનાતિ પેસુઞ્ઞવાદિના.

અધિગમપ્પિચ્છતાય ‘‘ન પકાસેતબ્બો’’તિ ચિન્તેસિ. પુન તં અનુકમ્પન્તો ‘‘સચે ખો પનાહ’’ન્તિઆદિં ચિન્તેસિ. એસો ધમ્મોતિ એસો લોકુત્તરધમ્મો. વિવટ્ટં ઉદ્દિસ્સ ઉપચિતં નિબ્બેધભાગિયં કુસલં ઉપનિસ્સયો. ‘‘યદિ મે ઉપનિસ્સયો અત્થિ, સક્કા એતં પટિલદ્ધું. સચેપિ નત્થિ, આયતિં ઉપનિસ્સયો ભવિસ્સતી’’તિ ચિરકાલપરિભાવિતાય ઘટે પદીપજાલા વિય અબ્ભન્તરે દિપ્પમાનાય હેતુસમ્પત્તિયા ચોદિયમાના આહ ‘‘એવં સન્તે મય્હં પબ્બજ્જં અનુજાનાથા’’તિ.

લાભસક્કારો ઉપ્પજ્જિ સુચિરકાલં કતૂપચિતપુઞ્ઞતાય. અભિનીહારસમ્પન્નત્તાતિ સુજાતત્થેરસ્સ પદુમુત્તરસ્સ ભગવતો અગ્ગસાવકસ્સ નિપચ્ચકારં કત્વા – ‘‘તુમ્હેહિ દિટ્ઠધમ્મસ્સ ભાગી અસ્સ’’ન્તિ નિબ્બેધભાગિયં દાનં દત્વા કતપત્થનાસઙ્ખાતસમ્પન્નાભિનીહારત્તા. નાતિચિરં કિલમિત્થાતિ કમ્મટ્ઠાનં ભાવેન્તી વિપસ્સનાય પરિપાકવસેન ચિરં ન કિલમિત્થ. વુત્તમેવત્થં વિવરિતું ‘‘ઇતો પટ્ઠાયા’’તિઆદિ વુત્તં. દુતિયગમનેનાતિ પબ્બાજનત્થં ગમનતો દુતિયગમનેન.

ઉપનેત્વાતિ પઞ્હસ્સ અત્થભાવેન ઉપનેત્વા. સક્કાયન્તિ સકાયં. ઉપનિક્ખિત્તં કિઞ્ચિ વત્થું સમ્પટિચ્છમાના, વિય સમ્પટિચ્છન્તી વિય. એકો એવ પાસો એતિસ્સાતિ એકપાસકા, ગણ્ઠિ. સા હિ સુમોચિયા, અનેકપાસા પન દુમ્મોચિયા, એકપાસગ્ગહણં વિસ્સજ્જનસ્સ સુકરભાવદસ્સનત્થં. પટિસમ્ભિદાવિસયે ઠત્વાતિ એતેન થેરિયા પભિન્નપટિસમ્ભિદતં દસ્સેતિ. પચ્ચયભૂતાતિ આરમ્મણાદિવસેન પચ્ચયભૂતા.

થેરિયા વિસેસાધિગમસ્સ અત્તનો અવિસયતાય વિસાખો ‘‘ન સક્કા’’તિઆદિના ચિન્તેસીતિ દટ્ઠબ્બં. સચ્ચવિનિબ્ભોગપઞ્હબ્યાકરણેનાતિ સચ્ચપરિયાપન્નસ્સ ધમ્મસ્સ દસ્સનતો અઞ્ઞાનઞ્ઞત્થનિદ્ધારણભેદનાસઙ્ખાતસ્સ વિનિબ્ભોગપઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જનેન. દ્વે સચ્ચાનીતિ દુક્ખસમુદયસચ્ચાનિ. પટિનિવત્તેત્વાતિ પરિવત્તેત્વા. ગણ્ઠિપઞ્હન્તિ દુબ્બિનિબ્બેધતાય ગણ્ઠિભૂતં પઞ્હં.

ન તંયેવ ઉપાદાનં તે પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા એકદેસસ્સ સમુદાયતાભાવતો, સમુદાયસ્સ ચ એકદેસતાભાવતો. નાપિ અઞ્ઞત્ર પઞ્ચહિ ઉપાદાનક્ખન્ધેહિ ઉપાદાનં તસ્સ તદેકદેસભાવતો. ન હિ એકદેસો સમુદાયવિનિમુત્તો હોતિ. યદિ હિ તઞ્ઞેવાતિઆદિના ઉભયપક્ખેપિ દોસં દસ્સેતિ. રૂપાદિસભાવમ્પીતિ રૂપવેદનાસઞ્ઞાવિઞ્ઞાણસભાવમ્પિ, ફસ્સચેતનાદિસભાવમ્પિ ઉપાદાનં સિયા. અઞ્ઞત્ર સિયાતિ પઞ્ચહિ ઉપાદાનક્ખન્ધેહિ વિસુંયેવ ઉપાદાનં યદિ સિયા. પરસમયેતિ નિકાયવાદે. ચિત્તવિપ્પયુત્તો અનુસયોતિ નિદસ્સનમત્તમેતં નિકાયવાદે ચિત્તસભાવાભાવવિઞ્ઞાણાદીનમ્પિ ચિત્તવિપ્પયુત્તભાવપટિજાનનતો. એવં બ્યાકાસીતિ ‘‘ન ખો, આવુસો’’તિઆદિના ખન્ધગતછન્દરાગભાવેન બ્યાકાસિ. અત્થધમ્મનિચ્છયસમ્ભવતો અસમ્બન્ધેન. તેસુ કત્થચિપિ અસમ્મુય્હનતો અવિત્થાયન્તેન. પુચ્છાવિસયે મોહન્ધકારવિગમનેન પદીપસહસ્સં જાલેન્તેન વિય. સઉપાદાનુપાદાનટ્ઠાનં અનુત્તાનતાય પચુરજનસ્સ ગૂળ્હો. અગ્ગહિતસઙ્કેતાનં કેસઞ્ચિ પટિચ્છાદિતસદિસત્તા પટિચ્છન્નો. તિલક્ખણબ્ભાહતધમ્મવિસયતાય તિલક્ખણાહતો. ગમ્ભીરઞાણગોચરતાય ગમ્ભીરો. લદ્ધપતિટ્ઠા અરિયસચ્ચસમ્પટિવેધનતો. એવં દિટ્ઠધમ્માદિભાવતો વેસારજ્જપ્પત્તા. સબ્બસો નિવુત્થબ્રહ્મચરિયતાય તિણ્ણં ભવાનમ્પિ અપરભાગે નિબ્બાને નિવુત્થવતીતિ ભવમત્થકે ઠિતા.

૪૬૧. ‘‘રૂપં અત્તતો સમનુપસ્સતી’’તિ પદુદ્ધારં કત્વા ‘‘ઇધેકચ્ચો’’તિઆદિના (પટિ. મ. ૧.૧૩૦) પટિસમ્ભિદાપાઠેન તદત્થં વિવરતિ. તત્થ અત્તતો સમનુપસ્સતીતિ અત્તાતિ સમનુપસ્સતિ, અત્તભાવેન સમનુપસ્સતિ. અહન્તિ અત્તાનં નિદ્દિસતિ. અહંબુદ્ધિનિબન્ધનઞ્હિ અત્તાનં અત્તવાદી પઞ્ઞપેતિ, તસ્મા યં રૂપં સો અહન્તિ યદેતં મમ રૂપં નામ, સો અહન્તિ વુચ્ચમાનો મમ અત્તા તં મમ રૂપન્તિ રૂપઞ્ચ અત્તઞ્ચ અદ્વયં અનઞ્ઞં સમનુપસ્સતિ. તથા પસ્સતો ચ અત્તા વિય રૂપં, રૂપં વિય વા અત્તા અનિચ્ચોતિ આપન્નમેવ. અચ્ચીતિ જાલસિખા. સા ચે વણ્ણો, ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યાવ સિયા, ન કાયવિઞ્ઞેય્યા, વણ્ણોપિ વા કાયાદિવિઞ્ઞેય્યો અચ્ચિયા અનઞ્ઞત્તાતિ ઉપમેય્યં વિય ઉપમાપિ દિટ્ઠિગતિકસ્સ અયુત્તાવ. દિટ્ઠિપસ્સનાયાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિસઙ્ખાતાય પસ્સનાય પસ્સતિ, ન તણ્હામાનપઞ્ઞાનુપસ્સનાય. અરૂપં વેદનાદિં અત્તાતિ ગહેત્વા છાયાય રુક્ખાધીનતાય છાયાવન્તં રુક્ખં વિય, રૂપસ્સ સન્તકભાવેન અત્તાધીનતાય રૂપવન્તં અત્તાનં સમનુપસ્સતિ. પુપ્ફાધીનતાય પુપ્ફસ્મિં ગન્ધં વિય આધેય્યભાવેન અત્તાધીનતાય રૂપસ્સ અત્તનિ રૂપં સમનુપસ્સતિ. યથા કરણ્ડો મણિનો આધારો, એવં રૂપમ્પિ અત્તનો આધારોતિ કત્વા અત્તાનં રૂપસ્મિં સમનુપસ્સતિ. એસેવ નયોતિ ઇમિના અત્તનો વેદનાદીહિ અનઞ્ઞત્તં તેસઞ્ચાધારણતં નિસ્સિતતઞ્ચ યથાવુત્તં અતિદિસતિ.

અરૂપં અત્તાતિ કથિતં ‘‘વેદનાવન્ત’’ન્તિઆદીસુ વિય રૂપેન વોમિસ્સકતાય અભાવતો. રૂપારૂપમિસ્સકો અત્તા કથિતો રૂપેન સદ્ધિં સેસારૂપધમ્માનં અત્તાતિ ગહિતત્તા. ઉચ્છેદદિટ્ઠિ કથિતા રૂપાદીનં વિનાસદસ્સનતો. તેનેવાહ ‘‘રૂપં અત્તાતિ યો વદેય્ય, તં ન ઉપપજ્જતિ, અત્તા મે ઉપ્પજ્જતિ ચ વેતિ ચાતિ ઇચ્ચસ્સ એવમાગતં હોતી’’તિઆદિ. અવસેસેસૂતિ પન્નરસસુ ઠાનેસુ. સસ્સતદિટ્ઠિ કથિતા રૂપવન્તાદિભાવેન ગહિતસ્સ અનિદ્ધારિતરૂપત્તા.

દિટ્ઠિગતિકો યં વત્થું અત્તાતિ સમનુપસ્સતિ, યેભુય્યેન તં નિચ્ચં સુખન્તિ ચ સમનુપસ્સતેવ. સાવકો પન તપ્પટિક્ખેપેન સબ્બે ધમ્મા અનત્તાતિ સુદિટ્ઠત્તા રૂપં અત્તાતિ ન સમનુપસ્સતિ, તથાભૂતો ચ અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ સમનુપસ્સતિ, તથા વેદનાદયોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન રૂપં અત્તતો’’તિઆદિમાહ. એવં ભવદિટ્ઠિપિ અવિજ્જાભવતણ્હા વિય વટ્ટસ્સ સમુદયોયેવાતિ દિટ્ઠિકથાયં ‘‘એત્તકેન ગમનં હોતી’’તિઆદિ. દિટ્ઠિપ્પહાનકથાયઞ્ચ ‘‘એત્તકેન ગમનં ન હોતી’’તિઆદિ વુત્તં.

૪૬૨. હેટ્ઠા વુત્તમત્થમેવ પુચ્છિતત્તા ‘‘થેરિયા પટિપુચ્છિત્વા વિસ્સજ્જેતબ્બો’’તિ વત્વા પટિપુચ્છનવિધિં દસ્સેતું ‘‘ઉપાસકા’’તિઆદિ વુત્તં. પટિપત્તિવસેનાતિ સક્કાયનિરોધગામિનિપટિપદાભાવેન. સઙ્ખતાસઙ્ખતવસેન લોકિયલોકુત્તરવસેન સઙ્ગહિતાસઙ્ગહિતવસેનાતિ ‘‘વસેના’’તિ પદં પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. તત્થ કામં અસઙ્ખતો નામ મગ્ગો નત્થિ, કિં સઙ્ખતો, ઉદાહુ અસઙ્ખતોતિ પન પુચ્છાવસેન તથા વુત્તં? ‘‘અરિયો’’તિ વચનેનેવ મગ્ગસ્સ લોકુત્તરતો સિદ્ધા, સઙ્ગાહકખન્ધપરિયાપન્નાનં પન મગ્ગધમ્માનમ્પિ સિયા લોકિયતાતિ ઇધ લોકિયગ્ગહણં. કિઞ્ચાપિ સઙ્ગહિતપદમેવ પાળિયં આગતં, ન અસઙ્ગહિતપદં, યે પન સઙ્ગાહકભાવેન વુત્તા, તે સઙ્ગહિતા ન હોન્તીતિ અટ્ઠકથાયં અસઙ્ગહિતગ્ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. સઙ્ખતોતિઆદીસુ સમેચ્ચ સમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતોતિ સઙ્ખતો. તથાભૂતો ચ તંસમઙ્ગિનો પુગ્ગલસ્સ પુબ્બભાગચેતનાતિ મય્હં મગ્ગો અટ્ઠઙ્ગિકો હોતુ સત્તઙ્ગિકો વાતિ ચેતિતભાવેન ચેતિતો. સહજાતચેતનાયપિ ચેતિતોવ તસ્સા સહકારીકારણભાવતો, તતો એવ પકપ્પિતો આયૂહિતો. પચ્ચયેહિ નિપ્ફાદિતત્તા કતો નિબ્બત્તિતો ચ. સમાપજ્જન્તેન અત્તનો સન્તાને સમ્મદેવ આપજ્જન્તેન ઉપ્પાદેન્તેન. ઇતિ સત્તહિપિ પદેહિ પચ્ચયનિબ્બત્તિતંયેવ અરિયમગ્ગસ્સ દસ્સેતિ.

અસઙ્ગહિતો ખન્ધાનં પદેસો એતસ્સ અત્થીતિ મગ્ગો સપ્પદેસો. નત્થિ એતેસં પદેસાતિ ખન્ધા નિપ્પદેસા. પદિસ્સતિ એતેન સમુદાયોતિ હિ પદેસો, અવયવો. અયન્તિ મગ્ગો. સપ્પદેસત્તા એકદેસત્તા. નિપ્પદેસેહિ સમુદાયભાવતો નિરવસેસપદેસેહિ. યથા નગરં રજ્જેકદેસભૂતં તદન્તોગધત્તા રજ્જેન સઙ્ગહિતં, એવં અરિયમગ્ગો ખન્ધત્તયેકદેસભૂતો તદન્તોગધત્તા તીહિ ખન્ધેહિ સઙ્ગહિતોતિ દસ્સેતિ ‘‘નગરં વિય રજ્જેના’’તિ ઇમિના. સજાતિતોતિ સમાનજાતિતાય, સમાનસભાવત્તા એવાતિ અત્થો. એત્થ ચ સીલક્ખન્ધો ‘‘નવ કોટિસહસ્સાની’’તિઆદિના (વિસુદ્ધિ. ૧.૨૦; અપ. અટ્ઠ. ૨.૫૫.૫૫; પટિ. મ. અટ્ઠ. ૧.૧.૩૭) વુત્તપભેદવસેન ચેવ સમ્પત્તસમાદાનવિરતિઆદિવસેન ચ ગય્હમાનો નિપ્પદેસો, મગ્ગસીલં પન આજીવટ્ઠમકમેવ સમુચ્છેદવિરતિમત્તમેવાતિ સપ્પદેસં. સમાધિક્ખન્ધો પરિત્તમહગ્ગતાદિવસેન ચેવ ઉપચારપ્પનાસમાધિવસેન ચ અનેકભેદતાય નિપ્પદેસો, મગ્ગસમાધિ પન લોકુત્તરોવ, અપ્પનાસમાધિ એવાતિ સપ્પદેસો. તથા પઞ્ઞાક્ખન્ધો પરિત્તમહગ્ગતાદિવસેન ચેવ સુતમયઞાણાદિવસેન ચ અનેકભેદતાય નિપ્પદેસો, મગ્ગપઞ્ઞા પન લોકુત્તરાવ, ભાવનામયા એવાતિ સપ્પદેસા. અત્તનો ધમ્મતાયાતિ સહકારીકારણં અનપેક્ખિત્વા અત્તનો સભાવેન અત્તનો બલેન અપ્પેતું ન સક્કોતિ વીરિયેન અનુપત્થમ્ભિતં, સતિયા ચ અનુપટ્ઠિતં. પગ્ગહકિચ્ચન્તિ યથા કોસજ્જપક્ખે ન પતિતા ચિત્તટ્ઠિતિ, તથા પગ્ગણ્હનકિચ્ચં. અપિલાપનકિચ્ચન્તિ યથા આરમ્મણે ન પિલવતિ, એવં અપિલાપનકિચ્ચં.

એકતો જાતાતિ સહજાતા. પિટ્ઠિં દત્વા ઓનતસહાયો વિય વાયામો સમાધિસ્સ આરમ્મણે અપ્પનાય વિસેસપચ્ચયભાવતો. અંસકૂટં દત્વા ઠિતસહાયો વિય સતિ સમાધિસ્સ આરમ્મણે દળ્હપવત્તિયા પચ્ચયભાવતો. કિરિયતોતિ ઉપકારકિરિયતો.

આકોટેત્વાતિ આરમ્મણં આહનિત્વા. તથા હિ વિતક્કો ‘‘આહનનરસો’’તિ, યોગાવચરો ચ ‘‘કમ્મટ્ઠાનં તક્કાહતં વિતક્કપરિયાહતં કરોતી’’તિ વુચ્ચતિ. ઇધાપીતિ સમ્માદિટ્ઠિસઙ્કપ્પેસુ. કિરિયતોતિ વુત્તપ્પકારઉપકારકિરિયતો.

સુભસુખાદિનિમિત્તગ્ગાહવિધમનં ચતુકિચ્ચસાધનં. પચ્ચયત્તેનાતિ સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન. ચતુકિચ્ચસાધનવસેનેવાતિ ઇદં મગ્ગવીરિયસ્સેવ ગહિતભાવદસ્સનં. તઞ્હિ એકંયેવ હુત્વા ચતુકિચ્ચં યથાવુત્તઉપકારકસભાવેન ચ પરિવારટ્ઠેન પરિક્ખારો હોતિ. મગ્ગસમ્પયુત્તધમ્માનન્તિ ઇમિના મગ્ગધમ્માનમ્પિ ગહણં, ન તંસમ્પયુત્તફસ્સાદીનંયેવ. એકચિત્તક્ખણિકાતિ મગ્ગચિત્તુપ્પાદવસેન એકચિત્તક્ખણિકા.

સત્તહિ ઞાણેહીતિ પરમુક્કંસગતેહિ સત્તહિ જવનેહિ સમ્પયુત્તઞાણેહિ, સત્તહિ વા અનુપસ્સનાઞાણેહિ. આદિતો સેવના આસેવના, તતો પરં વડ્ઢના ભાવના, પુનપ્પુનં કરણં બહુલીકમ્મન્તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘અઞ્ઞેન ચિત્તેના’’તિઆદિ. અધિપ્પાયવસેન નિદ્ધારેત્વા ગહેતબ્બત્થં સુત્તં નેય્યત્થં. યથારુતવસેન ગહેતબ્બત્થં નીતત્થં. એવં સન્તેતિ યદિ ઇદં સુત્તં નીતત્થં, આસેવનાદિ ચ વિસું વિસું ચિત્તેહિ હોતિ, એવં સન્તે. આસેવનાદિ નામ ચિત્તસ્સ અનેકવારં ઉપ્પત્તિયા હોતિ, ન એકવારમેવાતિ આહ ‘‘એકં ચિત્ત’’ન્તિઆદિ. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – આસેવનાવસેન પવત્તમાનં ચિત્તં સુચિરમ્પિ કાલં આસેવનાવસેનેવ પવત્તેય્ય, તથા ભાવનાબહુલીકમ્મવસેન પવત્તમાનાનિપિ, ન ચેત્થ એત્તકાનેવ ચિત્તાનિ આસેવનાવસેન પવત્તન્તિ, એત્તકાનિ ભાવનાવસેન, બહુલીકમ્મવસેનાતિ નિયમો લબ્ભતિ. ઇતિ અનેકચિત્તક્ખણિકઅરિયમગ્ગં વદન્તસ્સ દુન્નિવારિયોવાયં દોસો. યથા પન પુબ્બભાગેપિ નાનાચિત્તેસુ પવત્તપરિઞ્ઞાદિકિચ્ચાનં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં પટિવેધકાલે યથારહં ચતુકિચ્ચસાધનં, એકચિત્તક્ખણિકા ચ પવત્તિ, એવં વિપસ્સનાય પવત્તાભિસઙ્ખારવસેન આસેવનાભાવનાબહુલીકમ્માનિ પટિવેધકાલે એકચિત્તક્ખણિકાનેવ હોન્તીતિ વદન્તાનં આચરિયાનં ન કોચિ દોસો આસેવનાદીહિ કાતબ્બકિચ્ચસ્સ તદા એકચિત્તક્ખણેયેવ સિજ્ઝનતો. તેનાહ ‘‘એકચિત્તક્ખણિકાવા’’તિઆદિ. સચે સઞ્જાનાતીતિ સચે સઞ્ઞત્તિં ગચ્છતિ. યાગું પિવાહીતિ ઉય્યોજેતબ્બો ધમ્મસાકચ્છાય અભબ્બભાવતોતિ અધિપ્પાયો.

૪૬૩. પુઞ્ઞાભિસઙ્ખારાદીસૂતિ આદિ-સદ્દેન કાયસઞ્ચેતનાદિ લક્ખણે કાયસઙ્ખારાદિકેપિ સઙ્ગણ્હાતિ, ન અપુઞ્ઞાનેઞ્જાભિસઙ્ખારે એવ. કાયપટિબદ્ધત્તા કાયેન સઙ્ખરીયતિ, ન કાયસમુટ્ઠાનત્તા. ચિત્તસમુટ્ઠાના હિ તે ધમ્માતિ. નિબ્બત્તીયતીતિ ચ ઇદં કાયે સતિ સબ્ભાવં, અસતિ ચ અભાવં સન્ધાય વુત્તં. વાચન્તિ વચીઘોસં. સઙ્ખરોતીતિ જનેતિ. તેનાહ ‘‘નિબ્બત્તેતી’’તિ. ન હિ તં વિતક્કવિચારરહિતચિત્તં વચીઘોસં નિબ્બત્તેતું સક્કોતિ. ચિત્તપટિબદ્ધત્તાતિ એતેન ચિત્તસ્સ નિસ્સયાદિપચ્ચયભાવો ચિત્તસઙ્ખારસઙ્ખરણન્તિ દસ્સેતિ. અઞ્ઞમઞ્ઞમિસ્સાતિ અત્થતો ભિન્નાપિ કાયસઙ્ખારાદિવચનવચનીયભાવેન અઞ્ઞમઞ્ઞમિસ્સિતા અભિન્ના વિય, તતો એવ આલુળિતા સંકિણ્ણા અવિભૂતા અપાકટા દુદ્દીપના દુવિઞ્ઞાપયા. આદાનગ્ગહણમુઞ્ચનચોપનાનીતિ યસ્સ કસ્સચિ કાયેન આદાતબ્બસ્સ આદાનસઙ્ખાતં ગહણં, વિસ્સજ્જનસઙ્ખાતં મુઞ્ચનં, યથાતથાચલનસઙ્ખાતં ચોપનન્તિ ઇમાનિ પાપેત્વા સાધેત્વા ઉપ્પન્ના. કાયતો પવત્તા સઙ્ખારા, કાયેન સઙ્ખરીયન્તીતિ ચ કાયસઙ્ખારાત્વેવ વુચ્ચન્તિ. હનુસંચોપનન્તિ હનુસઞ્ચલનં. વચીભેદન્તિ વાચાનિચ્છારણં. વાચં સઙ્ખરોન્તીતિ કત્વા ઇધ વચીસઙ્ખારાત્વેવ વુચ્ચન્તિ.

૪૬૪. સમાપજ્જિસ્સન્તિ પદં નિરોધસ્સ આસન્નાનાગતભાવવિસયં આસન્નં વજ્જેત્વા દૂરસ્સ ગહણે પયોજનાભાવતો. નિરોધપાદકસ્સ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનચિત્તસ્સ ચ ગહણતો પટ્ઠાય નિરોધં સમાપજ્જતિ નામાતિ અધિપ્પાયેન ‘‘પદદ્વયેન નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિકાલો કથિતો’’તિ વુત્તં. તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતીતિ એત્થ અદ્ધાનપરિચ્છેદચિત્તગ્ગહણં ઇતરેસં નાનન્તરિયભાવતો. ન હિ બલદ્વયઞાણસમાધિચરિયાનં વસીભાવાપાદનચિત્તેહિ વિના અદ્ધાનપરિચ્છેદચિત્તં અચિત્તકભાવાય હોતિ.

સેસસઙ્ખારેહીતિ કાયસઙ્ખારચિત્તસઙ્ખારેહિ. દુતિયજ્ઝાનેયેવ નિરુજ્ઝતિ અનુપ્પત્તિનિરોધેન. ઇતરેસુપિ એસેવ નયો. વુટ્ઠહિસ્સન્તિ પદં વુટ્ઠહનસ્સ આસન્નાનાગતભાવવિસયં આસન્નં વજ્જેત્વા દૂરસ્સ ગહણે પયોજનાભાવતો. નિરોધતો વુટ્ઠાનસ્સ ચ ચિત્તુપ્પાદેન પરિચ્છિન્નત્તા તતો ઓરમેવાતિ આહ ‘‘પદદ્વયેન અન્તોનિરોધકાલો કથિતો’’તિ. તથા ચિત્તં ભાવિતં હોતીતિ યથા યથાપરિચ્છિન્નકાલમેવ અચિત્તકભાવો, તતો પરં સચિત્તકભાવો હોતિ, તથા નિરોધસ્સ પરિકમ્મચિત્તં ઉપ્પાદિતં હોતિ.

પટિસઙ્ખાતિ પટિસઙ્ખાય ઇદમેવ કાતબ્બં જાનિત્વા અપ્પવત્તિમત્તં. સમાપજ્જન્તીતિ અચિત્તકભાવં સમ્પદેવ આપજ્જન્તિ. અથ કસ્મા સત્તાહમેવ સમાપજ્જન્તીતિ? યથાકાલપરિચ્છેદકરણતો, તઞ્ચ યેભુય્યેન આહારૂપજીવીનં સત્તાનં ઉપાદિન્નકપવત્તસ્સ એકદિવસં ભુત્તાહારસ્સ સત્તાહમેવ યાપનતો.

સબ્બા ફલસમાપત્તિ અસ્સાસપસ્સાસે ન સમુટ્ઠાપેતીતિ ઇદં નત્થીતિ આહ ‘‘સમુટ્ઠાપેતી’’તિ. યા પન ન સમુટ્ઠાપેતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘ઇમસ્સ પન…પે… ન સમુટ્ઠાપેતી’’તિ આહ. તત્થ ઇમસ્સાતિ ઇધ પાળિયં વુત્તનિરોધસમાપજ્જનભિક્ખુનો. તસ્સ પન ફલસમાપત્તિ ચતુત્થજ્ઝાનિકાવાતિ નિયમો નત્થીતિ આહ ‘‘કિં વા એતેના’’તિઆદિ. અબ્બોહારિકાતિ સુખુમત્તભાવપ્પત્તિયા ‘‘અત્થી’’તિ વોહરિતું અસક્કુણેય્યાતિ કેચિ. નિરોધસ્સ પન પાદકભૂતાય ચતુત્થજ્ઝાનાદિસમાધિચરિયાય વસેન અચતુત્થજ્ઝાનિકાપિ નિરોધાનન્તરફલસમાપત્તિ અસ્સાસપસ્સાસે ન સમુટ્ઠાપેતીતિ અભાવતો એવ તે અબ્બોહારિકા વુત્તા. એવઞ્ચ કત્વા સઞ્જીવત્થેરવત્થુમ્હિ આનીતસમાપત્તિફલનિદસ્સનમ્પિ સુટ્ઠુ ઉપપજ્જતિ. તેનાહ ‘‘ભવઙ્ગસમયેનેવેતં કથિત’’ન્તિ. કિરિયમયપવત્તવળઞ્જનકાલેતિ એત્થ કિરિયમયપવત્તં કાયવચીવિઞ્ઞત્તિવિપ્ફારો, તસ્સ વળઞ્જનકાલે પવત્તનસમયે. વાચં અભિસઙ્ખાતું ન સક્કોન્તિ અવિઞ્ઞત્તિજનકત્તા તેસં વિતક્કવિચારાનં.

સગુણેનાતિ સરસેન, સભાવેનાતિ અત્થો. સુઞ્ઞતા નામ ફલસમાપત્તિ રાગાદીહિ સુઞ્ઞત્તા. તથા રાગનિમિત્તાદીનં અભાવા અનિમિત્તા, રાગપણિધિઆદીનં અભાવા અપ્પણિહિતાતિ આહ ‘‘અનિમિત્તઅપ્પણિહિતેસુપિ એસેવ નયો’’તિ. અનિમિત્તં અપ્પણિહિતઞ્ચ નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા ઉપ્પન્નફલસમાપત્તિયં ફસ્સો અનિમિત્તો ફસ્સો અપ્પણિહિતો ફસ્સો નામાતિ ઇમમત્થં ‘‘એસેવ નયો’’તિ ઇમિના અતિદિસતિ.

અત્તસુઞ્ઞતાદસ્સનતો અનત્તાનુપસ્સના સુઞ્ઞતા, નિચ્ચનિમિત્તુગ્ઘાટનતો અનિચ્ચાનુપસ્સના અનિમિત્તા, સુખપ્પણિધિપટિક્ખેપતો દુક્ખાનુપસ્સના અપ્પણિહિતાતિ આહ – ‘‘સુઞ્ઞતા…પે… વિપસ્સનાપિ વુચ્ચતી’’તિ. અનિચ્ચતો વુટ્ઠાતીતિ સઙ્ખારાનં અનિચ્ચાકારગ્ગાહિનિયા વુટ્ઠાનગામિનિયા પરતો એકતોવુટ્ઠાનઉભતોવુટ્ઠાનેહિ નિમિત્તપવત્તતો વુટ્ઠાતિ. અનિચ્ચતો પરિગ્ગહેત્વાતિ ચ ઇદં ‘‘ન એકન્તિકં એવમ્પિ હોતી’’તિ કત્વા વુત્તં. એસ નયો સેસેસુપિ. અપ્પણિહિતવિપસ્સનાય મગ્ગોતિઆદિના, સુઞ્ઞતવિપસ્સનાય મગ્ગોતિઆદિના ચ યોજનં સન્ધાયાહ ‘‘એસેવ નયો’’તિ. વિકપ્પો આપજ્જેય્ય આગમનસ્સ વવત્થાનસ્સ અભાવેન અવવત્થાનકરત્તા. એવઞ્હિ તયો ફસ્સા ફુસન્તીતિ એવં સગુણતો આરમ્મણતો ચ નામલાભે સુઞ્ઞતાદિનામકા તયો ફસ્સા ફુસન્તીતિ અનિયમવચનં. સમેતિ યુજ્જતિ એકસ્સેવ ફસ્સસ્સ નામત્તયયોગતો.

સબ્બસઙ્ખતવિવિત્તતાય નિબ્બાનં વિવેકો નામ ઉપધિવિવેકોતિ કત્વા. નિન્નતા તપ્પટિપક્ખવિમુખસ્સ તદભિમુખતા. પોણતા ઓનમનં, પબ્ભારતા તતો વિસ્સટ્ઠભાવો.

૪૬૫. ચક્ખાદિતો રૂપાદીસુ પવત્તરૂપકાયતો ઉપ્પજ્જનતો પઞ્ચદ્વારિકં સુખં કાયિકં નામ, મનોદ્વારિકં ચેતોફસ્સજાતાય ચેતસિકં નામ. સભાવનિદ્દેસો સુખયતીતિ કત્વા. મધુરભાવદીપકન્તિ ઇટ્ઠભાવજોતનં. વેદયિતભાવદીપકન્તિ વેદકભાવવિભાવકં. વેદના એવ હિ પરમત્થતો આરમ્મણં વેદેતિ, આરમ્મણં પન વેદિતબ્બન્તિ. દુક્ખન્તિ સભાવનિદ્દેસોતિએવમાદિઅત્થવચનં સન્ધાયાહ ‘‘એસેવ નયો’’તિ. ઠિતિસુખાતિ ઠિતિયા ધરમાનતાય સુખા, ન ઠિતિક્ખણમત્તેન. તેનાહ ‘‘અત્થિભાવો સુખ’’ન્તિ. વિપરિણામદુક્ખાતિ વિપરિણમનેન વિગમનેન દુક્ખા, ન નિરોધક્ખણેન. તેનાહ ‘‘નત્થિભાવો દુક્ખ’’ન્તિ. અપરિઞ્ઞાતવત્થુકાનઞ્હિ સુખવેદનુપરમો દુક્ખતો ઉપટ્ઠાતિ. સ્વાયમત્થો પિયવિપ્પયોગેન દીપેતબ્બો. ઠિતિદુક્ખા વિપરિણામસુખાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. તેનાહ ‘‘અત્થિભાવો દુક્ખં, નત્થિભાવો સુખ’’ન્તિ. દુક્ખવેદનુપરમો હિ સત્તાનં સુખતો ઉપટ્ઠાતિ. એવઞ્હિ વદન્તિ – ‘‘તસ્સ રોગસ્સ વૂપસમેન અહો સુખં જાત’’ન્તિ. જાનનભાવોતિ યાથાવસભાવતો અવબુજ્ઝનં. અદુક્ખમસુખઞ્હિ વેદનં જાનન્તસ્સ સુખં હોતિ તસ્સ સુખુમભાવતો, યથા તદઞ્ઞે ધમ્મે સલક્ખણતો સામઞ્ઞલક્ખણતો ચ સમ્મદેવ અવબોધો પરમં સુખં. તેનેવાહ –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતી પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪);

અજાનનભાવોતિ એત્થ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. દુક્ખઞ્હિ સમ્મોહવિહારોતિ. અપરો નયો જાનનભાવોતિ જાનનસ્સ ઞાણસ્સ સબ્ભાવો. ઞાણસમ્પયુત્તા હિ ઞાણોપનિસ્સયા ચ અદુક્ખમસુખા વેદના સુખા ઇટ્ઠાકારા. યથાહ ‘‘ઇટ્ઠા ચેવ ઇટ્ઠફલા ચા’’તિ. અજાનનભાવો દુક્ખન્તિ એત્થ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો.

કતમો અનુસયો અનુસેતીતિ કામરાગાનુસયાદીસુ સત્તસુ અનુસયેસુ કતમો અનુસયો અનુસયવસેન પવત્તતિ? અપ્પહીનભાવેન હિ સન્તાને અનુસયન્તીતિ અનુસયા, અનુરૂપં કારણં લભિત્વા ઉપ્પજ્જન્તીતિ અત્થો. એતેન કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જનારહતા નેસં દસ્સિતા. અપ્પહીના હિ કિલેસા કારણલાભે સતિ ઉપ્પજ્જન્તિ. તેનાહ ‘‘અપ્પહીનટ્ઠેન સયિતો વિય હોતી’’તિ. તે ચ નિપ્પરિયાયતો અનાગતા કિલેસા દટ્ઠબ્બા, અતીતા પચ્ચુપ્પન્ના ચ તંસભાવત્તા તથા વુચ્ચન્તિ. ન હિ ધમ્માનં કાલભેદેન સભાવભેદો અત્થિ. યદિ અપ્પહીનટ્ઠો અનુસયટ્ઠો, નનુ સબ્બેપિ કિલેસા અપ્પહીના અનુસયા ભવેય્યુન્તિ? ન મયં અપ્પહીનતામત્તેન અનુસયટ્ઠં વદામ, અથ ખો પન અપ્પહીનટ્ઠેન થામગતા કિલેસા અનુસયા. ઇદં થામગમનઞ્ચ રાગાદીનમેવ આવેણિકો સભાવો દટ્ઠબ્બો, યતો અભિધમ્મે – ‘‘થામગતં અનુસયં પજહતી’’તિ વુત્તં. સોતિ રાગાનુસયો. અપ્પહીનોતિ અપ્પહીનભાવમુખેન અનુસયનટ્ઠમાહ. સો ચ અપરિઞ્ઞાતક્ખન્ધવત્થુતો, પરિઞ્ઞાતેસુ પતિટ્ઠં ન લભતિ. તેનાહ ‘‘ન સબ્બાય સુખાય વેદનાય સો અપ્પહીનો’’તિ. આરમ્મણવસેન ચાયં અનુસયટ્ઠો અધિપ્પેતો. તેનાહ ‘‘ન સબ્બં સુખં વેદનં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતીતિ અત્થો’’તિ.

વત્થુવસેનપિ પન અનુસયટ્ઠો વેદિતબ્બો, યો ‘‘ભૂમિલદ્ધ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તેન હિ અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૮૩૪) વુત્તં –

‘‘ભૂમીતિ વિપસ્સનાય આરમ્મણભૂતા તેભૂમકા પઞ્ચક્ખન્ધા. ભૂમિલદ્ધં નામ તેસુ ખન્ધેસુ ઉપ્પત્તિરહં કિલેસજાતં. તેન હિ સા ભૂમિલદ્ધા નામ હોતિ, તસ્મા ભૂમિલદ્ધન્તિ વુચ્ચતિ, સા ચ ખો ન આરમ્મણવસેન. આરમ્મણવસેન હિ સબ્બેપિ અતીતાનાગતે પરિઞ્ઞાતેપિ ચ ખીણાસવાનં ખન્ધે આરબ્ભ કિલેસા ઉપ્પજ્જન્તિ મહાકચ્ચાનઉપ્પલવણ્ણાદીનં ખન્ધે આરબ્ભ સોરેય્યસેટ્ઠિનન્દમાણવકાદીનં વિય. યદિ ચ તં ભૂમિલદ્ધં નામ સિયા, તસ્સ અપ્પહેય્યતો ન કોચિ ભવમૂલં પજહેય્ય, વત્થુવસેન પન ભૂમિલદ્ધં વેદિતબ્બં. યત્થ યત્થ હિ વિપસ્સનાય અપરિઞ્ઞાતા ખન્ધા ઉપ્પજ્જન્તિ, તત્થ તત્થ ઉપ્પાદતો પભુતિ તેસુ વટ્ટમૂલં કિલેસજાતં અનુસેતિ. તં અપ્પહીનટ્ઠેન ભૂમિલદ્ધન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિઆદિ.

એસ નયો સબ્બત્થાતિ ઇમિના ‘‘ન સબ્બાય દુક્ખાય વેદનાય સો અપ્પહીનો, ન સબ્બં દુક્ખં વેદનં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતી’’તિઆદિં અતિદિસતિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. ‘‘યો અનુસયો યત્થ અનુસેતિ, સો પહીયમાનો તત્થ પહીનો નામ હોતી’’તિ તત્થ તત્થ પહાનપુચ્છા, તં સન્ધાયાહ ‘‘કિં પહાતબ્બન્તિ અયં પહાનપુચ્છા નામા’’તિ.

એકેનેવ બ્યાકરણેનાતિ ‘‘ઇધાવુસો, વિસાખ, ભિક્ખુ વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૭૪) એકેનેવ વિસ્સજ્જનેન. દ્વે પુચ્છાતિ અનુસયપુચ્છા પહાનપુચ્છાતિ દ્વેપિ પુચ્છા વિસ્સજ્જેસિ. ‘‘રાગં તેન પજહતી’’તિ ઇદમેકં વિસ્સજ્જનં, ‘‘ન તત્થ રાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ ઇદમેકં વિસ્સજ્જનં, પુચ્છાનુક્કમઞ્ચેત્થ અનાદિયિત્વા પહાનક્કમેન વિસ્સજ્જના પવત્તા. ‘‘દ્વે પુચ્છા વિસ્સજ્જેસી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘ઇધા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તથાવિક્ખમ્ભિતમેવ કત્વાતિ ઇમિના યો રાગં વિક્ખમ્ભેત્વા પુન ઉપ્પજ્જિતું અપ્પદાનતો તથાવિક્ખમ્ભિતમેવ કત્વા મગ્ગેન સમુગ્ઘાતેતિ, તસ્સ વસેન ‘‘રાગં તેન પજહતિ, ન તત્થ રાગાનુસયો અનુસેતી’’તિ વત્તબ્બન્તિ દસ્સેતિ. કામોઘાદીહિ ચતૂહિ ઓઘેહિ સંસારભવોઘેનેવ વા વેગસા વુય્હમાનેસુ સત્તેસુ તં ઉત્તરિત્વા પત્તબ્બં, તસ્સ પન ગાધભાવતો પતિટ્ઠાનભૂતં. તેનાહ ભગવા – ‘‘તિણ્ણો પારઙ્ગતો થલે તિટ્ઠતિ બ્રાહ્મણો’’તિ (સં. નિ. ૪.૨૩૮; ઇતિવુ. ૬૯; પુ. પ. ૧૮૭).

સુઞ્ઞતાદિભેદેન અનેકભેદત્તા પાળિયં ‘‘અનુત્તરેસૂ’’તિ બહુવચનનિદ્દેસોતિ ‘‘અનુત્તરા વિમોક્ખા’’તિ વત્વા પુન તેસં સબ્બેસમ્પિ અરહત્તભાવસામઞ્ઞેન ‘‘અરહત્તે’’તિ વુત્તં. વિસયે ચેતં ભુમ્મં. પત્થનં પટ્ઠપેન્તસ્સાતિ ‘‘અહો વતાહં અરહત્તં લભેય્ય’’ન્તિ પત્થનં ઉપટ્ઠપેન્તસ્સ, પત્થેન્તસ્સાતિ અત્થો. પટ્ઠપેન્તસ્સાતિ ચેત્થ હેતુમ્હિ અન્તસદ્દો. કથં પન અરહત્તવિસયા પત્થના ઉપ્પજ્જતીતિ? ન કાચિ અરહત્તં આરમ્મણં કત્વા પત્થના ઉપ્પજ્જતિ અનધિગતત્તા અવિસયભાવતો. પરિકપ્પિતરૂપં પન તં ઉદ્દિસ્સ પત્થના ઉપ્પજ્જતિ. ‘‘ઉપ્પજ્જતિ પિહાપચ્ચયા’’તિ વુત્તં પરમ્પરપચ્ચયતં સન્ધાય, ઉજુકં પન પચ્ચયભાવો નત્થીતિ વુત્તં ‘‘ન પત્થનાય પટ્ઠપનમૂલકં ઉપ્પજ્જતી’’તિ. ઇદં પન સેવિતબ્બં દોમનસ્સં અકુસલપ્પહાનસ્સ કુસલાભિવુડ્ઢિયા ચ નિમિત્તભાવતો. તેનાહ ભગવા – ‘‘દોમનસ્સમ્પાહં, દેવાનમિન્દ, દુવિધેન વદામિ સેવિતબ્બમ્પિ અસેવિતબ્બમ્પી’’તિ (દી. નિ. ૨.૩૫૯-૩૬૨). તીહિ માસેહિ સમ્પજ્જનકા તેમાસિકા. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. ઇમસ્મિં વારેતિ ઇમસ્મિં પવારણવારે. વિસુદ્ધિપવારણન્તિ ‘‘પરિસુદ્ધો અહ’’ન્તિ એવં પવત્તં વિસુદ્ધિપવારણં. અરહન્તાનમેવ હેસ પવારણા.

ન કદાચિ પહાતબ્બસ્સ પહાયકતા અત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન દોમનસ્સેન વા’’તિઆદિં વત્વા પરિયાયેનેતં વુત્તં, તં વિભાવેન્તો ‘‘અયં પના’’તિઆદિમાહ. યં પનેત્થ વત્તબ્બં, તં પરતો વિત્થારેન આગમિસ્સતિ. પટિપદં ગહેત્વા પત્થનં કત્વા પત્થનં ઠપેત્વા. પટિસઞ્ચિક્ખતીતિ ઓવાદવસેન અત્તાનં સમુત્તેજેન્તો કથેતિ. સીલેન હીનટ્ઠાનન્તિ અઞ્ઞેહિ અરહત્તાય પટિપજ્જન્તેહિ સીલેન હીનટ્ઠાનં કિં તુય્હં અત્થીતિ અધિપ્પાયો. સુપરિસુદ્ધન્તિ અખણ્ડાદિભાવતો સુધોતજાતિમણિ વિય સુટ્ઠુ પરિસુદ્ધં. સુપગ્ગહિતન્તિ કદાચિપિ સઙ્કોચાભાવતો વીરિયં સુટ્ઠુ પગ્ગહિતં. પઞ્ઞાતિ વિપસ્સનાપઞ્ઞા પટિપક્ખેહિ અનધિભૂતતાય અકુણ્ઠા તિક્ખવિસદા સઙ્ખારાનં સમ્મસને સૂરા હુત્વા વહતિ પવત્તતિ. પરિયાયેનાતિ તસ્સ દોમનસ્સસ્સ અરહત્તુપનિસ્સયતાપરિયાયેન. આરમ્મણવસેન અનુસયનં ઇધાધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘ન તં આરબ્ભ ઉપ્પજ્જતી’’તિ. અનુપ્પજ્જનમેત્થ પહાનં નામાતિ વુત્તં ‘‘પહીનોવ તત્થ પટિઘાનુસયોતિ અત્થો’’તિ. તતિયજ્ઝાનેન વિક્ખમ્ભેતબ્બા અવિજ્જા, સા એવ અરિયમગ્ગેન સમુચ્છિન્દીયતીતિ ‘‘અવિજ્જાનુસયં વિક્ખમ્ભેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં, અનુસયસદિસતાય વા. ‘‘રાગાનુસયં વિક્ખમ્ભેત્વા’’તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. ચતુત્થજ્ઝાને નાનુસેતિ નામ તત્થ કાતબ્બકિચ્ચાકરણતો.

૪૬૬. તસ્માતિ પચ્ચનીકત્તા સભાવતો કિચ્ચતો પચ્ચયતો ચાતિ અધિપ્પાયો. વિસભાગપટિભાગો કથિતો ‘‘કણ્હસુક્કસપ્પટિભાગા ધમ્મા’’તિઆદીસુ વિય. અન્ધકારાતિ અન્ધકારસદિસા અપ્પકા સભાવતો. અવિભૂતા અપાકટા અનોળારિકભાવતો. તતો એવ દુદ્દીપના દુવિઞ્ઞાપના. તાદિસાવાતિ ઉપેક્ખાસદિસાવ. યથા ઉપેક્ખા સુખદુક્ખાનિ વિય ન ઓળારિકા, એવં અવિજ્જા રાગદોસા વિય ન ઓળારિકા. અથ ખો અન્ધકારા અવિભૂતા દુદ્દીપના દુવિઞ્ઞાપનાતિ અત્થો. સભાગપટિભાગો કથિતો ‘‘પણિધિ પટિઘોસો’’તિઆદીસુ વિય. યત્તકેસુ ઠાનેસૂતિ દુક્ખાદીસુ યત્તકેસુ ઠાનેસુ, યત્થ વા ઞેય્યટ્ઠાનેસુ. વિસભાગપટિભાગોતિ અન્ધકારસ્સ વિય આલોકો વિઘાતકપટિભાગો. વિજ્જાતિ મગ્ગઞાણં અધિપ્પેતં, વિમુત્તીતિ ફલન્તિ આહ ‘‘ઉભોપેતે ધમ્મા અનાસવા’’તિ. અનાસવટ્ઠેનાતિઆદીસુ પણીતટ્ઠેનાતિપિ વત્તબ્બં. સોપિ હિ વિમુત્તિનિબ્બાનાનં સાધારણો, વિમુત્તિયા અસઙ્ખતટ્ઠેન નિબ્બાનસ્સ વિસભાગતાપિ લબ્ભતેવ. પઞ્હં અતિક્કમિત્વા ગતોસિ, અપુચ્છિતબ્બં પુચ્છન્તોતિ અધિપ્પાયો. પઞ્હાનં પરિચ્છેદપમાણં ગહેતું યુત્તટ્ઠાને અટ્ઠત્વા તતો પરં પુચ્છન્તો નાસક્ખિ પઞ્હાનં પરિયન્તં ગહેતું. અપ્પટિભાગધમ્મસ્સાતિ નિપ્પરિયાયતો સભાગપટિભાગેન અપ્પટિભાગધમ્મસ્સ. અનાગતાદિપરિયાયેન નિબ્બાનસ્સ સભાગપટિભાગો વુત્તો, વિસભાગે ચ અત્થેવ સઙ્ખતધમ્મા, તસ્મા નિપ્પરિયાયતો કિઞ્ચિ સભાગપટિભાગં સન્ધાય પુચ્છતીતિ કત્વા ‘‘અચ્ચયાસી’’તિઆદિ વુત્તં. અસઙ્ખતસ્સ હિ અપ્પતિટ્ઠસ્સ એકન્તનિચ્ચસ્સ સતો નિબ્બાનસ્સ કુતો નિપ્પરિયાયેન સભાગસ્સ સમ્ભવો. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનં નામેત’’ન્તિઆદિ.

વિરદ્ધોતિ એત્થ સભાગપટિભાગં પુચ્છિસ્સામીતિ નિચ્છયાભાવતો પુચ્છિતમત્થં વિરજ્ઝિત્વાવ પુચ્છિ, ન અજાનિત્વાતિ અત્થો. એતેન હેટ્ઠા સબ્બપુચ્છા દિટ્ઠસંસન્દનનયેન જાનિત્વાવ પવત્તાતિ દીપિતં હોતિ. થેરી પન તં તં પુચ્છિતમત્થં સભાવતો વિભાવેન્તી સત્થુ દેસનાઞાણં અનુગન્ત્વાવ વિસ્સજ્જેસિ. નિબ્બાનોગધન્તિ નિબ્બાનં ઓગાહિત્વા ઠિતં નિબ્બાનન્તોગધં. તેનાહ ‘‘નિબ્બાનબ્ભન્તરં નિબ્બાનં અનુપવિટ્ઠ’’ન્તિ. અસ્સાતિ બ્રહ્મચરિયસ્સ.

૪૬૭. પણ્ડિચ્ચેન સમન્નાગતાતિ એત્થ વુત્તપણ્ડિચ્ચં દસ્સેતું ‘‘ધાતુકુસલા’’તિઆદિ વુત્તં. તેનેવાહ – ‘‘કિત્તાવતા નુ ખો, ભન્તે, પણ્ડિતો હોતિ? યતો ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ ધાતુકુસલો ચ હોતિ, આયતનકુસલો ચ પટિચ્ચસમુપ્પાદકુસલો ચ ઠાનાટ્ઠાનકુસલો ચ. એત્તાવતા નુ ખો, આનન્દ, ભિક્ખુ પણ્ડિતો હોતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૪). પઞ્ઞામહત્તં નામ થેરિયા અસેક્ખપ્પટિસમ્ભિદપ્પત્તાય પટિસમ્ભિદાયો પૂરેત્વા ઠિતતાતિ તં દસ્સેતું ‘‘મહન્તે અત્થે’’તિઆદિ વુત્તં. રાજયુત્તેહીતિ રઞ્ઞો કમ્મે નિયુત્તપુરિસેહિ. આહચ્ચવચનેનાતિ સત્થારા કરણાદીનિ આહનિત્વા પવત્તિતવચનેન. યદેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

ચૂળવેદલ્લસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.