૫. અનઙ્ગણસુત્તવણ્ણના

૫૭. આયસ્મા સારિપુત્તોતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, એવમાદિકન્તિ અત્થો. તેન ‘‘ભિક્ખૂ આમન્તેસી’’તિઆદિકં સબ્બં સુત્તં સઙ્ગણ્હાતિ. તેનાહ ‘‘અનઙ્ગણસુત્ત’’ન્તિ. તસ્સ કો નિક્ખેપો? અત્તજ્ઝાસયો. પરેહિ અનજ્ઝિટ્ઠોયેવ હિ મહાથેરો ઇમં દેસનં આરભિ. કેચિ પનાહુ ‘‘એકચ્ચે ભિક્ખૂ સંકિલિટ્ઠચિત્તે દિસ્વા તેસં ચિત્તસંકિલેસપ્પહાનાય ચેવ એકચ્ચાનં આયતિં અનુપ્પાદનાય ચ અયં દેસના આરદ્ધા’’તિ. એવં સબ્બસુત્તેસૂતિ યથા એત્થ અનઙ્ગણસુત્તે, એવં ઇતો પરેસૂતિ સબ્બેસુપિ સુત્તેસુ અનુત્તાનઅપુબ્બપદવણ્ણના એવ કરીયતિ. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. ગણનપરિચ્છેદોતિ ગણનેન પરિચ્છિન્દનં. ઇદઞ્હિ અપ્પરજક્ખમહારજક્ખતાવસેન દુવિધે સત્તે પચ્ચેકં અત્થઞ્ઞુતાનત્થઞ્ઞુતાવસેન દ્વિધા કત્વા ‘‘ચત્તારો’’તિ અનવસેસપરિયાદાનં. વજ્જીપુત્તકાદયો વિય પુગ્ગલવાદીતિ ન ગહેતબ્બં લોકસમઞ્ઞાનુસારેન અત્થં પટિવિજ્ઝિતું સમત્થાનં વસેન દેસનાય આરદ્ધત્તા, અયઞ્ચ દેસનાનયો સત્થુ નિસ્સાય એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિમાહ.

સમ્મુતિપરમત્થદેસનાકથાવણ્ણના

તત્થ (અ. નિ. ટી. ૧.૧.૧૭૦) સમ્મુતિયા દેસના સમ્મુતિદેસના, પરમત્થસ્સ દેસના પરમત્થદેસના. તત્થાતિ સમ્મુતિપરમત્થદેસનાસુ, ન સમ્મુતિપરમત્થેસુ. તેનાહ ‘‘એવરૂપા સમ્મુતિદેસના, એવરૂપા પરમત્થદેસના’’તિ. તત્રિદં સમ્મુતિપરમત્થાનં લક્ખણં – યસ્મિં ભિન્ને, બુદ્ધિયા અવયવવિનિબ્ભોગે વા કતે ન તંસમઞ્ઞા, સા ઘટપટાદિપ્પભેદા સમ્મુતિ, તબ્બિપરિયાયતો પરમત્થો. ન હિ કક્ખળફુસનાદિસભાવે અયં નયો લબ્ભતિ, તત્થ રૂપાદિધમ્મં સમૂહસન્તાનવસેન પવત્તમાનં ઉપાદાય પુગ્ગલવોહારોતિ આહ ‘‘પુગ્ગલોતિ સમ્મુતિદેસના’’તિ. સેસપદેસુપિ એસેવ નયો. ઉપ્પાદવયવન્તો સભાવધમ્મા ન નિચ્ચાતિ આહ ‘‘અનિચ્ચન્તિ પરમત્થદેસના’’તિ. એસ નયો સેસપદેસુપિ. નનુ ખન્ધદેસનાપિ સમ્મુતિદેસનાવ. ખન્ધટ્ઠો હિ રાસટ્ઠો, કોટ્ઠાસટ્ઠો વાતિ? સચ્ચમેતં, અયં પન ખન્ધસમઞ્ઞા ફસ્સાદીસુ તજ્જાપઞ્ઞત્તિ વિય પરમત્થસન્નિસ્સયા તસ્સ આસન્નતરા, પુગ્ગલસમઞ્ઞાદયો વિય ન દૂરેતિ પરમત્થસઙ્ગહતા વુત્તા, ખન્ધસીસેન વા તદુપાદાના સભાવધમ્મા એવ ગહિતા. નનુ ચ સભાવધમ્મા સબ્બેપિ સમ્મુતિમુખેનેવ દેસનં આરોહન્તિ, ન સમુખેનાતિ સબ્બાપિ દેસના સમ્મુતિદેસનાવ સિયાતિ? નયિદમેવં દેસેતબ્બધમ્મવિભાગેન દેસનાવિભાગસ્સ અધિપ્પેતત્તા, ન ચ સદ્દો કેનચિ પવત્તિનિમિત્તેન વિના અત્થં પકાસેતીતિ.

સમ્મુતિવસેન દેસનં સુત્વાતિ ‘‘ઇધેકચ્ચો પુગ્ગલો અત્તન્તપો હોતિ અત્તપરિતાપાનુયોગમનુયુત્તો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૪૧૩; પુ. પ. ૧૦.૨૫ માતિકા) સમ્મુતિમુખેન પવત્તિતં દેસનં સુતમયઞાણુપ્પાદનવસેન સુત્વા. અત્થં પટિવિજ્ઝિત્વાતિ તદનુસારેન ચતુસચ્ચસઙ્ખાતં અત્થં સહ વિપસ્સનાય મગ્ગેન પટિવિજ્ઝિત્વા. મોહં પહાયાતિ તદેકટ્ઠેહિ કિલેસેહિ સદ્ધિં અનવસેસં મોહં પજહિત્વા. વિસેસન્તિ નિબ્બાનસઙ્ખાતં અરહત્તસઙ્ખાતઞ્ચ વિસેસં. તેસન્તિ તાદિસાનં વિનેય્યાનં. પરમત્થવસેનાતિ ‘‘પઞ્ચિમાનિ, ભિક્ખવે, ઇન્દ્રિયાની’’તિઆદિના (સં. નિ. ૫.૪૭૨-૪૭૪) પરમત્થધમ્મવસેન. સેસં અનન્તરનયે વુત્તસદિસમેવ. તત્થાતિ તસ્સં સમ્મુતિવસેન પરમત્થવસેન ચ દેસનાયં. દેસભાસાકુસલોતિ નાનાદેસભાસાસુ કુસલો. તિણ્ણં વેદાનન્તિ નિદસ્સનમત્તં, તિણ્ણં વેદાનં સિપ્પગન્થાનમ્પીતિ અધિપ્પાયો સિપ્પુગ્ગહણઞ્હિ પરતો વક્ખતિ. સિપ્પાનિ વા વેદન્તોગધે કત્વા ‘‘તિણ્ણં વેદાન’’ન્તિ વુત્તં. કથેતબ્બભાવેન ઠિતાનિ, ન કત્થચિ સન્નિહિતભાવેનાતિ વેદાનમ્પિ કથેતબ્બભાવેનેવ અવટ્ઠાનં દીપેન્તો ‘‘ગુય્હા તયી નિહિતા ગય્હતી’’તિ મિચ્છાવાદં પટિક્ખિપતિ. નાનાવિધા દેસભાસા એતેસન્તિ નાનાદેસભાસા.

પરમો ઉત્તમો અત્થો પરમત્થો, ધમ્માનં યથાભૂતસભાવો. લોકસઙ્કેતમત્તસિદ્ધા સમ્મુતિ. યદિ એવં કથં સમ્મુતિકથાય સચ્ચતાતિઆહ ‘‘લોકસમ્મુતિકારણા’’તિ, લોકસમઞ્ઞં નિસ્સાય પવત્તનતો. લોકસમઞ્ઞાય હિ અભિનિવેસેન વિના ઞાપના એકચ્ચસ્સ સુતસ્સ સાવના વિય ન મુસા અનતિધાવિતબ્બતો તસ્સા. તેનાહ ભગવા ‘‘જનપદનિરુત્તિં નાભિનિવેસેય્ય, સમઞ્ઞં નાતિધાવેય્યા’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૩૨). ધમ્માનન્તિ સભાવધમ્માનં. ભૂતકારણાતિ યથાભૂતસભાવં નિસ્સાય પવત્તનતો. સમ્મુતિં વોહરન્તસ્સાતિ ‘‘પુગ્ગલો સત્તો’’તિઆદિના લોકસમઞ્ઞં કથેન્તસ્સ.

હિરોત્તપ્પદીપનત્થન્તિ લોકપાલનકિચ્ચે હિરોત્તપ્પધમ્મે કિચ્ચતો પકાસેતું. તેસઞ્હિ કિચ્ચં સત્તસન્તાનેયેવ પાકટં હોતીતિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય કથાય તં વત્તબ્બં. એસ નયો સેસેસુપિ. યસ્મિઞ્હિ ચિત્તુપ્પાદે કમ્મં ઉપ્પન્નં, તંસન્તાને એવ તસ્સ ફલસ્સ ઉપ્પત્તિ કમ્મસ્સકતા. એવઞ્હિ કતવિઞ્ઞાણનાસો અકતાગમો વા નત્થીતિ સા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય એવ કથાય દીપેતબ્બા. તેહિ સત્તેહિ કાતબ્બા પુઞ્ઞાદિકિરિયા પચ્ચત્તપુરિસકારોપિ સન્તાનવસેન નિપ્ફાદેતબ્બતો પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય એવ કથાય દીપેતબ્બો.

આનન્તરિયદીપનત્થન્તિ ચુતિઅનન્તરં ફલં અનન્તરં નામ, તસ્મિં અનન્તરે નિયુત્તાનિ, તન્નિબ્બત્તનેન અનન્તરકરણસીલાનિ, અનન્તરપયોજનાનિ વાતિ આનન્તરિયાનિ, માતુઘાતાદીનિ, તેસં દીપનત્થં. તાનિપિ હિ સન્તાનવસેન નિપ્ફાદેતબ્બતો ‘‘માતરં જીવિતા વોરોપેતી’’તિઆદિના (પટ્ઠા. ૧.૧.૪૨૩) પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય એવ કથાય દીપેતબ્બાનિ, તથા ‘‘સો મેત્તાસહગતેન ચેતસા એકં દિસં ફરિત્વા વિહરતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૫૫૬; ૩.૩૦૮; મ. નિ. ૧.૭૭; ૨.૩૦૯; ૩.૨૩૦; વિભ. ૬૪૨, ૬૪૩) ‘‘સો અનેકવિહિતં પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરતિ એકમ્પિ જાતિ’’ન્તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૨૪૪, ૨૪૫; મ. નિ. ૧.૧૪૮, ૩૮૪, ૪૩૧; પારા. ૧૨) ‘‘અત્થિ દક્ખિણા દાયકતો વિસુજ્ઝતિ, નો પટિગ્ગાહકતો’’તિઆદિના (મ. નિ. ૩.૩૮૧) ચ પવત્તા બ્રહ્મવિહારપુબ્બેનિવાસદક્ખિણાવિસુદ્ધિકથા પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય એવ કથાય દીપેતબ્બા સત્તસન્તાનવિસયત્તા. ‘‘અટ્ઠ પુરિસપુગ્ગલા (સં. નિ. ૧.૨૪૯), ન સમયવિમુત્તો પુગ્ગલો’’તિઆદિના (પુ. પ. ૧) ચ પરમત્થં કથેન્તોપિ લોકસમ્મુતિયા અપ્પહાનત્થં પુગ્ગલકથં કથેસિ. એતેન વુત્તાવસેસાય કથાય પુગ્ગલાધિટ્ઠાનભાવે પયોજનં સામઞ્ઞવસેન સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. કામઞ્ચેતં સબ્બં અપરિઞ્ઞાતવત્થુકાનં વસેન વુત્તં, પરિઞ્ઞાતવત્થુકાનમ્પિ પન એવં દેસના સુખાવહા હોતિ.

મહાજનોતિ લોકિયમહાજનો. ન જાનાતિ ઘનવિનિબ્ભોગાભાવેન ધમ્મકિચ્ચસ્સ અસલ્લક્ખણેન. તત્થ ‘‘કિં નામેતં, કથં નામેત’’ન્તિ સંસયપક્ખન્દતાય સમ્મોહં આપજ્જતિ. વિરુદ્ધાભિનિવેસિતાય પટિસત્તુ હોતિ. જાનાતિ ચિરપરિચિતત્થા વોહારકથાય. તતો એવ ન સમ્મોહમાપજ્જતિ, ન પટિસત્તુ હોતિ.

નપ્પજહન્તિ વોહારમુખેન પરમત્થસ્સ દીપનતો. સમઞ્ઞાગહણવસેન લોકેન ઞાયતિ સમઞ્ઞાયતિ વોહરીયતીતિ લોકસમઞ્ઞા, તાય લોકસમઞ્ઞાય. તસ્સ તસ્સ અત્થસ્સ વિભાવને લોકેન નિચ્છિતં, નિયતં વા વુચ્ચતિ વોહરીયતીતિ લોકનિરુત્તિ, તસ્સં લોકનિરુત્તિયં. તથા લોકેન અભિલપીયતીતિ લોકસમઞ્ઞતાય લોકાભિલાપો, તસ્મિં લોકાભિલાપે ઠિતાયેવ અપ્પહાનતો. પુગ્ગલવાદિનો વિય પરમત્થવસેન અગ્ગહેત્વા.

સન્તોતિ એત્થ સન્તસદ્દો ‘‘દીઘં સન્તસ્સ યોજન’’ન્તિઆદીસુ (ધ. પ. ૭૦) કિલન્તભાવે આગતો, ‘‘અયઞ્ચ વિતક્કો અયઞ્ચ વિચારો સન્તા હોન્તિ સમિતા’’તિઆદીસુ (વિભ. ૫૭૬) નિરુદ્ધભાવે આગતો, ‘‘અધિગતો ખો મ્યાયં ધમ્મો ગમ્ભીરો દુદ્દસો દુરનુબોધો સન્તો પણીતો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૬૭; મ. નિ. ૧.૨૮૧; ૨.૩૩૭; સં. નિ. ૨.૧૭૨; મહાવ. ૭) સન્તઞાણગોચરતાય, ‘‘ઉપસન્તસ્સ સદા સતિમતો’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૭) કિલેસવૂપસમે, ‘‘સન્તો હવે સબ્ભિ પવેદયન્તી’’તિઆદીસુ (ધ. પ. ૧૫) સાધૂસુ, ‘‘પઞ્ચિમે, ભિક્ખવે, મહાચોરા સન્તો સંવિજ્જમાના’’તિઆદીસુ (પારા. ૧૯૫) અત્થિભાવે, ઇધાપિ અત્થિભાવેયેવ. સો ચ પુગ્ગલસમ્બન્ધેન વુત્તત્તા લોકસમઞ્ઞાવસેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘લોકસઙ્કેતવસેન અત્થી’’તિ આહ. અત્થીતિ ચેતં નિપાતપદં દટ્ઠબ્બં ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૩-૩૭૪; મ. નિ. ૧.૧૧૦; ૩.૧૫૪; અ. નિ. ૬.૨૯; ૧૦.૬૦) વિય. સંવિજ્જમાનાતિ પદસ્સ અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘ઉપલબ્ભમાના’’તિ આહ. યઞ્હિ સંવિજ્જતિ, તં ઉપલબ્ભતીતિ. અઙ્ગન્તિ એતેહિ તંસમઙ્ગિપુગ્ગલા નિહીનભાવં ગચ્છન્તીતિ અઙ્ગણાનિ, રાગાદયો. અઞ્જતિ મક્ખેતીતિ અઙ્ગણં, મલાદિ. અઞ્જેતિ તત્થ ઠિતં અહુન્દરતાય અભિબ્યઞ્જેતીતિ અઙ્ગણં, વિવટો ભૂમિપદેસો. દોસાદીનં પવત્તિઆકારવિસેસતાય નાનપ્પકારા બહુલપ્પવત્તિયા તિબ્બકિલેસા. પાપકાનન્તિ લામકાનં. અકુસલાનન્તિ અકોસલ્લસમ્ભૂતાનં. ઇચ્છાવચરાનન્તિ ઇચ્છાવસેન પવત્તાનં. સહ અઙ્ગણેનાતિ અઙ્ગણન્તિ લદ્ધનામેન યથાવુત્તકિલેસેન સહ વત્તતિ.

અત્થીતિપિ ન જાનાતિ તાદિસસ્સ યોનિસોમનસિકારસ્સ અભાવા. યેસં કિલેસાનં અત્થિતા, તેસં સપ્પટિભયતા વિસેસતો જાનિતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘ઇમે કિલેસા નામા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કક્ખળાતિ ફરુસા. વાળાતિ કુરુરા. ન ગહિતબ્બાતિ ન ઉપ્પાદેતબ્બા. યાથાવસરસતોતિ યથાભૂતસભાવતો. એવઞ્ચાતિ ‘‘ઇમે કિલેસા નામા’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન. યેન વા તેન વાતિ નવકમ્મેસુ વા પરિયત્તિધુતઙ્ગાદીસુ વા યેન વા તેન વા. તત્રાતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. તં પન નિદ્ધારણં સઙ્ગણાનઙ્ગણસમુદાયતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ચતૂસુ પુગ્ગલેસૂ’’તિ વત્વા પુન તદેકદેસતો દસ્સેન્તો ‘‘તેસુ વા દ્વીસુ સાઙ્ગણેસૂ’’તિ આહ. તઞ્હિ દ્વયં પઠમં હીનસેટ્ઠભાવેન નિદ્ધારીયતિ પઠમં ઉદ્દિટ્ઠત્તા. નિદ્ધારણઞ્હિ ક્વચિ કુતોચિ કેનચિ હોતીતિ.

૫૮. કિઞ્ચાપિ અઞ્ઞત્થ ‘‘જનકો હેતુ, પરિગ્ગાહતો પચ્ચયો, અસાધારણો હેતુ, સાધારણો પચ્ચયો, સભાગો હેતુ, અસભાગો પચ્ચયો, પુબ્બકાલિકો હેતુ, સહપ્પવત્તો પચ્ચયો’’તિઆદિના હેતુપચ્ચયા વિભજ્જ વુચ્ચન્તિ, ઇધ પન ‘‘ચત્તારો ખો, ભિક્ખવે, મહાભૂતા હેતૂ, ચત્તારો મહાભૂતા પચ્ચયા રૂપક્ખન્ધસ્સ પઞ્ઞાપનાયા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૩.૮૫) વિય હેતુપચ્ચયસદ્દા સમાનત્થાતિ દસ્સેતું ‘‘ઉભયેનપિ કારણમેવ પુચ્છતી’’તિ વુત્તં. તત્થ ઉભયેનાતિ હેતુપચ્ચયવચનદ્વયેન. પુચ્છતિ આયસ્મા મહામોગ્ગલ્લાનો દેસનં વડ્ઢેતુકામો. કિઞ્ચાપીતિ અનુજાનનસમ્ભાવનત્થે નિપાતો. કિં અનુજાનાતિ? સમાનેપિ દ્વિન્નં સાઙ્ગણભાવે તસ્સા પજાનનાપ્પજાનનહેતુકતં તેસં સેટ્ઠહીનતં. કિં સમ્ભાવેતિ? થેરસ્સ વિચિત્તપટિભાનતાય નાનાહેતૂપમાહિ અલઙ્કત્વા યથાપુચ્છિતસ્સ અત્થસ્સ પાકટકરણં. તેનાહ ‘‘નપ્પજાનાતી’’તિઆદિ. હેતુ ચેવ પચ્ચયો ચ સેટ્ઠહીનભાવે. તથાઅક્ખાતબ્બતાપિ હિ તેસં તન્નિમિત્તા એવાતિ.

૫૯. તન્તિ તેસં દ્વિન્નં પુગ્ગલાનં હીનસેટ્ઠતાય કારણં. ઓપમ્મેહિ પાકટતરં કત્વા દસ્સેતું. એતન્તિ સુત્તે અનન્તરં વુચ્ચમાનં વીરિયારમ્ભાભાવેન અઙ્ગણસ્સ અપ્પહાનં. તેનાહ ‘‘ન છન્દં…પે… સન્ધાયાહા’’તિ. કત્તુકમ્યતાછન્ધન્તિ કત્તુકમ્યતાસઙ્ખાતં અઙ્ગણસ્સ પહાતુકમ્યતાવસેન ઉપ્પજ્જનકકુસલધમ્મચ્છન્દં. ન જનેસ્સતીતિ ન ઉપ્પાદેસ્સતિ. કુસલો વાયામો નામ છન્દતો બલવાતિ આહ ‘‘તતો બલવતરં વાયામં ન કરિસ્સતી’’તિ, છન્દમ્પિ અનુપ્પાદેન્તો કથં તજ્જં વાયામં કરિસ્સતીતિ અધિપ્પાયો. થામગતવીરિયં ઉસ્સોળ્હીભાવપ્પત્તં દળ્હં વીરિયં. સાઙ્ગણગ્ગહણેનેવ અઙ્ગણાનં કિલેસવત્થુતાય ચિત્તસ્સ સંકિલિટ્ઠતાય સદ્ધાય પુન સંકિલિટ્ઠગ્ગહણં સવિસેસં કિલિટ્ઠભાવવિભાવનન્તિ આહ ‘‘સુટ્ઠુતરં કિલિટ્ઠચિત્તો’’તિ. મલિનચિત્તોતિઆદીસુપિ ‘‘તેહિયેવા’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. ઉક્ખલિપુચ્છનચોળકસ્સ વિય વસાપીતપિલોતિકા વિય ચ દુમ્મોચનીયભાવેન મલગ્ગહણં મલીનતા, પીળનં હિંસનં અવિપ્ફારિકતાકરણં વિબાધનં દરથપરિળાહુપ્પાદનેન પરિદહનં ઉપતાપનં, કાલન્તિ કાલનં, યથાગહિતસ્સ અત્તભાવસ્સ ખેપનં આયુક્ખયન્તિ અત્થો. કરિસ્સતીતિ પવત્તેસ્સતિ, પાપુણિસ્સતીતિ વુત્તં હોતિ. તથાભૂતો ચ પાણં ચજિસ્સતિ નામાતિ આહ ‘‘મરિસ્સતી’’તિ.

સેય્યથાપીતિ ઉપમાનિદસ્સને નિપાતો. તદત્થં દસ્સેન્તો ‘‘યથા નામા’’તિ આહ. પંસુઆદિનાતિ આદિ-સદ્દેન જલ્લાદીનં સઙ્ગહો, ઘંસનાદીહીતિ આદિ-સદ્દેન છારિકાપરિમજ્જનાદીનં સઙ્ગહોતિ. ‘‘અભિરૂપાય કઞ્ઞા દાતબ્બા’’તિઆદીસુ વિય અન્તરેનપિ અતિસયત્થબોધકસદ્દેન અતિસયત્થો ઞાયતીતિ આહ ‘‘મલગ્ગહિતતરાતિ વુત્તં હોતી’’તિ. પટિપુચ્છાવચનન્તિ અનુમતિપુચ્છાવિસેસો. એવં કરિયમાનાતિ અપરિભોગ-અપરિયોદપનરજોપથનિક્ખિપનેહિ કિલિટ્ઠભાવં આપાદિયમાના. ઓપમ્મં સમ્પટિપાદેન્તોતિ યથૂપનીતં ઉપમં ઉપમેય્યત્થેન સમં કત્વા પટિપાદેન્તો, સંસન્દેન્તોતિ અત્થો. સાઙ્ગણો પુગ્ગલોતિ સાઙ્ગણો તસ્મિં અત્તભાવે અસુજ્ઝનકપુગ્ગલો. આપણાદિતો કુલઘરં આનીતસ્સ મલગ્ગહિતકંસભાજનસ્સ તત્થ લદ્ધબ્બાય વિસુદ્ધિયા અલાભતો યથા અનુક્કમેન સંકિલિટ્ઠતરભાવો, એવં ઘરતો નિક્ખન્તસ્સ પુગ્ગલસ્સ પબ્બજ્જાય લદ્ધબ્બાય વિસુદ્ધિયા અલાભતો અનુક્કમેન સંકિલિટ્ઠતરભાવોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સંકિલિટ્ઠકંસપાતિયા’’તિઆદિમાહ. સંકિલિટ્ઠતરભાવો ચ નામ પબ્બજિતસ્સ આજીવવિપત્તિવસેન વા સિયા આચારદિટ્ઠિસીલવિપત્તીસુ અઞ્ઞતરવસેન વાતિ તં સબ્બં સઙ્ગહેત્વા દસ્સેતું ‘‘તસ્સ પુગ્ગલસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. પાચિત્તિયવીતિક્કમનગ્ગહણેન હિ એકચ્ચદિટ્ઠિવિપત્તિયાપિ સઙ્ગહો હોતીતિ. એત્થ ઠિતસ્સાતિ એતિસ્સં આજીવવિપત્તિયં ઠિતસ્સ. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ યથારહં વત્તબ્બં. સબ્બપરિસસાધારણા મહાથેરસ્સ દેસના, તસ્મા ગહપતિવસેનપિ યોજેતબ્બં. તત્થ ઉક્કંસગતસંકિલિટ્ઠતરભાવં દસ્સેન્તો ‘‘માતુઘાતાદિઆનન્તરિયકરણ’’ન્તિ આહ. અવિસોધેત્વાતિ યથા અત્તનો સીલે વા દિટ્ઠિયા વા વિસુદ્ધિ હોતિ, એવં કિલેસમલિનચિત્તસન્તાનં અવિસોધેત્વા.

ભબ્બપુગ્ગલોતિ ઉપનિસ્સયાદિસમ્પત્તિયા તસ્મિં અત્તભાવે વિસુદ્ધપુગ્ગલો. આદિં કત્વાતિ ઇમિના ધોવનઘંસનાદીહિ પરિયોદપનં આદિમન્તં કત્વા વદતિ. સુદ્ધટ્ઠાનં યત્થ વા ન રજેન ઓકિરીયતિ. દણ્ડકમ્મં કત્વાતિ ‘‘એત્તકા ઉદકા, વાલુકા વા આનેતબ્બા’’તિ દણ્ડકમ્મં કત્વા. એત્થ ઠિતસ્સાતિ પરિસુદ્ધે સીલે ઠિતસ્સ. સમ્માવત્તપટિપત્તિસીલેહિ સીલવિસુદ્ધિ દસ્સિતા. વત્તપટિપત્તિયાપિ હિ અઙ્ગણાનં વિક્ખમ્ભનં સિયા. તથા હિસ્સા સંકિલિટ્ઠકંસપાતિયા પરિસુદ્ધપરિયોદાતભાવો ઉપમાભાવેન વુત્તો. પન્તસેનાસનવાસો કિલેસવિક્ખમ્ભનં કિલેસાનં તદઙ્ગનિવારણં. સોતાપત્તિફલાધિગમો…પે… અરહત્તસચ્છિકિરિયાતિ સત્તસુપિ ઠાનેસુ ‘‘પરિસુદ્ધપરિયોદાતભાવો વિયા’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. પબ્બજિતસ્સ હિ વિસુદ્ધિ નામ હેટ્ઠિમન્તેન સીલવિસુદ્ધિયા વા સિયા કમ્મટ્ઠાનાનુયોગવસેન વિવેકવાસેન ઝાનસ્સાધિગમેન વા વિપસ્સનાભાવનાય વા સામઞ્ઞફલાધિગમેન વાતિ.

રાગટ્ઠાનિયન્તિ રાગુપ્પત્તિહેતુભૂતં. વિસભાગારમ્મણં સન્ધાય વદતિ ‘‘ઇટ્ઠારમ્મણ’’ન્તિ. તસ્મિન્તિ ઇટ્ઠારમ્મણે. વિપન્નસ્સતીતિ મુટ્ઠસ્સતિ. તં નિમિત્તન્તિ સુભનિમિત્તં. આવજ્જિસ્સતીતિ અયોનિસો આવજ્જિસ્સતિ. સયમેવ અઞ્ઞેન અવોમિસ્સો. કુસલવારપચ્છિન્દનમેવ ચેત્થ અનુદ્ધંસનં દટ્ઠબ્બં. સેસન્તિ ‘‘સાઙ્ગણો સંકિલિટ્ઠચિત્તો’’તિઆદિ. વુત્તનયાનુસારેનાતિ પઠમવારે વુત્તનયાનુસારેન. સબ્બન્તિ માતુઘાતાદિઆનન્તરિયકરણપરિયોસાનં સબ્બં ઉપમાસંસન્દનવચનં.

અતિવિરહાભાવતોતિ સતિસમ્મોસાભાવતો, ઉપટ્ઠિતસ્સતિ ભાવતોતિ અત્થો. સેસન્તિ ‘‘સો અરાગો’’તિઆદિ. ‘‘ધોવનઘંસનસણ્હછારિકાપરિમજ્જનાદીહી’’તિઆદિના દુતિયવારાનુસારેન. ‘‘કો નુ ખો’’તિઆદિ પુચ્છાવસેન આગતં, ઇદં નિગમનવસેનાતિ અયમેવ વિસેસો.

૬૦. અઙ્ગણન્તિ તત્થ તત્થ નામતો એવ વિભાવિતં, ન પન સભાવતો, પભેદતો વાતિ સભાવાદિતો વિભાવનં સન્ધાયાહ ‘‘નાનપ્પકારતો પાકટં કારાપેતુકામેના’’તિ. ઇચ્છાય અવચરાનન્તિ ઇચ્છાવસેન અવચરણાનં. ઓતિણ્ણાનન્તિ ચિત્તસન્તાનં અનુપવિટ્ઠાનં. તે પન તત્થ પચ્ચયવસેન નિબ્બત્તત્તા પવત્તા નામ હોન્તીતિ આહ ‘‘પવત્તાન’’ન્તિ. નાનપ્પકારાનન્તિ વિસયભેદેન પવત્તિઆકારભેદેન ચ નાનાવિધાનં. યેનકારણેન. ન કેવલં લાભત્થિકતા એવ, અથ ખો પુઞ્ઞવન્તતા સક્કતગરુકતા ચ એત્થ કારણભાવેન ગહેતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘પકતિયાપિ ચા’’તિઆદિમાહ. તેન લાભત્થિકોપિ ન યો કોચિ એવં ચિત્તં ઉપ્પાદેતિ પુઞ્ઞવા સમ્ભાવનીયોતિ દસ્સેતિ. થેરા અવજ્જપટિચ્છાદનભયેન મજ્ઝિમાનં આરોચેન્તિ, તથા મજ્ઝિમા નવકાનં, નવકા પન અત્તનો નવકભાવેન વિઘાસાદાદીનં આરોચેન્તિ ‘‘પસ્સથ તુમ્હાકં થેરસ્સ કમ્મ’’ન્તિ. વિઘાસાદાદયો નામ ‘‘ઈદિસસ્સ સન્તિકે ઓવાદત્થં તુમ્હે આગતા’’તિ ભિક્ખુનીનં આરોચેન્તિ. ન ચ મં ભિક્ખૂ જાનેય્યુન્તિ ન ચ વત મં ભિક્ખૂ જાનેય્યું, અહો વત મં ભિક્ખૂ ન જાનેય્યુન્તિ યોજના. ઠાનં ખો પનેતન્તિ એત્થ ખો-સદ્દો અવધારણત્થો, પન-સદ્દો વચનાલઙ્કારોતિ આહ ‘‘અત્થિયેવા’’તિ. પુબ્બે ઇચ્છુપ્પાદવારવણ્ણનાય વુત્તનયેન. ઇતિ-સદ્દો ઇધ આસન્નકારણત્થોતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘ઇમિના કારણેના’’તિ આહ. ઇદઞ્ચ કોપઅપ્પચ્ચયાનમેવ ગહણં. તાદિસાનન્તિ કોપઅપ્પચ્ચયાધિભૂતાનન્તિ અધિપ્પાયો.

અનુરહોતિ અનુરૂપે રહસિ. એવમેવ હિ અત્થં દસ્સેતું ‘‘વિહારપચ્ચન્તે’’તિઆદિ વુત્તં. પુરિમસદિસમેવાતિ ‘‘લાભત્થિકો હી’’તિઆદિના વુત્તેન પુરિમેન યોજનાનયેન સદિસમેવ.

ચોદનાય પટિપુગ્ગલભાવો, ચોદના ચ આપત્તિયાતિ ચુદિતકેન ચોદકસ્સ સમાનભાવો આપત્તિઆપન્નતાયાતિ આહ ‘‘સમાનોતિ સાપત્તિકો’’તિ. સપ્પટિપુગ્ગલેનેવસ્સ ચોદનિચ્છાય કારણં વિભાવેતું ‘‘અય’’ન્તિઆદિ વુત્તં. ન ચાયં સાપત્તિકતાય એવ સમાનતં ઇચ્છતિ, અથ ખો અઞ્ઞથાપીતિ દસ્સેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. અઞ્ઞેન વા પટિપુગ્ગલેન સપ્પટિપુગ્ગલો. અયઞ્હિ ‘‘સપ્પટિપુગ્ગલોવ મં ચોદેય્યા’’તિ ઇચ્છતિ ‘‘એવાહં તસ્સ પટિપુગ્ગલેહિ સદ્ધિં એકજ્ઝાસયો હુત્વા તસ્સ ઉપરિ કિઞ્ચિ વત્તું કાતું વા લભિસ્સામી’’તિ મઞ્ઞમાનો. ઇમસ્મિં પન પક્ખે નો અપ્પટિપુગ્ગલોતિ નત્થિ એતસ્સ પટિપુગ્ગલોતિ અપ્પટિપુગ્ગલોતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો.

‘‘અહો વતા’’તિ ઇદં પદં દિસ્સતીતિ સમ્બન્ધો, ઇમસ્સ પુગ્ગલસ્સ ઇચ્છાચારે ઠિતત્તા ભિક્ખૂનં ધમ્મં દેસેય્યાતિ વચનતો ‘‘તઞ્ચ ખો અનુમતિપુચ્છાયા’’તિ વુત્તં. ન હેસ ‘‘સચ્ચં કિર ત્વં ભિક્ખૂ’’તિઆદિના કિઞ્ચિ વીતિક્કમં ઉદ્દિસ્સ ભગવતા પુચ્છિતબ્બતં ઇચ્છતિ. નો મગ્ગં વા ફલં વા વિપસ્સનં વા અન્તરં કત્વાતિ મગ્ગભાવનં વા ફલસચ્છિકિરિયં વા સિખાપ્પત્તવિપસ્સનાનુયોગં વા નિરોધસમાપજ્જનં વા ઝાનસમાપજ્જનમેવ વા અન્તરં કારણં કત્વા ભગવતા અત્તાનં પટિપુચ્છિતબ્બં નો ઇચ્છતિ. નિચ્ચં અનિચ્ચન્તિઆદિના અનુમતિગ્ગહણવસેન પુચ્છિતબ્બં ઇચ્છતિ, ઉત્તાનમેવ કત્વા પુચ્છિતબ્બં ઇચ્છતીતિ અત્થો. ઉપહરન્તે પસ્સતીતિ સમ્બન્ધો. અભબ્બટ્ઠાનભિક્ખુતાય નિહરિસ્સન્તિ સાસનતો.

તં સમ્પત્તિન્તિ પરિવારસમ્પત્તિઞ્ચેવ ભિક્ખૂહિ કરિયમાનં સક્કારગરુકારસમ્પત્તિઞ્ચ. ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તિ મયા સંવિભાગે કરિયમાને. સયમેવ પઞ્ઞાયતીતિ સયમેવ ગન્ત્વા ભિક્ખૂનં પુરતો અત્તાનં દસ્સેતિ, પુરતો વસન્તં પન ભિક્ખુ પુરક્ખત્વા ગચ્છન્તિયેવાતિ અધિપ્પાયો.

દક્ખિણોદકન્તિ અગ્ગતો ઉપનીયમાનં દક્ખિણોદકં. યતો એવ-કારો, તતો અઞ્ઞત્થ નિયમો ઇચ્છિતો. અવધારણત્થં વા એવ-કારગ્ગહણન્તિ કત્વા અહમેવ લભેય્યન્તિ અહં લભેય્યમેવાતિ એવમેતં અવધારણં દટ્ઠબ્બન્તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘અહમેવ લભેય્યન્તિ ઇચ્છા નાતિમહાસાવજ્જા’’તિ, અઞ્ઞથા યથારુતવસેન અવધારણે ગય્હમાને ‘‘ન અઞ્ઞે લભેય્યુ’’ન્તિ અયમેવેત્થ અત્થો સિયાતિ. પાસાદિકો હોતીતિ ઇદં તસ્સ અગ્ગાસનાદિપચ્ચાસીસનાય કારણદસ્સનં.

અનુમોદનન્તિ મઙ્ગલામઙ્ગલેસુ અનુમોદનાવસેન પવત્તેતબ્બધમ્મકથં. ખણ્ડાનુમોદનન્તિ અનુમોદનેકદેસં. ‘‘પુબ્બે અનુમોદિતપુબ્બો અનુમોદતૂ’’તિ અવત્વા થેરેન વુત્તમત્તેયેવ.

તાદિસેસુ ઠાનેસૂતિ તાદિસેસુ પેસલાનં બહુસ્સુતાનં વસનટ્ઠાનેસુ. સબ્બમ્પિ રતિં પવત્તનતો સબ્બરત્તિકાનિ. વિનિચ્છયકુસલાનન્તિ અનેકવિહિતેસુ કઙ્ખટ્ઠાનિયેસુ કઙ્ખાવિનયનાય તં તં પઞ્હાનં વિનિચ્છયે કુસલાનં છેકાનં. તેસુ તેસુ ધમ્મકથિકેસુ અજ્ઝિટ્ઠેસુ વારેન ધમ્મં કથેન્તેસુ ‘‘અયં બ્યત્તો’’તિ ધમ્મજ્ઝેસકેન અજ્ઝિટ્ઠત્તા ઓકાસં અલભમાનો.

સક્કચ્ચઞ્ચ કરેય્યુન્તિ ભિક્ખૂ યં મમ અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઞ્જલિકમ્મસામીચિકમ્માદિં કરોન્તિ. તં આદરેનેવ કરેય્યું, યઞ્ચ મે પરિક્ખારજાતં પટિયાદેન્તિ, તમ્પિ સુન્દરં સમ્મદેવ અભિસઙ્ખતં કરેય્યુન્તિ અત્થો. ભારિયન્તિ પાસાણચ્છત્તં વિય ગરુકાતબ્બં. એતં વિધિન્તિ એતં ‘‘સક્કરેય્યુ’’ન્તિઆદિના વુત્તસક્કારાદિવિધિં. તેનાતિ તેન કારણેન, બાહુસચ્ચાદિગુણવિસેસવતો એવ સક્કારાદીનં અરહત્તાતિ અત્થો. એવરૂપન્તિ ઈદિસં ‘‘પિયો ગરૂ’’તિઆદિના (અ. નિ. ૭.૩૭) વુત્તપ્પકારં. એવં કરેય્યુન્તિ એવં ‘‘સક્કરેય્યુ’’ન્તિઆદિના વુત્તપ્પકારં સક્કારાદિં કરેય્યું. એસ નયોતિ યોયં ભિક્ખુવારે વુત્તવિધિ, એસેવ નયો. ઇતો પરેસુ ભિક્ખુનીવારાદીસુ વારેસુ.

અહમેવ લાભી અસ્સન્તિ એત્થાપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ અવધારણં ગહેતબ્બં. પિણ્ડપાતસ્સ પણીતતા ઉપસેચનાદિવસેનાતિ આહ ‘‘સપ્પિતેલમધુસક્ખરાદિપૂરિતાન’’ન્તિ. મઞ્ચપીઠાદીનન્તિ નિદસ્સનમત્તં ઉતુસપ્પાયાનં નિવાતાનં ફસ્સિતતલાનં પિહિતદ્વારકવાળવાતપાનાદીનમ્પિ પણીતસેનાસનભાવતો. આદિ-સદ્દેન વા તેસમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. સબ્બત્થાપીતિ સબ્બેસુ તેસુ ચતૂસુપિ પચ્ચયવારેસુ.

૬૧. કાયકમ્મં દિસ્વાતિ ઇદં ન કાયકમ્મં ચક્ખુવિઞ્ઞેય્યં, કાયકમ્મુના પન સહ પવત્તં ઓટ્ઠપરિપ્ફન્દનં ભાકુટિકરણં કાયઙ્ગાદિદસ્સનં કાયકમ્મદસ્સનં વિય હોતીતિ કત્વા વુત્તં. વચીકમ્મં સુત્વાતિ એત્થાપિ એસેવ નયો, તસ્મા કાયવિકારજનકા ધમ્મા ‘‘દિસ્સન્તી’’તિ વુત્તા, વચીવિકારજનકા ‘‘સૂયન્તી’’તિ. તતો એવ ચ તે પચ્ચક્ખકાલે સમ્મુખકાલે દિસ્સન્તિ નામ. તિરોક્ખકાલે અસમ્મુખકાલે સૂયન્તિ નામ. અનુરૂપતો ગહણં અનુગ્ગહો. આરઞ્ઞિકત્તન્તિ તસ્સ ભિક્ખુનો ધુતગુણત્તાનુરૂપતો ગણ્હાતિ. તેનાહ ‘‘આરઞ્ઞિકત્તં અનુગ્ગણ્હાતી’’તિ. અરઞ્ઞે નિવાસો અસ્સાતિ આરઞ્ઞિકો. પન્તં પરિયન્તં દૂરતરં સેનાસનં અસ્સાતિ પન્તસેનાસનો. તં પન અત્થમત્તેન દસ્સેન્તેન ‘‘પન્તસેનાસને વસતી’’તિ વુત્તં. ભિક્ખાસઙ્ખાતાનં પિણ્ડાનં પાતો પિણ્ડાપાતો, તં પિણ્ડપાતં ઉઞ્છતિ ગવેસતીતિ પિણ્ડપાતિકો. પિણ્ડાય પતિતું ચરિતું વતમેતસ્સાતિ વા પિણ્ડપાતિ, સો એવ પિણ્ડપાતિકો. દાનતો અવખણ્ડનતો અપેતં અપદાનં, સહ અપદાનેન સપદાનં, અનવખણ્ડનં. અનુઘરં ચરણસીલો સપદાનચારી. ઉન્નતભાવેન પંસુકૂલં વિય પંસુકૂલં, પંસુ વિય વા કુચ્છિતભાવં ઉલતિ ગચ્છતીતિ પંસુકૂલં, તસ્સ ધારણં ઇધ પંસુકૂલં, તં સીલમસ્સાતિ પંસુકૂલિકો.

તીહિ કારણેહિ લૂખં વેદિતબ્બં અગ્ઘફસ્સવણ્ણપરિહાનિતો અપંસુકૂલમ્પિ, કો પન વાદો પંસુકૂલન્તિ અધિપ્પાયો. થૂલદીઘસુત્તકેનાતિ થૂલેન ઓલમ્બમાનેન દીઘસુત્તકેન. વણ્ણેનાતિ એત્થ ફસ્સેનપિ પરિહાયતીતિ વત્તબ્બં. તઞ્હિ તત્થ ખરફસ્સમ્પિ હોતિયેવાતિ. કસ્મા પન પાળિયં આરઞ્ઞિકાદિગ્ગહણેન ચત્તારોવ ધુતગુણા વુત્તાતિ? પધાનત્તા, તગ્ગહણેનેવ ચ ઇતો પરેસમ્પિ સુખપરિભોગતાય ગહણસમ્ભવતો. યો હિ આરઞ્ઞિકો પન્તસેનાસનો, તસ્સ અબ્ભોકાસિક-રુક્ખમૂલિક-નેસજ્જિક-યથાસન્થતિક-સોસાનિકઙ્ગાનિ સુપરિપૂરાનિ. યો ચ પિણ્ડપાતિકો સપદાનચારી ચ, તસ્સ પત્તપિણ્ડિકખલુપચ્છાભત્તિકએકાસનિકઙ્ગાનિ. યો પન પંસુકૂલિકો, તસ્સ તેચીવરિકઙ્ગં સુપરિહરમેવાતિ. પધાનત્તા હિ ભગવતાપિ ‘‘કદાહં નન્દં પસ્સેય્યં, આરઞ્ઞં પંસુકૂલિક’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૨૪૨; નેત્તિ. ૧૦૦) તત્થ તત્થ આરઞ્ઞિકાદયો એવ ગય્હન્તિ. એત્તકાતિ પાળિયં આગતાનં પરિચ્છિજ્જ ગહણમેતં, ન એત્તકા સબ્બેપિ એકસ્સ એકંસતો સમ્ભવન્તિ, નાપિ એત્તકાયેવ પાપધમ્મા પહાતબ્બા. ન હિ મક્ખપળાસાદીનં અપ્પહીનભાવેપિ સબ્રહ્મચારી નેવ સક્કરોન્તિ…પે… ન પૂજેન્તીતિ.

તમત્થન્તિ ‘‘યસ્સ કસ્સચી’’તિઆદિના વુત્તમત્થં. ઉપમાય પાકટં કરોન્તોતિ અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ ઉદાહરણેન વિભાવેન્તો. અહિકુણપાદીનં અતિપટિકૂલજિગુચ્છનીયતા અતિવિય દુગ્ગન્ધતાય. સા ચ અહીનં તિખિણકોપતાય, કુક્કુરમનુસ્સાનં ઓદનકુમ્માસૂપચયતાય સરીરસ્સ હોતીતિ વદન્તિ. ઇમેસન્તિ અહિઆદીનં. વડ્ઢેત્વાતિ ઉપરૂપરિ ખિપનેન રચિતં કત્વા. તં પન વડ્ઢિતં તેન ચ ભાજનં પૂરિતં હોતીતિ આહ ‘‘વડ્ઢેત્વા પરિપૂરેત્વા’’તિ. જનસ્સ દસ્સનયોગ્યં દસ્સનીયં જઞ્ઞં, તં પરમપરિસુદ્ધં મનોહરઞ્ચ હોતીતિ આહ ‘‘ચોક્ખચોક્ખ’’ન્તિ. અભિનવનિવિટ્ઠા મહામાતા વધુકા. સા પન પુત્તલાભયોગ્યતં ઉપાદાય મઙ્ગલવચનેન ‘‘જની’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્સા નિય્યમાનં પણ્ણાકારં જનિયા હરતીતિ જઞ્ઞં. ઉભયત્થાતિ અત્થદ્વયે. પુનરુત્તન્તિ આમેડિતવચનમાહ. ન મનાપં એતસ્સાતિ અમનાપો, તસ્સ ભાવો અમનાપતા, તથાપવત્તો ચિત્તુપ્પાદોતિ આહ ‘‘અમનાપં ઇદન્તિ…પે… અધિવચન’’ન્તિ. બુદ્ધવેસત્તા લિઙ્ગસ્સ પરિસુદ્ધકંસપાતિસદિસકા. કુણપરચનં વિય ઇચ્છાવચરેહિ સન્તાનસ્સ ભરિતભાવો. સો પન તેસં અપ્પહીનતાયાતિ આહ ‘‘ઇચ્છાવચરાનં અપ્પહાન’’ન્તિ.

૬૨. ‘‘તેન ગામન્તવિહારં અનુગ્ગણ્હાતી’’તિ વત્તબ્બે ‘‘આરઞ્ઞિકત્ત’’ન્તિ પન પોત્થકે લિખિતં. ન હિ સુક્કપક્ખે પાળિયં આરઞ્ઞિકગ્ગહણં અત્થિ, સતિ ચ ઇચ્છાવચરપ્પહાને ગામન્તવિહારો એકન્તેન ન પટિક્ખિપિતબ્બો, ઇચ્છિતબ્બોવ તાદિસાનં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપટિચ્છાદનતો. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘અપ્પિચ્છતાસમુટ્ઠાનેહી’’તિઆદિ. સાલિવરભત્તરચનં વિય ઇચ્છાવચરપ્પહાનં મનુઞ્ઞભાવતો તિત્તિહેતુતો ચ.

૬૩. મં તન્તિ ચ ઉપયોગવચનં પટિ-સદ્દયોગેન, અત્થો પન સમ્પદાનમેવાતિ આહ ‘‘મય્હં તુય્હ’’ન્તિ ચ. ‘‘સમયે’’તિ ભુમ્મત્થે ‘‘સમય’’ન્તિ ઉપયોગવચનં. ગિજ્ઝકૂટપણ્ડવઇસિગિલિવેભારવેપુલ્લપબ્બતાનં વસેન સમન્તતો ગિરિપરિક્ખેપેન. રાજગહેતિ સમીપત્થે ભુમ્મવચનન્તિ આહ ‘‘તં નિસ્સાય વિહરામી’’તિ.

પુરાણયાનકારપુત્તોતિ પુરાણે પબ્બજિતતો પુબ્બે યાનકારપુત્તો તથાપઞ્ઞાતો. જિમ્હન્તિ ગોમુત્તકુટિલં. તેનાહ ‘‘સપ્પગતમગ્ગસદિસ’’ન્તિ. સોતિ પણ્ડુપુત્તો. ઇતરોતિ સમિતિ. ચિન્તિતટ્ઠાનમેવાતિ ચિન્તિતચિન્તિતટ્ઠાનમેવ તચ્છતિ, તઞ્ચ ખો ન તસ્સ ચિત્તાનુસારેન, અથ ખો અત્તનો સુત્તાનુસારેન તચ્છન્તો યાનકારપુત્તો. ચિત્તન્તિ અત્તનો ચિત્તેન મમ ચિત્તં જાનિત્વા વિય.

‘‘ન સદ્ધાય પબ્બજિતો’’તિ ઇમિનાવ કમ્મફલસદ્ધાય અભાવો નેસં પકાસિતોતિ આહ ‘‘અસ્સદ્ધાતિ બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘેસુ સદ્ધાવિરહિતા’’તિ. પબ્બજિતાનં જીવિકા અત્થો એતેસન્તિ જીવિકત્થા. તેનાહ ‘‘ઇણભયાદીહી’’તિઆદિ. કેરાટિકં વુચ્ચતિ સાઠેય્યં. સઠાનં ગુણવાણિજકાનં કમ્મં સાઠેય્યન્તિ આહ ‘‘સાઠેય્યઞ્હી’’તિઆદિ. તુચ્છસભાવેન માનો નળો વિયાતિ નળો, માનસઙ્ખાતો ઉગ્ગતો નળો એતેસન્તિ ઉન્નળા. તેનાહ ‘‘ઉટ્ઠિતતુચ્છમાના’’તિ. લહુકતાય વા ચપલા. ફરુસવચનતાય ખરવચના. તિરચ્છાનકથાબહુલતાય નિરત્થકવચનપલાપિનો. અસંવુતકમ્મદ્વારાતિ ઇદં કમ્મદ્વારાદીનં અસંવુતભાવો ઉપ્પત્તિદ્વારાનં અસંવુતતાય એવ હોતીતિ કત્વા વુત્તં. અથ વા છસુ ઇન્દ્રિયેસૂતિ નિમિત્તે ભુમ્મં, છસુ ઇન્દ્રિયેસુ નિમિત્તભૂતેસુ અસંવુતકમ્મદ્વારાતિ અત્થો. યા મત્તાતિ ભોજને અયુત્તપરિયેસન-અયુત્તપટિગ્ગહણ-અયુત્તપરિભોગે વજ્જેત્વા યુત્તપરિયેસન-યુત્તપટિગ્ગહણ-યુત્તપરિભોગસઙ્ખાતા યા મત્તા અપ્પમત્તેહિ જાનિતબ્બા. તેનાહ ‘‘યુત્તતા’’તિ. જાગરેતિ રત્તિન્દિવં આવરણિયેહિ ધમ્મેહિ ચિત્તપરિસોધનસઙ્ખાતે જાગરે. તેસં જાગરિતાય અધિસીલસિક્ખાય ગારવરહિતાનં ઇતરસિક્ખાસુ પતિટ્ઠા એવ નત્થીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સિક્ખાપદેસુ બહુલગારવા ન હોન્તી’’તિ વત્વા તમેવ ગારવાભાવં સરૂપેન વિભાવેન્તો ‘‘આપત્તિવીતિક્કમબહુલા’’તિ આહ.

પકતિયાપિ સિદ્ધાય રતનત્તયસદ્ધાય કમ્મફલસદ્ધાય ચ સદ્ધા. પિવન્તિ મઞ્ઞે યથા તં દ્રવભૂતં અમતં લદ્ધા. ઘસન્તિ મઞ્ઞે યથા તં બહલપિણ્ડિકસુધાભોજનં લદ્ધા. અત્તમનવાચં નિચ્છારેન્તા ‘‘સાધુ સાધૂ’’તિ. તમેવ પન સાધુકારં હદયે ઠપેત્વા અબ્ભનુમોદન્તા. એત્થ ચ અત્તમનવાચાનિચ્છારણં પિવનસદિસં કત્વા વુત્તં બહિદ્ધાભાવતો, મનસા અબ્ભનુમોદનં પન અબ્ભન્તરભાવતો ઘસનસદિસં વુત્તં. સઙ્ખાદનજ્ઝોહરણઞ્હિ ઘસનન્તિ. રસ્સઞ્ચ એકવચનં હોતીતિ આહ ‘‘રસ્સે સતિ સારિપુત્તસ્સ ઉપરિ હોતી’’તિ. દીઘઞ્ચ બહુવચનં હોતીતિ આહ ‘‘દીઘે સતિ સબ્રહ્મચારીન’’ન્તિ. ‘‘ઉપરિ હોતી’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. આલસિયબ્યસનાદીહીતિ આલસિયેન વા ઞાતિબ્યસનાદીહિ વા. ‘‘મહાનાગાતિ વુચ્ચન્તી’’તિ વત્વા તત્થ કારણં વિભાવેન્તો ‘‘તત્રા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘ન ગચ્છન્તીતિ નાગા, ન આગચ્છન્તીતિ નાગા, ન આગું કરોન્તીતિ નાગા’’તિ યો વિવિધો વચનત્થો ઇચ્છિતો, તં વિચારેત્વા દસ્સેતું ‘‘છન્દાદીહી’’તિઆદિ વુત્તં, તં પન ઞેય્યાવબોધાય વચનતો અપ્પમત્તકારણં.

સયમેવ આગું ન કરોતિ સબ્બથા મગ્ગેન પહીનઆગુત્તા. સો કામયોગાદિકે સબ્બસંયોગે દસવિધસંયોજનપ્પભેદાનિ ચ સબ્બબન્ધનાનિ વિસજ્જ જહિત્વા સબ્બત્થ યક્ખાદીસુ, સબ્બેસુ વા ભવેસુ કેનચિ સઙ્ગેન ન સજ્જતિ તીહિ ચ વિમુત્તીહિ વિમુત્તો, તતો એવ ઇટ્ઠાદીસુ તાદિભાવપ્પત્તિયા તાદિ, સો વુત્તલક્ખણેન તથત્તા તંસભાવત્તા નાગો પવુચ્ચતેતિ અત્થો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો’’તિ. અઞ્ઞેહિ ખીણાસવનાગેહિ અગ્ગસાવકત્તા ગુણવિસેસયોગતો પુજ્જતરા ચ પાસંસતરા ચ. સમં અનુમોદિસુન્તિ અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ સુભાસિતતો સમ્પટિચ્છનેન સમપ્પવત્તમોદતાય સમં સદિસં અબ્ભનુમોદિંસુ. તં પન સમનુમોદનં ‘‘તત્થા’’તિઆદિના પાળિવસેનેવ દસ્સેતિ.

સમ્મુતિપરમત્થદેસનાકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અનઙ્ગણસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.