૭. ચૂળતણ્હાસઙ્ખયસુત્તવણ્ણના

૩૯૦. તત્રાતિ તસ્મિં પુબ્બારામમિગારમાતુપાસાદાનં અત્થવિભાવને અયં ઇદાનિ વુચ્ચમાના અનુપુબ્બી કથા. મણીનન્તિ એત્થ પદુમરાગમણીનં અધિપ્પેતત્તા આહ ‘‘અઞ્ઞેહિ ચા’’તિ. તેન ઇન્દનીલાદિમણીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. નીલપીતલોહિતોદાતમઞ્જિટ્ઠપભસ્સરકબરવણ્ણવસેન સત્તવણ્ણેહિ.

તણ્હા સબ્બસો ખીયન્તિ એત્થાતિ તણ્હાસઙ્ખયો (અ. નિ. ટી. ૩.૭.૬૧), તસ્મિં. તણ્હાસઙ્ખયેતિ ચ વિસયે ઇદં ભુમ્મન્તિ આહ ‘‘તં આરમ્મણં કત્વા’’તિ. વિમુત્તચિત્તતાયાતિ સબ્બસંકિલેસેહિ વિમુત્તચિત્તતાય. અપરભાગપટિપદા નામ અરિયસચ્ચાભિસમયો, સા સાસનચારિગોચરા પચ્ચત્તં વેદિતબ્બતોતિ આહ ‘‘પુબ્બભાગપ્પટિપદં સંખિત્તેન દેસેથાતિ પુચ્છતી’’તિ. અકુપ્પધમ્મતાય ખયવયસઙ્ખાતં અન્તં અતીતાતિ અચ્ચન્તા, સો એવ અપરિહાનસભાવત્તા અચ્ચન્તા નિટ્ઠા એતસ્સાતિ અચ્ચન્તનિટ્ઠો. તેનાહ ‘‘એકન્તનિટ્ઠો સતતનિટ્ઠોતિ અત્થો’’તિ. ન હિ પટિવિદ્ધસ્સ લોકુત્તરધમ્મસ્સ દસ્સનં કુપ્પનં નામ અત્થિ. અચ્ચન્તમેવ ચતૂહિ યોગેહિ ખેમો એતસ્સ અત્થીતિ અચ્ચન્તયોગક્ખેમી. મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ વુસિતત્તા, તસ્સ ચ અપરિહાનસભાવત્તા અચ્ચન્તં બ્રહ્મચારીતિ અચ્ચન્તબ્રહ્મચારી. તેનાહ ‘‘નિચ્ચબ્રહ્મચારીતિ અત્થો’’તિ. પરિયોસાનન્તિ બ્રહ્મચરિયસ્સ પરિયોસાનં.

વેગાયતીતિ તુરિતાયતિ. સલ્લક્ખેસીતિ ચિન્તેસિ, અત્તના યથા સુતાય સત્થુ દેસનાય અનુસ્સરણવસેન ઉપધારેસિ. અનુગ્ગણ્હિત્વાવાતિ અત્થવિનિચ્છયવસેન અનુગ્ગહેત્વા એવ. છસુ દ્વારેસુ નિયુત્તાતિ છદ્વારિકા, તેહિ.

પઞ્ચક્ખન્ધાતિ પઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધા. સક્કાયસબ્બઞ્હિ સન્ધાય ઇધ ‘‘સબ્બે ધમ્મા’’તિ વુત્તં વિપસ્સનાવિસયસ્સ અધિપ્પેતત્તા, તસ્મા આયતનધાતુયોપિ તગ્ગતિકા એવ દટ્ઠબ્બા. તેનાહ ભગવા ‘‘નાલં અભિનિવેસાયા’’તિ. ન યુત્તા અભિનિવેસાય ‘‘એતં મમ, એસો મે અત્તા’’તિ અજ્ઝોસાનાય. ‘‘અલમેવ નિબ્બિન્દિતું અલં વિરજ્જિતુ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૨૭૨; સં. નિ. ૨.૧૨૪-૧૨૫, ૧૨૮, ૧૩૪, ૧૪૩) વિય અલં-સદ્દો યુત્તત્થોપિ હોતીતિ આહ ‘‘ન યુત્તા’’તિ. સમ્પજ્જન્તીતિ ભવન્તિ. યદિપિ ‘‘તતિયા, ચતુત્થી’’તિ ઇદં વિસુદ્ધિદ્વયં અભિઞ્ઞાપઞ્ઞા, તસ્સા પન સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સનભાવતો, સતિ ચ પચ્ચયપરિગ્ગહે સપ્પચ્ચયત્તા (નામરૂપસ્સ અનિચ્ચતા, અનિચ્ચં દુક્ખં, દુક્ખઞ્ચ અનત્તાતિ અત્થતો) લક્ખણત્તયં સુપાકટમેવ હોતીતિ આહ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાય અભિજાનાતી’’તિ. તથેવ તીરણપરિઞ્ઞાયાતિ ઇમિના અનિચ્ચાદિભાવેન નાલં અભિનિવેસાયાતિ નામરૂપસ્સ ઉપસંહરતિ, ન અભિઞ્ઞાપઞ્ઞાનં સમ્ભારધમ્માનં. પુરિમાય હિ અત્થતો આપન્નલક્ખણત્તયં ગણ્હાતિ સલક્ખણસલ્લક્ખણપરત્તા તસ્સા, દુતિયાય સરૂપતો તસ્સા લક્ખણત્તયારોપનવસેન સમ્મસનભાવતો. એકચિત્તક્ખણિકતાય અભિનિપાતમત્તતાય ચ અપ્પમત્તકમ્પિ. રૂપપરિગ્ગહસ્સ ઓળારિકભાવતો અરૂપપરિગ્ગહં દસ્સેતિ. દસ્સેન્તો ચ વેદનાય આસન્નભાવતો, વિસેસતો સુખસારાગિતાય, ભવસ્સાદગધિતમાનસતાય ચ સક્કસ્સ વેદનાવસેન નિબ્બત્તેત્વા દસ્સેતિ.

ઉપ્પાદવયટ્ઠેનાતિ ઉદયબ્બયસભાવેન ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુજ્ઝનેન. અનિચ્ચાતિ અદ્ધુ વા. અનિચ્ચલક્ખણં અનિચ્ચતા ઉદયવયતા. તસ્માતિ યસ્મા પઞ્ચન્નં ખન્ધાનં ખયતો વયતો દસ્સનઞાણં અનિચ્ચાનુપસ્સના, તંસમઙ્ગી ચ પુગ્ગલો અનિચ્ચાનુપસ્સી, તસ્મા. ખયવિરાગોતિ ખયસઙ્ખાતો વિરાગો સઙ્ખારાનં પલુજ્જના. યં આગમ્મ સબ્બસો સઙ્ખારેહિ વિરજ્જના હોતિ, તં નિબ્બાનં અચ્ચન્તવિરાગો. નિરોધાનુપસ્સિમ્હિપીતિ નિરોધાનુપસ્સિપદેપિ. ‘‘એસેવ નયો’’તિ અભિદિસિત્વા તં એકદેસેન વિવરન્તો ‘‘નિરોધોપિ હિ…પે… દુવિધોયેવા’’તિ આહ. સબ્બાસવસંવરે વુત્તવોસ્સગ્ગોવ ઇધ ‘‘પટિનિસ્સગ્ગો’’તિ વુત્તોતિ દસ્સેન્તો ‘‘પટિનિસ્સગ્ગો વુચ્ચતિ વોસ્સગ્ગો’’તિઆદિમાહ. પરિચ્ચાગવોસ્સગ્ગો વિપસ્સના. પક્ખન્દનવસેન અપ્પનતો પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગો મગ્ગો અઞ્ઞસ્સ તદભાવતો. સોતિ મગ્ગો. આરમ્મણતોતિ કિચ્ચસાધનવસેન આરમ્મણકરણતો. એવઞ્હિ મગ્ગતો અઞ્ઞેસં નિબ્બાનારમ્મણાનં પક્ખન્દનવોસ્સગ્ગાભાવો સિદ્ધો હોતિ. પરિચ્ચજનેન પક્ખન્દનેન ચાતિ દ્વીહિપિ વા કારણેહિ. સબ્બેસં ખન્ધાનં વોસ્સજ્જનં તપ્પટિબદ્ધસંકિલેસપ્પહાનેન દટ્ઠબ્બં. ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ મગ્ગસમ્પયુત્તં ચિત્તં સન્ધાયાહ. ઉભયમ્પેતં વોસ્સજ્જનં. તદુભયસમઙ્ગીતિ વિપસ્સનાસમઙ્ગી મગ્ગસમઙ્ગી ચ. ‘‘અનિચ્ચાનુપસ્સનાય નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિઆદિવચનતો (પટિ. મ. ૧.૫૨) યથા વિપસ્સનાય કિલેસાનં પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો લબ્ભતિ, એવં આયતિં તેહિ કિલેસેહિ ઉપ્પાદેતબ્બખન્ધાનમ્પિ પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો વત્તબ્બો, પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો પન મગ્ગે લબ્ભમાનાય એકન્તકારણભૂતાય વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાય વસેન વેદિતબ્બો, મગ્ગે પન તદુભયમ્પિ ઞાયાગતમેવ નિપ્પરિયાયતોવ લબ્ભમાનત્તા. તેનાહ ‘‘તદુભયસમઙ્ગી પુગ્ગલો’’તિઆદિ.

પુચ્છન્તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન ‘‘ન કિઞ્ચિ લોકે ઉપાદિયતી’’તિ એત્થ કામુપાદાનવસેન ઉપાદિયનં પટિક્ખિપીયતીતિ આહ ‘‘તણ્હાવસેન ન ઉપાદિયતી’’તિ. તણ્હાવસેન વા અસતિ ઉપાદિયને દિટ્ઠિવસેન ઉપાદિયનં અનવકાસમેવાતિ ‘‘તણ્હાવસેન’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. ન પરામસતીતિ નાદિયતિ, દિટ્ઠિપરામાસવસેન વા ‘‘નિચ્ચ’’ન્તિઆદિના ન પરામસતિ. સંખિત્તેનેવ ખિપ્પં કથેસીતિ તસ્સ અજ્ઝાસયવસેન પપઞ્ચં અકત્વા કથેસિ.

૩૯૧. અભિસમાગન્ત્વાતિ અભિમુખઞાણેન ઞેય્યં સમાગન્ત્વા યાથાવતો વિદિત્વા. તેનાહ ‘‘જાનિત્વા’’તિ. યથાપરિસવિઞ્ઞાપકત્તાતિ યથાપરિસં ધમ્મસમ્પટિગ્ગાહિકાય મહતિયા, અપ્પકાય વા પરિસાય અનુરૂપમેવ વિઞ્ઞાપનતો. પરિયન્તં ન નિચ્છરતીતિ ન પવત્તતિ. મા નિરત્થકા અગમાસીતિ ઇદં ધમ્મતાવસેન વુત્તં, ન સત્થુ અજ્ઝાસયવસેન. એકઞ્હેતં સત્થુ વચીઘોસસ્સ અટ્ઠસુ અઙ્ગેસુ, યદિદં પરિસપરિયન્તતા. છિદ્દવિવરોકાસોતિ છિદ્દભૂતો, વિવરભૂતો વા ઓકાસોપિ નત્થિ, ભગવતો સદ્દાસવનકારણં વુત્તમેવ. તસ્માતિ યથાવુત્તકારણતો.

પઞ્ચ અઙ્ગાનિ એતસ્સાતિ પઞ્ચઙ્ગં, પઞ્ચઙ્ગં એવ પઞ્ચઙ્ગિકં. મહતીઆદિ વીણાવિસેસોપિ આતતમેવાતિ ‘‘ચમ્મપરિયોનદ્ધેસૂ’’તિ વિસેસિતં. એકતલં કુમ્ભથૂણદદ્દરાદિ. ચમ્મપરિયોનદ્ધં હુત્વા તન્તિબદ્ધં આતતવિતતં. તેનાહ ‘‘તન્તિબદ્ધપણવાદી’’તિ. ગોમુખીઆદીનમ્પિ એત્થેવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. વંસાદીતિ આદિ-સદ્દેન સઙ્ખસિઙ્ગાદીનં સઙ્ગહો. સમ્માદીતિ સમ્મતાળકંસતાળસિલાસલાકતાળાદિ. તત્થ સમ્મતાળં નામ દણ્ડમયતાળં. કંસતાળં લોહમયં. સિલાય અયોપત્તેન ચ વાદનતાળં સિલાસલાકતાળં. સમપ્પિતોતિ સમ્મા અપ્પિતો ઉપેતો. તેનાહ ‘‘ઉપગતો’’તિ. ઉપટ્ઠાનવસેન પઞ્ચહિ તૂરિયસતેહિ ઉપેતો. એવંભૂતો ચ યસ્મા તેહિ ઉપટ્ઠિતો સમન્નાગતો નામ હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સમઙ્ગીભૂતોતિ તસ્સેવ વેવચન’’ન્તિ. પરિચારેતીતિ પરિતો ચારેતિ. કાનિ પન ચારેતિ, કથં વા ચારેતીતિ આહ ‘‘સમ્પત્તિં…પે… ચારેતી’’તિ. તત્થ તતો તતોતિ તસ્મિં તસ્મિં વાદિતે તત્થ તત્થ ચ વાદકજને. અપનેત્વાતિ વાદકજને નિસેધેત્વા. તેનાહ ‘‘નિસ્સદ્દાનિ કારાપેત્વા’’તિ. દેવચારિકં ગચ્છતિયેવ દેવતાનં મનુસ્સાનઞ્ચ અનુકમ્પાય. સ્વાયમત્થો વિમાનવત્થૂહિ (વિ. વ. ૧) દીપેતબ્બો.

૩૯૨. અપ્પેવ સકેન કરણીયેનાતિ મારિસ, મોગ્ગલ્લાન, મયં સકેન કરણીયેન અપ્પેવ બહુકિચ્ચાપિ ન હોમ. અપિચ દેવાનંયેવાતિ અપિચ ખો પન દેવાનંયેવ તાવતિંસાનં કરણીયેન વિસેસતો બહુકિચ્ચાતિ અત્થયોજના. ભુમ્મટ્ઠકદેવતાનમ્પિ કેચિ અટ્ટા સક્કેન વિનિચ્છિતબ્બા હોન્તીતિ આહ ‘‘પથવિતો પટ્ઠાયા’’તિ. નિયમેન્તોતિ અવધારેન્તો. તં પન કરણીયં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘દેવાનં હી’’તિઆદિ વુત્તં. તાસન્તિ દેવધીતુદેવપુત્તપાદપરિચારિકાનં. મણ્ડનપસાધનકારિકાતિ મણ્ડનપસાધનસંવિધાયિકા. અટ્ટકરણં નત્થિ સંસયસ્સેવ અભાવતો.

યન્તિ સવનુગ્ગહણાદિવસેન સુપરિચિતમ્પિ યં અત્થજાતં. ન દિસ્સતિ, પઞ્ઞાચક્ખુનો સબ્બસો ન પટિભાતીતિ અત્થો. કેચીતિ સારસમાસાચરિયા. સોમનસ્સસંવેગન્તિ સોમનસ્સસમુટ્ઠાનં સંવેગં, ન ચિત્તસન્તાસં.

સમુપબ્યૂળ્હોતિ યુજ્ઝનવસેન સહપતિતો સમોગાળ્હો. એવંભૂતો ચ યસ્મા સમૂહવસેન સમ્પિણ્ડિતો હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સન્નિપતિતો રાસિભૂતો’’તિ. અનન્તરે અત્તભાવેતિ ઇદં દુતિયં સક્કત્તભાવં તતો અનન્તરાતીતેન સક્કત્તભાવેન સક્કત્તભાવસામઞ્ઞતો એકમિવ કત્વા ગહણવસેન વુત્તં, અઞ્ઞથા ‘‘તતિયે અત્તભાવે’’તિ વત્તબ્બં સિયા. મઘત્તભાવો હિ ઇતો તતિયોતિ. અથ વા યસ્મિં અત્તભાવે સો દેવાસુરસઙ્ગામો અહોસિ, તસ્સ અનન્તરત્તા મઘત્તભાવસ્સ વુત્તં ‘‘અનન્તરે અત્તભાવે’’તિ. સત્તાનં હિતેસિતાય માતાપિતુઉપટ્ઠાનાદિના ચરિયાહિ બોધિસત્તચરિયા વિયસ્સ ચરિયા અહોસિ. સત્ત વતપદાનીતિ સત્ત વતકોટ્ઠાસે.

મહાપાનન્તિ મહન્તં સુરાપાનં. ગણ્ડપાનન્તિ ગણ્ડસુરાપાનં, અધિમત્તપાનન્તિ અત્થો. પરિહરમાનાતિ પરિવારેન્તા. વેદિકાપાદાતિ સિનેરુસ્સ પરિયન્તે વેદિકાપરિક્ખેપા. પઞ્ચસુ ઠાનેસૂતિ પઞ્ચસુ પરિભણ્ડટ્ઠાનેસુ નાગસેનાદીહિ આરક્ખં ઠપેસિ.

૩૯૩. રામણેય્યકન્તિ રમણીયભાવં. મસારગલ્લત્થમ્ભેતિ કબરમણિમયે થમ્ભે. સુવણ્ણાદિમયે ઘટકેતિ ‘‘રજતત્થમ્ભેસુ સુવણ્ણમયે, સુવણ્ણત્થમ્ભેસુ રજતમયે’’તિઆદિના સુવણ્ણાદિમયે ઘટકે વાળરૂપકાનિ ચ. પબાળ્હં મત્તોતિ પમત્તો. તેનાહ ‘‘અતિવિય મત્તો’’તિ. નાટકપરિવારેનાતિ અચ્છરાપરિવારેન.

અચ્છરિયબ્ભુતન્તિ પદદ્વયેનપિ વિમ્હયનાકારોવ વુત્તો, તસ્મા સઞ્જાતં અચ્છરિયબ્ભુતં વિમ્હયનાકારો એતેસન્તિ સઞ્જાતઅચ્છરિયઅબ્ભુતા, તથા પવત્તચિત્તુપ્પાદા. અચ્છરિયબ્ભુતહેતુકા સઞ્જાતા તુટ્ઠિ એતેસન્તિ સઞ્જાતતુટ્ઠિનો. સંવિગ્ગન્તિ સઞ્જાતસંવેગં. સ્વાયં સંવેગો યસ્મા પુરિમાવત્થાય ચિત્તસ્સ ચલનં હોતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘ચલિત’’ન્તિ.

૩૯૪. તમં વિનોદિતન્તિ પાટિહારિયદસ્સનેન ‘‘અહો થેરસ્સ ઇદ્ધાનુભાવો’’તિ સમ્માપટિપત્તિયં સઞ્જાતબહુમાનો, ઈદિસં નામ સાસનં લભિત્વાપિ મયં નિરત્થકેન ભોગમદેન સમ્મત્તા ભવામાતિ યોનિસો મનસિકારુપ્પાદનેન સમ્મોહતમં વિનોદિતં વિધમિતં. એતેતિ મહાથેરો સક્કો ચાતિ તે દ્વેપિ સમાનબ્રહ્મચરિયતાય સબ્રહ્મચારિનો.

૩૯૫. પઞ્ઞાતાનન્તિ પાકટાનં ચાતુમહારાજ-સુયામ-સન્તુસિત-પરનિમ્મિતવસવત્તિમહાબ્રહ્માનં અઞ્ઞતરો, ન યેસં કેસઞ્ચીતિ અધિપ્પાયો. આરદ્ધધમ્મવસેનેવ પરિયોસાપિતત્તા યથાનુસન્ધિનાવ નિટ્ઠપેસિ.

ચૂળતણ્હાસઙ્ખયસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.