૬. મહાસચ્ચકસુત્તવણ્ણના

૩૬૪. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતીતિ ઇમિના તદા ભગવતો વેસાલિયં નિવાસપરિચ્છિન્નો પુબ્બણ્હાદિભેદો સબ્બો સમયો સાધારણતો ગહિતો, તથા તેન ખો પન સમયેનાતિ ચ ઇમિના. પુબ્બણ્હસમયન્તિ પન ઇમિના તબ્બિસેસો, યો ભિક્ખાચારત્થાય પચ્ચવેક્ખણકાલો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘તીહિ પદેહિ એકોવ સમયો વુત્તો’’તિ વુત્તં વિસેસસ્સ સામઞ્ઞન્તોગધત્તા. મુખધોવનસ્સ પુબ્બકાલકિરિયાભાવસામઞ્ઞતો વુત્તં ‘‘મુખં ધોવિત્વા’’તિ. મુખં ધોવિત્વા એવ હિ વાસધુરો ચે, વેલં સલ્લક્ખેત્વા યથાચિણ્ણં ભાવનાનુયોગં, ગન્થધુરો ચે, ગન્થપરિચયે કતિપયે નિસજ્જવારે અનુયુઞ્જિત્વા પત્તચીવરં આદાય વિતક્કમાળં ઉપગચ્છતિ.

કારણં યુત્તં, અનુચ્છવિકન્તિ અત્થો. પુબ્બે યથાચિન્તિતં પઞ્હં અપુચ્છિત્વા અઞ્ઞં પુચ્છન્તો મગ્ગં ઠપેત્વા ઉમ્મગ્ગતો પરિવત્તેન્તો વિય હોતીતિ આહ ‘‘પસ્સેન તાવ પરિહરન્તો’’તિ.

૩૬૫. ઊરુક્ખમ્ભોપિ નામ ભવિસ્સતીતિ એત્થ નામ-સદ્દો વિમ્હયત્થોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘વિમ્હયત્થવસેના’’તિઆદિ. ‘‘અન્ધો નામ પબ્બતં અભિરુહિસ્સતી’’તિઆદીસુ વિય વિમ્હયવાચીસદ્દયોગેન હિ ‘‘ભવિસ્સતી’’તિ અનાગતવચનં. કાયન્વયન્તિ કાયાનુગતં. ‘‘અયમ્પિ ખો કાયો એવંધમ્મો એવંભાવી એવંઅનતીતો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૯; મ. નિ. ૧.૧૧૨; મ. નિ. ૩.૧૫૪) કાયસ્સ અસુભાનિચ્ચાદિતાય અનુપસ્સના કાયભાવનાતિ આહ ‘‘કાયભાવનાતિ પન વિપસ્સના વુચ્ચતી’’તિ. અનાગતરૂપન્તિ અભીતે અત્થે અનાગતસદ્દારોપનં અનાગતપ્પયોગો ન સમેતિ. અત્થોપીતિ ‘‘ઊરુક્ખમ્ભોપિ નામ ભવિસ્સતી’’તિ વુત્તઅત્થોપિ ન સમેતિ. અયન્તિ અત્તકિલમથાનુયોગો. તેસન્તિ નિગણ્ઠાનં.

૩૬૬. અત્તનો અધિપ્પેતકાયભાવનં વિત્થારેન્તો વિત્થારતો દસ્સેન્તો યે તં અનુયુત્તા, તે નામગોત્તતો વિભાવેન્તો ‘‘નન્દો વચ્છો’’તિઆદિમાહ. કિલિટ્ઠતપાનન્તિ કાયસ્સ કિલેસનતપાનં પુગ્ગલાનં. જાતમેદન્તિ મેદભાવાપત્તિવસેન ઉપ્પન્નમેદં. પુરિમં પહાયાતિ કાલપરિચ્છેદેન અનાહારઅપ્પાહારતાદિવસેન કાયસ્સ અપચિનનં ખેદનં પરિચ્ચજિત્વા. કાયભાવના પન ન પઞ્ઞાયતીતિ નિયમં પરમત્થતો કાયભાવનાપિ તવ ઞાણેન ન ઞાયતિ, સેસતોપિ ન દિસ્સતિ.

૩૬૭. ઇમસ્મિં પન ઠાનેતિ ‘‘કાયભાવનમ્પિ ખો ત્વં, અગ્ગિવેસ્સન, ન અઞ્ઞાસિ, કુતો પન ત્વં ચિત્તભાવનં જાનિસ્સસી’’તિ ઇમસ્મિં ઠાને. તથા ‘‘યો ત્વં એવં ઓળારિકં દુબ્બલં કાયભાવનં ન જાનાસિ, સો ત્વં કુતો સન્તસુખુમં ચિત્તભાવનં જાનિસ્સસી’’તિ એતસ્મિં અત્થવણ્ણનાઠાને. અબુદ્ધવચનં નામેતં પદન્તિ કાયભાવનાસઞ્ઞિતવિપસ્સનાતો ચિત્તભાવના સન્તા, વિપસ્સના પન પાદકજ્ઝાનતો ઓળારિકા ચેવ દુબ્બલા ચાતિ અયઞ્ચ એતસ્સ પદસ્સ અત્થો. ‘‘અબુદ્ધવચનં નામેતં વચનં સિયા’’તિ વત્વા થેરો પક્કમિતું આરભતિ. અથ નં મહાસીવત્થેરો ‘‘વિપસ્સના નામેસા ન આદિતો સુબ્રૂહિતા બલવતી તિક્ખા વિસદા હોતિ, તસ્મા તરુણવસેનાયમત્થો વેદિતબ્બો’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘દિસ્સતિ, ભિક્ખવે’’તિ સુત્તપદં (સં. નિ. ૨.૬૨) આહરિ. તત્થ આદાનન્તિ પટિસન્ધિ. નિક્ખેપનન્તિ ચુતિ. ઓળારિકન્તિ અરૂપધમ્મેહિ દુટ્ઠુલ્લભાવત્તા ઓળારિકં. કાયન્તિ ચતુસન્તતિરૂપસમૂહભૂતં કાયં. ઓળારિકન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, ઓળારિકાકારેનાતિ અત્થો. તેનેવ વુત્તં ‘‘આદાનમ્પિ નિક્ખેપનમ્પી’’તિ.

૩૬૮. સુખસારાગેન સમન્નાગતોતિ સુખવેદનાય બલવતરરાગેન સમઙ્ગીભૂતો. પટ્ઠાને પટિસિદ્ધા અવચનેનેવ. તસ્માતિ સુખે ઠિતે એવ દુક્ખસ્સાનુપ્પજ્જનતો. એવં વુત્તન્તિ ‘‘સુખાય વેદનાય નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના’’તિ એવં વુત્તં, ન અનન્તરાવ ઉપ્પજ્જનતો. ખેપેત્વાતિ કુસલાનિ ખેપેત્વા. ગણ્હિત્વા અત્તનો એવ ઓકાસં ગહેત્વા. ઉભતોપક્ખં હુત્વાતિ ‘‘કદાચિ સુખવેદના, કદાચિ દુક્ખવેદના’’તિ પક્ખદ્વયવસેનપિ વેદના ચિત્તસ્સ પરિયાદાય હોતિ યથાક્કમં અભાવિતકાયસ્સ અભાવિતચિત્તસ્સ.

૩૬૯. વિપસ્સના ચ સુખસ્સ પચ્ચનીકાતિ સુક્ખવિપસ્સકસ્સઆદિકમ્મિકસ્સ મહાભૂતપરિગ્ગહાદિકાલે બહિ ચિત્તચારં નિસેધેત્વા કમ્મટ્ઠાને એવ સતિં સંહરન્તસ્સ અલદ્ધસ્સાદં કાયસુખં ન વિન્દતિ, સમ્બાધે વજે સન્નિરુદ્ધો ગોગણો વિય વિહઞ્ઞતિ વિપ્ફન્દતિ, અચ્ચાસન્નહેતુકઞ્ચ સરીરે દુક્ખં ઉપ્પજ્જતેવ. તેન વુત્તં ‘‘દુક્ખસ્સ આસન્ના’’તિ. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા’’તિઆદિ. અદ્ધાને ગચ્છન્તે ગચ્છન્તેતિ મહાભૂતપરિગ્ગહાદિવસેન કાલે ગચ્છન્તે. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં સરીરપદેસે. દુક્ખં દૂરાપગતં હોતિ સમાપત્તિબલેન વિક્ખમ્ભિતત્તા અપ્પનાભાવતો. અનપ્પકં વિપુલં. સુખન્તિ ઝાનસુખં. ઓક્કમતીતિ ઝાનસમુટ્ઠાનપણીતરૂપવસેન રૂપકાયં અનુપવિસતિ, નામકાયોક્કમને વત્તબ્બમેવ નત્થિ. કાયપસ્સદ્ધિકમ્મિકસ્સપિ સમ્મસનભાવના પટ્ઠપેત્વા નિસિન્નસ્સ કસ્સચિ આદિતોવ કાયકિલમથચિત્તુપઘાતાપિ સમ્ભવન્તિ, સમાધિસ્સ પન અપચ્ચનીકત્તા સિનિદ્ધભાવતો ચ ન સુક્ખવિપસ્સના વિય સુખસ્સ વિપચ્ચનીકો, અનુક્કમેન ચ દુક્ખં વિક્ખમ્ભેતીતિ આહ ‘‘યથા સમાધી’’તિ. યથા સમાધિ, વિપસ્સનાય પનેતં નત્થીતિ આહ ‘‘ન ચ તથા વિપસ્સના’’તિ. તેન વુત્તન્તિ યસ્મા વિપસ્સના સુખસ્સ પચ્ચનીકા, સા ચ કાયભાવના, તેન વુત્તં ‘‘ઉપ્પન્નાપિ સુખા વેદના ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, ભાવિતત્તા કાયસ્સા’’તિ. તથા યસ્મા સમાધિ દુક્ખસ્સ પચ્ચનીકો, સો ચ ચિત્તભાવના, તેન વુત્તં ‘‘ઉપ્પન્નાપિ દુક્ખા વેદના ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, ભાવિતત્તા ચિત્તસ્સા’’તિ યોજના.

૩૭૦. ગુણે ઘટ્ટેત્વાતિ અપદેસેન વિના સમીપમેવ નેત્વા. તં વત મમ ચિત્તં ઉપ્પન્ના સુખા વેદના પરિયાદાય ઠસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ યોજના.

૩૭૧. કિં ન ભવિસ્સતિ, સુખાપિ દુક્ખાપિ વેદના યથાપચ્ચયં ઉપ્પજ્જતેવાતિ અત્થો. તમત્થન્તિ સુખદુક્ખવેદનાનં ઉપ્પત્તિયા અત્તનો ચિત્તસ્સ અનભિભવનીયતાસઙ્ખાતં અત્થં. તત્થ તાવ પાસરાસિસુત્તે બોધિપલ્લઙ્કે નિસજ્જા ‘‘તત્થેવ નિસીદિ’’ન્તિ વુત્તા. ઇધ મહાસચ્ચકસુત્તે દુક્કરકારિકાય દુક્કરચરણે નિસજ્જા ‘‘તત્થેવ નિસીદિ’’ન્તિ વુત્તા.

૩૭૪. છન્દકરણવસેનાતિ તણ્હાયનવસેનાતિ અત્થો. સિનેહકરણવસેનાતિ સિનેહનવસેન. મુચ્છાકરણવસેનાતિ મોહનવસેન પમાદાપાદનેન. વિપાસાકરણવસેનાતિ પાતુકમ્યતાવસેન. અનુદહનવસેનાતિ રાગગ્ગિના અનુદહનવસેન. લોકુત્તરમગ્ગવેવચનમેવ વટ્ટનિસ્સરણસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

અલ્લગ્ગહણેન કિલેસાનં અસમુચ્છિન્નભાવં દસ્સેતિ, સસ્નેહગ્ગહણેન અવિક્ખમ્ભિતભાવં, ઉદકે પક્ખિત્તભાવગ્ગહણેન સમુદાચારાવત્થં, ઉદુમ્બરકટ્ઠગ્ગહણેન અત્તભાવસ્સ અસારકત્તં. ઇમિનાવ નયેનાતિ ‘‘અલ્લં ઉદુમ્બરકટ્ઠ’’ન્તિઆદિના વુત્તનયેન. સપુત્તભરિયપબ્બજ્જાયાતિ પુત્તભરિયેહિ સદ્ધિં કતપરિબ્બાજકપબ્બજ્જાવસેન વેદિતબ્બા. કુટીચકબહૂદકહંસ-પરમહંસાદિભેદા બ્રાહ્મણપબ્બજ્જા.

૩૭૬. કુતોપિ ઇમસ્સ આપોસિનેહો નત્થીતિ કોળાપં. તેનાહ ‘‘છિન્નસિનેહં નિરાપ’’ન્તિ. કોળન્તિ વા સુક્ખકલિઙ્ગરં વુચ્ચતિ, કોળં કોળભાવં આપન્નન્તિ કોળાપં. પટિપન્નસ્સ ઉપક્કમમહત્તનિસ્સિતતા પકતિયા કિલેસેહિ અનભિભૂતતાય. અતિન્તતા પટિપક્ખભાવનાય. તથા હિ સુક્ખકોળાપભાવો, આરકા ઉદકા થલે નિક્ખિત્તભાવો ચ નિદસ્સિતો. ઓપક્કમિકાહીતિ કિલેસઅતિનિગ્ગણ્હનુપક્કમપ્પભવાહિ. વેદનાહીતિ પટિપત્તિવેદનાહિ. દુક્ખા પટિપદા હિ ઇધાધિપ્પેતા.

૩૭૭. કિં પન ન સમત્થો, યતો એવં પરેહિ ચિન્તિતુમ્પિ અસક્કુણેય્યં દુક્કરચરિયં છબ્બસ્સાનિ અકાસીતિ અધિપ્પાયો. કત્વાપિ અકત્વાપિ સમત્થોવ કારણસ્સ નિપ્ફન્નત્તા. ‘‘યથાપિ સબ્બેસમ્પિ ખો બોધિસત્તાનં ચરિમભવે અન્તમસો સત્તાહમત્તમ્પિ ધમ્મતાવસેન દુક્કરચરિયા હોતિયેવ, એવં ભગવા સમત્થો દુક્કરચરિયં કાતું, એવઞ્ચ નં અકાસિ, ન પન તાય બુદ્ધો જાતો, અથ ખો મજ્ઝિમાય એવ પટિપત્તિયા’’તિ તસ્સા બ્યતિરેકમુખેન સદેવકસ્સ લોકસ્સ બોધાય અમગ્ગભાવદીપનત્થં, ઇમસ્સ પન ભગવતો કમ્મવિપાકવસેન છબ્બસ્સાનિ દુક્કરચરિયા અહોસિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અવચાહં જોતિપાલો, કસ્સપં સુગતં તદા;

કુતો નુ બોધિ મુણ્ડસ્સ, બોધિ પરમદુલ્લભા.

તેન કમ્મવિપાકેન, અચરિં દુક્કરં બહું;

છબ્બસ્સાનુરુવેલાયં, તતો બોધિમપાપુણિં.

નાહં એતેન મગ્ગેન, પાપુણિં બોધિમુત્તમં;

કુમગ્ગેન ગવેસિસ્સં, પુબ્બકમ્મેન વારિતો’’તિ.

દુક્કરચરિયાય બોધાય અમગ્ગભાવદસ્સનત્થં દુક્કરચરિયં અકાસીતિ કેચિ. અથ વા લોકનાથસ્સ અત્તનો પરક્કમસમ્પત્તિદસ્સનત્થાય દુક્કરચરિયા. પણીતાધિમુત્તિયા હિ પરમુક્કંસગતભાવતો અભિનીહારાનુરૂપં સમ્બોધિયં તિબ્બછન્દતાય સિખાપ્પત્તિયા તદત્થં ઈદિસમ્પિ નામ દુક્કરચરિયં અકાસીતિ લોકે અત્તનો વીરિયાનુભાવં વિભાવેતું – ‘‘સો ચ મે પચ્છા પીતિસોમનસ્સાવહો ભવિસ્સતી’’તિ લોકનાથો દુક્કરચરિયં અકાસિ. તેનાહ ‘‘સદેવકસ્સ લોકસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ વીરિયનિમ્મથનગુણોતિ વીરિયસ્સ સંવડ્ઢનસમ્પાદનગુણો. યથાવુત્તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘પાસાદે’’તિઆદિ વુત્તં. સઙ્ગામે દ્વે તયો સમ્પહારેતિ દ્વિક્ખત્તું તિક્ખત્તું વા પરસેનાય પહારપયોગે. પધાનવીરિયન્તિ સમ્મપ્પધાનેહિ આસેવનવીરિયં, સબ્બં વા પુબ્બભાગવીરિયં.

અભિદન્તન્તિ અભિભવનદન્તં, ઉપરિદન્તન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉપરિદન્ત’’ન્તિ. સો હિ ઇતરં મુસલં વિય ઉદુક્ખલં વિસેસતો કસ્સચિ ખાદનકાલે અભિભુય્ય વત્તતિ. કુસલચિત્તેનાતિ બલવસમ્માસઙ્કપ્પયુત્તેન કુસલચિત્તેન. અકુસલચિત્તન્તિ કામવિતક્કાદિસહિતં અકુસલચિત્તં. અકુસલચિત્તસ્સ પવત્તિતું અપ્પદાનં નિગ્ગહો. તંતંપટિક્ખેપવસેન વિનોદનં અભિનિપ્પીળનં. વીરિયતાપેન વિક્ખમ્ભનં અભિસન્તાપનં. સદરથોતિ સપરિળાહો. પધાનેનાતિ પદહનેન, કાયસ્સ કિલમથુપ્પાદકેન વીરિયેનાતિ અત્થો. વિદ્ધસ્સાતિ તુદસ્સ. સતોતિ સમાનસ્સ.

૩૭૮. સીસવેઠનન્તિ સીસં રજ્જુયા બન્ધિત્વા દણ્ડકેન પરિવત્તકવેઠનં. અરહન્તો નામ એવરૂપા હોન્તીતિ ઇમિના યથાયં, એવં વિસઞ્ઞીભૂતાપિ હુત્વા વિહરન્તીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘મતકસદિસા’’તિ, વેદનાપ્પત્તા વિય હોન્તીતિ અત્થો. સુપિનપ્પટિગ્ગહણતો પટ્ઠાયાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણે સેતવારણસુપિનં પસ્સિત્વા બ્રાહ્મણેહિ બ્યાકતકાલતો પટ્ઠાય.

૩૭૯. ધમ્મસરીરસ્સ અરોગભાવેન સાધૂતિ મરિસનિયોતિ મારિસો, પિયાયનવચનમેતં. તેનાહ ‘‘સમ્પિયાયમાના’’તિઆદિ. અજજ્જિતન્તિ એવં અભુઞ્જિતં ભકારસ્સ જકારાદેસં કત્વા. તેનાહ ‘‘અભોજન’’ન્તિ. એવં મા કરિત્થાતિ ‘‘લોમકૂપેહિ અજ્ઝોહારેસ્સામ અનુપ્પવેસેસ્સામા’’તિ યથા તુમ્હેહિ વુત્તં, એવં મા કરિત્થ. કસ્મા? યાપેસ્સામહન્તિ અહઞ્ચ યાવદત્થં આહારમત્તં ભુઞ્જન્તો યથા યાપેસ્સામિ, એવં આહારં પટિસેવિસ્સામિ.

૩૮૦-૮૧. એતાવ પરમન્તિ એત્તકં પરમં, ન ઇતો પરં ઓપક્કમિકદુક્ખવેદનાવેદિયનં અત્થીતિ અત્થો. રઞ્ઞો ગહેતબ્બનઙ્ગલતો અઞ્ઞાનિ સન્ધાય ‘‘એકેન ઊન’’ન્તિ વુત્તં. તં સુવણ્ણપરિક્ખતં, ઇતરાનિ રજતપરિક્ખતાનિ. તેનાહ ‘‘અમચ્ચા એકેનૂનઅટ્ઠસતરજતનઙ્ગલાની’’તિ. આળારુદકસમાગમે લદ્ધજ્ઝાનાનિ વટ્ટપાદકાનિ, આનાપાનસમાધિ પન કાયગતાસતિપરિયાપન્નત્તા સબ્બેસઞ્ચ બોધિસત્તાનં વિપસ્સનાપાદકત્તા ‘‘બોધાય મગ્ગો’’તિ વુત્તો. બુજ્ઝનત્થાયાતિ ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં, સબ્બસ્સેવ વા ઞેય્યધમ્મસ્સ અભિસમ્બુજ્ઝનાય. સતિયા અનુસ્સરણકવિઞ્ઞાણં સતાનુસારિવિઞ્ઞાણં. કસ્સા પન સતિયાતિ તં દસ્સેતું ‘‘નયિદ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૩૮૨. પચ્ચુપટ્ઠિતાતિ તંતંવત્તકરણવસેન પતિઉપટ્ઠિતા ઉપટ્ઠાયકા. તેનાહ ‘‘પણ્ણસાલા’’તિઆદિ. પચ્ચયબાહુલ્લિકોતિ પચ્ચયાનં બાહુલ્લાય પટિપન્નો. આવત્તોતિ પુબ્બે પચ્ચયગેધપ્પહાનાય પટિપન્નો, ઇદાનિ તતો પટિનિવત્તો. તેનાહ ‘‘રસગિદ્ધો…પે… આવત્તો’’તિ. ધમ્મનિયામેનાતિ ધમ્મતાય. તમેવ ધમ્મતં દસ્સેતું ‘‘બોધિસત્તસ્સા’’તિઆદિમાહ. બારાણસિમેવ તત્થાપિ ચ સબ્બબુદ્ધાનં અવિજહિતધમ્મચક્કપવત્તનટ્ઠાનમેવ અગમંસુ. પઞ્ચવગ્ગિયા કિર વિસાખમાસસ્સ અદ્ધમાસિયં ગતા. તેનાહ ‘‘તેસુ ગતેસુ અડ્ઢમાસં કાયવિવેકં લભિત્વા’’તિ.

૩૮૭. ‘‘અદ્ધાભોતો ગોતમસ્સ સાવકાચિત્તભાવનાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તિ, નો કાયભાવન’’ન્તિ ઇમં સન્ધાયાહ ‘‘એકં પઞ્હં પુચ્છિ’’ન્તિ. ઇમં ધમ્મદેસનન્તિ ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહ’’ન્તિઆદિકં ધમ્મદેસનં. અસલ્લીનો તણ્હાદિટ્ઠિકિલેસાનં સમુચ્છિન્નત્તા તેહિ સબ્બસો ન લિત્તો. અનુપલિત્તોતિ તસ્સેવ વેવચનં તણ્હાનન્દિયા અભાવેન. ગોચરજ્ઝત્તમેવાતિ ગોચરજ્ઝત્તસઞ્ઞિતે ફલસમાપત્તિયા આરમ્મણે, નિબ્બાનેતિ અત્થો. યં સન્ધાય પાળિયં ‘‘પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તે’’તિ વુત્તં સન્નિસીદાપેમીતિ ફલસમાપત્તિસમાધિના અચ્ચન્તસમાદાનવસેન ચિત્તં સમ્મદેવ નિસીદાપેમિ. પુબ્બાભોગેનાતિ સમાપજ્જનતો પુબ્બે પવત્તઆભોગેન. પરિચ્છિન્દિત્વાતિ સમાપજ્જનક્ખણં પરિચ્છિન્દિત્વા. તેનાહ ‘‘સાધુકાર…પે… અવિચ્છિન્નેયેવા’’તિ. એવમસ્સ પરિચ્છિન્નકાલસમાપજ્જનં યથાપરિચ્છિન્નકાલં વુટ્ઠાનઞ્ચ બુદ્ધાનં ન ભારિયં વસીભાવસ્સ તથાસુપ્પગુણભાવતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘બુદ્ધાનં હી’’તિઆદિ. ધમ્મસમ્પટિગ્ગાહકાનં અસ્સાસવારે વા. તદા હિ દેસિયમાનં ધમ્મં ઉપધારેતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા તસ્મિં ખણે દેસિતદેસના નિરત્થકા સિયા. ન હિ બુદ્ધાનં નિરત્થકા કિરિયા અત્થિ.

ઓકપ્પનીયમેતન્તિ ‘‘તસ્સા એવ કથાયા’’તિઆદિના વુત્તં અતિવિય અચ્છરિયગતં અટ્ઠુપ્પત્તિં સુત્વા ઈદિસી પટિપત્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સેવ હોતીતિ ઉપવાદવસેન વદતિ, ન સભાવેન. તેનાહ ‘‘સત્થરિ પસાદમત્તમ્પિ ન ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. કાયદરથોતિ પચ્ચયવિસેસવસેન રૂપકાયસ્સ પરિસ્સમાકારો. ઉપાદિન્નકેતિ ઇન્દ્રિયબદ્ધે. અનુપાદિન્નકેતિ અનિન્દ્રિયબદ્ધે. વિકસન્તિ સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સેન. તદભાવેન મકુલાનિ હોન્તિ. કેસઞ્ચિ તિન્તિનિકાદિરુક્ખાનં. પતિલીયન્તિ નિસ્સયરૂપધમ્મઅવિપ્ફારિકતાય. અરૂપધમ્મતાય પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનઞ્ચેવ કિરિયામયવિઞ્ઞાણાનઞ્ચ અપ્પવત્તિસઞ્ઞિતા અવિપ્ફારિકતા હોતિ, યત્થ નિદ્દાસમઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘દરથવસેન ભવઙ્ગસોતઞ્ચ ઇધ નિદ્દાતિ અધિપ્પેત’’ન્તિ. તત્થ દરથવસેનાતિ દરથવસેનેવ, ન થિનમિદ્ધવસેનાતિ અવધારણં અવધારણફલઞ્ચ નિદ્ધારેતબ્બં. તં સન્ધાયાતિ કાયસ્સ દરથસઙ્ખાતસરીરગિલાનહેતુકં નિદ્દં સન્ધાય. સરીરગિલાનઞ્ચ ભગવતો નત્થીતિ ન સક્કા વત્તું ‘‘પિટ્ઠિ મે આગિલાયતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૦; મ. નિ. ૨.૨૨; ચૂળવ. ૩૪૫) વચનતો. સમ્મોહવિહારસ્મિન્તિ પચ્ચત્તે એતં ભુમ્મવચનન્તિ આહ ‘‘સમ્મોહવિહારોતિ વદન્તી’’તિ, સમ્મોહવિહારસ્મિં વા પરિયાપન્નં એતં વદન્તિ, યદિદં દિવા નિદ્દોક્કમનન્તિ યોજના.

૩૮૯. ઉપનીતેહીતિ દોસમગ્ગં નિન્દાપથં ઉપનીતેહિ. અભિનન્દિત્વાતિ સમ્પિયાયિત્વા. તેનાહ ‘‘ચિત્તેન સમ્પટિચ્છન્તો’’તિ. અનુમોદિત્વાતિ ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ દેસનાય થોમનવસેન અનુમોદિત્વા. તેનાહ ‘‘વાચાયપિ પસંસન્તો’’તિ. સમ્પત્તે કાલેતિ પબ્બજ્જાયોગ્ગે કાલે અનુપ્પત્તે.

ગણં વિનોદેત્વાતિ ગણં અપનેત્વા ગણપલિબોધં છિન્દિત્વા. પપઞ્ચન્તિ અવસેસકિલેસં. ‘‘પુઞ્ઞવા રાજપૂજિતો’’તિ વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘તસ્મિઞ્હિ કાલે’’તિઆદિ વુત્તં. છન્દવાસહરણેન ઉપોસથકમ્મં કરોન્તો.

સકલં રત્તિં બુદ્ધગુણાનંયેવ કથિતત્તા થેરસ્સ ઞાણં દેસનાવિભવઞ્ચ વિભાવેન્તો આહ ‘‘એત્તકાવ, ભન્તે, બુદ્ધગુણા’’તિ. ઇમાય, ભન્તે, તુમ્હાકં ધમ્મકથાય અનવસેસતો બુદ્ધગુણા કથિતા વિય જાયન્તિ, એવં સન્તેપિ અનન્તાપરિમેય્યાવ તે, કિં ઇતો પરેપિ વિજ્જન્તેવાતિ થેરં તત્થ સીહનાદં નદાપેતુકામો આહ ‘‘ઉદાહુ અઞ્ઞેપિ અત્થી’’તિઆદિ. રજ્જસ્સ પદેસિકત્તા, યથાવુત્તસુભાસિતસ્સ ચ અનગ્ઘત્તા વુત્તં ‘‘અયં મે દુગ્ગતપણ્ણાકારો’’તિ. તિયોજનસતિકન્તિ ઇદં પરિક્ખેપવસેન વુત્તં, તઞ્ચ ખો મનુસ્સાનં પરિભોગવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

મહાસચ્ચકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.