૫. ચૂળસચ્ચકસુત્તવણ્ણના

૩૫૩. હંસવટ્ટકચ્છન્નેનાતિ હંસવટ્ટકપટિચ્છન્નેન, હંસમણ્ડલાકારેનાતિ અત્થો.

વદન્તિ એતેનાતિ વાદો, મગ્ગો. કિં વદન્તિ? ઉત્તરં. વાદાનં સતાનિ વાદસતાનિ. ‘‘નિગણ્ઠો પઞ્ચવાદસતાનિ, નિગણ્ઠી પઞ્ચવાદસતાની’’તિ એવં નિગણ્ઠો ચ નિગણ્ઠી ચ પઞ્ચ પઞ્ચ વાદસતાનિ ઉગ્ગહેત્વા વિચરન્તા. કિરિયતો તે પુચ્છિંસુ, લિઙ્ગતો પન નિગણ્ઠભાવો ઞાતો. તેનાહ ‘‘અહં વાદં આરોપેસ્સામી’’તિ.

જગ્ગન્તો સમ્મજ્જનાદિવસેન. દિવાતરન્તિ અતિદિવં. ‘‘કસ્સ પુચ્છા, કસ્સ વિસ્સજ્જનં હોતૂ’’તિ પરિબ્બાજિકાહિ વુત્તે થેરો આહ ‘‘પુચ્છા નામ અમ્હાકં પત્તા’’તિ. પુચ્છા વાદાનં પુબ્બપક્ખો, યસ્મા તુમ્હે વાદપસુતા વાદાભિરતા ધજં પગ્ગય્હ વિચરથ, તસ્મા વાદાનં પુબ્બપક્ખો અમ્હાકં પત્તો, એવં સન્તેપિ તુમ્હાકં માતુગામભાવતો પુબ્બપક્ખં દેમાતિ આહ ‘‘તુમ્હે પન માતુગામા નામ પઠમં પુચ્છથા’’તિ. તા પરિબ્બાજિકા એકેકા અડ્ઢતેય્યસતવાદમગ્ગં પુચ્છન્તિયો વાદસહસ્સં પુચ્છિંસુ. યથા નિસિતસ્સ ખગ્ગસ્સ કુમુદનાળચ્છેદને કિમત્થિ ભારિયં, એવં પટિસમ્ભિદાપ્પત્તસ્સ સાવકેસુ પઞ્ઞવન્તાનં અગ્ગભાવે ઠિતસ્સ ધમ્મસેનાપતિનો પુથુજ્જનપરિકપ્પિતપઞ્હવિસ્સજ્જને કિમત્થિ ભારિયં. તેનાહ ‘‘થેરો ખગ્ગેના’’તિઆદિ. તત્થ નિજ્જટં નિગ્ગણ્ઠિં કત્વાતિ યથા તા પુન તત્થ જટં ગણ્ઠિં કાતું ન વિસહન્તિ, તથા વિજટેત્વા કથેસિ. અયં થેરો ચતુરઙ્ગસમન્નાગતે અન્ધકારે સહસ્સવટ્ટિકં દીપેન્તો વિય અઞ્ઞેસં અવિસયે અન્ધકારભૂતે પઞ્હે પુચ્છિતમત્તેયેવ વિસ્સજ્જેસીતિ થેરસ્સ પઞ્ઞાવેય્યત્તિયં દિસ્વા સયઞ્ચ અન્તિમભવિકતાય કોહઞ્ઞે ઠાતું અસક્કોન્તિયો ‘‘એત્તકમેવ, ભન્તે, મયં જાનામા’’તિ આહંસુ. થેરસ્સ વિસયન્તિ થેરસ્સ પઞ્ઞાવિસયં.

નેવ અન્તં ન કોટિં અદ્દસંસૂતિ એકન્તિ વત્તબ્બસ્સ બહુભાવતો તસ્સા પુચ્છાય અત્થો એવમન્તો એવમવસાનકોટીતિ ન પસ્સિંસુ ન જાનિંસુ. થેરો તાસં અજ્ઝાસયં ઓલોકેન્તો પબ્બજ્જારુચિં દિસ્વા આહ ‘‘ઇદાનિ કિં કરિસ્સથા’’તિ? ઉત્તરિતરપઞ્ઞોતિ વાદમગ્ગપરિચયેન મેધાવિતાય ચ યાદિસા તાસં પઞ્ઞા, તતો ઉત્તરિતરપઞ્ઞો.

કથામગ્ગોતિ વાદમગ્ગો. તસ્મા તેહિ તેહિ પરપ્પવાદાદીહિ ભસ્સં વાદમગ્ગં પકારેહિ વદેતીતિ ભસ્સપ્પવાદકો. પણ્ડિતવાદોતિ અહં પણ્ડિતો નિપુણો બહુસ્સુતોતિ એવંવાદી. યં યં નક્ખત્તાચારેન આદિસતીતિ નક્ખત્તગતિયા કાલઞાણેન ‘‘અસુકદિવસે ચન્દગ્ગાહો ભવિસ્સતિ, સૂરિયગ્ગાહો ભવિસ્સતી’’તિઆદિના યં યં આદેસં ભણતિ. સાધુલદ્ધિકો ઞાણસમ્પત્તિયા સુન્દરો. આરોપિતોતિ પટિઞ્ઞાહેતુનિદસ્સનાદિદોસં ઉપરિ આરોપિતો વાદો સ્વારોપિતો. દોસપદં આરોપેન્તેન વાદિના પરવાદિમ્હિ અભિભુય્ય તસ્સ ધાતુક્ખોભોપિ સિયા, ચિત્તવિક્ખેપેન યેન દોસો તેન સઙ્કપ્પિતો સમ્પવેધિતોતિ. થૂણન્તિ સરીરં ખોભિતન્તિ કત્વા. થૂણન્તિ હિ લોહિતપિત્તસેમ્હાનં અધિવચનં સબ્બઙ્ગસરીરધારણતો. અપિચ થૂણપદો નામ અત્થિ કથામગ્ગો વાદમગ્ગં ગણ્હન્તાનં. સચ્ચકો પન કોહઞ્ઞે ઠત્વા અત્તનો વાદપ્પભેદવસેન પરે વિમ્હાપેન્તો ‘‘થૂણં ચેપાહ’’ન્તિઆદિમાહ. સાવકાનં વિનયં નામ સિક્ખાપદં, તઞ્ચ ધમ્મદેસના હોતીતિ એસા એવ ચસ્સ અનુસાસનીતિ વિનયનાદિમુખેન સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ મતં સાસનં પુચ્છન્તો સચ્ચકો ‘‘કથં પન, ભો, અસ્સજી’’તિઆદિમાહ. અથસ્સ થેરો ‘‘લક્ખણત્તયકથા નામ અનઞ્ઞસાધારણા બુદ્ધાવેણિકા ધમ્મદેસના, તત્ર ચ મયા અનિચ્ચકથાય સમુટ્ઠાપિતાય તં અસહન્તો સચ્ચકો તુચ્છમાનેન પટપટાયન્તો કુરુમાનો લિચ્છવી ગહેત્વા ભગવતો સન્તિકં આગમિસ્સતિ, અથસ્સ ભગવા વાદં મદ્દિત્વા અનિચ્ચન્તિ પતિટ્ઠપેન્તો ધમ્મં કથેસ્સતિ, તદા ભવિસ્સતિ વિજહિતવાદો સમ્માપટિપત્તિયા પતિટ્ઠિતો’’તિ ચિન્તેત્વા અનિચ્ચાનત્તલક્ખણપટિસંયુત્તં ભગવતો અનુસાસનં દસ્સેન્તો ‘‘એવં, ભો, અગ્ગિવેસ્સના’’તિઆદિમાહ.

કસ્મા પનેત્થ દુક્ખલક્ખણં અગ્ગહિતન્તિ આહ ‘‘થેરો પના’’તિઆદિ. ‘‘ઉપારમ્ભસ્સ ઓકાસો હોતી’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તં વિવરિતું ‘‘મગ્ગફલાની’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પરિયાયેનાતિ સઙ્ખારદુક્ખતાપરિયાયેન. અયન્તિ સચ્ચકો. નયિદં તુમ્હાકં સાસનં નામાતિ યત્થ તુમ્હે અવટ્ઠિતા, ઇદં તુમ્હાકં સબ્બઞ્ઞુસાસનં નામ ન હોતિ દુક્ખતો અનિસ્સરણત્તા, અથ ખો મહાઆઘાતનં નામેતં, મહાદુક્ખનિદ્દિટ્ઠત્તા પન નિરયુસ્સદો નામ ઉસ્સદનિરયો નામ, તસ્મા નત્તિ નામ તુમ્હાકં સુખાસા. ઉટ્ઠાયુટ્ઠાયાતિ ઉસ્સુક્કં કત્વા, દુક્ખમેવ જીરાપેન્તા સબ્બસો દુક્ખમેવ અનુભવન્તા, આહિણ્ડથ વિચરથાતિ. સબ્બમિદં તસ્સ મિચ્છાપરિકપ્પિતમેવ. કસ્મા? દુક્ખસચ્ચૂપસઞ્હિતાયેવ હેત્થ નિપ્પરિયાયકથા નામ. તસ્સ હિ પરિઞ્ઞત્થં ભગવતિ બ્રહ્મચરિયં વુસ્સતિ. મગ્ગફલાનિ સઙ્ખારભાવેન ‘‘યદનિચ્ચં, તં દુક્ખ’’ન્તિ પરિયાયતો દુક્ખં, ન નિપ્પરિયાયતો. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. સોતું અયુત્તં મિચ્છાવાદત્તાતિ અધિપ્પાયો.

૩૫૪. સહ અત્થાનુસાસનં અગારન્તિ સન્ધાગારં, રાજકુલાનં સન્થાપનઅગારન્તિપિ સન્ધાગારં, તસ્મિં સન્થાગારેતિ અત્થો. એકસ્મિં કાલે તાદિસે કાલે રાજકિચ્ચાનં સન્થાનમેત્થ વિચારેન્તીતિ સન્ધાગારં, તસ્મિં સન્થાગારેતિપિ અત્થો. પતિટ્ઠિતન્તિ ‘‘અનિચ્ચં અનત્તા’’તિ ચ પટિઞ્ઞાતં. ઇદાનેવ પિટ્ઠિં પરિવત્તેન્તોતિ ભગવતો નલાટં અનોલોકેત્વા વિમુખભાવં આપજ્જન્તો. સુરાઘરેતિ સુરાસમ્પાદકગેહે. પિટ્ઠકિલઞ્જન્તિ પિટ્ઠઠપનકિળઞ્જં. વાલન્તિ ચઙ્ગવારં. સાણસાટકકરણત્થન્તિ સાણસાટકં કરોન્તિ એતેનાતિ સાણસાટકકરણં, સુત્તં, તદત્થં. સાણવાકા એતેસુ સન્તીતિ સાણવાકા, સાણદણ્ડા. તે ગહેત્વા સાણાનં ધોવનસદિસં કીળિતજાતં યથા ‘‘ઉદ્દાલપુપ્ફભઞ્જિકા, સાણભઞ્જિકા’’તિ ચ. કિં સો ભવમાનોતિ કીદિસો હુત્વા સો ભવમાનો, કિં હોન્તો લોકે અગ્ગપુગ્ગલસ્સ સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ વાદારોપનં નામ તતો ઉત્તરિતરસૂરગુણો એવ યક્ખાદિભાવેન સો ભવમાનો અભિસમ્ભુણેય્ય. અયં પન અપ્પાનુભાવતાય પિસાચરૂપો કિં એત્તકં કાલં નિદ્દાયન્તો અજ્જ પબુજ્ઝિત્વા એવં વદતીતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘કિં યક્ખો’’તિઆદિ.

૩૫૫. મહામજ્ઝન્હિકસમયેતિ મહતિ મજ્ઝન્હિકકાલે, ગગનમજ્ઝે સૂરિયગતવેલાય. દિવાપધાનિકા પધાનાનુયુઞ્જકા. વત્તં દસ્સેત્વાતિ પચ્છાભત્તં દિવાવિહારૂપગમનતો પુબ્બે કાતબ્બવત્તં દસ્સેત્વા પટિપજ્જિત્વા. ભગવન્તં દસ્સેન્તોતિ ભગવતિ ગારવબહુમાનં વિભાવેન્તો ઉભો હત્થે કમલમકુલાકારે કત્વા ઉક્ખિપ્પ ભગવન્તં દસ્સેન્તો.

તં સન્ધાયાતિ તં અપરિચ્છિન્નગણનં સન્ધાય એવં ‘‘મહતિયા લિચ્છવિપરિસાયા’’તિ વુત્તં. કિં સીસેન ભૂમિં પહરન્તેનેવ વન્દના કતા હોતિ? કેરાટિકાતિ સઠા. મોચેન્તાતિ ભિક્ખાદાનતો મોચેન્તા. અવક્ખિત્તમત્તિકાપિણ્ડો વિયાતિ હેટ્ઠાખિત્તમત્તિકાપિણ્ડો વિય. યત્થ કત્થચીતિ અત્તનો અનુરૂપં વચનં અસલ્લપેન્તો યત્થ કત્થચિ.

૩૫૬. દિસ્સતિ ‘‘ઇદં ઇમસ્સ ફલ’’ન્તિ અપદિસ્સતિ એતેનાતિ દેસો, કારણં, તદેવ તસ્સ પવત્તિટ્ઠાનતાય ઓકાસોતિ આહ ‘‘કઞ્ચિદેવ દેસન્તિ કઞ્ચિ ઓકાસં કિઞ્ચિ કારણ’’ન્તિ. ઓકાસો ઠાનન્તિ ચ કારણં વુચ્ચતિ ‘‘અટ્ઠાનમેતં અનવકાસો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૧૬૧; મ. નિ. ૩.૧૨૮-૧૩૧; અ. નિ. ૧.૨૬૮-૨૯૫; વિભ. ૮૦૯). યદાકઙ્ખસીતિ ન વદન્તિ અનવસેસધમ્મવિસયત્તા પટિઞ્ઞાય. તુમ્હન્તિ તુમ્હાકં. યક્ખ…પે… પરિબ્બાજકાનન્તિ એત્થ ‘‘પુચ્છાવુસો, યદાકઙ્ખસી’’તિઆદીનિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. આળવકસુત્ત) પુચ્છાવચનાનિ યથાક્કમં યોજેતબ્બાનિ.

ઞત્વા સયં લોકમિમં પરઞ્ચાતિ ઇદં મહાસત્તો નિરયં સગ્ગઞ્ચ તેસં પચ્ચક્ખતો દસ્સેત્વા આહ.

તગ્ઘ તે અહમક્ખિસ્સં, યથાપિ કુસલો તથાતિ યથા પકારેન સુકુસલો સબ્બઞ્ઞૂ જાનાતિ કથેતિ, તથા અહં કથેસ્સામિ. તસ્સ પન કારણં અકારણઞ્ચ અવિજાનન્તો રાજાનં કરોતુ વા મા વા, અહં પન તે અક્ખિસ્સામીતિ આહ ‘‘રાજા ચ ખો…પે… ન વા’’તિ.

કથિતનિયામેનેવ કથેન્તોતિ તેપરિવટ્ટકથાય દુક્ખલક્ખણમ્પેસ કથેસ્સતિ, ઇધ પન અઞ્ઞથા સાવકેન અસ્સજિના કથિતં, અઞ્ઞથા સમણેન ગોતમેનાતિ વચનોકાસપરિહરણત્થં દુક્ખલક્ખણં અનામસિત્વા થેરેન કથિતનિયામેનેવ અનિચ્ચાનત્તલક્ખણમેવ કથેન્તેન ભગવતા – ‘‘રૂપં અનત્તા યાવ વિઞ્ઞાણં અનત્તા’’તિ વુત્તે સચ્ચકો તં અસમ્પટિચ્છન્તો ઉપમાય અત્થઞાપને ઉપમાપમાણં યથા ‘‘ગો વિય ગવયો’’તિ અત્તાનં ઉપમેય્યં કત્વા ઉપમાપમાણેન પતિટ્ઠાપેતુકામો આહ ‘‘ઉપમા મં, ભો ગોતમ, પટિભાતી’’તિ, ઉપમં તે કરિસ્સામિ, ઉપમાયપિધેકચ્ચે વિઞ્ઞૂ પુરિસા ભાસિતસ્સ અત્થં આજાનન્તીતિ અધિપ્પાયો. ભગવા ઉપમાસતેન, અઞ્ઞેન વાપિ પમાણેન તવ અત્તા પતિટ્ઠાપેતું ન લબ્ભા અત્તનો વિય પમાણસ્સપિ અનુપલબ્ભનતોતિ આહ ‘‘પટિભાતુ તં અગ્ગિવેસ્સના’’તિ. યથા હિ અત્તા નામ કોચિ પરમત્થતો ન ઉપલબ્ભતિ એકંસેન અનુપલદ્ધિતો, એવસ્સ ઞાપકપુગ્ગલં પમાણમ્પિ ન ઉપલબ્ભતિ. તેનાહ ‘‘આહર તં ઉપમં વિસ્સત્થો’’તિ, ન તેન તવ અત્તવાદો પતિટ્ઠં લભતીતિ અધિપ્પાયો.

યં દિટ્ઠં કાયિકં વા પુઞ્ઞાપુઞ્ઞં પુરિસપુગ્ગલે ઉપલબ્ભતિ, તેન વિઞ્ઞાયતિ રૂપત્તાયં પુરિસપુગ્ગલો, તથા યં દિટ્ઠં સુખદુક્ખપટિસંવેદનં પુરિસપુગ્ગલે ઉપલબ્ભતિ, યં દિટ્ઠં નીલાદિસઞ્જાનનં, યં દિટ્ઠં રજ્જનદુસ્સનાદિ, યં દિટ્ઠં આરમ્મણપટિવિજાનનં પુરિસપુગ્ગલે ઉપલબ્ભતિ, તેન વિઞ્ઞાયતિ વિઞ્ઞાણત્તાયં પુરિસપુગ્ગલોતિ. એવં રૂપાદિલક્ખણો અત્તા તત્થ તત્થ કાયે કલ્યાણપાપકાનં કમ્માનં વિપાકં સુખદુક્ખં પટિસંવેદેતિ, એવઞ્ચેતં સમ્પટિચ્છિતબ્બં, અઞ્ઞથા કમ્મફલસમ્બન્ધો ન યુજ્જેય્યાતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિના કિં દીપેતી’’તિઆદિમાહ. તત્થ તેતિ સત્તા. પતિટ્ઠાયાતિ નિસ્સાય. ‘‘રૂપત્તાયં પુરિસપુગ્ગલો’’તિઆદિના રૂપાદિધમ્મે ‘‘અત્તા’’તિ વત્વા પુન ‘‘રૂપે પતિટ્ઠાયા’’તિઆદિં વદન્તો અયં નિગણ્ઠો અત્તનો વાદં ભિન્દતિ પતિટ્ઠાનસ્સ, પતિટ્ઠાયકસ્સ ચ અભેદદીપનતો. રૂપાદયો વેદનાદિસભાવા અત્તા તન્નિસ્સયેન પુઞ્ઞાદિકિરિયાસમુપલદ્ધિતો ઇધ યં નિસ્સાય પુઞ્ઞાદિકિરિયા સમુપલબ્ભતિ, તે રૂપાદયો સત્તસઞ્ઞિતા અત્તસભાવા દિટ્ઠા યથા તં દેવતાદીસુ, યે પન સત્તસઞ્ઞિતા તતો અઞ્ઞે અસત્તસભાવા દિટ્ઠા યથા તં કટ્ઠકલિઙ્ગરાદીસૂતિ એવં સાધેતબ્બં અત્થં સહેતું કત્વા દસ્સેન્તો નિગણ્ઠો નિદસ્સનં આનેસીતિ આહ ‘‘અતિવિય સકારણં કત્વા ઉપમં આહરી’’તિ. તસ્સ પન ‘‘બલકરણીયા’’તિ વુત્તપુરિસપ્પયોગા વિય બીજગામભૂતગામાપિ સજીવા એવાતિ લદ્ધીતિ તે સદિસૂદાહરણભાવેન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. સચે પન યે જીવસ્સ આધારણભાવેન સહિતેન પવત્તેતબ્બભાવેન સલ્લક્ખેતબ્બા, તે સજીવાતિ ઇચ્છિતા, ન કેવલેન પવત્તેતબ્બભાવેન. એવં સતિ ‘‘બલકરણીયા કમ્મન્તા’’તિ વદન્તેન વિસદિસૂદાહરણભાવેન ઉપનીતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સમત્થો નામ નત્થિ અત્તવાદભઞ્જનસ્સ અનત્તતાપતિટ્ઠાપનસ્સ ચ સુગતાવેણિકત્તા. યં પનેતરહિ સાસનિકા યથાસત્તિ તદુભયં કરોન્તિ, તં બુદ્ધેહિ દિન્નનયે ઠત્વા તેસં દેસનાનુસારતો. નિવત્તેત્વાતિ નીહરિત્વા, વિસું કત્વાતિ અત્થો. સકલં વેસાલિન્તિ સબ્બવેસાલિવાસિનં જનં નિસ્સયૂપચારેન નિસ્સિતં વદતિ યથા ‘‘ગામો આગતો’’તિ. સંવટ્ટિત્વાતિ સમ્પિણ્ડિત્વા, એકજ્ઝં ગહેત્વાતિ અત્થો.

૩૫૭. પતિટ્ઠપેત્વાતિ યથા તં વાદં ન અવજાનાતિ, એવં પટિઞ્ઞં કારેત્વાતિ અત્થો. ઘાતિ-સદ્દો હિંસનત્થો, તતો ચ સદ્દવિદૂ અરહત્થં તાય-સદ્દં ઉપ્પાદેત્વા ઘાતેતાયન્તિ રૂપસિદ્ધિં ઇચ્છન્તીતિ આહ ‘‘ઘાતારહ’’ન્તિ. જાપેતાયન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો. વત્તિતુઞ્ચ મરહતીતિ મ-કારો પદસન્ધિકરો. વિસેસેત્વા દીપેતીતિ ‘‘વત્તતિ’’ઇચ્ચેવ અવત્વા ‘‘વત્તિતુઞ્ચ મરહતી’’તિ દુતિયેન પદેન ભગવતા વુત્તં વિસેસેત્વા દીપેતિ.

પાસાદિકં અભિરૂપન્તિ અભિમતરૂપસમ્પન્નં સબ્બાવયવં. તતો એવ સુસજ્જિતં સબ્બકાલં સુટ્ઠુ સજ્જિતાકારમેવ. એવંવિધન્તિ યાદિસં સન્ધાય વુત્તં, તં દસ્સેતિ ‘‘દુબ્બણ્ણ’’ન્તિઆદિના. ઇમસ્મિં ઠાનેતિ ‘‘વત્તતિ તે તસ્મિં રૂપે વસો’’તિ એતસ્મિં કારણગ્ગહણે. કારણઞ્હેતં ભગવતા ગહિતં ‘‘વત્તતિ…પે… મા અહોસી’’તિ. તેનેતં દસ્સેતિ રૂપં અનત્તા અવસવત્તનતો, યઞ્હિ વસે ન વત્તતિ, તં અનત્તકમેવ દિટ્ઠં યથા તં સમ્પત્તિ. વાદન્તિ દોસં નિગ્ગહં આરોપેસ્સતિ. સત્તધા મુદ્ધા ફલતીતિ સહધમ્મિકસાકચ્છાહિ તથાગતે, પુચ્છન્તે અબ્યાકરણેન વિહેસાય કયિરમાનત્તા તતિયે વારે ધમ્મતાવસેન વિહેસકસ્સ સત્તધા મુદ્ધા ફલતિ યથા તં સબ્બઞ્ઞુપટિઞ્ઞાય ભગવતો સમ્મુખભાવૂપગમને. વજિરપાણિ પન કસ્મા ઠિતો હોતીતિ? ભગવા વિય અનુકમ્પમાનો મહન્તં ભયાનકં રૂપં માપેત્વા તાસેત્વા ઇમં દિટ્ઠિં વિસ્સજ્જાપેમીતિ તસ્સ પુરતો આકાસે વજિરં આહરન્તો તિટ્ઠતિ, ન મુદ્ધં ફાલેતુકામો. ન હિ ભગવતો પુરતો કસ્સચિ અનત્થો નામ હોતિ. યસ્મા પન ભગવા એકંસતો સહધમ્મિકમેવ પઞ્હં પુચ્છતિ, તસ્મા અટ્ઠકથાયં ‘‘પુચ્છિતે’’ઇચ્ચેવ વુત્તં.

આદિત્તન્તિ દિપ્પમાનં. અક્ખિનાસાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન એળકસીસસદિસકેસમસ્સુઆદીનં સઙ્ગણ્હાતિ. ‘‘દિટ્ઠિવિસ્સજ્જાપનત્થ’’ન્તિ વત્વા નયિદં યદિચ્છાવસેન આગમનં, અથ ખો આદિતો મહાબ્રહ્માનં પુરતો કત્વા અત્તના કતપટિઞ્ઞાવસેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. ન્તિ વજિરપાણિં. તં સચ્ચકસ્સ પટિઞ્ઞાય પરિવત્તનકારણં. અઞ્ઞેપિ નુ ખોતિઆદિ સચ્ચકસ્સ વીમંસકભાવદસ્સનં. અવીમંસકેન હિ તં દિસ્વા મહાયક્ખોતિ વદેય્ય, તેનસ્સ અસારુપ્પં સિયા, અયં પન અઞ્ઞેસં અભીતભાવં ઉપધારેત્વા ‘‘અદ્ધામે યક્ખં ન પસ્સન્તિ, તસ્મા મય્હમેવ ભયં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ તીરેત્વા યુત્તપ્પત્તવસેન પટિપજ્જિ.

૩૫૮. ઉપધારેત્વાતિ બ્યાકાતબ્બમત્થં સલ્લક્ખેત્વા. એસેવ નયોતિ સઙ્ખારવિઞ્ઞાણેસુપિ સઞ્ઞાય વિય નયોતિ અત્થો. વુત્તવિપરિયાયેનાતિ ‘‘અકુસલા દુક્ખા વેદના મા અહોસિ, અકુસલા દોમનસ્સસમ્પયુત્તા સઞ્ઞા મા અહોસી’’તિઆદિના નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સપ્પદટ્ઠવિસન્તિ સબ્બસત્તાનં સપ્પદટ્ઠટ્ઠાને સરીરપદેસે પતિતં વિસં. અલ્લીનોતિ સંસિલિટ્ઠો. ઉપગતોતિ ન અપગતો. અજ્ઝોસિતોતિ ગિલિત્વા પરિનિટ્ઠપેત્વા ઠિતો. પરિતો જાનેય્યાતિ સમન્તતો સબ્બસો કિઞ્ચિપિ અસેસેત્વા જાનેય્ય. પરિક્ખેપેત્વાતિ આયતિં અનુપ્પત્તિધમ્મતાપાદનવસેન સબ્બસો ખેપેત્વા. તથાભૂતો ચસ્સ ખયવયં ઉપનેતિ નામાતિ આહ ‘‘ખયં વયં અનુપ્પાદં ઉપનેત્વા’’તિ.

૩૫૯. અત્તનો વાદસ્સ અસારભાવતો, યથાપરિકપ્પિતસ્સ વા સારસ્સ અભાવતો અન્તોસારવિરહિતો રિત્તો. વિપ્પકારન્તિ દિટ્ઠિયા સીલાચારસ્સ ચ વસેન વિરૂપતં સાપરાધતં સાવજ્જતં તેસં ઉપરિ આરોપેત્વા. સિન્નપત્તોતિ તનુકપત્તો. વિફારિતન્તિ વિફાળિતં.

અસારકરુક્ખપરિચિતોતિ પલાસાદિઅસારરુક્ખકોટ્ટને કતપરિચયો. થદ્ધભાવન્તિ વિપક્કભાવં, તિક્ખભાવન્તિ અત્થો. નત્થીતિ સદા નત્થીતિ ન વત્તબ્બં. પરિસતીતિ ચતુપરિસમજ્ઝે. તથા હિ ‘‘ગણ્ઠિકં પટિમુઞ્ચિત્વા પટિચ્છન્નસરીરા’’તિ વુત્તં. યન્તારુળ્હસ્સ વિયાતિ બ્યાકરણત્થં વાયમયન્તં આરુળ્હસ્સ વિય.

૩૬૦. દિટ્ઠિવિસૂકાનીતિ દિટ્ઠિકિઞ્ચકાનિ. દિટ્ઠિસઞ્ચરિતાનીતિ દિટ્ઠિતાળનાનિ. દિટ્ઠિવિપ્ફન્દિતાનીતિ દિટ્ઠિઇઞ્જિતાનિ. તેસં અધિપ્પાયં ઞત્વાતિ તેસં લિચ્છવિકુમારાનં ઇઞ્જિતેનેવ અજ્ઝાસયં જાનિત્વા. તેનાહ ‘‘ઇમે’’તિઆદિ.

૩૬૧. યસ્મિં અધિગતે પુગ્ગલો સત્થુસાસને વિસારદો હોતિ પરેહિ અસંહારિયો, તં ઞાણં વિસારદસ્સ ભાવોતિ કત્વા વેસારજ્જન્તિ આહ ‘‘વેસારજ્જપ્પત્તોતિ ઞાણપ્પત્તો’’તિ. તતો એવમસ્સ ન પરો પચ્ચેતબ્બો એતસ્સ અત્થીતિ અપરપ્પચ્ચયો. ન પરો પત્તિયો સદ્દહાતબ્બો એતસ્સ અત્થીતિ અપરપ્પત્તિયો. કામં સચ્ચકો સેક્ખભૂમિ અસેક્ખભૂમીતિ ઇદં સાસનવોહારં ન જાનાતિ. પસ્સતીતિ પન દસ્સનકિરિયાય વિપ્પકતભાવસ્સ વુત્તત્તા ‘‘ન એત્તાવતા ભિક્ખુકિચ્ચં પરિયોસિત’’ન્તિ અઞ્ઞાસિ, તસ્મા પુન ‘‘કિત્તાવતા પના’’તિ પુચ્છં આરભિ. તેન વુત્તં ‘‘પસ્સતીતિ વુત્તત્તા’’તિઆદિ.

યથાભૂતં પસ્સતીતિ દસ્સનં, વિસિટ્ઠટ્ઠેન અનુત્તરિયં, દસ્સનમેવ અનુત્તરિયન્તિ દસ્સનાનુત્તરિયં, દસ્સનેસુ વા અનુત્તરિયં દસ્સનાનુત્તરિયં. લોકિયપઞ્ઞાતિ ચેત્થ વિપસ્સનાપઞ્ઞા વેદિતબ્બા. સા હિ સબ્બલોકિયપઞ્ઞાહિ વિસિટ્ઠટ્ઠેન ‘‘અનુત્તરા’’તિ વુત્તા. લોકિયપટિપદાનુત્તરિયેસુપિ એસેવ નયો. ઇદાનિ નિપ્પરિયાયતોવ તિવિધમ્પિ અનુત્તરિયં દસ્સેતું ‘‘સુદ્ધલોકુત્તરમેવા’’તિઆદિ વુત્તં. સતિપિ સબ્બેસમ્પિ લોકુત્તરધમ્માનં અનુત્તરભાવે ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસેન અગ્ગમગ્ગપઞ્ઞા તતો ઉત્તરિતરસ્સ અભાવતો દસ્સનાનુત્તરિયં. તેનાહ ‘‘અરહત્તમગ્ગસમ્માદિટ્ઠી’’તિ. સેસાનિ મગ્ગઙ્ગાનીતિ સેસાનિ અરહત્તમગ્ગઙ્ગાનિ. તાનિ હિ મત્થકપ્પત્તાનિ નિબ્બાનગામિની પટિપદાતિ. અગ્ગફલવિમુત્તીતિ અગ્ગમગ્ગસ્સ ફલવિમુત્તિ અરહત્તફલં. ખીણાસવસ્સાતિ સબ્બસો ખીયમાનાસવસ્સ. નિબ્બાનદસ્સનન્તિ અગ્ગમગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા સચ્છિકિરિયાભિસમયમાહ. તત્થ મગ્ગઙ્ગાનીતિ અટ્ઠ મગ્ગઙ્ગાનિ. ચતુસચ્ચન્તોગધત્તા સબ્બસ્સ ઞેય્યધમ્મસ્સ ‘‘ચત્તારિ સચ્ચાનિ બુદ્ધો’’તિ વુત્તં. સચ્ચાનુગતસમ્મોહવિદ્ધંસનેનેવ હિ ભગવતો સબ્બસો ઞેય્યાવરણપ્પહાનં. નિબ્બિસેવનોતિ નિરુદ્ધકિલેસવિસેવનો.

૩૬૨. ધંસીતિ અનુદ્ધંસનસીલા. અનુપહતન્તિ અવિક્ખિત્તં. સકલન્તિ અનૂનં. કાયઙ્ગન્તિ કાયમેવ અઙ્ગન્તિ વદન્તિ, કાયસઙ્ખાતં અઙ્ગં સીસાદિઅવયવન્તિ અત્થો. તથા ‘‘હોતુ, સાધૂ’’તિ એવમિદં વાચાય અવયવો વાચઙ્ગન્તિ.

૩૬૩. આહરન્તીતિ અભિહરન્તિ. પુઞ્ઞન્તિ પુઞ્ઞફલસઙ્ખાતો આનુભાવો. પુઞ્ઞફલમ્પિ હિ ઉત્તરપદલોપેન ‘‘પુઞ્ઞ’’ન્તિ વુચ્ચતિ – ‘‘કુસલાનં, ભિક્ખવે, ધમ્માનં સમાદાનહેતુ એવમિદં પુઞ્ઞં પવડ્ઢતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૮૦). તેનાહ ‘‘આયતિં વિપાકક્ખન્ધા’’તિ. પુઞ્ઞમહીતિ મહતિ પુઞ્ઞફલવિભૂતિ સેતચ્છત્તમકુટચામરાદિ. તેન વુત્તં ‘‘વિપાકક્ખન્ધાનંયેવ પરિવારો’’તિ. લિચ્છવીહિ પેસિતેન ખાદનીયભોજનીયેન સમણો ગોતમો સસાવકસઙ્ઘો મયા પરિવિસિતો, તસ્મા લિચ્છવીનમેવ તં પુઞ્ઞં હોતીતિ. તેનાહ ‘‘તં દાયકાનં સુખાય હોતૂ’’તિ. યસ્મા પન ભગવતો ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ ચ સચ્ચકેન દાનં દિન્નં, ન લિચ્છવીહિ, તસ્મા ભગવા સચ્ચકસ્સ સતિં પરિવત્તેન્તો ‘‘યં ખો’’તિઆદિમાહ. તેન વુત્તં ‘‘ઇતિ ભગવા’’તિઆદિ. નિગણ્ઠસ્સ મતેન વિનાયેવાતિ સચ્ચકસ્સ ચિત્તેન વિના એવ તસ્સ દક્ખિણં ખેત્તગતં કત્વા દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘અત્તનો દિન્નં દક્ખિણં…પે… નિય્યાતેસી’’તિ.

ચૂળસચ્ચકસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.