૪. મહાયમકવગ્ગો

૧. ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૨૫. ઞાતીનં (અ. નિ. ટી. ૩.૬.૧૯) નિવાસટ્ઠાનભૂતો ગામો ઞાતિકો, સો એવ નાતિકો. સો કિર ગામો યેસં સન્તકો, તેસં પુબ્બપુરિસેન અત્તનો ઞાતીનં સાધારણભાવેન નિવેસિતો, તેન ‘‘નાતિકો’’તિ પઞ્ઞાયિત્થ. અથ પચ્છા તત્થ દ્વીહિ દાયાદેહિ દ્વિધા વિભજિત્વા પરિભુત્તો. તેનાહ ‘‘દ્વિન્નં ચૂળપિતિમહાપિતિપુત્તાનં દ્વે ગામા’’તિ. ગિઞ્જકા વુચ્ચન્તિ ઇટ્ઠકા, ગિઞ્જકાહિયેવ કતો આવસથો ગિઞ્જકાવસથો. તસ્મિં કિર પદેસે મત્તિકા સક્ખરમરુમ્બવાલિકાદીહિ અસમ્મિસ્સા અકઠિના સણ્હા સુખુમા, તાય કતાનિ કુલાલભાજનાનિપિ સિલામયાનિ વિય દળ્હાનિ, તસ્મા તે ઉપાસકા તાય મત્તિકાય દીઘપુથુલઇટ્ઠકા કારેત્વા તાહિ ઠપેત્વા દ્વારબાહવાતપાનકવાટતુલાયો સેસં સબ્બં દબ્બસમ્ભારેન વિના ઇટ્ઠકાહિ એવ પાસાદં કારેસું. તેનાહ ‘‘ઇટ્ઠકાહેવા’’તિઆદિ.

ગોસિઙ્ગસાલવનદાયન્તિ ગોસિઙ્ગસાલવનન્તિ લદ્ધનામં રક્ખિતં અરઞ્ઞં. જેટ્ઠકરુક્ખસ્સાતિ વનપ્પતિભૂતસ્સ સાલરુક્ખસ્સ. સામગ્ગિરસન્તિ સમગ્ગભાવાદિગુણં વિવેકસુખં. ઉપરિપણ્ણાસકે ઉપક્કિલેસસુત્તે (મ. નિ. ૩.૨૩૭-૨૩૮) પુથુજ્જનકાલો કથિતો, ઇધ ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તે ખીણાસવકાલો કથિતો. કતકિચ્ચાપિ હિ તે મહાથેરા અત્તનો દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારં પરેસં દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જનઞ્ચ સમ્પસ્સન્તા પરમઞ્ચ વિવેકં અનુબ્રૂહન્તા સામગ્ગિરસં અનુભવમાના તત્થ વિહરન્તિ. તદાતિ તસ્મિં ઉપક્કિલેસસુત્તદેસનાકાલે. તેતિ અનુરુદ્ધપ્પમુખા કુલપુત્તા. લદ્ધસ્સાદાતિ વિપસ્સનાય વીથિપટિપત્તિયા અધિગતસ્સાદા. વિપસ્સના હિ પુબ્બેનાપરં વિસેસં આવહન્તી પવત્તમાના સાતિસયં પીતિસોમનસ્સં આવહતિ. તેનાહ ભગવા –

‘‘યતો યતો સમ્મસતિ, ખન્ધાનં ઉદયબ્બયં;

લભતિ પીતિપામોજ્જં, અમતં તં વિજાનત’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૭૪);

લદ્ધપતિટ્ઠા મગ્ગફલાધિગમનેન. સતિ હિ મગ્ગફલાધિગમે સાસને પતિટ્ઠા લદ્ધા નામ હોતિ, નો અઞ્ઞથા.

કામં સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાપિ મહાસાવકપરિયાપન્નાવ, અગ્ગસાવકભાવેન પન નેસં વિસેસદસ્સનત્થં ‘‘ધમ્મસેનાપતિમહામોગ્ગલ્લાનત્થેરેસુ વા’’તિ વિસું ગહણં. સતિપિ હિ સામઞ્ઞયોગે વિસેસવન્તો વિસું ગય્હન્તિ યથા ‘‘બ્રાહ્મણા આગતા, વાસિટ્ઠોપિ આગતો’’તિ. તેસુ પન વિસું ગહિતેસુપિ ‘‘અસીતિમહાસાવકેસૂ’’તિ અસીતિગ્ગહણં અપ્પકં ઊનમધિકં વા ગણનુપગં ન હોતીતિ. અન્તમસોતિ ઇદં ધમ્મભણ્ડાગારિકસ્સ ઉપટ્ઠાકભાવેન આસન્નચારિતાય વુત્તં. અનીકાતિ હત્થાનીકા, હત્થાનીકતો હત્થિસમૂહતોતિ અત્થો. કાળસીહો યેભુય્યેન યૂથચરોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘યૂથા નિસ્સટો કાળસીહો વિયા’’તિ. કેસરી પન એકચરોવ. વાતચ્છિન્નો વલાહકો વિયાતિ વાતચ્છિન્નો પબ્બતકૂટપ્પમાણો વલાહકચ્છેદો વિય. તેસં પગ્ગણ્હનતોતિ યથા નામ જિઘચ્છિતસ્સ ભોજને, પિપાસિતસ્સ પાનીયે, સીતેન ફુટ્ઠસ્સ ઉણ્હે, ઉણ્હેન ફુટ્ઠસ્સ સીતે, દુક્ખિતસ્સ સુખે અભિરુચિ ઉપ્પજ્જતિ, એવમેવં ભગવતો કોસમ્બકે ભિક્ખૂ અઞ્ઞમઞ્ઞં વિવાદાપન્ને દિસ્વા અપરે સમગ્ગાવાસં વસન્તે આવજ્જિતસ્સ ઇમે તયો કુલપુત્તા આપાથં આગમિંસુ, અથ ને પગ્ગણ્હિતુકામો ઉપસઙ્કમિ, એવાયં પટિપત્તિઅનુક્કમેન કોસમ્બકાનં ભિક્ખૂનં વિનયનુપાયો હોતીતિ. તેનાહ ‘‘તેસં પગ્ગણ્હનતો’’તિ. એતેનેવ પચ્છિમજનતં અનુકમ્પનતોતિ ઇદમ્પિ કારણં એકદેસેન સંવણ્ણિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. ઉક્કંસિત્વાતિ યથાભૂતેહિ ગુણેહિ સમ્પહંસનેન વિસેસેત્વા વિસિટ્ઠે કત્વા પસંસાવસેન ચેતં આમેડિતવચનં.

તં અરઞ્ઞં રક્ખતિ વનસામિના આણત્તો. રક્ખિતગોપિતં વનસણ્ડં, ન મહાવનાદિ વિય અપરિગ્ગહિતં. સીલાદિપ્પભેદાય અત્તત્થાય પટિપન્ના અત્તકામા, ન અપરિચ્ચત્તસિનેહાતિ આહ ‘‘અત્તનો હિતં કામયમાના’’તિ. તેનાહ ‘‘યો હી’’તિઆદિ. ભિન્દેય્યાતિ વિનાસેય્ય.

દુબ્બલમનુસ્સાતિ પઞ્ઞાય દુબ્બલા અવિદ્દસુનો મનુસ્સા. તાનીતિ અભિજાતિઆદીસુ ઉપ્પન્નપાટિહારિયાનિ. ચીવરગબ્ભેન પટિચ્છાદેત્વાતિ ચીવરસઙ્ખાતે ઓવરકે નિગૂહિત્વા વિય. ન હિ ચીવરપારુપનમત્તેન બુદ્ધાનુભાવો પટિચ્છન્નો હોતિ. ‘‘મા સુધ કોચિમં બુદ્ધાનુભાવં અઞ્ઞાસી’’તિ પન તથારૂપેન ઇદ્ધાભિસઙ્ખારેન તં છાદેત્વા ગતો ભગવા તથા વુત્તો. તેનાહ ‘‘અઞ્ઞાતકવેસેન અગમાસી’’તિ.

અભિક્કમથાતિ પદં અભિમુખભાવેન વિધિમુખેન વદતીતિ આહ ‘‘ઇતો આગચ્છથા’’તિ. બુદ્ધાનં કાયો નામ સુવિસુદ્ધજાતિમણિ વિય સોભનો, કિઞ્ચિ મલં અપનેતબ્બં નત્થિ, કિમત્થં ભગવા પાદે પક્ખાલેસીતિ આહ ‘‘બુદ્ધાન’’ન્તિઆદિ.

૩૨૬. અનુરુદ્ધાતિ વા એકસેસનયેન વુત્તં વિરૂપેકસેસસ્સપિ ઇચ્છિતબ્બત્તા, એવઞ્ચ કત્વા બહુવચનનિદ્દેસોપિ સમત્થિતો હોતિ. ઇરિયાપથો ખમતીતિ સરીરસ્સ લહુટ્ઠાનતાય ચતુબ્બિધોપિ ઇરિયાપથો સુખપ્પવત્તિકો. જીવિતં યાપેતીતિ યાપનાલક્ખણં જીવિતં ઇમં સરીરયન્તં યાપેતિ સુખેન પવત્તેતિ. ઉળુઙ્કયાગું વા કટચ્છુભિક્ખં વાતિ ઇદં મકરવુત્તિયા મિસ્સકભત્તેન યાપનં વત્તન્તિ કત્વા વુત્તં. તેનાહ ‘‘ભિક્ખાચારવત્તં પુચ્છતી’’તિ.

અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસન્દતીતિ સતિપિ ઉભયેસં કલાપાનં પરમત્થતો ભેદે પચુરજનેહિ દુવિઞ્ઞેય્યનાનત્તં ખીરોદકસમ્મોદિતં અચ્ચન્તમેવ સંસટ્ઠં વિય હુત્વા તિટ્ઠતિ. તેનાહ ‘‘વિસું ન હોતિ, એકત્તં વિય ઉપેતી’’તિ. પિયભાવદીપનાનિ ચક્ખૂનિ પિયચક્ખૂનિ. પિયાયતિ, પિયાયિતબ્બોતિ વા પિયોતિ. સમગ્ગવાસસ્સ યં એકન્તકારણં, તં પુચ્છન્તો ભગવા ‘‘યથા કથં પના’’તિઆદિમાહાતિ ‘‘કથન્તિ કારણપુચ્છા’’તિ વુત્તં. યો નેસં મેત્તાસહિતાનંયેવ કમ્માદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞસ્મિં પચ્ચુપટ્ઠાનાકારો, તં સન્ધાય ‘‘કથ’’ન્તિ પુચ્છા. તથા હિ પરતો ‘‘એવં ખો મયં, ભન્તે’’તિઆદિના થેરેહિ વિસ્સજ્જનં કથિતં.

મિત્તં એતસ્સ અત્થીતિ મેત્તં, કાયકમ્મં. આવીતિ પકાસં. રહોતિ અપ્પકાસં. યઞ્હિ ઉદ્દિસ્સ મેત્તં કાયકમ્મં પચ્ચુપટ્ઠપેતિ, તં તસ્સ સમ્મુખા ચે, પકાસં હોતિ, પરમ્મુખા ચે, અપ્પકાસં. તેનાહ ‘‘આવિ ચેવ રહો ચાતિ સમ્મુખા ચેવ પરમ્મુખા ચા’’તિ. ઇતરાનીતિ પરમ્મુખા કાયવચીકમ્માનિ. ‘‘તત્થા’’તિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘યં હી’’તિઆદિ વુત્તં. સમ્મજ્જનાદિવસેન પટિજગ્ગિતબ્બયુત્તં ઠાનં વા. તથેવાતિ યથા સમ્મુખા કતે મેત્તાકાયકમ્મે વુત્તં, તથેવ. ‘‘કચ્ચિ ખમનીય’’ન્તિ એવમાદિકા કથા સમ્મોદનીયકથા. યથા પરેહિ સદ્ધિં અત્તનો છિદ્દં ન હોતિ, તથા પટિસન્થારવસેન પવત્તા કથા પટિસન્થારકથા. ‘‘અહો તદા થેરેન મય્હં દિન્નો ઓવાદો, દિન્ના અનુસાસની’’તિ એવં કાલન્તરે સરિતબ્બયુત્તા, છસારણીયપટિસંયુત્તા વા કથા સારણીયકથા. સુત્તપદં નિક્ખિપિત્વા તસ્સ અત્થનિદ્દેસવસેન સીલાદિધમ્મપટિસંયુત્તા કથા ધમ્મીકથા. સરેન સુત્તસ્સ ઉચ્ચારણં સરભઞ્ઞં. પઞ્હસ્સ ઞાતું ઇચ્છિતસ્સ અત્થસ્સ પુચ્છનં પઞ્હપુચ્છનં. તસ્સ યથાપુચ્છિતસ્સઆદિસનં પઞ્હવિસ્સજ્જનં. એવં સમન્નાહરતોતિ એવં મનસિકરોતો, એવં મેત્તં ઉપસંહરતોતિ અત્થો.

એકતો કાતું ન સક્કા, તસ્મા નાના. હિતટ્ઠેનાતિ અત્તનો વિય અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ હિતભાવેન. નિરન્તરટ્ઠેનાતિ અન્તરાભાવેન ભેદાભાવેન. અવિગ્ગહટ્ઠેનાતિ અવિરોધભાવેન. સમગ્ગટ્ઠેનાતિ સહિતભાવેન. પરિભણ્ડં કત્વાતિ બહલતનુમત્તિકાલેપેહિ લિમ્પેત્વા. ચીવરં વા ધોવન્તીતિ અત્તનો ચીવરં વા ધોવન્તિ. પરિભણ્ડં વાતિ અત્તનો પણ્ણસાલાય પરિભણ્ડં વા કરોન્તિ.

૩૨૭. પટિવિરુદ્ધા એવાતિ એત્થાપિ ‘‘યેભુય્યેના’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તેસં અપ્પમાદલક્ખણન્તિ તેસં અપ્પમજ્જનસભાવં. કચ્ચિ પન વો અનુરુદ્ધા સમગ્ગાતિ એત્થાપિ વોતિ નિપાતમત્તં, પચ્ચત્તવચનં વા, કચ્ચિ તુમ્હેતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. સમુગ્ગપાતિન્તિ સમુગ્ગપુટસદિસં પાતિં.

પણ્ણસાલાયં અન્તો બહિ ચ સમ્મજ્જનેન સોધિતઙ્ગણતા વત્તપટિપત્તિ. પટિવિસમત્તમેવાતિ અત્તનો યાપનપટિવિસમત્તમેવ. ઓસાપેત્વાતિ પક્ખિપિત્વા. પમાણમેવાતિ અત્તનો યાપનપમાણમેવ. વુત્તનયેન જહિત્વાતિ પાળિયં વુત્તનયેન જહિત્વા.

હત્થેન હત્થં સંસિબ્બન્તાતિ અત્તનો હત્થેન ઇતરસ્સ હત્થં દળ્હગ્ગહણવસેન બન્ધન્તા. વિલઙ્ઘેતિ દેસન્તરં પાપેતિ એતેનાતિ વિલઙ્ઘકો, હત્થો. હત્થો એવ વિલઙ્ઘકો હત્થવિલઙ્ઘકો, તેન હત્થવિલઙ્ઘકેન.

તં અખણ્ડં કત્વાતિ તં તીસુપિ દિવસેસુ ધમ્મસ્સવનં પવત્તનવસેન અખણ્ડિકં કત્વા. એતન્તિ ‘‘પઞ્ચાહિકં ખો પના’’તિઆદિવચનં. પઞ્ચમે પઞ્ચમે અહનિ ભવતીતિ પઞ્ચાહિકં. ભગવતા પુચ્છિતેન અનુરુદ્ધત્થેરેન. પમાદટ્ઠાનેસુયેવાતિ અઞ્ઞેસં પમાદટ્ઠાનેસુયેવ. ‘‘પમાદટ્ઠાનેસુયેવા’’તિ વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘અઞ્ઞેસઞ્હી’’તિઆદિ વુત્તં. પપઞ્ચકરણટ્ઠાનાનીતિ કથાપપઞ્ચસ્સ કરણટ્ઠાનાનિ વિસ્સટ્ઠકથાપવત્તનેન કમ્મટ્ઠાને પમજ્જનટ્ઠાનાનિ. તત્થાપિ ‘‘મયં, ભન્તે, કમ્મટ્ઠાનવિરુદ્ધં ન પટિપજ્જામા’’તિ સિખાપ્પત્તં અત્તનો અપ્પમાદલક્ખણં થેરો દસ્સેતિ. એત્તકં ઠાનં મુઞ્ચિત્વાતિ પન ઇદં તદા વિહારસમાપત્તીનં વળઞ્જાભાવેન વુત્તં.

૩૨૮. ઝાનસ્સ અધિપ્પેતત્તા ‘‘અલમરિયઞાણદસ્સનવિસેસો’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. અત્તનો સમ્માપટિપન્નતાય સત્થુ ચિત્તારાધનત્થં તસ્સ ચ વિસેસાધિગમસ્સ સત્થુ પચ્ચક્ખભાવતો થેરો ‘‘કિઞ્હિ નો સિયા, ભન્તે’’તિ આહ. યાવદેવાતિ યત્તકં કાલં એકં દિવસભાગં વા સકલરત્તિં વા યાવ સત્ત વા દિવસે.

૩૨૯. સમતિક્કમાયાતિ સમ્મદેવ અતિક્કમનાય. સતિ હિ ઉપરિ વિસેસાધિગમે હેટ્ઠિમજ્ઝાનં સમતિક્કન્તં નામ હોતિ પટિપ્પસ્સદ્ધિ ચ. તેનાહ ‘‘પટિપ્પસ્સદ્ધિયા’’તિ. ઞાણદસ્સનવિસેસોતિ કારણૂપચારેન વુત્તોતિ વેદિતબ્બો. વેદયિતસુખતોતિ વેદનાસહિતજ્ઝાનસુખતો વા ફલસુખતો વા. અવેદયિતસુખન્તિ નિબ્બાનસુખં વિય વેદનારહિતં સુખં. અવેદયિતસુખન્તિ ચ નિદસ્સનમત્તમેતં, તં પન અફસ્સં અસઞ્ઞં અચેતનન્તિ સબ્બચિત્તચેતસિકરહિતમેવ. તતો ચ સતિપિ રૂપધમ્મપ્પવત્તિયં તસ્સ અચેતનત્તા સબ્બસો સઙ્ખારદુક્ખવિરહિતતાય સન્તતરા પણીતતરા ચ નિરોધસમાપત્તીતિ વુચ્ચતે. તેનાહ ‘‘અવેદયિતસુખં સન્તતરં પણીતતરં હોતી’’તિ. તેન વુત્તં ‘‘ઇમમ્હા ચા’’તિઆદિ.

૩૩૦. સામગ્ગિરસાનિસંસમેવ નેસં ભગવા કથેસિ અજ્ઝાસયાનુકૂલત્તા તસ્સ. અનુસાવેત્વાતિ અનુપગમનવસેન સમ્મદેવ આરોચેત્વા. ‘‘અનુસંસાવેત્વા’’તિ વા પાઠો, સો એવત્થો. તતો પટિનિવત્તિત્વાતિ એતરહિ ભગવતો એકવિહારે અજ્ઝાસયોતિ સત્થુ મનં ગણ્હન્તા ‘‘ઇધેવ તિટ્ઠથા’’તિ વિસ્સજ્જિતટ્ઠાનતો નિવત્તિત્વા. પબ્બજ્જાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન ઉપસમ્પદા-વિસુદ્ધિ-ધુતકમ્મટ્ઠાનાનુયોગ-ઝાનવિમોક્ખ-સમાપત્તિ-ઞાણદસ્સન-મગ્ગભાવના-ફલસચ્છિકિરિયાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. અધિગન્ત્વાપીતિ પિ-સદ્દેન યથાધિગતાનમ્પિ. અત્તનો ગુણકથાય અટ્ટિયમાનાતિ ભગવન્તં નિસ્સાય અધિગન્ત્વાપિ ધમ્માધિકરણં સત્થુવિહેસાભાવદીપને ભગવતો પાકટગુણાનં કથાય અટ્ટિયમાનાપીતિ યોજના. દેવતાતિ તંતંસમાપત્તિલાભિનિયો દેવતા. મુખં મે સજ્જન્તિ મુખં મે કથને સમત્થં, કથને યોગ્યન્તિ અત્થો.

૩૩૧. એવં આગતોતિ એવં આટાનાટિયસુત્તે આગતો. પલિવેઠેન્તેતિ ચોદેન્તે. મચ્છરાયન્તીતિ અત્તનો ગુણાનં ભગવતોપિ આરોચનં અસહમાના મચ્છરાયન્તીતિ સો ચિન્તેતીતિ કત્વા વુત્તં.

૦૧. તેસં લાભાતિ તેસં વજ્જિરાજૂનં વજ્જિરટ્ઠવાસીનઞ્ચ મનુસ્સત્તં, પતિરૂપદેસવાસાદિકો, ભગવતો તિણ્ણઞ્ચ કુલપુત્તાનં દસ્સનવન્દનદાનધમ્મસ્સવનાદયો લાભા. સુલદ્ધા લાભાતિ યોજના. પસન્નચિત્તં અનુસ્સરેય્યાતિ તં કુલઞ્હેતં સીલાદિગુણે ચિત્તં પસાદેત્વા અનુસ્સરેય્ય. વુત્તં તેસં ‘‘અનુસ્સરણમ્પાહં, ભિક્ખવે, તેસં ભિક્ખૂનં બહૂપકારં વદામી’’તિ (ઇતિવુ. ૧૦૪; સં. નિ. ૫.૧૮૪).

ચૂળગોસિઙ્ગસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૨. મહાગોસિઙ્ગસુત્તવણ્ણના

૩૩૨. કોચિદેવાતિ ગોસિઙ્ગસાલવનસામન્તતો નિવિટ્ઠેસુ યો કોચિ ગામો ગોચરગામો ભવિસ્સતિ, તસ્મા અનિબદ્ધભાવતો ગોચરગામો ન ગહિતો, વસનટ્ઠાનમેવ પરિદીપિતં, તતો એવ અરઞ્ઞનિદાનકં નામેતં. સબ્બત્થાતિ દેવલોકે મનુસ્સલોકે ચ. થિરકારકેહીતિ સાસને થિરભાવકારકેહિ. સવનન્તે જાતત્તાતિ ચતુસચ્ચગબ્ભસ્સ ધમ્મસ્સવનસ્સ પરિયોસાને અરિયાય જાતિયા જાતત્તા. યથા પટિવેધબાહુસચ્ચં ઇજ્ઝતિ, તથા ધમ્મસ્સ સવનતો સાવકા. સૂરિયો વિય ભાસુરગુણરંસિતાય મોહન્ધકારવિધમનતો. ચન્દો વિય રમણીયમનોહરસીતલગુણતાય કિલેસપરિળાહવૂપસમતો. સાગરો વિય ગમ્ભીરથિરવિપુલાનેકગુણતાય ઠિતધમ્મસભાવતો. ગુણમહન્તતાય થેરસ્સ અભિઞ્ઞાતતા, ગુણમહન્તતા ચ સુત્તેસુ આગતનયેનેવ ઞાતબ્બાતિ તં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સીહનાદસુત્તન્તિ મજ્ઝિમનિકાયે આગતં મહાસીહનાદસુત્તં (મ. નિ. ૧.૧૪૬). થેરપઞ્હસુત્તન્તિ સુત્તનિપાતે અટ્ઠકવગ્ગે આગતં સારિપુત્તસુત્તં (સુ. નિ. ૯૬૧-૯૮૧). થેરસીહનાદસુત્તન્તિ ઇમસ્સ ચ થેરસ્સ જનપદચારિકાય સત્થુ સમ્મુખા સીહનાદસુત્તં. અભિનિક્ખમનન્તિ થેરસ્સેવ મહતા ઞાતિપરિવટ્ટેન મહતા ચ ભોગપરિવટ્ટેન સહ ઘરાવાસપરિચ્ચાગો અભિનિક્ખમનં. એસ નયો ઇતો પરેસુપિ. યદિદન્તિ નિપાતો, યો અયન્તિ અત્થો.

મહાપઞ્ઞે ભિક્ખૂ ગહેત્વાતિ આયસ્મતો કિર સારિપુત્તત્થેરસ્સ પરિવારભિક્ખૂપિ મહાપઞ્ઞા એવ અહેસું. ધાતુસો હિ સત્તા સંસન્દન્તિ. સયં ઇદ્ધિમાતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પનત્થો ધાતુસંયુત્તેન (સં. નિ. ૨.૯૯) દીપેતબ્બો – ગિજ્ઝકૂટપબ્બતે ગિલાનસેય્યાય નિસિન્નો ભગવા આરક્ખત્થાય પરિવારેત્વા વસન્તેસુ સારિપુત્તમોગ્ગલ્લાનાદીસુ એકમેકં અત્તનો પરિસાય સદ્ધિં ચઙ્કમન્તં વોલોકેત્વા ભિક્ખૂ આમન્તેસિ – ‘‘પસ્સથ નો તુમ્હે, ભિક્ખવે, સારિપુત્તં સમ્બહુલેહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં ચઙ્કમન્તન્તિ. એવં, ભન્તે. સબ્બે ખો એતે, ભિક્ખવે, ભિક્ખૂ મહાપઞ્ઞા’’તિ સબ્બં વિત્થારેતબ્બં.

વનન્તેતિ ઉપવનન્તે. મેઘવણ્ણાયાતિ નીલાભાય. સમુદ્દકુચ્છિતો ઉગ્ગચ્છન્તસ્સ વિય ઉપટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં. ચક્કવાળપબ્બતમત્થકસમીપે આભાફરણવસેન પવત્તિયા ‘‘પાચીનચક્કવાળપબ્બતમત્થકે’’તિ વુત્તં, ન ચક્કવાળપબ્બતમત્થકે ચન્દમણ્ડલસ્સ વિચરણતો. તથા સતિ લોકન્તરિકનિરયેસુપિ ચન્દિમસૂરિયાનં આભા ફરેય્ય. ઉબ્બેધવસેન હિ ચક્કવાળપબ્બતસ્સ વેમજ્ઝતો ચન્દિમસૂરિયા વિચરન્તિ. સાલકુસુમપભાનં અતિરત્તતાય વુત્તં ‘‘લાખારસેન સિઞ્ચમાનં વિયા’’તિ. ઉપગાયમાના વિયાતિ પયિરુપાસનવસેન ઉપેચ્ચ ગાયમાના વિય. કાય નુ ખો અજ્જ રતિયાતિ અજ્જ ઝાનસમાપત્તિરતિયા એવ નુ ખો, ઉદાહુ ધમ્મસાકચ્છારતિયા ધમ્મદેસનારતિયાતિ ચિન્તેસિ.

દ્વે ચન્દમણ્ડલાનિ વિય પરમસોભગ્ગપ્પત્તાય કન્તિયા. દ્વે સૂરિયમણ્ડલાનિ વિય અતિવિય સુવિસુદ્ધસમુજ્જલાય ગુણવિભૂતિયા. દ્વે છદ્દન્તનાગરાજાનો વિય મહાનુભાવતાય. દ્વે સીહા વિય તેજુસ્સદતાય. દ્વે બ્યગ્ઘા વિય અનોલીનવુત્તિતાય. સબ્બપાલિફુલ્લમેવાતિ સબ્બમેવ સમન્તતો વિકસિતં.

૩૩૩. કથા ઉપચરતિ પવત્તતિ એત્થાતિ કથાઉપચારો, સવનૂપચારો પદેસો, તં કથાઉપચારં. રમણીયમેવ રામણેય્યકં. ઉજ્જઙ્ગલેતિ લૂખપદેસે કઠિનપદેસે. દોસેહિ ઇતા અપગતાતિ દોસિના ત-કારસ્સ ન-કારં કત્વા. દિબ્બા મઞ્ઞે ગન્ધાતિ દેવલોકે ગન્ધા વિય. દિવિ ભવાતિ દિબ્બા. દ્વે થેરાતિ સારિપુત્તત્થેરઆનન્દત્થેરા. આનન્દત્થેરો તાવ મમાયતુ અખીણાસવભાવતો, સારિપુત્તત્થેરો કથન્તિ? ન ઇદં મમાયનં ગેહસ્સિતપેમવસેન, અથ ખો ગુણભત્તિવસેનાતિ નાયં દોસો.

અનુમતિયા પુચ્છા અનુમતિપુચ્છા, અનુમતિગ્ગહણત્થં પુચ્છનં. તત્થ યસ્મા અધમ્મિકમ્પિ વુદ્ધસ્સ અનુમતિં ઇતરો પટિક્ખિપિતું ન લભતિ, તેન સા અનુજાનિતબ્બાવ હોતિ, તસ્મા સઙ્ઘખુદ્દકતો પટ્ઠાય અનુમતિ પુચ્છિતબ્બા. તેનાહ ‘‘અનુમતિપુચ્છા નામેસા’’તિઆદિ. ખુદ્દકતો પટ્ઠાયાતિ કણિટ્ઠતો પટ્ઠાય. પટિભાતિ ઉપટ્ઠાતીતિ પટિભાનં, યથાધિપ્પેતો અત્થો, તં પટિભાનં. સિખાપ્પત્તા વેપુલ્લપ્પત્તા ન ભવિસ્સતિ પદેસઞાણે ઠિતેહિ ભાસિતત્તા. સિખાપ્પત્તા વેપુલ્લપ્પત્તા ભવિસ્સતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન સંસન્દિતત્તા. વુત્તમેવત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પચ્ચત્થિકા અટ્ટિયન્તિ દુક્ખાયન્તિ એતેનાતિ અટ્ટો, વિનિચ્છિતબ્બવોહારો. ગામભોજકન્તિ યસ્મિં ગામે સો ઉપ્પન્નો, તં ગામભોજકં. જનપદભોજકન્તિ યસ્મિં જનપદે સો ઉપ્પન્નો, તં જનપદભોજકં. મહાવિનિચ્છયઅમચ્ચન્તિ યસ્મિં રજ્જે સો જનપદો, તસ્સ રાજધાનિયં મહાવિનિચ્છયઅમચ્ચં. સેનાપતિન્તિ યસ્સ રઞ્ઞો સો અમચ્ચો, તસ્સ સેનાપતિં. તથા ઉપરાજન્તિ. ઇદં પનેત્થ પકતિચારિત્તવસેન વુત્તં ઉપમેય્યત્થાનુરૂપતોતિ દટ્ઠબ્બં. અપરાપરં ન સઞ્ચરતિ વિનિચ્છયનારહેન વિનિચ્છિતભાવતો.

પકટ્ઠાનં (અ. નિ. ટી. ૨.૪.૨૨) ઉક્કટ્ઠાનં સીલાદિઅત્થાનં બોધનતો, સભાવનિરુત્તિવસેન બુદ્ધાદીહિ ભાસિતત્તા ચ પકટ્ઠાનં વચનપ્પબન્ધાનં આળીતિ પાળિ, પરિયત્તિધમ્મો. પુરિમસ્સ અત્થસ્સ પચ્છિમેન અત્થેન અનુસન્ધાનં અનુસન્ધિ. અત્થમુખેન પન પાળિપદેસાનમ્પિ અનુસન્ધિ હોતિયેવ, સો ચ પુબ્બાપરાનુસન્ધિ-પુચ્છાનુસન્ધિ-અજ્ઝાસયાનુસન્ધિ-યથાનુસન્ધિવસેન ચતુબ્બિધો. તંતંદેસનાનં પન પુબ્બાપરસંસન્દનં પુબ્બાપરં. પાળિવસેન અનુસન્ધિવસેન પુબ્બાપરવસેનાતિ પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. ઉગ્ગહિતન્તિ બ્યઞ્જનસો અત્થસો ચ ઉદ્ધં ઉદ્ધં ગહિતં, પરિયાપુણનવસેન ચેવ પરિપુચ્છાવસેન ચ હદયેન ગહિતન્તિ અત્થો. વટ્ટદુક્ખનિસ્સરણત્થિકેહિ સોતબ્બતો સુતં, પરિયત્તિધમ્મો, તં ધારેતીતિ સુતધરો. યો હિ સુતધરો, સુતં તસ્મિં પતિટ્ઠિતં હોતિ સુપ્પતિટ્ઠિતં, તસ્મા વુત્તં ‘‘સુતસ્સ આધારભૂતો’’તિ. તેનાહ ‘‘યસ્સ હી’’તિઆદિ. એકપદં એકક્ખરમ્પિ અવિનટ્ઠં હુત્વા સન્નિચીયતીતિ સન્નિચયો, સુતં સન્નિચયો એતસ્મિન્તિ સુતસન્નિચયો. અજ્ઝોસાયાતિ અનુપવિસિત્વા. તિટ્ઠતીતિ ન મુસ્સતિ.

ઠિતા પગુણાતિ પગુણા વાચુગ્ગતા. નિચ્ચલિતન્તિ અપરિવત્તિતં. સંસન્દિત્વાતિ અઞ્ઞેહિ સંસન્દિત્વા. સમનુગ્ગાહિત્વાતિ પરિપુચ્છાવસેન અત્થં ઓગાહેત્વા. પબન્ધસ્સ વિબન્ધાભાવતો ગઙ્ગાસોતસદિસં, ‘‘ભવઙ્ગસોતસદિસ’’ન્તિ વા પાઠો, અકિત્તિમં સુખપ્પવત્તીતિ અત્થો. સુત્તેકદેસસ્સ સુત્તસ્સ ચ વચસા પરિચયો ઇધ નાધિપ્પેતો, વગ્ગાદિવસેન પન અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘સુત્તદસક…પે… સજ્ઝાયિતા’’તિ, ‘‘દસ સુત્તાનિ ગતાનિ, દસ વગ્ગાગતા’’તિઆદિના સલ્લક્ખેત્વા વાચાય સજ્ઝાયિતાતિ અત્થો. મનસા અનુ અનુ પેક્ખિતા ભાગસો નિજ્ઝાયિતા ચિન્તિતા મનસાનુપેક્ખિતા. રૂપગતં વિય પઞ્ઞાયતીતિ રૂપગતં વિય ચક્ખુસ્સ વિભૂતં હુત્વા પઞ્ઞાયતિ. સુપ્પટિવિદ્ધાતિ નિજ્જટં નિગ્ગુમ્બં કત્વા સુટ્ઠુ યાથાવતો પટિવિદ્ધા.

પજ્જતિ અત્થો ઞાયતિ એતેનાતિ પદં, તદેવ અત્થં બ્યઞ્જેતીતિ બ્યઞ્જનન્તિ આહ ‘‘પદમેવ અત્થસ્સ બ્યઞ્જનતો પદબ્યઞ્જન’’ન્તિ. અક્ખરપારિપૂરિયા પદબ્યઞ્જનસ્સ પરિમણ્ડલતા, સા પન પારિપૂરી એવં વેદિતબ્બાતિ આહ ‘‘દસવિધબ્યઞ્જનબુદ્ધિયો અપરિહાપેત્વા’’તિ. અઞ્ઞં ઉપારમ્ભકરન્તિ યથાનિક્ખિત્તસુત્તતો અઞ્ઞં તસ્સ અનનુલોમકં સુત્તં આહરતિ. તદત્થં ઓતારેતીતિ તસ્સ આહટસુત્તસ્સેવ અત્થં વિચારેતિ. તસ્સ કથા અપરિમણ્ડલા નામ હોતિ અત્થસ્સ અપરિપુણ્ણભાવતો. યથાનિક્ખિત્તસ્સ સુત્તસ્સ અત્થસંવણ્ણનાવસેનેવ સુત્તન્તરમ્પિ આનેન્તો બહિ એકપદમ્પિ ન ગચ્છતિ નામ. અમક્ખેન્તોતિ અવિનાસેન્તો. તં તં અત્થં સુટ્ઠુ વવત્થિતં કત્વા દસ્સેન્તો તુલિકાય પરિચ્છિન્દન્તો વિય. ગમ્ભીરતરમત્થં ગમેન્તો ગમ્ભીરમાતિકાય ઉદકં પેસેન્તો વિય. ઉત્તાનમાતિકાય હિ મરિયાદં ઓત્થરિત્વા ઉદકં અઞ્ઞથા ગચ્છેય્ય. એકંયેવ પદં અનેકેહિ પરિયાયેહિ પુનપ્પુનં સંવણ્ણેન્તો પદં કોટ્ટેન્તો સિન્ધવાજાનીયો વિય. સો હિ વગ્ગિતાય ગતિયા પદે પદં કોટ્ટેન્તો ગચ્છતિ. કથામગ્ગેન તસ્સ કથા પરિમણ્ડલા નામ હોતિ ધમ્મતો અત્થતો અનુસન્ધિતો પુબ્બાપરતો આચરિયુગ્ગહતોતિ સબ્બસો પરિપુણ્ણભાવતો.

અનુપ્પબન્ધેહીતિ વિસ્સટ્ઠેહિ આસજ્જમાનેહિ. નાતિસીઘં નાતિસણિકં નિરન્તરં એકરસઞ્ચ કત્વા પરિસાય અજ્ઝાસયાનુરૂપં ધમ્મં કથેન્તો વિસ્સટ્ઠાય કથાય કથેતિ નામ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યો ભિક્ખૂ’’તિઆદિમાહ. અરણિં મન્થેન્તો વિય, ઉણ્હખાદનીયં ખાદન્તો વિયાતિ સીઘં સીઘં કથનસ્સ ઉદાહરણં, ગહિતં ગહિતમેવાતિઆદિ લઙ્ઘેત્વા કથનસ્સ. પુરાણપણ્ણન્તરેસુ હિ પરિપાતિયમાનગોધા કદાચિ દિસ્સતિ, એવમેકચ્ચસ્સ અત્થવણ્ણના કત્થચિ ન દિસ્સતિ. ઓહાયાતિ ઠપેત્વા. યોપીતિઆદિના એકરૂપેન કથાય અકથનં દસ્સેતિ. પેતગ્ગિ નિજ્ઝામતણ્હિકપેતસ્સ મુખતો નિચ્છરણકઅગ્ગિ. વિત્થાયતીતિ અપ્પટિતાનતમાપજ્જતિ. કેનચિ રોગેન દુક્ખં પત્તો વિય નિત્થુનન્તો. કન્દન્તો વિયાતિ ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તો વિય. અપ્પબન્ધા નામ હોતિ સુખેન અપ્પવત્તભાવતો. આચરિયેહિ દિન્નનયે ઠિતોતિ આચરિયુગ્ગહં અમુઞ્ચન્તો, યથા ચ આચરિયા તં તં સુત્તં સંવણ્ણેસું, તેનેવ નયેન સંવણ્ણેન્તોતિ અત્થો. અચ્છિન્નધારં કત્વાતિ ‘‘નાતિસીઘં નાતિસણિક’’ન્તિઆદિના હેટ્ઠા વુત્તનયેન અવિચ્છિન્નં કથાપબન્ધં કત્વા. અનુસયસમુગ્ઘાતાયાતિ ઇમિના તસ્સા કથાય અરહત્તપરિયોસાનતં દસ્સેતિ. એવરૂપેનાતિ નયિદં એકવચનં તત્તકવસેન ગહેતબ્બં, અથ ખો લક્ખણે પવત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તથારૂપેનેવ ભિક્ખુસતેન ભિક્ખુસહસ્સેન વા’’તિ વુત્તં. પલ્લઙ્કેનાતિ પલ્લઙ્કપદેસેન, પલ્લઙ્કાસનન્તેનાતિ અત્થો. ઇમિના નયેનાતિ વારન્તરસાધારણં અત્થં અતિદિસતિ, અસાધારણં પન વક્ખતેવાતિ.

૩૩૪. આરમતિ એતેનાતિ આરામો.

૩૩૫. ધુવસેવનન્તિ નિયતસેવિતં. પાસાદપરિવેણેતિ પાસાદઙ્ગણે. નાભિયા પતિટ્ઠિતાનન્તિ નાભિયા ભૂમિયં પતિટ્ઠિતાનં. અરન્તરાનીતિ અરવિવરાનિ તંતંઅરાનં વેમજ્ઝટ્ઠાનાનિ.

૩૩૬. સમાદિન્નઅરઞ્ઞધુતઙ્ગો આરઞ્ઞિકો, ન અરઞ્ઞવાસમત્તેન.

૩૩૭. ન ઓસાદેન્તીતિ ન અવસાદેન્તિ, ન અવસાદનાપેક્ખા અઞ્ઞમઞ્ઞં પઞ્હં પુચ્છન્તીતિ અત્થો. પવત્તિનીતિ પગુણા.

૩૩૮. લોકુત્તરા વિહારસમાપત્તિ નામ થેરસ્સ અરહત્તફલસમાપત્તિયો, પરિયાયતો પન નિરોધસમાપત્તિપિ વેદિતબ્બા.

૩૩૯. સાધુકારો આનન્દત્થેરસ્સ દિન્નો. તેનાહ ભગવા ‘‘યથા તં આનન્દોવ સમ્મા બ્યાકરમાનો બ્યાકરેય્યા’’તિઆદિ. સમ્માતિ સુટ્ઠુ, યથાઅજ્ઝાસયન્તિ અધિપ્પાયો. યેન હિ યં યથાચિત્તં કથિતં, તં સમ્મા કથિતં નામ હોતિ. સમ્પત્તવસેન હિ યથાકારી તથાવાદી સોભતિ. તેનાહ ‘‘અત્તનો અનુચ્છવિકમેવા’’તિઆદિ. બહુસ્સુતો ભિક્ખુ તત્થ તત્થ સુત્તે સીલાદીનં આગતટ્ઠાને તેસં સુવિદિતત્તા યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનો તાનિ પરિપૂરેતીતિ આહ ‘‘સીલસ્સ આગતટ્ઠાને’’તિઆદિ. મગ્ગાદિપસવનાય વિપસ્સનાગબ્ભં ગણ્હાપેત્વા પરિપાકં ગમેત્વાતિ અત્થો.

૩૪૦. ‘‘એસેવ નયો’’તિ અતિદેસવસેન સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘આયસ્મા હિ રેવતો’’તિઆદિમાહ.

૩૪૨. અપરેપિ નાનપ્પકારે કિલેસેતિ અપરેપિ નાનપ્પકારે દોસમોહાદિકિલેસે. ધુનિત્વાતિ વિધમેત્વા.

૩૪૩. આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો એવં બ્યાકાસીતિ સમ્બન્ધો. સકલમ્પિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણવીથિગતં ચિત્તં ચક્ખુવિઞ્ઞાણન્તિ અગ્ગહેત્વા ચક્ખુસન્નિસ્સિતમેવ પન વિઞ્ઞાણં ચક્ખુવિઞ્ઞાણં, તદનન્તરં સમ્પટિચ્છનં, તદનન્તરં સન્તીરણન્તિઆદિના સણ્હં સુખુમં અતિઇત્તરખણવન્તં ચિત્તન્તરં ચિત્તનાનત્તં. ખન્ધાદીનઞ્ચ નાનત્તસઙ્ખાતં ખન્ધન્તરાદિ. પથવીકસિણે પઠમજ્ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તથેવ તતિયં ઝાનન્તિઆદિના આરમ્મણં અનુક્કમિત્વા ઝાનસ્સેવ એકન્તરિકભાવેન ઉક્કમનં ઝાનોક્કન્તિકં નામ. પથવીકસિણે પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા પુન તદેવ તેજોકસિણેતિઆદિના ઝાનં અનુક્કમિત્વા આરમ્મણસ્સેવ એકન્તરિકભાવેન ઉક્કમનં આરમ્મણોક્કન્તિકં નામ. ‘‘પઠમજ્ઝાનં પઞ્ચઙ્ગિક’’ન્તિઆદિના યાવ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં દુવઙ્ગિકન્તિ ઝાનઙ્ગમત્તસ્સેવ વવત્થાપનં અઙ્ગવવત્થાનં. ‘‘ઇદં પથવીકસિણં…પે… ઇદં ઓદાતકસિણ’’ન્તિ આરમ્મણમત્તસ્સેવ વવત્થાપનં આરમ્મણવવત્થાનં. પથવીકસિણે પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તત્થેવ ઇતરેસમ્પિ સમાપજ્જનં અઙ્ગસઙ્કન્તિ. પથવીકસિણે પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિત્વા તદેવ આપોકસિણેતિ એવં સબ્બકસિણેસુ એકસ્સેવ ઝાનસ્સ સમાપજ્જનં આરમ્મણસઙ્કન્તિ. એકતોવડ્ઢનં ઉભતોવડ્ઢનન્તિ ઇદં ખન્ધાદિદેસનાયં લબ્ભતિ. અભિધમ્મભાજનીયે હિ વેદનાક્ખન્ધં ભાજેન્તો ભગવા તિકે ગહેત્વા દુકેસુ પક્ખિપિ, દુકે ગહેત્વા તિકેસુ પક્ખિપિ, ઇદં એકતોવડ્ઢનં. તિકે ચ દુકે ચ ઉભતોવડ્ઢનનીહારેન કથેસિ, ઇદં ઉભતોવડ્ઢનં. એવં સેસખન્ધેસુ ધાતાયતનાદીસુ ચ યથારહં વિભઙ્ગપ્પકરણે (વિભ. ૩૨-૩૩; ૧૫૫-૧૫૬, ૧૮૩-૧૮૪) અભિધમ્મભાજનીયે આગતનયેન વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘આભિધમ્મિકધમ્મકથિકસ્સેવ પાકટ’’ન્તિ. ખન્ધાદીસુ સભાવધમ્મેસુ તીસુ લક્ખણેસુ પઞ્ઞત્તિયં સમયન્તરેસુ ચ કોસલ્લાભાવતો અયં સકવાદો અયં પરવાદોતિ ન જાનાતિ. તતો એવ સકવાદં…પે… ધમ્મન્તરં વિસંવાદેતિ. ખન્ધાદીસુ પન કુસલતાય આભિધમ્મિકો સકવાદં…પે… ન વિસંવાદેતિ.

૩૪૪. ચિત્તં અત્તનો વસે વત્તેતું સક્કોતિ પટિસઙ્ખાનભાવનાબલેહિ પરિગ્ગણ્હનસમત્થત્તા. ઇદાનિ તમત્થં બ્યતિરેકતો અન્વયતો ચ વિભાવેતું ‘‘દુપ્પઞ્ઞો હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બાનસ્સાતિ સબ્બાનિ અસ્સ. વિસેવિતવિપ્ફન્દિતાનીતિ કિલેસવિસૂકાયિકાનિ ચેવ દુચ્ચરિતવિપ્ફન્દિતાનિ ચ. ભઞ્જિત્વાતિ મદ્દિત્વા. બહીતિ કમ્મટ્ઠાનતો બહિ પુથુત્તારમ્મણે.

૩૪૫. પરિયાયેનાતિ એત્થ પરિયાય-સદ્દો ‘‘અત્થિ ખ્વેસ, બ્રાહ્મણ, પરિયાયો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૧૧; પારા. ૩-૯) વિય કારણત્થોતિ આહ ‘‘સોભનકારણં અત્થી’’તિ. યદિ ભગવા – ‘‘ઇધ, સારિપુત્ત, ભિક્ખુ પચ્છાભત્તં પિણ્ડપાતપટિક્કન્તો’’તિઆદિના અત્તનો મહાબોધિપલ્લઙ્કં સન્ધાયાહ, એવં સન્તે સમ્માસમ્બુદ્ધેહેવ સઙ્ઘારામો સોભેતબ્બો, ન અઞ્ઞેહીતિ આપન્નન્તિ આહ ‘‘અપિચ પચ્છિમં જનત’’ન્તિઆદિ. નિબ્બાનત્થાય પટિપત્તિસારં એતસ્સાતિ પટિપત્તિસારો, તં પટિપત્તિસારં. નિપ્પરિયાયેનેવાતિ કેનચિ પરિયાયેન લેસેન વિના મુખ્યેન નયેનેવ. યો ‘‘અરહત્તં અપ્પત્વા ન વુટ્ઠહિસ્સામી’’તિ દળ્હસમાદાનં કત્વા નિસિન્નો તં અધિગન્ત્વાવ ઉટ્ઠહતિ. એવરૂપેન ઇદં ગોસિઙ્ગસાલવનં સોભતિ, સાસને સબ્બારમ્ભાનં તદત્થત્તાતિ અત્થો. આસવક્ખયાવહં પટિપત્તિં આરભિત્વા આસવક્ખયેનેવ દેસનાય પરિયોસાપિતત્તા યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠપેસીતિ.

મહાગોસિઙ્ગસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૩. મહાગોપાલકસુત્તવણ્ણના

૩૪૬. તત્થાતિ ગોપાલકસુત્તે. તિસ્સો કથાતિ (અ. નિ. ટી. ૩.૧૧.૧૭) તિસ્સો અટ્ઠકથા, તિવિધા સુત્તસ્સ અત્થવણ્ણનાતિ અત્થો. એકેકં પદં નાળં મૂલં એતિસ્સાતિ એવંસઞ્ઞિતા એકનાળિકા, એકેકં વા પદં નાળં અત્થનિગ્ગમનમગ્ગો એતિસ્સાતિ એકનાળિકા. તેનાહ ‘‘એકેકપદસ્સ અત્થકથન’’ન્તિ. ચત્તારો અંસા ભાગા અત્થસલ્લક્ખણૂપાયા એતિસ્સાતિ ચતુરસ્સા. તેનાહ ‘‘ચતુક્કં બન્ધિત્વા કથન’’ન્તિ. નિયમતો નિસિન્નસ્સ આરદ્ધસ્સ વત્તો સંવત્તો એતિસ્સા અત્થીતિ નિસિન્નવત્તિકા, યથારદ્ધસ્સ અત્થસ્સ વિસું વિસું પરિયોસાપિકાતિ અત્થો. તેનાહ ‘‘પણ્ડિતં ગોપાલકં દસ્સેત્વા’’તિઆદિ. એકેકપદસ્સાતિ પિણ્ડત્થદસ્સનવસેન બહુન્નં પદાનં એકજ્ઝં અત્થં અકથેત્વા એકમેકસ્સ પદસ્સ અત્થવણ્ણના. અયં સબ્બત્થેવ લબ્ભતિ. ચતુક્કં બન્ધિત્વાતિ કણ્હપક્ખે ઉપમૂપમેય્યદ્વયં, તથા સુક્કપક્ખેતિ ઇદં ચતુક્કં યોજેત્વા. અયં ઈદિસેસુ એવ સુત્તેસુ લબ્ભતિ. પરિયોસાનગમનન્તિ કેચિ તાવ આહુ – ‘‘કણ્હપક્ખે ઉપમં દસ્સેત્વા ઉપમા ચ નામ યાવદેવ ઉપમેય્યસમ્પટિદાનત્થાતિ ઉપમેય્યત્થં આહરિત્વા સંકિલેસપક્ખનિદ્દેસો ચ વોદાનપક્ખવિભાવનત્થાયાતિ સુક્કપક્ખમ્પિ ઉપમૂપમેય્યવિભાગેન આહરિત્વા સુત્તત્થસ્સ પરિયોસાપન’’ન્તિ. કણ્હપક્ખે ઉપમેય્યં દસ્સેત્વા પરિયોસાનગમનાદીસુપિ એસેવ નયો. અપરે પન ‘‘કણ્હપક્ખે સુક્કપક્ખે ચ તંતંઉપમૂપમેય્યત્થાનં વિસું વિસું પરિયોસાપેત્વાવ કથનં પરિયોસાનગમન’’ન્તિ વદન્તિ. અયન્તિ નિસિન્નવત્તિકા. ઇધાતિ ઇમસ્મિં ગોપાલકસુત્તે. સબ્બાચરિયાનં આચિણ્ણાતિ સબ્બેહિપિ પુબ્બાચરિયેહિ આચરિતા સંવણ્ણિતા, તથા ચેવ પાળિ પવત્તાતિ.

અઙ્ગીયન્તિ અવયવભાવેન ઞાયન્તીતિ અઙ્ગાનિ, ભાગા. તાનિ પનેત્થ યસ્મા સાવજ્જસભાવાનિ, તસ્મા આહ ‘‘અઙ્ગેહીતિ અગુણકોટ્ઠાસેહી’’તિ. ગોમણ્ડલન્તિ ગોસમૂહં. પરિહરિતુન્તિ રક્ખિતું. તં પન પરિહરણં પરિગ્ગહેત્વા વિચરણન્તિ આહ ‘‘પરિગ્ગહેત્વા વિચરિતુ’’ન્તિ. વડ્ઢિન્તિ ગુન્નં બહુભાવં બહુગોરસતાસઙ્ખાતં પરિવુદ્ધિં. ‘‘એત્તકમિદ’’ન્તિ રૂપીયતીતિ રૂપં, પરિમાનપરિચ્છેદોપિ સરીરરૂપમ્પીતિ આહ ‘‘ગણનતો વા વણ્ણતો વા’’તિ. ન પરિયેસતિ વિનટ્ઠભાવસ્સેવ અજાનનતો. નીલાતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન સેતસબલાદિવણ્ણં સઙ્ગણ્હાતિ.

ધનુસત્તિસૂલાદીતિ એત્થ ઇસ્સાસાચરિયાનં ગાવીસુ કતં ધનુલક્ખણં. કુમારભત્તિગણાનં ગાવીસુ કતં સત્તિલક્ખણં. ઇસ્સરભત્તિગણાનં ગાવીસુ કતં સૂલલક્ખણન્તિ યોજના. આદિ-સદ્દેન રામવાસુદેવગણાદીનં ગાવીસુ કતં ફરસુચક્કાદિલક્ખણં સઙ્ગણ્હાતિ.

નીલમક્ખિકાતિ પિઙ્ગલમક્ખિકા, ખુદ્દમક્ખિકા એવ વા. સટતિ રુજતિ એતાયાતિ સાટિકા, સંવદ્ધા સાટિકાતિ આસાટિકા. તેનાહ ‘‘વડ્ઢન્તી’’તિઆદિ.

વાકેનાતિ વાકપત્તેન. ચીરકેનાતિ પિલોતિકેન. અન્તોવસ્સેતિ વસ્સકાલસ્સ અબ્ભન્તરે. નિગ્ગાહન્તિ સુસુમારાદિગ્ગાહરહિતં. પીતન્તિ પાનીયસ્સ પીતભાવં. સીહબ્યગ્ઘાદિપરિસ્સયેન સાસઙ્કો સપ્પટિભયો.

પઞ્ચ અહાનિ ભૂતાનિ એતસ્સાતિ પઞ્ચાહિતો, સો એવ વારોતિ પઞ્ચાહિકવારો. એવં સત્તાહિકવારોતિ વેદિતબ્બો. ચિણ્ણટ્ઠાનન્તિ ચરિતટ્ઠાનં ગોચરગ્ગહિતટ્ઠાનં.

પિતુટ્ઠાનન્તિ પિતરા કાતબ્બટ્ઠાનં, પિતરા કાતબ્બકરણન્તિ અત્થો. યથારુચિં ગહેત્વા ગચ્છન્તીતિ ગુન્નં રુચિઅનુરૂપં ગોચરભૂમિયં વા નદિપારં વા ગહેત્વા ગચ્છન્તિ. ગોભત્તન્તિ કપ્પાસટ્ઠિકાદિમિસ્સં ગોભુઞ્જિતબ્બં ભત્તં, ભત્તગ્ગહણેનેવ યાગુપિ ગહિતા.

૩૪૭. ‘‘દ્વીહાકારેહી’’તિ વુત્તં આકારદ્વયં દસ્સેતું ‘‘ગણનતો વા સમુટ્ઠાનતો વા’’તિ વુત્તં. એવં પાળિયં આગતાતિ ‘‘ઉપચયો સન્તતી’’તિ જાતિં દ્વિધા ભિન્દિત્વા હદયવત્થું અગ્ગહેત્વા ‘‘દસ આયતનાનિ પઞ્ચદસ સુખુમરૂપાની’’તિ એવં રૂપકણ્ડપાળિયં (ધ. સ. ૬૫૧-૬૫૫) આગતા. પઞ્ચવીસતિ રૂપકોટ્ઠાસાતિ સલક્ખણતો અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરાભાવતો રૂપભાગા. રૂપકોટ્ઠાસાતિ વા વિસું વિસું અપ્પવત્તિત્વા કલાપભાવેનેવ પવત્તનતો રૂપકલાપા. કોટ્ઠાસાતિ ચ અંસા, અવયવાતિ અત્થો. કોટ્ઠન્તિ વા સરીરં, તસ્સ અંસા કેસાદયો કોટ્ઠાસાતિ અઞ્ઞેપિ અવયવા કોટ્ઠાસા વિય કોટ્ઠાસા. સેય્યથાપીતિ ઉપમાસંસન્દનં. તત્થ રૂપં પરિગ્ગહેત્વાતિ યથાવુત્તં રૂપં સલક્ખણતો ઞાણેન પરિગ્ગણ્હિત્વા. અરૂપં વવત્થપેત્વાતિ તં રૂપં નિસ્સાય આરમ્મણઞ્ચ કત્વા પવત્તમાને વેદનાદિકે ચત્તારો ખન્ધે ‘‘અરૂપ’’ન્તિ વવત્થપેત્વા. રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વાતિ પુન તત્થ યં રુપ્પનલક્ખણં, તં રૂપં, તદઞ્ઞં અરૂપં, ઉભયવિનિમુત્તં કિઞ્ચિ નત્થિ અત્તા વા અત્તનિયં વાતિ એવં રૂપારૂપં પરિગ્ગહેત્વા. તદુભયઞ્ચ અવિજ્જાદિના પચ્ચયેન સપ્પચ્ચયન્તિ પચ્ચયં સલ્લક્ખેત્વા અનિચ્ચાદિલક્ખણં આરોપેત્વા યો કલાપસમ્મસનાદિક્કમેન કમ્મટ્ઠાનં મત્થકં પાપેતું ન સક્કોતિ, સો ન વડ્ઢતીતિ યોજના.

એત્તકં રૂપં એકસમુટ્ઠાનન્તિ ચક્ખાયતનં, સોતઘાનજિવ્હાકાયાયતનં ઇત્થિન્દ્રિયં પુરિસિન્દ્રિયં જીવિતિન્દ્રિયન્તિ અટ્ઠવિધં કમ્મવસેન, કાયવિઞ્ઞત્તિ વચીવિઞ્ઞત્તીતિ ઇદં દ્વયં ચિત્તવસેનાતિ એત્તકં રૂપં એકસમુટ્ઠાનં. સદ્દાયતનમેકં ઉતુચિત્તવસેન દ્વિસમુટ્ઠાનં. રૂપસ્સ લહુતા મુદુતા કમ્મઞ્ઞતાતિ એત્તકં રૂપં ઉતુચિત્તાહારવસેન તિસમુટ્ઠાનં. રૂપગન્ધરસફોટ્ઠબ્બાયતનં આકાસધાતુ આપોધાતુ કબળીકારો આહારોતિ એત્તકં રૂપં ઉતુચિત્તાહારકમ્મવસેન ચતુસમુટ્ઠાનં. ઉપચયો સન્તતિ જરતા રૂપસ્સ અનિચ્ચતાતિ એત્તકં રૂપં ન કુતોચિ સમુટ્ઠાતીતિ ન જાનાતિ. સમુટ્ઠાનતો રૂપં અજાનન્તોતિઆદીસુ વત્તબ્બં ‘‘ગણનતો રૂપં અજાનન્તો’’તિઆદેસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

કમ્મલક્ખણોતિ અત્તના કતં દુચ્ચરિતકમ્મં લક્ખણં એતસ્સાતિ કમ્મલક્ખણો, બાલો. વુત્તઞ્હેતં – ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, બાલસ્સ બાલલક્ખણાનિ. કતમાનિ તીણિ? દુચ્ચિન્તિતચિન્તી હોતિ, દુબ્ભાસિતભાસી, દુક્કટકમ્મકારી. ઇમાનિ ખો…પે… લક્ખણાની’’તિ (અ. નિ. ૩.૨; નેત્તિ. ૧૧૬). અત્તના કતં સુચરિતકમ્મં લક્ખણં એતસ્સાતિ કમ્મલક્ખણો, પણ્ડિતો. વુત્તમ્પિ ચેતં – ‘‘તીણિમાનિ, ભિક્ખવે, પણ્ડિતસ્સ પણ્ડિતલક્ખણાનિ. કતમાનિ તીણિ? સુચિન્તિતચિન્તી હોતિ, સુભાસિતભાસી, સુકતકમ્મકારી. ઇમાનિ ખો…પે… પણ્ડિતલક્ખણાની’’તિ (મ. નિ. ૩.૨૫૩; અ. નિ. ૩.૩; નેત્તિ. ૧૧૬). તેનાહ ‘‘કુસલાકુસલં કમ્મં પણ્ડિતમાલલક્ખણ’’ન્તિ. બાલે વજ્જેત્વા પણ્ડિતે ન સેવતીતિ યં બાલપુગ્ગલે વજ્જેત્વા પણ્ડિતસેવનં અત્થકામેન કાતબ્બં, તં ન કરોતિ. તથાભૂતસ્સ અયમાદીનવોતિ દસ્સેતું પુન ‘‘બાલે વજ્જેત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યં ભગવતા ‘‘ઇદં વો કપ્પતી’’તિ અનુઞ્ઞાતં, તદનુલોમઞ્ચે, તં કપ્પિયં. યં ‘‘ઇદં વો ન કપ્પતી’’તિ પટિક્ખિત્તં, તદનુલોમઞ્ચે, તં અકપ્પિયં. યં કોસલ્લસમ્ભૂતં, તં કુસલં, તપ્પટિપક્ખં અકુસલં. તદેવ સાવજ્જં, કુસલં અનવજ્જં. આપત્તિતો આદિતો દ્વે આપત્તિક્ખન્ધા ગરુકં, તદઞ્ઞં લહુકં. ધમ્મતો મહાસાવજ્જં ગરુકં, અપ્પસાવજ્જં લહુકં. સપ્પટિકારં સતેકિચ્ચં, અપ્પટિકારં અતેકિચ્છં. ધમ્મતાનુગતં કારણં, ઇતરં અકારણં. તં અજાનન્તોતિ કપ્પિયાકપ્પિયં ગરુકલહુકં સતેકિચ્છાતેકિચ્છં અજાનન્તો સુવિસુદ્ધં કત્વા સીલં રક્ખિતું ન સક્કોતિ, કુસલાકુસલં સાવજ્જાનવજ્જં કારણાકારણં અજાનન્તો ખન્ધાદીસુ અકુસલતાય રૂપારૂપપરિગ્ગહમ્પિ કાતું ન સક્કોતિ, કુતો તસ્સ કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢના. તેનાહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વા વડ્ઢેતું ન સક્કોતી’’તિ.

ગોવણસદિસે અત્તભાવે ઉપ્પજ્જિત્વા તત્થ દુક્ખુપ્પત્તિહેતુતો મિચ્છાવિતક્કા આસાટિકા વિયાતિ આસાટિકાતિ આહ ‘‘અકુસલવિતક્કં આસાટિકં અહારેત્વા’’તિ.

‘‘ગણ્ડોતિ ખો, ભિક્ખવે, પઞ્ચન્નેતં ઉપાદાનક્ખન્ધાનં અધિવચન’’ન્તિ વચનતો (અ. નિ. ૮.૫૬) છહિ વણમુખેહિ વિસ્સન્દમાનયૂસો ગણ્ડો વિય પિલોતિકખણ્ડેન છહિ દ્વારેહિ વિસ્સન્દમાનકિલેસાસુચિ અત્તભાવવણો સતિસંવરેન પિદહિતબ્બો, અયં પન એવં ન કરોતીતિ આહ ‘‘યથા સો ગોપાલકો વણં ન પટિચ્છાદેતિ, એવં સંવરં ન સમ્પાદેતી’’તિ.

યથા ધૂમો ઇન્ધનં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જમાનો સણ્હો સુખુમો તં તં વિવરં અનુપવિસ્સ બ્યાપેન્તો સત્તાનં ડંસમકસાદિપરિસ્સયં વિનોદેતિ, અગ્ગિજાલસમુટ્ઠાનસ્સ પુબ્બઙ્ગમો હોતિ, એવં ધમ્મદેસનાઞાણસ્સ ઇન્ધનભૂતં રૂપારૂપધમ્મજાતં નિસ્સાય ઉપ્પજ્જમાના સણ્હા સુખુમા તં તં ખન્ધન્તરં આયતનન્તરઞ્ચ અનુપવિસ્સ બ્યાપેતિ, સત્તાનં મિચ્છાવિતક્કાદિપરિસ્સયં વિનોદેતિ, ઞાણગ્ગિજાલસમુટ્ઠાનસ્સ પુબ્બઙ્ગમોતિ ધૂમો વિયાતિ ધૂમોતિ આહ ‘‘ગોપાલકો ધૂમં વિય ધમ્મદેસનાધૂમં ન કરોતી’’તિ. અત્તનો સન્તિકં ઉપગન્ત્વા નિસિન્નસ્સ કાતબ્બા તદનુચ્છવિકા ધમ્મકથા ઉપનિસિન્નકથા. કતસ્સ દાનાદિપુઞ્ઞસ્સ અનુમોદનકથા અનુમોદના. તતોતિ ધમ્મકથાદીનં અકરણતો. ‘‘બહુસ્સુતો ગુણવા’’તિ ન જાનન્તીતિ કસ્મા વુત્તં, નનુ અત્તનો જાનાપનત્થં ધમ્મકથાદિ ન કાતબ્બમેવાતિ? સચ્ચં, ન કાતબ્બમેવ, સુદ્ધાસયેન પન ધમ્મે કથિતે તસ્સ ગુણજાનનતં સન્ધાયેતં વુત્તં. તેનાહ ભગવા –

‘‘નાભાસમાનં જાનન્તિ, મિસ્સં બાલેહિ પણ્ડિતં;

ભાસયે જોતયે ધમ્મં, પગ્ગણ્હે ઇસિનં ધજ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૨.૨૪૧);

તરન્તિ એત્થાતિ તિત્થં, નદીતળાકાદીનં નહાનાદિઅત્થં ઓતરણટ્ઠાનં. યથા પન તં ઉદકેન ઓતિણ્ણસત્તાનં સરીરમલં પવાહેતિ, પરિસ્સમં વિનોદેતિ, વિસુદ્ધિં ઉપ્પાદેતિ, એવં બહુસ્સુતા અત્તનો સમીપં ઓતિણ્ણસત્તાનં ધમ્મૂદકેન ચિત્તમલં પવાહેન્તિ, પરિસ્સમં વિનોદેન્તિ, વિસુદ્ધિં ઉપ્પાદેન્તિ, તસ્મા તે તિત્થં વિયાતિ તિત્થં. તેનાહ ‘‘તિત્થભૂતે બહુસ્સુતભિક્ખૂ’’તિ. બ્યઞ્જનં કથં રોપેતબ્બન્તિ, ભન્તે, ઇદં બ્યઞ્જનં અયં સદ્દો કથં ઇમસ્મિં અત્થે રોપેતબ્બો, કેન પકારેન ઇમસ્સ અત્થસ્સ વાચકો જાતો. ‘‘નિરૂપેતબ્બ’’ન્તિ વા પાઠો, નિરૂપેતબ્બં અયં સભાવનિરુત્તિ કથમેત્થ નિરુળ્હાતિ અધિપ્પાયો. ઇમસ્સ ભાસિતસ્સ કો અત્થોતિ સદ્દત્થં પુચ્છતિ. ઇમસ્મિં ઠાનેતિ ઇમસ્મિં પાળિપદેસે. પાળિ કિં વદેતીતિ ભાવત્થં પુચ્છતિ. અત્થો કિં દીપેતીતિ ભાવત્થં વા સઙ્કેતત્થં વા. ન પરિપુચ્છતીતિ વિમતિચ્છેદનપુચ્છાવસેન સબ્બસો પુચ્છં ન કરોતિ. ન પરિપઞ્હતીતિ પરિ પરિ અત્તનો ઞાતું ઇચ્છં ન આચિક્ખતિ ન વિભાવેતિ. તેનાહ ‘‘ન જાનાપેતી’’તિ. તેતિ બહુસ્સુતભિક્ખૂ. વિવરણં નામ અત્થસ્સ વિભજિત્વા કથનન્તિ આહ ‘‘ભાજેત્વા ન દસ્સેન્તી’’તિ. અનુત્તાનીકતન્તિ ઞાણેન અપાકટીકતં ગુય્હં પટિચ્છન્નં. ન ઉત્તાનીકરોન્તીતિ સિનેરુમૂલકં વાલિકં ઉદ્ધરન્તો વિય પથવીસન્ધારોદકં વિવરિત્વા દસ્સેન્તો વિય ચ ઉત્તાનં ન કરોન્તિ. એવં યસ્સ ધમ્મસ્સ વસેન બહુસ્સુતા ‘‘તિત્થ’’ન્તિ વુત્તા પરિયાયતો, ઇદાનિ તમેવ ધમ્મં નિપ્પરિયાયતો તિત્થન્તિ દસ્સેતું ‘‘યથા ચા’’તિઆદિ વુત્તં. ધમ્મો હિ તરન્તિ એતેન નિબ્બાનં નામ તળાકન્તિ ‘‘તિત્થ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ભગવા સુમેધભૂતો –

‘‘એવં કિલેસમલધોવં, વિજ્જન્તે અમતન્તળે;

ન ગવેસતિ તં તળાકં, ન દોસો અમતન્તળે’’તિ. (બુ. વં. ૨.૧૪);

ધમ્મસ્સેવ નિબ્બાનસ્સોતરણતિત્થભૂતસ્સ ઓતરણપકારં અજાનન્તો ‘‘ધમ્મતિત્થં ન જાનાતી’’તિ વુત્તો.

પીતાપીતન્તિ ગોગણે પીતં અપીતઞ્ચ ગોરૂપં ન જાનાતિ ન વિન્દતિ. અવિન્દન્તો હિ ન લભતીતિ વુત્તો. ‘‘આનિસંસં ન વિન્દતી’’તિ વત્વા તસ્સ અવિન્દનાકારં દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મસ્સવનગ્ગં ગન્ત્વા’’તિઆદિમાહ.

અયં લોકુત્તરોતિ પદં સન્ધાયાહ ‘‘અરિય’’ન્તિ. પચ્ચાસત્તિઞાયેન અનન્તરવિધિપ્પટિસેધો વા, અરિય-સદ્દો વા નિદ્દોસપરિયાયો દટ્ઠબ્બો. અટ્ઠઙ્ગિકન્તિ ચ વિસું એકજ્ઝઞ્ચ અટ્ઠઙ્ગિકં ઉપાદાય ગહેતબ્બં, અટ્ઠઙ્ગતા બાહુલ્લતો ચ. એવઞ્ચ કત્વા સત્તઙ્ગસ્સપિ અરિયમગ્ગસ્સ સઙ્ગહો સિદ્ધો હોતિ.

ચત્તારો સતિપટ્ઠાનેતિઆદીસુ અવિસેસેન સતિપટ્ઠાના વુત્તા. તત્થ કાયવેદનાચિત્તધમ્મારમ્મણા સતિપટ્ઠાના લોકિયા, તત્થ સમ્મોહવિદ્ધંસનવસેન પવત્તા નિબ્બાનારમ્મણા લોકુત્તરાતિ એવં ઇમે લોકિયા, ઇમે લોકુત્તરાતિ યથાભૂતં ન પજાનાતિ.

અનવસેસં દુહતીતિ પટિગ્ગહણે મત્તં અજાનન્તો કિસ્મિઞ્ચિ દાયકે સદ્ધાહાનિયા કિસ્મિઞ્ચિ પચ્ચયહાનિયા અનવસેસં દુહતિ. વાચાય અભિહારો વાચાભિહારો. પચ્ચયાનં અભિહારો પચ્ચયાભિહારો.

ઇમે અમ્હેસુ ગરુચિત્તીકારં ન કરોન્તીતિ ઇમિના નવકાનં ભિક્ખૂનં ધમ્મસમ્પટિપત્તિયા અભાવં દસ્સેતિ આચરિયુપજ્ઝાયેસુ પિતુપેમસ્સ અનુપટ્ઠાપનતો. તેન ચ સિક્ખાગારવતાભાવદીપનેન સઙ્ગહસ્સ અભાજનભાવં, તેન થેરાનં તેસુ અનુગ્ગહાભાવં. ન હિ સીલાદિગુણેહિ સાસને થિરભાવપ્પત્તા અનનુગ્ગહેતબ્બે સબ્રહ્મચારી અનુગ્ગણ્હન્તિ, નિરત્થકં વા અનુગ્ગહં કરોન્તિ. તેનાહ ‘‘નવકે ભિક્ખૂ’’તિ. ધમ્મકથાબન્ધન્તિ પવેણિઆગતં પકિણ્ણકધમ્મકથામગ્ગં. સચ્ચસત્તપટિસન્ધિપચ્ચયાકારપટિસંયુત્તં સુઞ્ઞતાદીપનં ગુય્હગન્થં. વુત્તવિપલ્લાસવસેનાતિ ‘‘ન રૂપઞ્ઞૂ’’તિઆદીસુ વુત્તસ્સ પટિસેધસ્સ પટિક્ખેપવસેન અગ્ગહણવસેન. યોજેત્વાતિ ‘‘રૂપઞ્ઞૂ હોતીતિ ગણનાતો વા વણ્ણતો વા રૂપં જાનાતી’’તિઆદિના, ‘‘તસ્સ ગોગણોપિ ન પરિહાયતિ, પઞ્ચગોરસપરિભોગતોપિ ન પરિબાહિરો હોતી’’તિઆદિના ચ અત્થં યોજેત્વા. વેદિતબ્બોતિ તસ્મિં તસ્મિં પદેસે યથારહં અત્થો વેદિતબ્બો.

મહાગોપાલકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૪. ચૂળગોપાલકસુત્તવણ્ણના

૩૫૦. ચેલુક્કાહીતિ ચેલમયાહિ ઉક્કાહિ. ઉક્કભૂતાનિ ચેલાનિ એત્થાતિ ઉક્કચેલા, નગરં. સબ્બા ગઙ્ગા પાકટા હુત્વા પઞ્ઞાયતીતિ પકતિચક્ખુસ્સ પાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ, દિબ્બચક્ખુસ્સ પન સમન્તચક્ખુસ્સ વા યત્થ કત્થચિ નિસિન્નસ્સપિ ભગવતો પાકટા હુત્વા પઞ્ઞાયતેવ. સોત્થીતિ અનુપદ્દવો. વડ્ઢીતિ અપરિહાનિ. આરોગ્યન્તિ અરોગતા આબાધાભાવો.

મગધો જનપદો નિવાસો એતસ્સાતિ માગધો, માગધોવ માગધિકો. પઞ્ઞાય નામ દુટ્ઠુભાવો નત્થિ એકન્તાનવજ્જતાય, તસ્મા દુ-સદ્દો અભાવવાચી ‘‘દુસ્સીલો’’તિઆદીસુ વિય, જાતિ-સદ્દો ચ સભાવત્થોતિ આહ ‘‘નિપ્પઞ્ઞસભાવો’’તિ. -સદ્દો આરમ્ભત્થોતિ આહ ‘‘પતારેસીતિ તારેતું આરભી’’તિ પરતીરં ગાવીનં અપ્પત્તત્તા. સુવિદેહાનન્તિ સુન્દરવિદેહાનં. વિદેહરટ્ઠં કિર ભૂમિભાગદસ્સનસમ્પત્તિયા ચ વનરામણેય્યકાદિના ચ સુન્દરં. આમણ્ડલિકં કરિત્વાતિ આવત્તે પતિતા તેમણ્ડલાકારેન પરિબ્ભમિત્વા. કતિપયાપિ ગાવિયો અસેસેત્વા નદીસોતેન વૂળ્હત્તા વુત્તં ‘‘અવડ્ઢિં વિનાસં પાપુણિંસૂ’’તિ. કતિપયાસુપિ હિ અવસિટ્ઠાસુ ગાવીસુ અનુક્કમેનપિ સિયા ગોગણસ્સ વડ્ઢીતિ. વિસ્સમટ્ઠાનન્તિ પરિસ્સમવિનોદનટ્ઠાનં. તિત્થા ભટ્ઠાતિ ગહેતું અસમત્થતાય તિત્થં અપ્પત્તા. અરોગો નામ નાહોસીતિ લોમમત્તમ્પિ અસેસેત્વા સબ્બા ગાવિયો નદીસોતે વિનટ્ઠાતિ અત્થો.

યેસુ ખન્ધાયતનધાતૂસુ ઇધ લોકસમઞ્ઞા, તે અજાનન્તા ‘‘અકુસલા ઇમસ્સ લોકસ્સા’’તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘ઇધલોકે ખન્ધધાતાયતનેસુ અકુસલા અછેકા’’તિ. અયમેવ નયો ‘‘અકુસલા પરસ્સ લોકસ્સા’’તિ એત્થાપીતિ આહ ‘‘પરલોકેપિ એસેવ નયો’’તિ. મારો એત્થ ધીયતીતિ મારધેય્યં. મારોતિ ચેત્થ કિલેસમારો વેદિતબ્બો. ખન્ધાભિસઙ્ખારા હિ તસ્સ પવત્તનભાવેન ગહિતા, મચ્ચુમારો વિસું ગહિતો એવ, કિલેસમારવસેનેવ ચ દેવપુત્તમારસ્સ કામભવે આધિપચ્ચન્તિ. તેસન્તિ યે ઇધલોકાદીસુ અછેકા, તેસં. તે પન ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇમિના છ સત્થારો દસ્સિતા’’તિ.

૩૫૧. બલવગાવોતિ બલવન્તે ગોરૂપે. તે પન દમ્મતં ઉપગતગોણા ચેવ ધેનુયો ચાતિ આહ ‘‘દન્તગોણે ચેવ ધેનુયો ચા’’તિ. અવિજાતગાવોતિ ન વિજાતગાવિયો. વચ્છકેતિ ખુદ્દકવચ્છે. અપ્પત્થો હિ અયં ક-સદ્દો. તેનાહ ‘‘તરુણવચ્છકે’’તિ. કિસાબલકેતિ દુબ્બલે.

૩૫૨. મારસ્સ તણ્હાસોતં છેત્વાતિ ખન્ધમારસમ્બન્ધીતણ્હાસઙ્ખાતં સોતં સમુચ્છિન્દિત્વા. તયો કોટ્ઠાસે ખેપેત્વા ઠિતાતિ અનાગામિનો સન્ધાયાહ. સબ્બવારેસૂતિ સકદાગામિસોતાપન્નઅટ્ઠમકવારેસુ. તત્થ પન યથાક્કમં ચતુમગ્ગવજ્ઝાનં કિલેસાનં દ્વે કોટ્ઠાસે ખેપેત્વા ઠિતા, એકકોટ્ઠાસં ખેપેત્વા ઠિતા, પઠમં કોટ્ઠાસં ખેપેન્તોતિ વત્તબ્બં. ધમ્મં અનુસ્સરન્તિ, ધમ્મસ્સ વા અનુસ્સરણસીલાતિ ધમ્માનુસારિનો. ધમ્મોતિ ચેત્થ પઞ્ઞા અધિપ્પેતા. સદ્ધં અનુસ્સરન્તિ, સદ્ધાય વા અનુસ્સરણસીલાતિ સદ્ધાનુસારિનો.

જાનતાતિ એત્થ જાનનકિરિયાવિસયસ્સ અવિસેસિતત્તા અધિકારવસેન અનવસેસઞેય્યવિસેસા અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘સબ્બધમ્મે જાનન્તેના’’તિ. અન્તોસારવિરહતો અબ્ભુગ્ગતટ્ઠેન ચ નળો વિયાતિ નળો, માનોતિ આહ ‘‘વિગતમાનનળં કત’’ન્તિ. ખેમં પત્થેથાતિ એત્થ ચતૂહિ યોગેહિ અનુપદ્દવત્તા ‘‘ખેમ’’ન્તિ અરહત્તં અધિપ્પેતં. પત્થના ચ છન્દપત્થના, ન તણ્હાપત્થનાતિ આહ ‘‘કત્તુકમ્યતાછન્દેન અરહત્તં પત્થેથા’’તિ. પત્તાયેવ નામ તસ્સ પત્તિયા ન કોચિ અન્તરાયો. સોત્થિના પારગમનં ઉદ્દિસ્સ દેસનં આરભિત્વા ખેમપ્પત્તિયા દેસનાય પરિયોસાપિતત્તા યથાનુસન્ધિનાવ દેસનં નિટ્ઠાપેસીતિ.

ચૂળગોપાલકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૫. ચૂળસચ્ચકસુત્તવણ્ણના

૩૫૩. હંસવટ્ટકચ્છન્નેનાતિ હંસવટ્ટકપટિચ્છન્નેન, હંસમણ્ડલાકારેનાતિ અત્થો.

વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, મગ્ગો. કિં વદન્તિ? ઉત્તરં. વાદાનં સતાનિ વાદસતાનિ. ‘‘નિગણ્ઠો પઞ્ચવાદસતાનિ, નિગણ્ઠી પઞ્ચવાદસતાની’’તિ એવં નિગણ્ઠો ચ નિગણ્ઠી ચ પઞ્ચ પઞ્ચ વાદસતાનિ ઉગ્ગહેત્વા વિચરન્તા. કિરિયતો તે પુચ્છિંસુ, લિઙ્ગતો પન નિગણ્ઠભાવો ઞાતો. તેનાહ ‘‘અહં વાદં આરોપેસ્સામી’’તિ.

જગ્ગન્તો સમ્મજ્જનાદિવસેન. દિવાતરન્તિ અતિદિવં. ‘‘કસ્સ પુચ્છા, કસ્સ વિસ્સજ્જનં હોતૂ’’તિ પરિબ્બાજિકાહિ વુત્તે થેરો આહ ‘‘પુચ્છા નામ અમ્હાકં પત્તા’’તિ. પુચ્છા વાદાનં પુબ્બપક્ખો, યસ્મા તુમ્હે વાદપસુતા વાદાભિરતા ધજં પગ્ગય્હ વિચરથ, તસ્મા વાદાનં પુબ્બપક્ખો અમ્હાકં પત્તો, એવં સન્તેપિ તુમ્હાકં માતુગામભાવતો પુબ્બપક્ખં દેમાતિ આહ ‘‘તુમ્હે પન માતુગામા નામ પઠમં પુચ્છથા’’તિ. તા પરિબ્બાજિકા એકેકા અડ્ઢતેય્યસતવાદમગ્ગં પુચ્છન્તિયો વાદસહસ્સં પુચ્છિંસુ. યથા નિસિતસ્સ ખગ્ગસ્સ કુમુદનાળચ્છેદને કિમત્થિ ભારિયં, એવં પટિસમ્ભિદાપ્પત્તસ્સ સાવકેસુ પઞ્ઞવન્તાનં અગ્ગભાવે ઠિતસ્સ ધમ્મસેનાપતિનો પુથુજ્જનપરિકપ્પિતપઞ્હવિસ્સજ્જને કિમત્થિ ભારિયં. તેનાહ ‘‘થેરો ખગ્ગેના’’તિઆદિ. તત્થ નિજ્જટં નિગ્ગણ્ઠિં કત્વાતિ યથા તા પુન તત્થ જટં ગણ્ઠિં કાતું ન વિસહન્તિ, તથા વિજટેત્વા કથેસિ. અયં થેરો ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે અન્ધકારે સહસ્સવટ્ટિકં દીપેન્તો વિય અઞ્ઞેસં અવિસયે અન્ધકારભૂતે પઞ્હે પુચ્છિતમત્તેયેવ વિસ્સજ્જેસીતિ થેરસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં દિસ્વા સયઞ્ચ અન્તિમભવિકતાય કોહઞ્ઞે ઠાતું અસક્કોન્તિયો ‘‘એત્તકમેવ, ભન્તે, મયં જાનામા’’તિ આહંસુ. થેરસ્સ વિસયન્તિ થેરસ્સ પઞ્ઞાવિસયં.

નેવ અન્તં ન કોટિં અદ્દસંસૂતિ એકન્તિ વત્તબ્બસ્સ બહુભાવતો તસ્સા પુચ્છાય અત્થો એવમન્તો એવમવસાનકોટીતિ ન પસ્સિંસુ ન જાનિંસુ. થેરો તાસં અજ્ઝાસયં ઓલોકેન્તો પબ્બજ્જારુચિં દિસ્વા આહ ‘‘ઇદાનિ કિં કરિસ્સથા’’તિ? ઉત્તરિતરપઞ્ઞોતિ વાદમગ્ગપરિચયેન મેધાવિતાય ચ યાદિસા તાસં પઞ્ઞા, તતો ઉત્તરિતરપઞ્ઞો.

કથામગ્ગોતિ વાદમગ્ગો. તસ્મા તેહિ તેહિ પરપ્પવાદાદીહિ ભસ્સં વાદમગ્ગં પકારેહિ વદેતીતિ ભસ્સપ્પવાદકો. પણ્ડિતવાદોતિ અહં પણ્ડિતો નિપુણો બહુસ્સુતોતિ એવંવાદી. યં યં નક્ખત્તાચારેન આદિસતીતિ નક્ખત્તગતિયા કાલઞાણેન ‘‘અસુકદિવસે ચન્દગ્ગાહો ભવિસ્સતિ, સૂરિયગ્ગાહો ભવિસ્સતી’’તિઆદિના યં યં આદેસં ભણતિ. સાધુલદ્ધિકો ઞાણસમ્પત્તિયા સુન્દરો. આરોપિતોતિ પટિઞ્ઞાહેતુનિદસ્સનાદિદોસં ઉપરિ આરોપિતો વાદો સ્વારોપિતો. દોસપદં આરોપેન્તેન વાદિના પરવાદિમ્હિ અભિભુય્ય તસ્સ ધાતુક્ખોભોપિ સિયા, ચિત્તવિક્ખેપેન યેન દોસો તેન સઙ્કપ્પિતો સમ્પવેધિતોતિ. થૂણન્તિ સરીરં ખોભિતન્તિ કત્વા. થૂણન્તિ હિ લોહિતપિત્તસેમ્હાનં અધિવચનં સબ્બઙ્ગસરીરધારણતો. અપિચ થૂણપદો નામ અત્થિ કથામગ્ગો વાદમગ્ગં ગણ્હન્તાનં. સચ્ચકો પન કોહઞ્ઞે ઠત્વા અત્તનો વાદપ્પભેદવસેન પરે વિમ્હાપેન્તો ‘‘થૂણં ચેપાહ’’ન્તિઆદિમાહ. સાવકાનં વિનયં નામ સિક્ખાપદં, તઞ્ચ ધમ્મદેસના હોતીતિ એસા એવ ચસ્સ અનુસાસનીતિ વિનયનાદિમુખેન સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ મતં સાસનં પુચ્છન્તો સચ્ચકો ‘‘કથં પન, ભો, અસ્સજી’’તિઆદિમાહ. અથસ્સ થેરો ‘‘લક્ખણત્તયકથા નામ અનઞ્ઞસાધારણા બુદ્ધાવેણિકા ધમ્મદેસના, તત્ર ચ મયા અનિચ્ચકથાય સમુટ્ઠાપિતાય તં અસહન્તો સચ્ચકો તુચ્છમાનેન પટપટાયન્તો કુરુમાનો લિચ્છવી ગહેત્વા ભગવતો સન્તિકં આગમિસ્સતિ, અથસ્સ ભગવા વાદં મદ્દિત્વા અનિચ્ચન્તિ પતિટ્ઠપેન્તો ધમ્મં કથેસ્સતિ, તદા ભવિસ્સતિ વિજહિતવાદો સમ્માપટિપત્તિયા પતિટ્ઠિતો’’તિ ચિન્તેત્વા અનિચ્ચાનત્તલક્ખણપટિસંયુત્તં ભગવતો અનુસાસનં દસ્સેન્તો ‘‘એવં, ભો, અગ્ગિવેસ્સના’’તિઆદિમાહ.

કસ્મા પનેત્થ દુક્ખલક્ખણં અગ્ગહિતન્તિ આહ ‘‘થેરો પના’’તિઆદિ. ‘‘ઉપારમ્ભસ્સ ઓકાસો હોતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તં વિવરિતું ‘‘મગ્ગફલાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પરિયાયેનાતિ સઙ્ખારદુક્ખતાપરિયાયેન. અયન્તિ સચ્ચકો. નયિદં તુમ્હાકં સાસનં નામાતિ યત્થ તુમ્હે અવટ્ઠિતા, ઇદં તુમ્હાકં સબ્બઞ્ઞુસાસનં નામ ન હોતિ દુક્ખતો અનિસ્સરણત્તા, અથ ખો મહાઆઘાતનં નામેતં, મહાદુક્ખનિદ્દિટ્ઠત્તા પન નિરયુસ્સદો નામ ઉસ્સદનિરયો નામ, તસ્મા નત્તિ નામ તુમ્હાકં સુખાસા. ઉટ્ઠાયુટ્ઠાયાતિ ઉસ્સુક્કં કત્વા, દુક્ખમેવ જીરાપેન્તા સબ્બસો દુક્ખમેવ અનુભવન્તા, આહિણ્ડથ વિચરથાતિ. સબ્બમિદં તસ્સ મિચ્છાપરિકપ્પિતમેવ. કસ્મા? દુક્ખસચ્ચૂપસઞ્હિતાયેવ હેત્થ નિપ્પરિયાયકથા નામ. તસ્સ હિ પરિઞ્ઞત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ. મગ્ગફલાનિ સઙ્ખારભાવેન ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખ’’ન્તિ પરિયાયતો દુક્ખં, ન નિપ્પરિયાયતો. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. સોતું અયુત્તં મિચ્છાવાદત્તાતિ અધિપ્પાયો.

૩૫૪. સહ અત્થાનુસાસનં અગારન્તિ સન્ધાગારં, રાજકુલાનં સન્થાપનઅગારન્તિપિ સન્ધાગારં, તસ્મિં સન્થાગારેતિ અત્થો. એકસ્મિં કાલે તાદિસે કાલે રાજકિચ્ચાનં સન્થાનમેત્થ વિચારેન્તીતિ સન્ધાગારં, તસ્મિં સન્થાગારેતિપિ અત્થો. પતિટ્ઠિતન્તિ ‘‘અનિચ્ચં અનત્તા’’તિ ચ પટિઞ્ઞાતં. ઇદાનેવ પિટ્ઠિં પરિવત્તેન્તોતિ ભગવતો નલાટં અનોલોકેત્વા વિમુખભાવં આપજ્જન્તો. સુરાઘરેતિ સુરાસમ્પાદકગેહે. પિટ્ઠકિલઞ્જન્તિ પિટ્ઠઠપનકિળઞ્જં. વાલન્તિ ચઙ્ગવારં. સાણસાટકકરણત્થન્તિ સાણસાટકં કરોન્તિ એતેનાતિ સાણસાટકકરણં, સુત્તં, તદત્થં. સાણવાકા એતેસુ સન્તીતિ સાણવાકા, સાણદણ્ડા. તે ગહેત્વા સાણાનં ધોવનસદિસં કીળિતજાતં યથા ‘‘ઉદ્દાલપુપ્ફભઞ્જિકા, સાણભઞ્જિકા’’તિ ચ. કિં સો ભવમાનોતિ કીદિસો હુત્વા સો ભવમાનો, કિં હોન્તો લોકે અગ્ગપુગ્ગલસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વાદારોપનં નામ તતો ઉત્તરિતરસૂરગુણો એવ યક્ખાદિભાવેન સો ભવમાનો અભિસમ્ભુણેય્ય. અયં પન અપ્પાનુભાવતાય પિસાચરૂપો કિં એત્તકં કાલં નિદ્દાયન્તો અજ્જ પબુજ્ઝિત્વા એવં વદતીતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘કિં યક્ખો’’તિઆદિ.

૩૫૫. મહામજ્ઝન્હિકસમયેતિ મહતિ મજ્ઝન્હિકકાલે, ગગનમજ્ઝે સૂરિયગતવેલાય. દિવાપધાનિકા પધાનાનુયુઞ્જકા. વત્તં દસ્સેત્વાતિ પચ્છાભત્તં દિવાવિહારૂપગમનતો પુબ્બે કાતબ્બવત્તં દસ્સેત્વા પટિપજ્જિત્વા. ભગવન્તં દસ્સેન્તોતિ ભગવતિ ગારવબહુમાનં વિભાવેન્તો ઉભો હત્થે કમલમકુલાકારે કત્વા ઉક્ખિપ્પ ભગવન્તં દસ્સેન્તો.

તં સન્ધાયાતિ તં અપરિચ્છિન્નગણનં સન્ધાય એવં ‘‘મહતિયા લિચ્છવિપરિસાયા’’તિ વુત્તં. કિં સીસેન ભૂમિં પહરન્તેનેવ વન્દના કતા હોતિ? કેરાટિકાતિ સઠા. મોચેન્તાતિ ભિક્ખાદાનતો મોચેન્તા. અવક્ખિત્તમત્તિકાપિણ્ડો વિયાતિ હેટ્ઠાખિત્તમત્તિકાપિણ્ડો વિય. યત્થ કત્થચીતિ અત્તનો અનુરૂપં વચનં અસલ્લપેન્તો યત્થ કત્થચિ.

૩૫૬. દિસ્સતિ ‘‘ઇદં ઇમસ્સ ફલ’’ન્તિ અપદિસ્સતિ એતેનાતિ દેસો, કારણં, તદેવ તસ્સ પવત્તિટ્ઠાનતાય ઓકાસોતિ આહ ‘‘કઞ્ચિદેવ દેસન્તિ કઞ્ચિ ઓકાસં કિઞ્ચિ કારણ’’ન્તિ. ઓકાસો ઠાનન્તિ ચ કારણં વુચ્ચતિ ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૬૧; મ. નિ. ૩.૧૨૮-૧૩૧; અ. નિ. ૧.૨૬૮-૨૯૫; વિભ. ૮૦૯). યદાકઙ્ખસીતિ ન વદન્તિ અનવસેસધમ્મવિસયત્તા પટિઞ્ઞાય. તુમ્હન્તિ તુમ્હાકં. યક્ખ…પે… પરિબ્બાજકાનન્તિ એત્થ ‘‘પુચ્છાવુસો, યદાકઙ્ખસી’’તિઆદીનિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. આળવકસુત્ત) પુચ્છાવચનાનિ યથાક્કમં યોજેતબ્બાનિ.

ઞત્વા સયં લોકમિમં પરઞ્ચાતિ ઇદં મહાસત્તો નિરયં સગ્ગઞ્ચ તેસં પચ્ચક્ખતો દસ્સેત્વા આહ.

તગ્ઘ તે અહમક્ખિસ્સં, યથાપિ કુસલો તથાતિ યથા પકારેન સુકુસલો સબ્બઞ્ઞૂ જાનાતિ કથેતિ, તથા અહં કથેસ્સામિ. તસ્સ પન કારણં અકારણઞ્ચ અવિજાનન્તો રાજાનં કરોતુ વા મા વા, અહં પન તે અક્ખિસ્સામીતિ આહ ‘‘રાજા ચ ખો…પે… ન વા’’તિ.

કથિતનિયામેનેવ કથેન્તોતિ તેપરિવટ્ટકથાય દુક્ખલક્ખણમ્પેસ કથેસ્સતિ, ઇધ પન અઞ્ઞથા સાવકેન અસ્સજિના કથિતં, અઞ્ઞથા સમણેન ગોતમેનાતિ વચનોકાસપરિહરણત્થં દુક્ખલક્ખણં અનામસિત્વા થેરેન કથિતનિયામેનેવ અનિચ્ચાનત્તલક્ખણમેવ કથેન્તેન ભગવતા – ‘‘રૂપં અનત્તા યાવ વિઞ્ઞાણં અનત્તા’’તિ વુત્તે સચ્ચકો તં અસમ્પટિચ્છન્તો ઉપમાય અત્થઞાપને ઉપમાપમાણં યથા ‘‘ગો વિય ગવયો’’તિ અત્તાનં ઉપમેય્યં કત્વા ઉપમાપમાણેન પતિટ્ઠાપેતુકામો આહ ‘‘ઉપમા મં, ભો ગોતમ, પટિભાતી’’તિ, ઉપમં તે કરિસ્સામિ, ઉપમાયપિધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનન્તીતિ અધિપ્પાયો. ભગવા ઉપમાસતેન, અઞ્ઞેન વાપિ પમાણેન તવ અત્તા પતિટ્ઠાપેતું ન લબ્ભા અત્તનો વિય પમાણસ્સપિ અનુપલબ્ભનતોતિ આહ ‘‘પટિભાતુ તં અગ્ગિવેસ્સના’’તિ. યથા હિ અત્તા નામ કોચિ પરમત્થતો ન ઉપલબ્ભતિ એકંસેન અનુપલદ્ધિતો, એવસ્સ ઞાપકપુગ્ગલં પમાણમ્પિ ન ઉપલબ્ભતિ. તેનાહ ‘‘આહર તં ઉપમં વિસ્સત્થો’’તિ, ન તેન તવ અત્તવાદો પતિટ્ઠં લભતીતિ અધિપ્પાયો.

યં દિટ્ઠં કાયિકં વા પુઞ્ઞાપુઞ્ઞં પુરિસપુગ્ગલે ઉપલબ્ભતિ, તેન વિઞ્ઞાયતિ રૂપત્તાયં પુરિસપુગ્ગલો, તથા યં દિટ્ઠં સુખદુક્ખપટિસંવેદનં પુરિસપુગ્ગલે ઉપલબ્ભતિ, યં દિટ્ઠં નીલાદિસઞ્જાનનં, યં દિટ્ઠં રજ્જનદુસ્સનાદિ, યં દિટ્ઠં આરમ્મણપટિવિજાનનં પુરિસપુગ્ગલે ઉપલબ્ભતિ, તેન વિઞ્ઞાયતિ વિઞ્ઞાણત્તાયં પુરિસપુગ્ગલોતિ. એવં રૂપાદિલક્ખણો અત્તા તત્થ તત્થ કાયે કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકં સુખદુક્ખં પટિસંવેદેતિ, એવઞ્ચેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા કમ્મફલસમ્બન્ધો ન યુજ્જેય્યાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિના કિં દીપેતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ તેતિ સત્તા. પતિટ્ઠાયાતિ નિસ્સાય. ‘‘રૂપત્તાયં પુરિસપુગ્ગલો’’તિઆદિના રૂપાદિધમ્મે ‘‘અત્તા’’તિ વત્વા પુન ‘‘રૂપે પતિટ્ઠાયા’’તિઆદિં વદન્તો અયં નિગણ્ઠો અત્તનો વાદં ભિન્દતિ પતિટ્ઠાનસ્સ, પતિટ્ઠાયકસ્સ ચ અભેદદીપનતો. રૂપાદયો વેદનાદિસભાવા અત્તા તન્નિસ્સયેન પુઞ્ઞાદિકિરિયાસમુપલદ્ધિતો ઇધ યં નિસ્સાય પુઞ્ઞાદિકિરિયા સમુપલબ્ભતિ, તે રૂપાદયો સત્તસઞ્ઞિતા અત્તસભાવા દિટ્ઠા યથા તં દેવતાદીસુ, યે પન સત્તસઞ્ઞિતા તતો અઞ્ઞે અસત્તસભાવા દિટ્ઠા યથા તં કટ્ઠકલિઙ્ગરાદીસૂતિ એવં સાધેતબ્બં અત્થં સહેતું કત્વા દસ્સેન્તો નિગણ્ઠો નિદસ્સનં આનેસીતિ આહ ‘‘અતિવિય સકારણં કત્વા ઉપમં આહરી’’તિ. તસ્સ પન ‘‘બલકરણીયા’’તિ વુત્તપુરિસપ્પયોગા વિય બીજગામભૂતગામાપિ સજીવા એવાતિ લદ્ધીતિ તે સદિસૂદાહરણભાવેન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. સચે પન યે જીવસ્સ આધારણભાવેન સહિતેન પવત્તેતબ્બભાવેન સલ્લક્ખેતબ્બા, તે સજીવાતિ ઇચ્છિતા, ન કેવલેન પવત્તેતબ્બભાવેન. એવં સતિ ‘‘બલકરણીયા કમ્મન્તા’’તિ વદન્તેન વિસદિસૂદાહરણભાવેન ઉપનીતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સમત્થો નામ નત્થિ અત્તવાદભઞ્જનસ્સ અનત્તતાપતિટ્ઠાપનસ્સ ચ સુગતાવેણિકત્તા. યં પનેતરહિ સાસનિકા યથાસત્તિ તદુભયં કરોન્તિ, તં બુદ્ધેહિ દિન્નનયે ઠત્વા તેસં દેસનાનુસારતો. નિવત્તેત્વાતિ નીહરિત્વા, વિસું કત્વાતિ અત્થો. સકલં વેસાલિન્તિ સબ્બવેસાલિવાસિનં જનં નિસ્સયૂપચારેન નિસ્સિતં વદતિ યથા ‘‘ગામો આગતો’’તિ. સંવટ્ટિત્વાતિ સમ્પિણ્ડિત્વા, એકજ્ઝં ગહેત્વાતિ અત્થો.

૩૫૭. પતિટ્ઠપેત્વાતિ યથા તં વાદં ન અવજાનાતિ, એવં પટિઞ્ઞં કારેત્વાતિ અત્થો. ઘાતિ-સદ્દો હિંસનત્થો, તતો ચ સદ્દવિદૂ અરહત્થં તાય-સદ્દં ઉપ્પાદેત્વા ઘાતેતાયન્તિ રૂપસિદ્ધિં ઇચ્છન્તીતિ આહ ‘‘ઘાતારહ’’ન્તિ. જાપેતાયન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. વત્તિતુઞ્ચ મરહતીતિ મ-કારો પદસન્ધિકરો. વિસેસેત્વા દીપેતીતિ ‘‘વત્તતિ’’ઇચ્ચેવ અવત્વા ‘‘વત્તિતુઞ્ચ મરહતી’’તિ દુતિયેન પદેન ભગવતા વુત્તં વિસેસેત્વા દીપેતિ.

પાસાદિકં અભિરૂપન્તિ અભિમતરૂપસમ્પન્નં સબ્બાવયવં. તતો એવ સુસજ્જિતં સબ્બકાલં સુટ્ઠુ સજ્જિતાકારમેવ. એવંવિધન્તિ યાદિસં સન્ધાય વુત્તં, તં દસ્સેતિ ‘‘દુબ્બણ્ણ’’ન્તિઆદિના. ઇમસ્મિં ઠાનેતિ ‘‘વત્તતિ તે તસ્મિં રૂપે વસો’’તિ એતસ્મિં કારણગ્ગહણે. કારણઞ્હેતં ભગવતા ગહિતં ‘‘વત્તતિ…પે… મા અહોસી’’તિ. તેનેતં દસ્સેતિ રૂપં અનત્તા અવસવત્તનતો, યઞ્હિ વસે ન વત્તતિ, તં અનત્તકમેવ દિટ્ઠં યથા તં સમ્પત્તિ. વાદન્તિ દોસં નિગ્ગહં આરોપેસ્સતિ. સત્તધા મુદ્ધા ફલતીતિ સહધમ્મિકસાકચ્છાહિ તથાગતે, પુચ્છન્તે અબ્યાકરણેન વિહેસાય કયિરમાનત્તા તતિયે વારે ધમ્મતાવસેન વિહેસકસ્સ સત્તધા મુદ્ધા ફલતિ યથા તં સબ્બઞ્ઞુપટિઞ્ઞાય ભગવતો સમ્મુખભાવૂપગમને. વજિરપાણિ પન કસ્મા ઠિતો હોતીતિ? ભગવા વિય અનુકમ્પમાનો મહન્તં ભયાનકં રૂપં માપેત્વા તાસેત્વા ઇમં દિટ્ઠિં વિસ્સજ્જાપેમીતિ તસ્સ પુરતો આકાસે વજિરં આહરન્તો તિટ્ઠતિ, ન મુદ્ધં ફાલેતુકામો. ન હિ ભગવતો પુરતો કસ્સચિ અનત્થો નામ હોતિ. યસ્મા પન ભગવા એકંસતો સહધમ્મિકમેવ પઞ્હં પુચ્છતિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘પુચ્છિતે’’ઇચ્ચેવ વુત્તં.

આદિત્તન્તિ દિપ્પમાનં. અક્ખિનાસાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન એળકસીસસદિસકેસમસ્સુઆદીનં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘દિટ્ઠિવિસ્સજ્જાપનત્થ’’ન્તિ વત્વા નયિદં યદિચ્છાવસેન આગમનં, અથ ખો આદિતો મહાબ્રહ્માનં પુરતો કત્વા અત્તના કતપટિઞ્ઞાવસેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. ન્તિ વજિરપાણિં. તં સચ્ચકસ્સ પટિઞ્ઞાય પરિવત્તનકારણં. અઞ્ઞેપિ નુ ખોતિઆદિ સચ્ચકસ્સ વીમંસકભાવદસ્સનં. અવીમંસકેન હિ તં દિસ્વા મહાયક્ખોતિ વદેય્ય, તેનસ્સ અસારુપ્પં સિયા, અયં પન અઞ્ઞેસં અભીતભાવં ઉપધારેત્વા ‘‘અદ્ધામે યક્ખં ન પસ્સન્તિ, તસ્મા મય્હમેવ ભયં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ તીરેત્વા યુત્તપ્પત્તવસેન પટિપજ્જિ.

૩૫૮. ઉપધારેત્વાતિ બ્યાકાતબ્બમત્થં સલ્લક્ખેત્વા. એસેવ નયોતિ સઙ્ખારવિઞ્ઞાણેસુપિ સઞ્ઞાય વિય નયોતિ અત્થો. વુત્તવિપરિયાયેનાતિ ‘‘અકુસલા દુક્ખા વેદના મા અહોસિ, અકુસલા દોમનસ્સસમ્પયુત્તા સઞ્ઞા મા અહોસી’’તિઆદિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સપ્પદટ્ઠવિસન્તિ સબ્બસત્તાનં સપ્પદટ્ઠટ્ઠાને સરીરપદેસે પતિતં વિસં. અલ્લીનોતિ સંસિલિટ્ઠો. ઉપગતોતિ ન અપગતો. અજ્ઝોસિતોતિ ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ઠિતો. પરિતો જાનેય્યાતિ સમન્તતો સબ્બસો કિઞ્ચિપિ અસેસેત્વા જાનેય્ય. પરિક્ખેપેત્વાતિ આયતિં અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનવસેન સબ્બસો ખેપેત્વા. તથાભૂતો ચસ્સ ખયવયં ઉપનેતિ નામાતિ આહ ‘‘ખયં વયં અનુપ્પાદં ઉપનેત્વા’’તિ.

૩૫૯. અત્તનો વાદસ્સ અસારભાવતો, યથાપરિકપ્પિતસ્સ વા સારસ્સ અભાવતો અન્તોસારવિરહિતો રિત્તો. વિપ્પકારન્તિ દિટ્ઠિયા સીલાચારસ્સ ચ વસેન વિરૂપતં સાપરાધતં સાવજ્જતં તેસં ઉપરિ આરોપેત્વા. સિન્નપત્તોતિ તનુકપત્તો. વિફારિતન્તિ વિફાળિતં.

અસારકરુક્ખપરિચિતોતિ પલાસાદિઅસારરુક્ખકોટ્ટને કતપરિચયો. થદ્ધભાવન્તિ વિપક્કભાવં, તિક્ખભાવન્તિ અત્થો. નત્થીતિ સદા નત્થીતિ ન વત્તબ્બં. પરિસતીતિ ચતુપરિસમજ્ઝે. તથા હિ ‘‘ગણ્ઠિકં પટિમુઞ્ચિત્વા પટિચ્છન્નસરીરા’’તિ વુત્તં. યન્તારુળ્હસ્સ વિયાતિ બ્યાકરણત્થં વાયમયન્તં આરુળ્હસ્સ વિય.

૩૬૦. દિટ્ઠિવિસૂકાનીતિ દિટ્ઠિકિઞ્ચકાનિ. દિટ્ઠિસઞ્ચરિતાનીતિ દિટ્ઠિતાળનાનિ. દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતાનીતિ દિટ્ઠિઇઞ્જિતાનિ. તેસં અધિપ્પાયં ઞત્વાતિ તેસં લિચ્છવિકુમારાનં ઇઞ્જિતેનેવ અજ્ઝાસયં જાનિત્વા. તેનાહ ‘‘ઇમે’’તિઆદિ.

૩૬૧. યસ્મિં અધિગતે પુગ્ગલો સત્થુસાસને વિસારદો હોતિ પરેહિ અસંહારિયો, તં ઞાણં વિસારદસ્સ ભાવોતિ કત્વા વેસારજ્જન્તિ આહ ‘‘વેસારજ્જપ્પત્તોતિ ઞાણપ્પત્તો’’તિ. તતો એવમસ્સ ન પરો પચ્ચેતબ્બો એતસ્સ અત્થીતિ અપરપ્પચ્ચયો. ન પરો પત્તિયો સદ્દહાતબ્બો એતસ્સ અત્થીતિ અપરપ્પત્તિયો. કામં સચ્ચકો સેક્ખભૂમિ અસેક્ખભૂમીતિ ઇદં સાસનવોહારં ન જાનાતિ. પસ્સતીતિ પન દસ્સનકિરિયાય વિપ્પકતભાવસ્સ વુત્તત્તા ‘‘ન એત્તાવતા ભિક્ખુકિચ્ચં પરિયોસિત’’ન્તિ અઞ્ઞાસિ, તસ્મા પુન ‘‘કિત્તાવતા પના’’તિ પુચ્છં આરભિ. તેન વુત્તં ‘‘પસ્સતીતિ વુત્તત્તા’’તિઆદિ.

યથાભૂતં પસ્સતીતિ દસ્સનં, વિસિટ્ઠટ્ઠેન અનુત્તરિયં, દસ્સનમેવ અનુત્તરિયન્તિ દસ્સનાનુત્તરિયં, દસ્સનેસુ વા અનુત્તરિયં દસ્સનાનુત્તરિયં. લોકિયપઞ્ઞાતિ ચેત્થ વિપસ્સનાપઞ્ઞા વેદિતબ્બા. સા હિ સબ્બલોકિયપઞ્ઞાહિ વિસિટ્ઠટ્ઠેન ‘‘અનુત્તરા’’તિ વુત્તા. લોકિયપટિપદાનુત્તરિયેસુપિ એસેવ નયો. ઇદાનિ નિપ્પરિયાયતોવ તિવિધમ્પિ અનુત્તરિયં દસ્સેતું ‘‘સુદ્ધલોકુત્તરમેવા’’તિઆદિ વુત્તં. સતિપિ સબ્બેસમ્પિ લોકુત્તરધમ્માનં અનુત્તરભાવે ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞા તતો ઉત્તરિતરસ્સ અભાવતો દસ્સનાનુત્તરિયં. તેનાહ ‘‘અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠી’’તિ. સેસાનિ મગ્ગઙ્ગાનીતિ સેસાનિ અરહત્તમગ્ગઙ્ગાનિ. તાનિ હિ મત્થકપ્પત્તાનિ નિબ્બાનગામિની પટિપદાતિ. અગ્ગફલવિમુત્તીતિ અગ્ગમગ્ગસ્સ ફલવિમુત્તિ અરહત્તફલં. ખીણાસવસ્સાતિ સબ્બસો ખીયમાનાસવસ્સ. નિબ્બાનદસ્સનન્તિ અગ્ગમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા સચ્છિકિરિયાભિસમયમાહ. તત્થ મગ્ગઙ્ગાનીતિ અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગાનિ. ચતુસચ્ચન્તોગધત્તા સબ્બસ્સ ઞેય્યધમ્મસ્સ ‘‘ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુદ્ધો’’તિ વુત્તં. સચ્ચાનુગતસમ્મોહવિદ્ધંસનેનેવ હિ ભગવતો સબ્બસો ઞેય્યાવરણપ્પહાનં. નિબ્બિસેવનોતિ નિરુદ્ધકિલેસવિસેવનો.

૩૬૨. ધંસીતિ અનુદ્ધંસનસીલા. અનુપહતન્તિ અવિક્ખિત્તં. સકલન્તિ અનૂનં. કાયઙ્ગન્તિ કાયમેવ અઙ્ગન્તિ વદન્તિ, કાયસઙ્ખાતં અઙ્ગં સીસાદિઅવયવન્તિ અત્થો. તથા ‘‘હોતુ, સાધૂ’’તિ એવમિદં વાચાય અવયવો વાચઙ્ગન્તિ.

૩૬૩. આહરન્તીતિ અભિહરન્તિ. પુઞ્ઞન્તિ પુઞ્ઞફલસઙ્ખાતો આનુભાવો. પુઞ્ઞફલમ્પિ હિ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘પુઞ્ઞ’’ન્તિ વુચ્ચતિ – ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૦). તેનાહ ‘‘આયતિં વિપાકક્ખન્ધા’’તિ. પુઞ્ઞમહીતિ મહતિ પુઞ્ઞફલવિભૂતિ સેતચ્છત્તમકુટચામરાદિ. તેન વુત્તં ‘‘વિપાકક્ખન્ધાનંયેવ પરિવારો’’તિ. લિચ્છવીહિ પેસિતેન ખાદનીયભોજનીયેન સમણો ગોતમો સસાવકસઙ્ઘો મયા પરિવિસિતો, તસ્મા લિચ્છવીનમેવ તં પુઞ્ઞં હોતીતિ. તેનાહ ‘‘તં દાયકાનં સુખાય હોતૂ’’તિ. યસ્મા પન ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ સચ્ચકેન દાનં દિન્નં, ન લિચ્છવીહિ, તસ્મા ભગવા સચ્ચકસ્સ સતિં પરિવત્તેન્તો ‘‘યં ખો’’તિઆદિમાહ. તેન વુત્તં ‘‘ઇતિ ભગવા’’તિઆદિ. નિગણ્ઠસ્સ મતેન વિનાયેવાતિ સચ્ચકસ્સ ચિત્તેન વિના એવ તસ્સ દક્ખિણં ખેત્તગતં કત્વા દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘અત્તનો દિન્નં દક્ખિણં…પે… નિય્યાતેસી’’તિ.

ચૂળસચ્ચકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૬. મહાસચ્ચકસુત્તવણ્ણના

૩૬૪. એકં સમયં ભગવા વેસાલિયં વિહરતીતિ ઇમિના તદા ભગવતો વેસાલિયં નિવાસપરિચ્છિન્નો પુબ્બણ્હાદિભેદો સબ્બો સમયો સાધારણતો ગહિતો, તથા તેન ખો પન સમયેનાતિ ચ ઇમિના. પુબ્બણ્હસમયન્તિ પન ઇમિના તબ્બિસેસો, યો ભિક્ખાચારત્થાય પચ્ચવેક્ખણકાલો. અટ્ઠકથાયં પન ‘‘તીહિ પદેહિ એકોવ સમયો વુત્તો’’તિ વુત્તં વિસેસસ્સ સામઞ્ઞન્તોગધત્તા. મુખધોવનસ્સ પુબ્બકાલકિરિયાભાવસામઞ્ઞતો વુત્તં ‘‘મુખં ધોવિત્વા’’તિ. મુખં ધોવિત્વા એવ હિ વાસધુરો ચે, વેલં સલ્લક્ખેત્વા યથાચિણ્ણં ભાવનાનુયોગં, ગન્થધુરો ચે, ગન્થપરિચયે કતિપયે નિસજ્જવારે અનુયુઞ્જિત્વા પત્તચીવરં આદાય વિતક્કમાળં ઉપગચ્છતિ.

કારણં યુત્તં, અનુચ્છવિકન્તિ અત્થો. પુબ્બે યથાચિન્તિતં પઞ્હં અપુચ્છિત્વા અઞ્ઞં પુચ્છન્તો મગ્ગં ઠપેત્વા ઉમ્મગ્ગતો પરિવત્તેન્તો વિય હોતીતિ આહ ‘‘પસ્સેન તાવ પરિહરન્તો’’તિ.

૩૬૫. ઊરુક્ખમ્ભોપિ નામ ભવિસ્સતીતિ એત્થ નામ-સદ્દો વિમ્હયત્થોતિ કત્વા વુત્તં ‘‘વિમ્હયત્થવસેના’’તિઆદિ. ‘‘અન્ધો નામ પબ્બતં અભિરુહિસ્સતી’’તિઆદીસુ વિય વિમ્હયવાચીસદ્દયોગેન હિ ‘‘ભવિસ્સતી’’તિ અનાગતવચનં. કાયન્વયન્તિ કાયાનુગતં. ‘‘અયમ્પિ ખો કાયો એવંધમ્મો એવંભાવી એવંઅનતીતો’’તિઆદિના (દી. નિ. ૨.૩૭૯; મ. નિ. ૧.૧૧૨; મ. નિ. ૩.૧૫૪) કાયસ્સ અસુભાનિચ્ચાદિતાય અનુપસ્સના કાયભાવનાતિ આહ ‘‘કાયભાવનાતિ પન વિપસ્સના વુચ્ચતી’’તિ. અનાગતરૂપન્તિ અભીતે અત્થે અનાગતસદ્દારોપનં અનાગતપ્પયોગો ન સમેતિ. અત્થોપીતિ ‘‘ઊરુક્ખમ્ભોપિ નામ ભવિસ્સતી’’તિ વુત્તઅત્થોપિ ન સમેતિ. અયન્તિ અત્તકિલમથાનુયોગો. તેસન્તિ નિગણ્ઠાનં.

૩૬૬. અત્તનો અધિપ્પેતકાયભાવનં વિત્થારેન્તો વિત્થારતો દસ્સેન્તો યે તં અનુયુત્તા, તે નામગોત્તતો વિભાવેન્તો ‘‘નન્દો વચ્છો’’તિઆદિમાહ. કિલિટ્ઠતપાનન્તિ કાયસ્સ કિલેસનતપાનં પુગ્ગલાનં. જાતમેદન્તિ મેદભાવાપત્તિવસેન ઉપ્પન્નમેદં. પુરિમં પહાયાતિ કાલપરિચ્છેદેન અનાહારઅપ્પાહારતાદિવસેન કાયસ્સ અપચિનનં ખેદનં પરિચ્ચજિત્વા. કાયભાવના પન ન પઞ્ઞાયતીતિ નિયમં પરમત્થતો કાયભાવનાપિ તવ ઞાણેન ન ઞાયતિ, સેસતોપિ ન દિસ્સતિ.

૩૬૭. ઇમસ્મિં પન ઠાનેતિ ‘‘કાયભાવનમ્પિ ખો ત્વં, અગ્ગિવેસ્સન, ન અઞ્ઞાસિ, કુતો પન ત્વં ચિત્તભાવનં જાનિસ્સસી’’તિ ઇમસ્મિં ઠાને. તથા ‘‘યો ત્વં એવં ઓળારિકં દુબ્બલં કાયભાવનં ન જાનાસિ, સો ત્વં કુતો સન્તસુખુમં ચિત્તભાવનં જાનિસ્સસી’’તિ એતસ્મિં અત્થવણ્ણનાઠાને. અબુદ્ધવચનં નામેતં પદન્તિ કાયભાવનાસઞ્ઞિતવિપસ્સનાતો ચિત્તભાવના સન્તા, વિપસ્સના પન પાદકજ્ઝાનતો ઓળારિકા ચેવ દુબ્બલા ચાતિ અયઞ્ચ એતસ્સ પદસ્સ અત્થો. ‘‘અબુદ્ધવચનં નામેતં વચનં સિયા’’તિ વત્વા થેરો પક્કમિતું આરભતિ. અથ નં મહાસીવત્થેરો ‘‘વિપસ્સના નામેસા ન આદિતો સુબ્રૂહિતા બલવતી તિક્ખા વિસદા હોતિ, તસ્મા તરુણવસેનાયમત્થો વેદિતબ્બો’’તિ દસ્સેન્તો ‘‘દિસ્સતિ, ભિક્ખવે’’તિ સુત્તપદં (સં. નિ. ૨.૬૨) આહરિ. તત્થ આદાનન્તિ પટિસન્ધિ. નિક્ખેપનન્તિ ચુતિ. ઓળારિકન્તિ અરૂપધમ્મેહિ દુટ્ઠુલ્લભાવત્તા ઓળારિકં. કાયન્તિ ચતુસન્તતિરૂપસમૂહભૂતં કાયં. ઓળારિકન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, ઓળારિકાકારેનાતિ અત્થો. તેનેવ વુત્તં ‘‘આદાનમ્પિ નિક્ખેપનમ્પી’’તિ.

૩૬૮. સુખસારાગેન સમન્નાગતોતિ સુખવેદનાય બલવતરરાગેન સમઙ્ગીભૂતો. પટ્ઠાને પટિસિદ્ધા અવચનેનેવ. તસ્માતિ સુખે ઠિતે એવ દુક્ખસ્સાનુપ્પજ્જનતો. એવં વુત્તન્તિ ‘‘સુખાય વેદનાય નિરોધા ઉપ્પજ્જતિ દુક્ખા વેદના’’તિ એવં વુત્તં, ન અનન્તરાવ ઉપ્પજ્જનતો. ખેપેત્વાતિ કુસલાનિ ખેપેત્વા. ગણ્હિત્વા અત્તનો એવ ઓકાસં ગહેત્વા. ઉભતોપક્ખં હુત્વાતિ ‘‘કદાચિ સુખવેદના, કદાચિ દુક્ખવેદના’’તિ પક્ખદ્વયવસેનપિ વેદના ચિત્તસ્સ પરિયાદાય હોતિ યથાક્કમં અભાવિતકાયસ્સ અભાવિતચિત્તસ્સ.

૩૬૯. વિપસ્સના ચ સુખસ્સ પચ્ચનીકાતિ સુક્ખવિપસ્સકસ્સઆદિકમ્મિકસ્સ મહાભૂતપરિગ્ગહાદિકાલે બહિ ચિત્તચારં નિસેધેત્વા કમ્મટ્ઠાને એવ સતિં સંહરન્તસ્સ અલદ્ધસ્સાદં કાયસુખં ન વિન્દતિ, સમ્બાધે વજે સન્નિરુદ્ધો ગોગણો વિય વિહઞ્ઞતિ વિપ્ફન્દતિ, અચ્ચાસન્નહેતુકઞ્ચ સરીરે દુક્ખં ઉપ્પજ્જતેવ. તેન વુત્તં ‘‘દુક્ખસ્સ આસન્ના’’તિ. તેનાહ ‘‘વિપસ્સનં પટ્ઠપેત્વા’’તિઆદિ. અદ્ધાને ગચ્છન્તે ગચ્છન્તેતિ મહાભૂતપરિગ્ગહાદિવસેન કાલે ગચ્છન્તે. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં તસ્મિં સરીરપદેસે. દુક્ખં દૂરાપગતં હોતિ સમાપત્તિબલેન વિક્ખમ્ભિતત્તા અપ્પનાભાવતો. અનપ્પકં વિપુલં. સુખન્તિ ઝાનસુખં. ઓક્કમતીતિ ઝાનસમુટ્ઠાનપણીતરૂપવસેન રૂપકાયં અનુપવિસતિ, નામકાયોક્કમને વત્તબ્બમેવ નત્થિ. કાયપસ્સદ્ધિકમ્મિકસ્સપિ સમ્મસનભાવના પટ્ઠપેત્વા નિસિન્નસ્સ કસ્સચિ આદિતોવ કાયકિલમથચિત્તુપઘાતાપિ સમ્ભવન્તિ, સમાધિસ્સ પન અપચ્ચનીકત્તા સિનિદ્ધભાવતો ચ ન સુક્ખવિપસ્સના વિય સુખસ્સ વિપચ્ચનીકો, અનુક્કમેન ચ દુક્ખં વિક્ખમ્ભેતીતિ આહ ‘‘યથા સમાધી’’તિ. યથા સમાધિ, વિપસ્સનાય પનેતં નત્થીતિ આહ ‘‘ન ચ તથા વિપસ્સના’’તિ. તેન વુત્તન્તિ યસ્મા વિપસ્સના સુખસ્સ પચ્ચનીકા, સા ચ કાયભાવના, તેન વુત્તં ‘‘ઉપ્પન્નાપિ સુખા વેદના ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, ભાવિતત્તા કાયસ્સા’’તિ. તથા યસ્મા સમાધિ દુક્ખસ્સ પચ્ચનીકો, સો ચ ચિત્તભાવના, તેન વુત્તં ‘‘ઉપ્પન્નાપિ દુક્ખા વેદના ચિત્તં ન પરિયાદાય તિટ્ઠતિ, ભાવિતત્તા ચિત્તસ્સા’’તિ યોજના.

૩૭૦. ગુણે ઘટ્ટેત્વાતિ અપદેસેન વિના સમીપમેવ નેત્વા. તં વત મમ ચિત્તં ઉપ્પન્ના સુખા વેદના પરિયાદાય ઠસ્સતીતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ યોજના.

૩૭૧. કિં ન ભવિસ્સતિ, સુખાપિ દુક્ખાપિ વેદના યથાપચ્ચયં ઉપ્પજ્જતેવાતિ અત્થો. તમત્થન્તિ સુખદુક્ખવેદનાનં ઉપ્પત્તિયા અત્તનો ચિત્તસ્સ અનભિભવનીયતાસઙ્ખાતં અત્થં. તત્થ તાવ પાસરાસિસુત્તે બોધિપલ્લઙ્કે નિસજ્જા ‘‘તત્થેવ નિસીદિ’’ન્તિ વુત્તા. ઇધ મહાસચ્ચકસુત્તે દુક્કરકારિકાય દુક્કરચરણે નિસજ્જા ‘‘તત્થેવ નિસીદિ’’ન્તિ વુત્તા.

૩૭૪. છન્દકરણવસેનાતિ તણ્હાયનવસેનાતિ અત્થો. સિનેહકરણવસેનાતિ સિનેહનવસેન. મુચ્છાકરણવસેનાતિ મોહનવસેન પમાદાપાદનેન. વિપાસાકરણવસેનાતિ પાતુકમ્યતાવસેન. અનુદહનવસેનાતિ રાગગ્ગિના અનુદહનવસેન. લોકુત્તરમગ્ગવેવચનમેવ વટ્ટનિસ્સરણસ્સ અધિપ્પેતત્તા.

અલ્લગ્ગહણેન કિલેસાનં અસમુચ્છિન્નભાવં દસ્સેતિ, સસ્નેહગ્ગહણેન અવિક્ખમ્ભિતભાવં, ઉદકે પક્ખિત્તભાવગ્ગહણેન સમુદાચારાવત્થં, ઉદુમ્બરકટ્ઠગ્ગહણેન અત્તભાવસ્સ અસારકત્તં. ઇમિનાવ નયેનાતિ ‘‘અલ્લં ઉદુમ્બરકટ્ઠ’’ન્તિઆદિના વુત્તનયેન. સપુત્તભરિયપબ્બજ્જાયાતિ પુત્તભરિયેહિ સદ્ધિં કતપરિબ્બાજકપબ્બજ્જાવસેન વેદિતબ્બા. કુટીચકબહૂદકહંસ-પરમહંસાદિભેદા બ્રાહ્મણપબ્બજ્જા.

૩૭૬. કુતોપિ ઇમસ્સ આપોસિનેહો નત્થીતિ કોળાપં. તેનાહ ‘‘છિન્નસિનેહં નિરાપ’’ન્તિ. કોળન્તિ વા સુક્ખકલિઙ્ગરં વુચ્ચતિ, કોળં કોળભાવં આપન્નન્તિ કોળાપં. પટિપન્નસ્સ ઉપક્કમમહત્તનિસ્સિતતા પકતિયા કિલેસેહિ અનભિભૂતતાય. અતિન્તતા પટિપક્ખભાવનાય. તથા હિ સુક્ખકોળાપભાવો, આરકા ઉદકા થલે નિક્ખિત્તભાવો ચ નિદસ્સિતો. ઓપક્કમિકાહીતિ કિલેસઅતિનિગ્ગણ્હનુપક્કમપ્પભવાહિ. વેદનાહીતિ પટિપત્તિવેદનાહિ. દુક્ખા પટિપદા હિ ઇધાધિપ્પેતા.

૩૭૭. કિં પન ન સમત્થો, યતો એવં પરેહિ ચિન્તિતુમ્પિ અસક્કુણેય્યં દુક્કરચરિયં છબ્બસ્સાનિ અકાસીતિ અધિપ્પાયો. કત્વાપિ અકત્વાપિ સમત્થોવ કારણસ્સ નિપ્ફન્નત્તા. ‘‘યથાપિ સબ્બેસમ્પિ ખો બોધિસત્તાનં ચરિમભવે અન્તમસો સત્તાહમત્તમ્પિ ધમ્મતાવસેન દુક્કરચરિયા હોતિયેવ, એવં ભગવા સમત્થો દુક્કરચરિયં કાતું, એવઞ્ચ નં અકાસિ, ન પન તાય બુદ્ધો જાતો, અથ ખો મજ્ઝિમાય એવ પટિપત્તિયા’’તિ તસ્સા બ્યતિરેકમુખેન સદેવકસ્સ લોકસ્સ બોધાય અમગ્ગભાવદીપનત્થં, ઇમસ્સ પન ભગવતો કમ્મવિપાકવસેન છબ્બસ્સાનિ દુક્કરચરિયા અહોસિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અવચાહં જોતિપાલો, કસ્સપં સુગતં તદા;

કુતો નુ બોધિ મુણ્ડસ્સ, બોધિ પરમદુલ્લભા.

તેન કમ્મવિપાકેન, અચરિં દુક્કરં બહું;

છબ્બસ્સાનુરુવેલાયં, તતો બોધિમપાપુણિં.

નાહં એતેન મગ્ગેન, પાપુણિં બોધિમુત્તમં;

કુમગ્ગેન ગવેસિસ્સં, પુબ્બકમ્મેન વારિતો’’તિ.

દુક્કરચરિયાય બોધાય અમગ્ગભાવદસ્સનત્થં દુક્કરચરિયં અકાસીતિ કેચિ. અથ વા લોકનાથસ્સ અત્તનો પરક્કમસમ્પત્તિદસ્સનત્થાય દુક્કરચરિયા. પણીતાધિમુત્તિયા હિ પરમુક્કંસગતભાવતો અભિનીહારાનુરૂપં સમ્બોધિયં તિબ્બછન્દતાય સિખાપ્પત્તિયા તદત્થં ઈદિસમ્પિ નામ દુક્કરચરિયં અકાસીતિ લોકે અત્તનો વીરિયાનુભાવં વિભાવેતું – ‘‘સો ચ મે પચ્છા પીતિસોમનસ્સાવહો ભવિસ્સતી’’તિ લોકનાથો દુક્કરચરિયં અકાસિ. તેનાહ ‘‘સદેવકસ્સ લોકસ્સા’’તિઆદિ. તત્થ વીરિયનિમ્મથનગુણોતિ વીરિયસ્સ સંવડ્ઢનસમ્પાદનગુણો. યથાવુત્તમત્થં ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘પાસાદે’’તિઆદિ વુત્તં. સઙ્ગામે દ્વે તયો સમ્પહારેતિ દ્વિક્ખત્તું તિક્ખત્તું વા પરસેનાય પહારપયોગે. પધાનવીરિયન્તિ સમ્મપ્પધાનેહિ આસેવનવીરિયં, સબ્બં વા પુબ્બભાગવીરિયં.

અભિદન્તન્તિ અભિભવનદન્તં, ઉપરિદન્તન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘ઉપરિદન્ત’’ન્તિ. સો હિ ઇતરં મુસલં વિય ઉદુક્ખલં વિસેસતો કસ્સચિ ખાદનકાલે અભિભુય્ય વત્તતિ. કુસલચિત્તેનાતિ બલવસમ્માસઙ્કપ્પયુત્તેન કુસલચિત્તેન. અકુસલચિત્તન્તિ કામવિતક્કાદિસહિતં અકુસલચિત્તં. અકુસલચિત્તસ્સ પવત્તિતું અપ્પદાનં નિગ્ગહો. તંતંપટિક્ખેપવસેન વિનોદનં અભિનિપ્પીળનં. વીરિયતાપેન વિક્ખમ્ભનં અભિસન્તાપનં. સદરથોતિ સપરિળાહો. પધાનેનાતિ પદહનેન, કાયસ્સ કિલમથુપ્પાદકેન વીરિયેનાતિ અત્થો. વિદ્ધસ્સાતિ તુદસ્સ. સતોતિ સમાનસ્સ.

૩૭૮. સીસવેઠનન્તિ સીસં રજ્જુયા બન્ધિત્વા દણ્ડકેન પરિવત્તકવેઠનં. અરહન્તો નામ એવરૂપા હોન્તીતિ ઇમિના યથાયં, એવં વિસઞ્ઞીભૂતાપિ હુત્વા વિહરન્તીતિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘મતકસદિસા’’તિ, વેદનાપ્પત્તા વિય હોન્તીતિ અત્થો. સુપિનપ્પટિગ્ગહણતો પટ્ઠાયાતિ પટિસન્ધિગ્ગહણે સેતવારણસુપિનં પસ્સિત્વા બ્રાહ્મણેહિ બ્યાકતકાલતો પટ્ઠાય.

૩૭૯. ધમ્મસરીરસ્સ અરોગભાવેન સાધૂતિ મરિસનિયોતિ મારિસો, પિયાયનવચનમેતં. તેનાહ ‘‘સમ્પિયાયમાના’’તિઆદિ. અજજ્જિતન્તિ એવં અભુઞ્જિતં ભકારસ્સ જકારાદેસં કત્વા. તેનાહ ‘‘અભોજન’’ન્તિ. એવં મા કરિત્થાતિ ‘‘લોમકૂપેહિ અજ્ઝોહારેસ્સામ અનુપ્પવેસેસ્સામા’’તિ યથા તુમ્હેહિ વુત્તં, એવં મા કરિત્થ. કસ્મા? યાપેસ્સામહન્તિ અહઞ્ચ યાવદત્થં આહારમત્તં ભુઞ્જન્તો યથા યાપેસ્સામિ, એવં આહારં પટિસેવિસ્સામિ.

૩૮૦-૮૧. એતાવ પરમન્તિ એત્તકં પરમં, ન ઇતો પરં ઓપક્કમિકદુક્ખવેદનાવેદિયનં અત્થીતિ અત્થો. રઞ્ઞો ગહેતબ્બનઙ્ગલતો અઞ્ઞાનિ સન્ધાય ‘‘એકેન ઊન’’ન્તિ વુત્તં. તં સુવણ્ણપરિક્ખતં, ઇતરાનિ રજતપરિક્ખતાનિ. તેનાહ ‘‘અમચ્ચા એકેનૂનઅટ્ઠસતરજતનઙ્ગલાની’’તિ. આળારુદકસમાગમે લદ્ધજ્ઝાનાનિ વટ્ટપાદકાનિ, આનાપાનસમાધિ પન કાયગતાસતિપરિયાપન્નત્તા સબ્બેસઞ્ચ બોધિસત્તાનં વિપસ્સનાપાદકત્તા ‘‘બોધાય મગ્ગો’’તિ વુત્તો. બુજ્ઝનત્થાયાતિ ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં, સબ્બસ્સેવ વા ઞેય્યધમ્મસ્સ અભિસમ્બુજ્ઝનાય. સતિયા અનુસ્સરણકવિઞ્ઞાણં સતાનુસારિવિઞ્ઞાણં. કસ્સા પન સતિયાતિ તં દસ્સેતું ‘‘નયિદ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૩૮૨. પચ્ચુપટ્ઠિતાતિ તંતંવત્તકરણવસેન પતિઉપટ્ઠિતા ઉપટ્ઠાયકા. તેનાહ ‘‘પણ્ણસાલા’’તિઆદિ. પચ્ચયબાહુલ્લિકોતિ પચ્ચયાનં બાહુલ્લાય પટિપન્નો. આવત્તોતિ પુબ્બે પચ્ચયગેધપ્પહાનાય પટિપન્નો, ઇદાનિ તતો પટિનિવત્તો. તેનાહ ‘‘રસગિદ્ધો…પે… આવત્તો’’તિ. ધમ્મનિયામેનાતિ ધમ્મતાય. તમેવ ધમ્મતં દસ્સેતું ‘‘બોધિસત્તસ્સા’’તિઆદિમાહ. બારાણસિમેવ તત્થાપિ ચ સબ્બબુદ્ધાનં અવિજહિતધમ્મચક્કપવત્તનટ્ઠાનમેવ અગમંસુ. પઞ્ચવગ્ગિયા કિર વિસાખમાસસ્સ અદ્ધમાસિયં ગતા. તેનાહ ‘‘તેસુ ગતેસુ અડ્ઢમાસં કાયવિવેકં લભિત્વા’’તિ.

૩૮૭. ‘‘અદ્ધાભોતો ગોતમસ્સ સાવકાચિત્તભાવનાનુયોગમનુયુત્તા વિહરન્તિ, નો કાયભાવન’’ન્તિ ઇમં સન્ધાયાહ ‘‘એકં પઞ્હં પુચ્છિ’’ન્તિ. ઇમં ધમ્મદેસનન્તિ ‘‘અભિજાનામિ ખો પનાહ’’ન્તિઆદિકં ધમ્મદેસનં. અસલ્લીનો તણ્હાદિટ્ઠિકિલેસાનં સમુચ્છિન્નત્તા તેહિ સબ્બસો ન લિત્તો. અનુપલિત્તોતિ તસ્સેવ વેવચનં તણ્હાનન્દિયા અભાવેન. ગોચરજ્ઝત્તમેવાતિ ગોચરજ્ઝત્તસઞ્ઞિતે ફલસમાપત્તિયા આરમ્મણે, નિબ્બાનેતિ અત્થો. યં સન્ધાય પાળિયં ‘‘પુરિમસ્મિં સમાધિનિમિત્તે’’તિ વુત્તં સન્નિસીદાપેમીતિ ફલસમાપત્તિસમાધિના અચ્ચન્તસમાદાનવસેન ચિત્તં સમ્મદેવ નિસીદાપેમિ. પુબ્બાભોગેનાતિ સમાપજ્જનતો પુબ્બે પવત્તઆભોગેન. પરિચ્છિન્દિત્વાતિ સમાપજ્જનક્ખણં પરિચ્છિન્દિત્વા. તેનાહ ‘‘સાધુકાર…પે… અવિચ્છિન્નેયેવા’’તિ. એવમસ્સ પરિચ્છિન્નકાલસમાપજ્જનં યથાપરિચ્છિન્નકાલં વુટ્ઠાનઞ્ચ બુદ્ધાનં ન ભારિયં વસીભાવસ્સ તથાસુપ્પગુણભાવતોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘બુદ્ધાનં હી’’તિઆદિ. ધમ્મસમ્પટિગ્ગાહકાનં અસ્સાસવારે વા. તદા હિ દેસિયમાનં ધમ્મં ઉપધારેતું ન સક્કોન્તિ, તસ્મા તસ્મિં ખણે દેસિતદેસના નિરત્થકા સિયા. ન હિ બુદ્ધાનં નિરત્થકા કિરિયા અત્થિ.

ઓકપ્પનીયમેતન્તિ ‘‘તસ્સા એવ કથાયા’’તિઆદિના વુત્તં અતિવિય અચ્છરિયગતં અટ્ઠુપ્પત્તિં સુત્વા ઈદિસી પટિપત્તિ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સેવ હોતીતિ ઉપવાદવસેન વદતિ, ન સભાવેન. તેનાહ ‘‘સત્થરિ પસાદમત્તમ્પિ ન ઉપ્પન્ન’’ન્તિ. કાયદરથોતિ પચ્ચયવિસેસવસેન રૂપકાયસ્સ પરિસ્સમાકારો. ઉપાદિન્નકેતિ ઇન્દ્રિયબદ્ધે. અનુપાદિન્નકેતિ અનિન્દ્રિયબદ્ધે. વિકસન્તિ સૂરિયરસ્મિસમ્ફસ્સેન. તદભાવેન મકુલાનિ હોન્તિ. કેસઞ્ચિ તિન્તિનિકાદિરુક્ખાનં. પતિલીયન્તિ નિસ્સયરૂપધમ્મઅવિપ્ફારિકતાય. અરૂપધમ્મતાય પઞ્ચવિઞ્ઞાણાનઞ્ચેવ કિરિયામયવિઞ્ઞાણાનઞ્ચ અપ્પવત્તિસઞ્ઞિતા અવિપ્ફારિકતા હોતિ, યત્થ નિદ્દાસમઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘દરથવસેન ભવઙ્ગસોતઞ્ચ ઇધ નિદ્દાતિ અધિપ્પેત’’ન્તિ. તત્થ દરથવસેનાતિ દરથવસેનેવ, ન થિનમિદ્ધવસેનાતિ અવધારણં અવધારણફલઞ્ચ નિદ્ધારેતબ્બં. તં સન્ધાયાતિ કાયસ્સ દરથસઙ્ખાતસરીરગિલાનહેતુકં નિદ્દં સન્ધાય. સરીરગિલાનઞ્ચ ભગવતો નત્થીતિ ન સક્કા વત્તું ‘‘પિટ્ઠિ મે આગિલાયતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૦૦; મ. નિ. ૨.૨૨; ચૂળવ. ૩૪૫) વચનતો. સમ્મોહવિહારસ્મિન્તિ પચ્ચત્તે એતં ભુમ્મવચનન્તિ આહ ‘‘સમ્મોહવિહારોતિ વદન્તી’’તિ, સમ્મોહવિહારસ્મિં વા પરિયાપન્નં એતં વદન્તિ, યદિદં દિવા નિદ્દોક્કમનન્તિ યોજના.

૩૮૯. ઉપનીતેહીતિ દોસમગ્ગં નિન્દાપથં ઉપનીતેહિ. અભિનન્દિત્વાતિ સમ્પિયાયિત્વા. તેનાહ ‘‘ચિત્તેન સમ્પટિચ્છન્તો’’તિ. અનુમોદિત્વાતિ ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ દેસનાય થોમનવસેન અનુમોદિત્વા. તેનાહ ‘‘વાચાયપિ પસંસન્તો’’તિ. સમ્પત્તે કાલેતિ પબ્બજ્જાયોગ્ગે કાલે અનુપ્પત્તે.

ગણં વિનોદેત્વાતિ ગણં અપનેત્વા ગણપલિબોધં છિન્દિત્વા. પપઞ્ચન્તિ અવસેસકિલેસં. ‘‘પુઞ્ઞવા રાજપૂજિતો’’તિ વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘તસ્મિઞ્હિ કાલે’’તિઆદિ વુત્તં. છન્દવાસહરણેન ઉપોસથકમ્મં કરોન્તો.

સકલં રત્તિં બુદ્ધગુણાનંયેવ કથિતત્તા થેરસ્સ ઞાણં દેસનાવિભવઞ્ચ વિભાવેન્તો આહ ‘‘એત્તકાવ, ભન્તે, બુદ્ધગુણા’’તિ. ઇમાય, ભન્તે, તુમ્હાકં ધમ્મકથાય અનવસેસતો બુદ્ધગુણા કથિતા વિય જાયન્તિ, એવં સન્તેપિ અનન્તાપરિમેય્યાવ તે, કિં ઇતો પરેપિ વિજ્જન્તેવાતિ થેરં તત્થ સીહનાદં નદાપેતુકામો આહ ‘‘ઉદાહુ અઞ્ઞેપિ અત્થી’’તિઆદિ. રજ્જસ્સ પદેસિકત્તા, યથાવુત્તસુભાસિતસ્સ ચ અનગ્ઘત્તા વુત્તં ‘‘અયં મે દુગ્ગતપણ્ણાકારો’’તિ. તિયોજનસતિકન્તિ ઇદં પરિક્ખેપવસેન વુત્તં, તઞ્ચ ખો મનુસ્સાનં પરિભોગવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં.

મહાસચ્ચકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

૭. ચૂળતણ્હાસઙ્ખયસુત્તવણ્ણના

૩૯૦. તત્રાતિ તસ્મિં પુબ્બારામમિગારમાતુપાસાદાનં અત્થવિભાવને અયં ઇદાનિ વુચ્ચમાના અનુપુબ્બી કથા. મણીનન્તિ એત્થ પદુમરાગમણીનં અધિપ્પેતત્તા આહ ‘‘અઞ્ઞેહિ ચા’’તિ. તેન ઇન્દનીલાદિમણીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠપભસ્સરકબરવણ્ણવસેન સત્તવણ્ણેહિ.

તણ્હા સબ્બસો ખીયન્તિ એત્થાતિ તણ્હાસઙ્ખયો (અ. નિ. ટી. ૩.૭.૬૧), તસ્મિં. તણ્હાસઙ્ખયેતિ ચ વિસયે ઇદં ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘તં આરમ્મણં કત્વા’’તિ. વિમુત્તચિત્તતાયાતિ સબ્બસંકિલેસેહિ વિમુત્તચિત્તતાય. અપરભાગપટિપદા નામ અરિયસચ્ચાભિસમયો, સા સાસનચારિગોચરા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બતોતિ આહ ‘‘પુબ્બભાગપ્પટિપદં સંખિત્તેન દેસેથાતિ પુચ્છતી’’તિ. અકુપ્પધમ્મતાય ખયવયસઙ્ખાતં અન્તં અતીતાતિ અચ્ચન્તા, સો એવ અપરિહાનસભાવત્તા અચ્ચન્તા નિટ્ઠા એતસ્સાતિ અચ્ચન્તનિટ્ઠો. તેનાહ ‘‘એકન્તનિટ્ઠો સતતનિટ્ઠોતિ અત્થો’’તિ. ન હિ પટિવિદ્ધસ્સ લોકુત્તરધમ્મસ્સ દસ્સનં કુપ્પનં નામ અત્થિ. અચ્ચન્તમેવ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમો એતસ્સ અત્થીતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ વુસિતત્તા, તસ્સ ચ અપરિહાનસભાવત્તા અચ્ચન્તં બ્રહ્મચારીતિ અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી. તેનાહ ‘‘નિચ્ચબ્રહ્મચારીતિ અત્થો’’તિ. પરિયોસાનન્તિ બ્રહ્મચરિયસ્સ પરિયોસાનં.

વેગાયતીતિ તુરિતાયતિ. સલ્લક્ખેસીતિ ચિન્તેસિ, અત્તના યથા સુતાય સત્થુ દેસનાય અનુસ્સરણવસેન ઉપધારેસિ. અનુગ્ગણ્હિત્વાવાતિ અત્થવિનિચ્છયવસેન અનુગ્ગહેત્વા એવ. છસુ દ્વારેસુ નિયુત્તાતિ છદ્વારિકા, તેહિ.

પઞ્ચક્ખન્ધાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. સક્કાયસબ્બઞ્હિ સન્ધાય ઇધ ‘‘સબ્બે ધમ્મા’’તિ વુત્તં વિપસ્સનાવિસયસ્સ અધિપ્પેતત્તા, તસ્મા આયતનધાતુયોપિ તગ્ગતિકા એવ દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ભગવા ‘‘નાલં અભિનિવેસાયા’’તિ. ન યુત્તા અભિનિવેસાય ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ અજ્ઝોસાનાય. ‘‘અલમેવ નિબ્બિન્દિતું અલં વિરજ્જિતુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૭૨; સં. નિ. ૨.૧૨૪-૧૨૫, ૧૨૮, ૧૩૪, ૧૪૩) વિય અલં-સદ્દો યુત્તત્થોપિ હોતીતિ આહ ‘‘ન યુત્તા’’તિ. સમ્પજ્જન્તીતિ ભવન્તિ. યદિપિ ‘‘તતિયા, ચતુત્થી’’તિ ઇદં વિસુદ્ધિદ્વયં અભિઞ્ઞાપઞ્ઞા, તસ્સા પન સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનભાવતો, સતિ ચ પચ્ચયપરિગ્ગહે સપ્પચ્ચયત્તા (નામરૂપસ્સ અનિચ્ચતા, અનિચ્ચં દુક્ખં, દુક્ખઞ્ચ અનત્તાતિ અત્થતો) લક્ખણત્તયં સુપાકટમેવ હોતીતિ આહ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાય અભિજાનાતી’’તિ. તથેવ તીરણપરિઞ્ઞાયાતિ ઇમિના અનિચ્ચાદિભાવેન નાલં અભિનિવેસાયાતિ નામરૂપસ્સ ઉપસંહરતિ, ન અભિઞ્ઞાપઞ્ઞાનં સમ્ભારધમ્માનં. પુરિમાય હિ અત્થતો આપન્નલક્ખણત્તયં ગણ્હાતિ સલક્ખણસલ્લક્ખણપરત્તા તસ્સા, દુતિયાય સરૂપતો તસ્સા લક્ખણત્તયારોપનવસેન સમ્મસનભાવતો. એકચિત્તક્ખણિકતાય અભિનિપાતમત્તતાય ચ અપ્પમત્તકમ્પિ. રૂપપરિગ્ગહસ્સ ઓળારિકભાવતો અરૂપપરિગ્ગહં દસ્સેતિ. દસ્સેન્તો ચ વેદનાય આસન્નભાવતો, વિસેસતો સુખસારાગિતાય, ભવસ્સાદગધિતમાનસતાય ચ સક્કસ્સ વેદનાવસેન નિબ્બત્તેત્વા દસ્સેતિ.

ઉપ્પાદવયટ્ઠેનાતિ ઉદયબ્બયસભાવેન ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝનેન. અનિચ્ચાતિ અદ્ધુ વા. અનિચ્ચલક્ખણં અનિચ્ચતા ઉદયવયતા. તસ્માતિ યસ્મા પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ખયતો વયતો દસ્સનઞાણં અનિચ્ચાનુપસ્સના, તંસમઙ્ગી ચ પુગ્ગલો અનિચ્ચાનુપસ્સી, તસ્મા. ખયવિરાગોતિ ખયસઙ્ખાતો વિરાગો સઙ્ખારાનં પલુજ્જના. યં આગમ્મ સબ્બસો સઙ્ખારેહિ વિરજ્જના હોતિ, તં નિબ્બાનં અચ્ચન્તવિરાગો. નિરોધાનુપસ્સિમ્હિપીતિ નિરોધાનુપસ્સિપદેપિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ અભિદિસિત્વા તં એકદેસેન વિવરન્તો ‘‘નિરોધોપિ હિ…પે… દુવિધોયેવા’’તિ આહ. સબ્બાસવસંવરે વુત્તવોસ્સગ્ગોવ ઇધ ‘‘પટિનિસ્સગ્ગો’’તિ વુત્તોતિ દસ્સેન્તો ‘‘પટિનિસ્સગ્ગો વુચ્ચતિ વોસ્સગ્ગો’’તિઆદિમાહ. પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો વિપસ્સના. પક્ખન્દનવસેન અપ્પનતો પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો મગ્ગો અઞ્ઞસ્સ તદભાવતો. સોતિ મગ્ગો. આરમ્મણતોતિ કિચ્ચસાધનવસેન આરમ્મણકરણતો. એવઞ્હિ મગ્ગતો અઞ્ઞેસં નિબ્બાનારમ્મણાનં પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગાભાવો સિદ્ધો હોતિ. પરિચ્ચજનેન પક્ખન્દનેન ચાતિ દ્વીહિપિ વા કારણેહિ. સબ્બેસં ખન્ધાનં વોસ્સજ્જનં તપ્પટિબદ્ધસંકિલેસપ્પહાનેન દટ્ઠબ્બં. ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તં ચિત્તં સન્ધાયાહ. ઉભયમ્પેતં વોસ્સજ્જનં. તદુભયસમઙ્ગીતિ વિપસ્સનાસમઙ્ગી મગ્ગસમઙ્ગી ચ. ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદિવચનતો (પટિ. મ. ૧.૫૨) યથા વિપસ્સનાય કિલેસાનં પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો લબ્ભતિ, એવં આયતિં તેહિ કિલેસેહિ ઉપ્પાદેતબ્બખન્ધાનમ્પિ પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો વત્તબ્બો, પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો પન મગ્ગે લબ્ભમાનાય એકન્તકારણભૂતાય વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય વસેન વેદિતબ્બો, મગ્ગે પન તદુભયમ્પિ ઞાયાગતમેવ નિપ્પરિયાયતોવ લબ્ભમાનત્તા. તેનાહ ‘‘તદુભયસમઙ્ગી પુગ્ગલો’’તિઆદિ.

પુચ્છન્તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન ‘‘ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતી’’તિ એત્થ કામુપાદાનવસેન ઉપાદિયનં પટિક્ખિપીયતીતિ આહ ‘‘તણ્હાવસેન ન ઉપાદિયતી’’તિ. તણ્હાવસેન વા અસતિ ઉપાદિયને દિટ્ઠિવસેન ઉપાદિયનં અનવકાસમેવાતિ ‘‘તણ્હાવસેન’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. ન પરામસતીતિ નાદિયતિ, દિટ્ઠિપરામાસવસેન વા ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના ન પરામસતિ. સંખિત્તેનેવ ખિપ્પં કથેસીતિ તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન પપઞ્ચં અકત્વા કથેસિ.

૩૯૧. અભિસમાગન્ત્વાતિ અભિમુખઞાણેન ઞેય્યં સમાગન્ત્વા યાથાવતો વિદિત્વા. તેનાહ ‘‘જાનિત્વા’’તિ. યથાપરિસવિઞ્ઞાપકત્તાતિ યથાપરિસં ધમ્મસમ્પટિગ્ગાહિકાય મહતિયા, અપ્પકાય વા પરિસાય અનુરૂપમેવ વિઞ્ઞાપનતો. પરિયન્તં ન નિચ્છરતીતિ ન પવત્તતિ. મા નિરત્થકા અગમાસીતિ ઇદં ધમ્મતાવસેન વુત્તં, ન સત્થુ અજ્ઝાસયવસેન. એકઞ્હેતં સત્થુ વચીઘોસસ્સ અટ્ઠસુ અઙ્ગેસુ, યદિદં પરિસપરિયન્તતા. છિદ્દવિવરોકાસોતિ છિદ્દભૂતો, વિવરભૂતો વા ઓકાસોપિ નત્થિ, ભગવતો સદ્દાસવનકારણં વુત્તમેવ. તસ્માતિ યથાવુત્તકારણતો.