૬. આકઙ્ખેય્યસુત્તવણ્ણના

૬૪. સમ્પન્નન્તિ પરિપુણ્ણં, સમન્તતો પન્નં પત્તન્તિ સમ્પન્નં. તેનાહ ‘‘ઇદં પરિપુણ્ણસમ્પન્નં નામા’’તિ. નન્તિ ‘‘સુવા’’તિ વુત્તં સુવગણં. સમ્પન્નોતિ સમ્મદેવ પન્નો ગતો ઉપગતો. તેનાહ ‘‘સમન્નાગતો’’તિ. સમ્પન્નન્તિ સમ્પત્તિયુત્તં. સા પનેત્થ રસસમ્પત્તિ અધિપ્પેતા સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસે અવટ્ઠાનતો. તેનાહ ‘‘સેય્યથાપિ ખુદ્દમધું અનેળક’’ન્તિ, નિદ્દોસન્તિ અત્થો. તેન વુત્તં ‘‘ઇદં મધુરસમ્પન્નં નામા’’તિ. સીલસ્સ અનવસેસસમાદાનેન અખણ્ડાદિભાવાપત્તિયા ચ પરિપુણ્ણસીલા. સમાદાનતો પટ્ઠાય અચ્છિન્દનતો સીલસમઙ્ગિનો. સમાદાનતો હિ અચ્ચન્તવિરોધિધમ્માનુપ્પત્તિયા સીલસમઙ્ગિતા વેદિતબ્બા, ચેતનાદીનં પન સીલનલક્ખણાનં ધમ્માનં પવત્તિક્ખણે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૯) વુત્તા, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વિત્થારકથા વેદિતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

ખેત્તપારિપૂરીતિ નિસ્સિતપારિપૂરિયા નિસ્સયપારિપૂરિમાહ નિસ્સિતકમ્મવિપત્તિસમ્પત્તિવિસયત્તા યથા ‘‘મઞ્ચા ઉક્કુટ્ઠિં કરોન્તી’’તિ. તથા હિ ખેત્તેન ખણ્ડપૂતિઆદિદોસો વુત્તો. ખેત્તં ખણ્ડં હોતીતિ અપરિપૂરં હોતિ સસ્સપારિપૂરિયા અભાવતો. તેનેવાહ ‘‘સસ્સં ન ઉટ્ઠેતી’’તિ. પાદમત્તસ્સપિ અનેકમ્બણફલનતો મહપ્ફલં હોતિ. કિસલયપલાલાદિબહુતાય મહાનિસંસં. એવમેવન્તિ યથા ખિત્તં બીજં ખણ્ડાદિચતુદોસવસેન અપરિપુણ્ણં હોતિ, તદભાવેન ચ પરિપુણ્ણં, એવં સીલં ખણ્ડાદિચતુદોસવસેન અપરિપુણ્ણં હોતિ, તદભાવેન ચ પરિપુણ્ણન્તિ, ચતુદોસતદભાવસામઞ્ઞમેવ નિદસ્સનનિદસ્સિતબ્બવિપત્તિસમ્પત્તીસુ દસ્સેતિ. મહપ્ફલં હોતિ વિપાકફલેન. મહાનિસંસન્તિ વિપુલાનિસંસં. સ્વાયં આનિસંસો ઇધ પાળિયં નાનપ્પકારેન વિત્થારીયતિ.

એત્તાવતા કિરાતિ (અ. નિ. ટી. ૨.૨.૩૭; અ. નિ. ટી. ૩.૧૦.૭૧-૭૪) કિર-સદ્દો અરુચિસૂચનત્થો. તેનેત્થ આચરિયવાદસ્સ અત્તનો અરુચ્ચનભાવં દીપેતિ. સમ્પન્નસીલાતિ અનામટ્ઠવિસેસં સામઞ્ઞતો સીલસઙ્ખેપેન ગહિતં. તઞ્ચ ચતુબ્બિધન્તિ આચરિયત્થેરો ‘‘ચતુપારિસુદ્ધિસીલં ઉદ્દિસિત્વા’’તિ આહ. તત્થાતિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલે. જેટ્ઠકસીલન્તિ (સં. નિ. ટી. ૩.૫.૪૧૨) પધાનસીલં. ઉભયત્થાતિ ઉદ્દેસનિદ્દેસે. ઇધ નિદ્દેસે વિય ઉદ્દેસેપિ પાતિમોક્ખસંવરો ભગવતા વુત્તો ‘‘સમ્પન્નસીલા’’તિ વુત્તત્તાતિ અધિપ્પાયો. સીલગ્ગહણઞ્હિ પાળિયં પાતિમોક્ખસંવરવસેન આગતં. તેનાહ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરોયેવા’’તિઆદિ. તત્થ અવધારણેન ઇતરેસં તિણ્ણં એકદેસેન પાતિમોક્ખન્તોગધભાવં દીપેતિ. તથા હિ અનોલોકિયોલોકને આજીવહેતુ છસિક્ખાપદવીતિક્કમે ગિલાનપચ્ચયસ્સ અપચ્ચવેક્ખિતપરિભોગે ચ આપત્તિ વિહિતાતિ. તીણીતિ ઇન્દ્રિયસંવરસીલાદીનિ. સીલન્તિ વુત્તટ્ઠાનં નામ અત્થીતિ સીલપરિયાયેન તેસં કત્થચિ સુત્તે ગહિતટ્ઠાનં નામ કિં અત્થિ યથા પાતિમોક્ખસંવરોતિ આચરિયસ્સ સમ્મુખત્તા અપટિક્ખિપન્તોવ ઉપચારેન પુચ્છન્તો વિય વદતિ. તેનાહ ‘‘અનનુજાનન્તો’’તિ. છદ્વારરક્ખામત્તકમેવાતિ તસ્સ સલ્લહુકભાવમાહ ચિત્તાધિટ્ઠાનમત્તેન પટિપાકતિકભાવાપત્તિતો. ઇતરદ્વયેપિ એસેવ નયો. પચ્ચયુપ્પત્તિમત્તકન્તિ ફલેન હેતું દસ્સેતિ. ઉપ્પાદનહેતુકા હિ પચ્ચયાનં ઉપ્પત્તિ. ઇદમત્થન્તિ ઇદં પયોજનં ઇમસ્સ પચ્ચયસ્સ પરિભુઞ્જનેતિ અધિપ્પાયો. નિપ્પરિયાયેનાતિ ઇમિના ઇન્દ્રિયસંવરાદીનિ તીણિ પધાનસ્સ સીલસ્સ પરિવારવસેન પવત્તિયા પરિયાયસીલાનિ નામાતિ દસ્સેતિ.

ઇદાનિ પાતિમોક્ખસંવરસ્સેવ પધાનભાવં બ્યતિરેકતો અન્વયતો ચ ઉપમાય વિભાવેતું ‘‘યસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સોતિ પાતિમોક્ખસંવરો. સેસાનીતિ ઇન્દ્રિયસંવરાદીનિ. તસ્સેવાતિ ‘‘સમ્પન્નસીલા’’તિ એત્થ યં સીલં વુત્તં, તસ્સેવ. સમ્પન્નપાતિમોક્ખાતિ એત્થ પાતિમોક્ખગ્ગહણેન વેવચનં વત્વા તં વિત્થારેત્વા…પે… આદિમાહ. યથા અઞ્ઞથાપિ ‘‘ઇધ ભિક્ખુ સીલવા હોતી’’તિ (મહાનિ. ૧૯૯) પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય ઉદ્દિટ્ઠં સીલં ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતી’’તિ (વિભ. ૫૦૮; મહાનિ. ૧૯૯) નિદ્દિટ્ઠં.

પાતિમોક્ખસંવરસંવુતાતિ યો નં પાતિ રક્ખતિ, તં મોક્ખેતિ મોચેતિ આપાયિકાદીહિ દુક્ખેહીતિ ‘‘પાતિમોક્ખ’’ન્તિ લદ્ધનામેન સિક્ખાપદસીલેન પિહિતકાયવચીદ્વારા. તે પન યસ્મા એવંભૂતા તેન સમન્નાગતા નામ હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પાતિમોક્ખસંવરેન સમન્નાગતા’’તિ.

અપરો નયો (ઉદા. અટ્ઠ. ૩૧; ઇતિવુ. અટ્ઠ. ૯૭) – કિલેસાનં બલવભાવતો, પાપકિરિયાય સુકરભાવતો, પુઞ્ઞકિરિયાય ચ દુક્કરભાવતો બહુક્ખત્તું અપાયેસુ પતનસીલોતિ પાતી, પુથુજ્જનો. અનિચ્ચતાય વા ભવાદીસુ કમ્મવેગક્ખિત્તો ઘટીયન્તં વિય અનવટ્ઠાનેન પરિબ્ભમનતો ગમનસીલોતિ પાતી, મરણવસેન વા તમ્હિ તમ્હિ સત્તનિકાયે અત્તભાવસ્સ પાતનસીલોતિ પાતી, સત્તસન્તાનો, ચિત્તમેવ વા, તં પાતિં સંસારદુક્ખતો મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખં. ચિત્તસ્સ હિ વિમોક્ખેન સત્તો વિમુત્તોતિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘ચિત્તવોદાના વિસુજ્ઝન્તી’’તિ, ‘‘અનુપાદાય આસવેહિ ચિત્તં વિમુત્ત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૮) ચ.

અથ વા અવિજ્જાદિના હેતુના સંસારે પતતિ ગચ્છતિ પવત્તતીતિ પાતી. ‘‘અવિજ્જાનીવરણાનં સત્તાનં તણ્હાસંયોજનાનં સન્ધાવતં સંસરત’’ન્તિ (સં. નિ. ૨.૧૨૫) હિ વુત્તં. તસ્સ પાતિનો સત્તસ્સ તણ્હાદિસંકિલેસત્તયતો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખો. ‘‘કણ્ઠેકાલો’’તિઆદીનં વિય સમાસસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

અથ વા પાતેતિ વિનિપાતેતિ દુક્ખેતિ પાતિ, ચિત્તં. વુત્તઞ્હિ ‘‘ચિત્તેન નીયતિ લોકો, ચિત્તેન પરિકસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૧.૬૨). તસ્સ પાતિનો મોક્ખો એતેનાતિ પાતિમોક્ખો. પતતિ વા એતેન અપાયદુક્ખે સંસારદુક્ખે ચાતિ પાતી, તણ્હાદિસંકિલેસો. વુત્તઞ્હિ ‘‘તણ્હા જનેતિ પુરિસં (સં. નિ. ૧.૫૭), તણ્હાદુતિયો પુરિસો’’તિ (ઇતિવુ. ૧૫, ૧૦૫; અ. નિ. ૪.૯) ચ આદિ. તતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો.

અથ વા પતતિ એત્થાતિ પાતી, છ અજ્ઝત્તિકબાહિરાનિ આયતનાનિ. વુત્તઞ્હિ ‘‘છસુ લોકો સમુપ્પન્નો, છસુ કુબ્બતિ સન્થવ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૭૦; સુ. નિ. ૧૭૧). તતો અજ્ઝત્તિકબાહિરાયતનસઙ્ખાતતો પાતિતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો. અથ વા પાતો વિનિપાતો અસ્સ અત્થીતિ પાતી, સંસારો. તતો મોક્ખોતિ પાતિમોક્ખો. અથ વા સબ્બલોકાધિપતિભાવતો ધમ્મિસ્સરો ભગવા ‘‘પતી’’તિ વુચ્ચતિ, મુચ્ચતિ એતેનાતિ મોક્ખો, પતિનો મોક્ખો તેન પઞ્ઞત્તત્તાતિ પાતિમોક્ખો. પાતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. સબ્બગુણાનં વા મૂલભાવતો ઉત્તમટ્ઠેન પતિ ચ સો યથાવુત્તત્થેન મોક્ખો ચાતિ પાતિમોક્ખો. પાતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. તથા હિ વુત્તં ‘‘પાતિમોક્ખન્તિઆદિમેતં મુખમેતં પમુખમેત’’ન્તિ (મહાવ. ૧૩૫) વિત્થારો.

અથ વા પ-ઇતિ પકારે, અતીતિ અચ્ચન્તત્થે નિપાતો, તસ્મા પકારેહિ અચ્ચન્તં મોક્ખેતીતિ પાતિમોક્ખો. ઇદઞ્હિ સીલં સયં તદઙ્ગવસેન, સમાધિસહિતં પઞ્ઞાસહિતઞ્ચ વિક્ખમ્ભનવસેન, સમુચ્છેદવસેન ચ અચ્ચન્તં મોક્ખેતિ મોચેતીતિ પાતિમોક્ખો. પતિ પતિ મોક્ખોતિ વા પાતિમોક્ખો, તમ્હા તમ્હા વીતિક્કમદોસતો પચ્ચેકં મોક્ખોતિ અત્થો. પાતિમોક્ખો એવ પાતિમોક્ખો. મોક્ખો વા નિબ્બાનં, તસ્સ મોક્ખસ્સ પતિબિમ્બભૂતોતિ પાતિમોક્ખો. સીલસંવરો હિ નિબ્બેધભાગિયો સૂરિયસ્સ અરુણુગ્ગમનં વિય નિબ્બાનસ્સ ઉદયભૂતો તપ્પટિભાગો વિય હોતિ યથારહં કિલેસનિબ્બાપનતોતિ પાતિમોક્ખો. પાતિમોક્ખોયેવ પાતિમોક્ખો. અથ વા મોક્ખં પતિ વત્તતિ મોક્ખાભિમુખન્તિ વા પાતિમોક્ખં. પાતિમોક્ખમેવ પાતિમોક્ખન્તિ એવમેત્થ પાતિમોક્ખસદ્દસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો.

આચારગોચરસમ્પન્નાતિ કાયિકવાચસિકઅવીતિક્કમસઙ્ખાતેન આચારેન ચેવ નવેસિયગોચરતાદિસઙ્ખાતેન ગોચરેન ચ સમ્પન્ના, સમ્પન્નઆચારગોચરાતિ અત્થો. અપ્પમત્તેસૂતિ અતિપરિત્તકેસુ અનાપત્તિગમનીયેસુ, દુક્કટદુબ્ભાસિતમત્તેસૂતિ અપરે. વજ્જેસૂતિ ગારય્હેસુ. તે પન એકન્તતો અકુસલસભાવા હોન્તીતિ આહ ‘‘અકુસલધમ્મેસૂ’’તિ. ભયદસ્સિનોતિ ભયતો દસ્સનસીલા, પરમાણુમત્તમ્પિ વજ્જં સિનેરુપ્પમાણં વિય કત્વા ભાયનસીલા. સમ્મા આદિયિત્વાતિ સમ્મદેવ સક્કચ્ચં સબ્બસો ચ આદિયિત્વા. સિક્ખાપદેસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મન્તિ સમુદાયતો અવયવનિદ્ધારણં દસ્સેન્તો ‘‘સિક્ખાપદેસુ તં તં સિક્ખાપદં સમાદિયિત્વા સિક્ખથા’’તિ અત્થમાહ. સિક્ખાપદમેવ હિ સમાદાતબ્બં સિક્ખિતબ્બઞ્ચાતિ અધિપ્પાયો. યં કિઞ્ચિ સિક્ખાકોટ્ઠાસેસૂતિ સિક્ખાકોટ્ઠાસેસુ મૂલપઞ્ઞત્તિઅનુપઞ્ઞતિસબ્બત્થપઞ્ઞત્તિપદેસપઞ્ઞત્તિઆદિભેદં યં કિઞ્ચિ સિક્ખિતબ્બં પટિપજ્જિતબ્બં પૂરેતબ્બં સીલં. તં પન દ્વારવસેન દુવિધમેવાતિ આહ ‘‘કાયિકં વાચસિકઞ્ચા’’તિ. ઇમસ્મિં અત્થવિકપ્પે સિક્ખાપદેસૂતિ આધારે ભુમ્મં સિક્ખાભાગેસુ કસ્સચિ વિસું અગ્ગહણતો. તેનાહ ‘‘તં સબ્બ’’ન્તિ.

૬૫. કસ્મા આરદ્ધન્તિ (અ. નિ. ટી. ૩.૧૦.૭૧-૭૪) દેસનાય કારણપુચ્છા. સીલાનિસંસદસ્સનત્થન્તિ પયોજનનિદ્દેસો. કો અત્થો ક્વ અત્થો ક્વ નિપાતિતાતિ? નયિદમેવં દટ્ઠબ્બં. સીલાનિસંસદસ્સનત્થન્તિ હિ એત્થ બ્યતિરેકતો યં સીલાનિસંસસ્સ અદસ્સનં, તં ઇમિસ્સા દેસનાય કારણન્તિ કસ્મા આરદ્ધન્તિ વિનેય્યાનં સીલાનિસંસસ્સ અદસ્સનતોતિ અત્થતો આપન્નો એવ હોતીતિ. તેનાહ ‘‘સચેપી’’તિઆદિ. સીલાનિસંસદસ્સનત્થન્તિ પન ઇમસ્સ અત્થં વિવરિતું ‘‘તેસ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. આનિસંસોતિ ઉદયો. ‘‘સીલવા સીલસમ્પન્નો કાયસ્સ ભેદા પરં મરણા સુગતિં સગ્ગલોકં ઉપપજ્જતી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૫૦; ૩.૩૧૬; અ. નિ. ૫.૨૧૩; મહાવ. ૨૮૫) પન વિપાકફલમ્પિ ‘‘આનિસંસો’’તિ વુત્તં. કો વિસેસોતિ કો ફલવિસેસો. કા વડ્ઢીતિ કો અબ્ભુદયો. વિજ્જમાનોપિ ગુણો યાથાવતો વિભાવિતો એવ અભિરુચિં ઉપ્પાદેતિ, ન અવિભાવિતો, તસ્મા એકન્તતો આનિસંસકિત્તનં ઇચ્છિતબ્બમેવાતિ દસ્સેતું વિસકણ્ટકવાણિજો ઉદાહટો.

તત્થ ગુળો નામ ઉચ્છુરસં પચિત્વા ચુણ્ણાદીહિ મિસ્સિત્વા સમ્પિણ્ડને પિણ્ડીભૂતં. ફાણિતં અપિણ્ડિતં દ્રવીભૂતં. ખણ્ડં ભિજ્જનક્ખમં. સક્ખરા નામ ફલિકસદિસા. સક્ખરાદીનિતિ આદિ-સદ્દેન મચ્છણ્ડિકાનં સઙ્ગહો. તસ્મિં કાલે ગુળાદીસુ વિસકણ્ટકવોહારો અપચ્ચન્તદેસે પચુરોતિ ‘‘પચ્ચન્તગામં ગન્ત્વા’’તિ વુત્તં. દારકે ચ પલાપેસું ‘‘વિસકણ્ટકં મા ગણ્હન્તૂ’’તિ.

પિયોતિ પિયાયિતબ્બો. પિયસ્સ નામ દસ્સનં એકન્તતો અભિનન્દિતબ્બં હોતીતિ આહ ‘‘વિયચક્ખૂહિ સમ્પસ્સિતબ્બો’’તિ. પીતિસમુટ્ઠાનપસન્નસોમ્મરૂપપરિગ્ગહઞ્હિ ચક્ખુ ‘‘પિયચક્ખૂ’’તિ વુચ્ચતિ. તેસન્તિ સબ્રહ્મચારીનં. મનવડ્ઢનકોતિ પીતિમનસ્સ પરિબ્રૂહનતો ઉપરૂપરિ પીતિચિત્તસ્સ ઉપ્પાદકો. ગરુટ્ઠાનિયોતિ ગરુકરણસ્સ ઠાનભૂતો. જાનં જાનાતીતિ ઞાણેન જાનિતબ્બં જાનાતિ. યથા વા અઞ્ઞે અજાનન્તાપિ જાનન્તા વિય પવત્તન્તિ, ન એવમયં, અયં પન જાનન્તો એવ જાનાતિ. પસ્સં પસ્સતીતિ દસ્સનભૂતેન પઞ્ઞાચક્ખુના પસ્સિતબ્બં પસ્સતિ, પસ્સન્તો એવ વા પસ્સતિ. એવં સમ્ભાવનીયોતિ એવં વિઞ્ઞુતાય પણ્ડિતભાવેન સમ્ભાવેતબ્બો.

સીલેસ્વેવસ્સ પરિપૂરકારીતિ સીલેસુ પરિપૂરકારી એવ ભવેય્યાતિ એવં ઉત્તરપદાવધારણં દટ્ઠબ્બં. એવઞ્હિ ઇમિના પદેન ઉપરિસિક્ખાદ્વયં અનિવત્તિતમેવ હોતિ. યથા પન સીલેસુ પરિપૂરકારી નામ હોતિ, તં ફલેન દસ્સેતું ‘‘અજ્ઝત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. વિપસ્સનાધિટ્ઠાનસમાધિસંવત્તનિકતાય હિ ઇધ સીલસ્સ પારિપૂરી, ન કેવલં અખણ્ડાદિભાવમત્તં. તેનાહ ‘‘યાનિ ખો પન તાનિ અખણ્ડાનિ…પે… સમાધિસંવત્તનિકાની’’તિ. એવઞ્ચ કત્વા ઉપરિ સિક્ખાદ્વયં સીલસ્સ સમ્ભારભાવેન ગહિતન્તિ સીલસ્સેવેત્થ પધાનગ્ગહણં સિદ્ધં હોતિ. તથા હિ ચિત્તેકગ્ગતાસઙ્ખારપરિગ્ગહાનં સીલસ્સાનુરક્ખણભાવં વક્ખતિ. યં પન વક્ખતિ ‘‘સિક્ખત્તયદેસના જાતા’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૬૫), તં ઇતરાસમ્પિ સિક્ખાનં ઇધ ગહિતતામત્તં સન્ધાય વુત્તં, ન પધાનભાવેન ગહિતતં. યદિ એવં કથં સીલસ્સ અપ્પમત્તકતાવચનં. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અપ્પમત્તકં ખો પનેતં, ભિક્ખવે, ઓરમત્તક’’ન્તિ (દી. નિ. ૧.૭). તં પુથુજ્જનગોચરં સન્ધાય વુત્તં. તથા હિ તત્થ ન નિપ્પદેસતો સીલં વિભત્તં, એવં કત્વા તત્થ સીલમત્તકન્તિ મત્તગ્ગહણં સમત્થિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અનૂનેનાતિ અખણ્ડાદિભાવેન, કસ્સચિ વા અહાપનેન ઉપપન્નેન. આકારેનાતિ કરણેન સમ્પાદનેન. ચિત્તસમથેતિ ચિત્તસમાધાને. યુત્તોતિ અવિયુત્તો પસુતો. યો સબ્બેન સબ્બં ઝાનભાવનં અનનુયુત્તો, સો તં બહિ નીહરતિ નામ. યો આરભિત્વા અન્તરા સઙ્કોચં આપજ્જતિ, સો તં વિનાસેતિ નામ. યો પન ઈદિસો અહુત્વા ઝાનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરતિ, સો અનિરાકતજ્ઝાનોતિ દસ્સેન્તો ‘‘બહિ અનીહટજ્ઝાનો’’તિઆદિમાહ.

અનિચ્ચસ્સ તેભૂમકધમ્મસ્સ, અનિચ્ચન્તિ વા અનુપસ્સના અનિચ્ચાનુપસ્સના. તથા દુક્ખાનુપસ્સના અનત્તાનુપસ્સના ચ. તસ્સેવ નિબ્બિન્દનાકારેન પવત્તા અનુપસ્સના નિબ્બિદાનુપસ્સના. વિરજ્જનાકારેન પવત્તા અનુપસ્સના વિરાગાનુપસ્સના. નિરોધસ્સ અનુપસ્સના નિરોધાનુપસ્સના. પટિનિસ્સજ્જનવસેન પવત્તા અનુપસ્સના પટિનિસ્સગ્ગાનુપસ્સના. સુઞ્ઞાગારગતો ભિક્ખુ તત્થ લદ્ધકાયવિવેકતાય સમથવિપસ્સનાવસેન ચિત્તવિવેકં પરિબ્રૂહેન્તો યથાનુસિટ્ઠં પટિપત્તિયા લોકં સાસનઞ્ચ અત્તનો વિસેસાધિગમટ્ઠાનભૂતં સુઞ્ઞાગારઞ્ચ ઉપસોભયમાનો ગુણવિસેસાધિટ્ઠાનભાવાપાદનેન વિઞ્ઞૂનં અત્થતો તં બ્રૂહેન્તો નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘બ્રૂહેતા સુઞ્ઞાગારાન’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ. અયમેવ સુઞ્ઞાગારાનુબ્રૂહનવિઞ્ઞુપ્પસત્થાનં ભાજનં, ન સેનાસનપતિટ્ઠાપનન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘એકભૂમકાદિ…પે… દટ્ઠબ્બો’’તિ. સુઞ્ઞાગારગ્ગહણેન ચેત્થ અરઞ્ઞરુક્ખમૂલાદિ સબ્બં પધાનાનુયોગક્ખમં સેનાસનં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

તણ્હાવિચરિતદેસનાતિ ‘‘અજ્ઝત્તિકસ્સ ઉપાદાયા’’તિ (વિભ. ૯૩૭) આદિનયપ્પવત્તં તણ્હાવિચરિતસુત્તં. તણ્હાપદટ્ઠાનત્તાતિ તણ્હાસન્નિસ્સયત્તા. ન હિ તણ્હાવિરહિતા માનદિટ્ઠિપવત્તિ અત્થિ. માનદિટ્ઠિયો ઓસરિત્વાતિ દસ્સેતબ્બતાય માનદિટ્ઠિયો ઓગાહેત્વાતિ અત્થો. ગહણત્થમેવ હિ દેસેતબ્બધમ્મસ્સ દેસનાય ઓસરણં. તણ્હામાનદિટ્ઠિયો પપઞ્ચત્તયં સત્તસન્તાનસ્સ સંસારે પપઞ્ચનતો અનુપ્પબન્ધનવસેન વિત્થારણતો. સીલપદટ્ઠાનત્તાતિ સીલાધિટ્ઠાનત્તા.

અધિચિત્તસિક્ખા વુત્તાતિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. વિપસ્સનાવસેન સુઞ્ઞાગારવડ્ઢનેતિ યોજના. દ્વેપિ સિક્ખાતિ અધિચિત્તાધિપઞ્ઞાસિક્ખા. સઙ્ગહેત્વાતિ અધિસીલસિક્ખાય સદ્ધિં સઙ્ગહેત્વા વુત્તા. યદિ એવમયં સિક્ખત્તયદેસના જાતાતિ સિક્ખત્તયાનિસંસપ્પકાસની સિયાતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. ઇન્દ્રિયસંવરો વિય પાતિમોક્ખસંવરસ્સ ચતુપારિસુદ્ધિસીલસ્સ આરક્ખભૂતા ચિત્તેકગ્ગતા વિપસ્સના ચ ઇધ ગહિતાતિ તદુભયં અપ્પધાનં, સીલમેવ પન પધાનભાવેન ગહિતન્તિ વેદિતબ્બં. તેનાહ ‘‘સીલાનુરક્ખિકા એવા’’તિઆદિ.

બલવતરસુખન્તિ સમુપ્પન્નબ્યાધિદુક્ખતો બલવતરં, તં અભિભવિતું સમત્થં ઝાનસુખં ઉપ્પજ્જતિ. બલવમમત્તં હોતિ, તેન દળ્હઅત્તસિનેહેન વિલુત્તહદયો કુસલધમ્મે છડ્ડેન્તો સો તથારૂપેસુ…પે… પોસેતા હોતિ. બલવમમત્તં વા સિનેહો ન હોતિ ‘‘સુદ્ધો સઙ્ખારપુઞ્જો’’તિ યાથાવદસ્સનેન અહંકારમમંકારાભાવતો. દુબ્ભિક્ખભયે ખુદાભિભવં સન્ધાયાહ ‘‘સચેપિસ્સ અન્તાનિ બહિ નિક્ખમન્તી’’તિ. બ્યાધિભયં સન્ધાયાહ ‘‘ઉસ્સુસ્સતિ વિસુસ્સની’’તિ. આદિ-સદ્દેન ગહિતં ચોરભયં સન્ધાયાહ ‘‘ખણ્ડાખણ્ડિકો વા’’તિ. ઉભયસ્સાતિ સમથવિપસ્સનાદ્વયસ્સ. એત્થ ચ ‘‘અજ્ઝત્તં ચેતો…પે… સુઞ્ઞાગારાન’’ન્તિ ઇમેહિ વિસેસનિબ્બેધભાગિયભાવાપાદનેન સીલં રક્ખિતું સમત્થા એવ ચિત્તેકગ્ગતાવિપસ્સના ગહિતા. યસ્મા પરતો ઝાનવિમોક્ખફલાભિઞ્ઞાણઅધિટ્ઠાનભાવો સીલસ્સ ઉદ્ધટો, તસ્મા તસ્સ ભિય્યોપિ સમ્ભારભૂતા એવ ચિત્તેકગ્ગતા વિપસ્સના તત્થ તત્થ ગહિતાતિ વેદિતબ્બા.

સીલાદીતિ આદિ-સદ્દેન યથાવુત્તચિત્તેકગ્ગતાવિપસ્સના સઙ્ગણ્હાતિ, સીલસ્સ વા મૂલકારણભૂતં સબ્બં કમ્મસ્સકતઞાણઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ કમ્મપથસમ્માદિટ્ઠિં વા. સીલઞ્હિ તદઞ્ઞમ્પિ પુઞ્ઞકિરિયાવત્થુ તેનેવ પરિસોધિતં મહપ્ફલં હોતિ મહાનિસંસન્તિ. લાભી અસ્સન્તિ લાભા સાય સંવરણસીલપરિપૂરણં પાળિયં આગતં કિમીદિસં ભગવા અનુજાનાતીતિ? ન ભગવા સભાવેન ઈદિસં અનુજાનાતિ, મહાકારુણિકતાય પન પુગ્ગલજ્ઝાસયેન એવં વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ન ચેત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઘાસેસનં છિન્નકથો ન વાચં પયુત્તં ભણેતિ છિન્નકથો મૂગો વિય હુત્વા ઓભાસપરિકથાનિમિત્તવિઞ્ઞત્તિપયુત્તં ઘાસેસનં વાચં ન ભણે ન કથેય્યાતિ અત્થો. પુગ્ગલજ્ઝાસયવસેનાતિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો ‘‘યેસઞ્હી’’તિઆદિમાહ. રસો સભાવભૂતો આનિસંસો રસાનિસંસો.

પચ્ચયદાનકારાતિ ચીવરાદિપચ્ચયવસેન દાનકારા. ‘‘દેવાનં વા’’તિ વુત્તવચનં પાકટીકાતુમાહ ‘‘દેવાપી’’તિઆદિ. ‘‘પઞ્ચિમે ગહપતયો આનિસંસા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૧૫૦) અનિસંસસદ્દો ફલપરિયાયોપિ હોતીતિ આહ ‘‘ઉભયમેતં અત્થતો એક’’ન્તિ.

સસ્સુસસુરા ચ તપ્પક્ખિકા ચ સસ્સુસસુરપક્ખિકા. તે ઞાતિયોનિસમ્બન્ધેન આવાહવિવાહસમ્બન્ધવસેન સમ્બન્ધા ઞાતી. સાલોહિતાતિ યોનિસમ્બન્ધવસેન. એકલોહિતસમ્બદ્ધાતિ એકેન સમાનેન લોહિતસમ્બન્ધેન સમ્બદ્ધા. પેચ્ચભાવં ગતાતિ પેતૂપપત્તિવસેન નિબ્બત્તિં ઉપગતા. તે પન યસ્મા ઇધ કતકાલકિરિયા કાલેન કતજીવિતુપચ્છેદા હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘કાલકતા’’તિ. પસન્નચિત્તોતિ પસન્નચિત્તકો. કાલકતો પિતા વા માતા વા પેતયોનિં ઉપપન્નોતિ અધિકારતો વિઞ્ઞાયતીતિ વુત્તં ‘‘મહાનિસંસમેવ હોતી’’તિ, તસ્સ તથા સીલસમ્પન્નત્તાતિ અધિપ્પાયો. અરિયભાવે પન સતિ વત્તબ્બમેવ નત્થિ. તેનાહ ‘‘અનેકાનિ કપ્પસતસહસ્સાની’’તિઆદિ. બહુકારન્તિ બહુપકારં. ઉપસઙ્કમનન્તિ અભિવાદનાદિવસેન ઉપગમનં. પયિરુપાસનન્તિ ઉપટ્ઠાનન્તિ.

૬૬. અજ્ઝોત્થરિતાતિ મદ્દિતા. ઉક્કણ્ઠાતિ રિઞ્ચના અનભિરતિ અનનુયોગો. સીલવા ભિક્ખુ અત્તનો સીલખણ્ડભયેન સમાહિતો વિપસ્સકો ચ પચ્ચયઘાતેન અરતિયા રતિયા ચ સહિતા અભિભવિતાવ હોતીતિ આહ ‘‘સીલાદિગુણયુત્તેનેવા’’તિઆદિ.

ચિત્તુત્રાસો ભાયતીતિ ભયં. આરમ્મણં ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં. પુરિમવારસદિસત્તા વુત્તનયમેવાતિ અતિદિસિત્વાપિ પુન તં દસ્સેતું ‘‘સીલાદિગુણયુત્તો હી’’તિઆદિ વુત્તં. થેરસ્સ હેટ્ઠા નિસિન્નત્તા દેવતાય દારકા સકભાવેન સણ્ઠાતું સુખેન વત્તિતું અસક્કોન્તા અસમત્થા.

અધિકં ચેતોતિ અભિચેતો, ઉપચારજ્ઝાનચિત્તં. તસ્સ પન અધિકતા પાકતિકકામાવચરચિત્તેહિ સુન્દરતાય સપટિપક્ખતો વિસુદ્ધિયા ચાતિ આહ ‘‘અભિક્કન્તં વિસુદ્ધિચિત્ત’’ન્તિ. અધિચિત્તન્તિ સમાધિમાહ, સો ચ ઉપચારસમાધિ દટ્ઠબ્બો. વિવેકજં પીતિસુખં, સમાધિજં પીતિસુખં, અપીતિજં ઝાનસુખં, સતિપારિસુદ્ધિજં ઝાનસુખન્તિ ચતુબ્બિધમ્પિ ઝાનસુખં પટિપક્ખતો નિક્ખન્તતં ઉપાદાય ‘‘નેક્ખમ્મસુખ’’ન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘નેક્ખમ્મસુખં વિન્દન્તી’’તિ. ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે સમાપજ્જિતું સમત્થોતિ ઇમિના તેસુ ઝાનેસુ સમાપજ્જનવસીભાવમાહ, ‘‘નિકામલાભી’’તિ પન વચનતો આવજ્જનાધિટ્ઠાનપચ્ચવેક્ખણવસિયોપિ વુત્તા એવાતિ વેદિતબ્બા. સુખેનેવ પચ્ચનીકધમ્મે વિક્ખમ્ભેત્વાતિ એતેન તેસં ઝાનસુખખિપ્પાભિઞ્ઞતઞ્ચ દસ્સેતિ. વિપુલાનન્તિ વેપુલ્લં પાપિતાનં. ઝાનાનં વિપુલતા નામ સુભાવિતભાવેન ચિરતરપ્પત્તિ, સા ચ પરિચ્છેદાનુરૂપાવ ઇચ્છિતબ્બ્બાતિ ‘‘વિપુલાન’’ન્તિ વત્વા ‘‘યથાપરિચ્છેદેયેવ વુટ્ઠાતું સમત્થોતિ વુત્તંહોતી’’તિ આહ. પરિચ્છેદકાલઞ્હિ અપ્પત્વાવ વુટ્ઠહન્તો અકસિરલાભી ન હોતિ યાવદિચ્છકં પવત્તેતું અસમત્થત્તા. ઇદાનિ તેયેવ યથાવુત્તે સમાપજ્જનાદિવસીભાવે બ્યતિરેકવસેન વિભાવેતું ‘‘એકચ્ચો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ લાભીયેવ હોતીતિ ઇદં પટિલદ્ધમત્તસ્સ ઝાનસ્સ વસેન વુત્તં. તથાતિ ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે. પારિબન્ધિકેતિ વસીભાવસ્સ પચ્ચનીકધમ્મે. ઝાનાધિગમસ્સ પન પચ્ચનીકધમ્મા પગેવ વિક્ખમ્ભિતા, અઞ્ઞથા ઝાનાધિગમો એવ ન સિયા. કિચ્છેન વિક્ખમ્ભેતીતિ કિચ્છેન વિસોધેતિ. કામાદીનવપચ્ચવેક્ખણાદીહિ કામચ્છન્દાદીનં વિય અઞ્ઞેસમ્પિ સમાધિપારિબન્ધિકાનં દૂરસમુસ્સારણં ઇધ વિક્ખમ્ભનં વિસોધનઞ્ચાતિ વેદિતબ્બં. નાળિકાયન્તન્તિ કાલમાનનાળિકાયન્તં આહ.

વિસેસેન રૂપાવચરચતુત્થજ્ઝાનં સબ્બસો વસીભાવાપાદિતં અભિઞ્ઞાપાદકન્તિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘અભિઞ્ઞાપાદકે ઝાને વુત્તે’’તિ. અરૂપજ્ઝાનમ્પિ પન અધિટ્ઠાનતાય પાદકમેવ ચુદ્દસધા ચિત્તપરિદમનેન વિના તદભાવતો. ‘‘એવમભિઞ્ઞાપાદકે રૂપાવચરજ્ઝાને વુત્તે રૂપાવચરતાય કિઞ્ચાપિ અભિઞ્ઞાનં લોકિયવારો આગતો’’તિ અયઞ્હેત્થ અધિપ્પાયો. નન્તિ અભિઞ્ઞાવારં. ચત્તારિ…પે… અરિયમગ્ગા સીલાનં આનિસંસો સમ્પન્નસીલસ્સેવ લાભતો. પરિયાદિયિત્વાતિ ગહેત્વા.

અઙ્ગસન્તતાયાતિ નીવરણાદીનં પચ્ચનીકધમ્માનં સુદૂરતરભાવેન ઝાનઙ્ગાનં વૂપસન્તતાય, નિબ્બુતસબ્બદરથપરિળાહતાયાતિ અત્થો, યતો તેસં ઝાનાનં પણીતતરાદિભાવો. આરમ્મણસન્તતાયાતિ રૂપપટિઘાદિવિગમનેન સણ્હસુખુમાદિભાવપ્પત્તસન્તભાવેન. યદગ્ગેન હિ નેસં ભાવનાભિસમયસબ્ભાવિતસણ્હસુખુમાકારાનિ આરમ્મણાનિ સન્તાનિ, તદગ્ગેન ઝાનઙ્ગાનં સન્તતા વેદિતબ્બા. આરમ્મણસન્તતાય સન્તતા લોકુત્તરધમ્મારમ્મણાહિ પચ્ચવેક્ખણાહિ દીપેતબ્બા. વિમુત્તા વિસેસેન મુત્તા. યે હિ ઝાનધમ્મા તથાપવત્તપુબ્બભાગભાવનાહિ તબ્બિસેસતાય સાતિસયં પટિપક્ખધમ્મેહિ વિમુત્તિવસેન પવત્તન્તિ, તતો એવ તથાવિમુત્તતાય પિતુ અઙ્કે વિસ્સટ્ઠઅઙ્ગપચ્ચઙ્ગો વિય કુમારો નિરાસઙ્કભાવેન આરમ્મણે અધિમુત્તા ચ પવત્તન્તિ, તે વિમોક્ખાતિ વુચ્ચન્તિ. તેનાહ ‘‘વિમોક્ખાતિ પચ્ચનીકધમ્મેહિ વિમુત્તત્તા આરમ્મણે ચ અધિમુત્તત્તા’’તિ. યદિપિ આરમ્મણસમતિક્કમવસેન પત્તબ્બાનિ આરુપ્પાનિ, ન અઙ્ગાતિક્કમવસેન, તથાપિ યસ્મા આરમ્મણે અવિરત્તસ્સ ઝાનસમતિક્કમો ન હોતિ, સમતિક્કન્તેસુ ચ ઝાનેસુ આરમ્મણં સમતિક્કન્તમેવ હોતિ, તસ્મા આરમ્મણસમતિક્કમં અવત્વા ‘‘રૂપાવચરજ્ઝાને અતિક્કમિત્વા’’તિ ઇચ્ચેવ વુત્તં. અતિક્કમ્મ રૂપેતિ પાળિયં ‘‘સમ્પાદેતબ્બા, પસ્સિતબ્બા’’તિ વા કિઞ્ચિ પદં ઇચ્છિતબ્બં, અસુતપરિકપ્પનેન પન પયોજનં નત્થીતિ ‘‘સન્તાતિ પદસમ્બન્ધો’’તિ વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા તેન વિરાગભાવેન તેસં સન્તતાતિ અયમ્પિ અત્થો વિભાવિતો હોતિ. રૂપજ્ઝાનાદીનં વિય નત્થિ એતેસં આરમ્મણભૂતં વા ફલભૂતં વા રૂપન્તિ અરૂપા. અરૂપા એવ આરુપ્પા. તેનાહ ‘‘આરમ્મણતો ચ વિપાકતો ચ રૂપવિરહિતા’’તિ. નામકાયેનાતિ સહજાતનામસમૂહેન.

૬૭. સંયોજેન્તીતિ બન્ધન્તિ. કેહીતિ આહ ‘‘ખન્ધગતી’’તિઆદિ. અસમુચ્છિન્નરાગાદિકસ્સ હિ ખન્ધાદીનં આયતિં ખન્ધાદીહિ સમ્બન્ધો, સમુચ્છિન્નરાગાદિકસ્સ પન તં નત્થિ કતાનમ્પિ કમ્માનં અસમત્થભાવાપત્તિતોતિ. રાગાદીનં અન્વયતો ચ સંયોજનટ્ઠો સિદ્ધોતિ આહ ‘‘ખન્ધગતિ…પે… વુચ્ચન્તી’’તિ. પરિક્ખયેનાતિ સમુચ્છેદેન સબ્બસો આયતિં અનુપ્પજ્જનેન. પટિપક્ખધમ્માનં અનવસેસતો સવનતો પીળનતો સોતો, અરિયમગ્ગોતિ આહ ‘‘સોતોતિ ચ મગ્ગસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ. તં સોતં આદિતો પન્નો અધિગચ્છીતિ સોતાપન્નો, અટ્ઠમકો. તેનાહ ‘‘તંસમઙ્ગીપુગ્ગલસ્સા’’તિ, પઠમમગ્ગક્ખણે પુગ્ગલસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ઇધ પન પન્ન-સદ્દો ‘‘ફલસચ્છિકિરિયાય પટિપન્નો’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૮.૫૯) વિય વત્તમાનકાલિકોતિ આહ ‘‘મગ્ગેન ફલસ્સ નામં દિન્ન’’ન્તિ. અભીતકાલિકત્તે પન સરસતોવ નામલાભો સિયા. વિરૂપં સદુક્ખં સઉપાયાસં નિપાતેતીતિ વિનિપાતો, અપાયદુક્ખે ખિપનકો. ધમ્મોતિ સભાવો. તેનાહ ‘‘અત્તાન’’ન્તિઆદિ. કસ્માતિ અવિનિપાતધમ્મતાય કારણં પુચ્છતિ. અપાયં ગમેન્તીતિ અપાયગમનીયા. સમ્બુજ્ઝતીતિ સમ્બોધિ, અરિયમગ્ગો. સો પન પઠમમગ્ગસ્સ અધિગતત્તા અવસિટ્ઠો એવ અધિગન્ધબ્બભાવેન ઇચ્છિતબ્બોતિ આહ ‘‘ઉપરિમગ્ગત્તય’’ન્તિ.

વણ્ણભણનત્થં વુત્તાનિ,ન પહાતબ્બાનીતિ અધિપ્પાયો. ઓળારિકાનં રાગાદીનં સમુચ્છિન્દનવસેન પવત્તમાનો દુતિયમગ્ગો અવસિટ્ઠાનં તેસં તનુભાવાપત્તિયા ઉપ્પન્નો નામ હોતીતિ વુત્તં ‘‘રાગદોસમોહાનં તનુત્તા’’તિ. અધિચ્ચુપ્પત્તિયાતિ કદાચિ કરહચિ ઉપ્પજ્જનેન. પરિયુટ્ઠાનમન્દતાયાતિ સમુદાચારમુદુતાય. અભિણ્હં ન ઉપ્પજ્જન્તિ તજ્જસ્સ અયોનિસોમનસિકારસ્સ અનિબદ્ધભાવતો. મન્દમન્દા ઉપ્પજ્જન્તિ વિપલ્લાસાનં તપ્પચ્ચયાનઞ્ચ મોહમાનાદીનં મુદુતરભાવતો. બહલાવ ઉપ્પજ્જન્તિ વત્થુપટિસેવનતોતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘તથા હી’’તિઆદિ.

સકિં આગમનધમ્મોતિ પટિસન્ધિવસેન સકિંયેવ આગમનસભાવો. એકવારંયેવ…પે… આગન્ત્વાતિ ઇમિના પઞ્ચસુ સકદાગામીસુ ચત્તારો વજ્જેત્વા એકોયેવ ગહિતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યોપિ હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ય્વાયં પઞ્ચમકો સકદાગામી ‘‘ઇધ મગ્ગં ભાવેત્વા દેવલોકે નિબ્બત્તો, તત્થ યાવતાયુકં ઠત્વા પુન ઇધૂપપજ્જિત્વા પરિનિબ્બાયતી’’તિ વુત્તો, તસ્સ એકબીજિના સદ્ધિં કિં નાનાકરણન્તિ? એકબીજિસ્સ એકા પટિસન્ધિ, સકદાગામિસ્સ દ્વે પટિસન્ધિયોતિ ઇદં તેસં નાનાકરણં. યસ્સ હિ સોતાપન્નસ્સ એકંયેવ ખન્ધબીજં, ન એકં અત્તભાવગ્ગહણં, સો એકબીજીતિ.

હેટ્ઠાતિ ‘‘અમહગ્ગતભૂમિય’’ન્તિ હેટ્ઠા સમ્બન્ધનેન. હેટ્ઠાભાગસ્સ હિતાતિ હેટ્ઠાભાગિયા, તેસં. તાનીતિ ઓરબ્ભાગિયસંયોજનાનિ. કામાવચરે નિબ્બત્તતિયેવ અજ્ઝત્તં સંયોજનત્તા. તથા હેસ દૂરતોપિ આવત્તિધમ્મો એવાતિ દસ્સેતું ગિલબળિસમચ્છાદયો ઉપમાભાવેન વુત્તા. ઓપપાતિકોતિ ઇમિના ગબ્ભવાસદુક્ખાભાવમાહ. તત્થ પરિનિબ્બાયીતિ ઇમિના સેસદુક્ખાભાવં. તત્થ પરિનિબ્બાનતા ચસ્સ કામલોકે ખન્ધબીજસ્સ અપુનારોહવસેનેવાતિ દસ્સેતું ‘‘અનાવત્તિધમ્મો’’તિ વુત્તં.

૬૮. કેવલાતિ લોકિયાભિઞ્ઞાહિ અસમ્મિસ્સા. લોકિયપઞ્ચાભિઞ્ઞાયોપિ સીલાનં આનિસંસો તદવિનાભાવતો. તાપિ દસ્સેતું આકઙ્ખેય્ય ચે…પે… એવમાદિમાહાતિ યોજના. આસવાનં અનવસેસપ્પહાનતો અરહત્તમગ્ગોયેવ વિસેસતો ‘‘આસવક્ખયો’’તિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ વુત્તં ‘‘આસવક્ખયે કથિતે’’તિ, અઞ્ઞથા સબ્બાપિ છળભિઞ્ઞા આસવક્ખયો એવાતિ. ઇમેસં ગુણાનન્તિ લોકિયાભિઞ્ઞાનં. યથા પુરિસસ્સ મુણ્ડિતં સીસં સિખાવિરહિતત્તા ન સોભતિ, એવં દેસનાય સીસભૂતાપિ અગ્ગમગ્ગકથા લોકિયાભિઞ્ઞારહિતા ન સોભતીતિ આહ ‘‘અયં કથા મુણ્ડાભિઞ્ઞાકથા નામ ભવેય્યા’’તિ. ઇદ્ધિવિકુબ્બનાતિ ઇદ્ધિ ચ વિકુબ્બના ચ. વિકુબ્બનગ્ગહણેન ચેત્થ વિકુબ્બનિદ્ધિમાહ, ઇદ્ધિગ્ગહણેન તદઞ્ઞં સબ્બઞ્ચ અભિઞ્ઞાકિચ્ચં. યુત્તટ્ઠાનેયેવાતિ લોકિયાભિઞ્ઞાનં નિબ્બત્તનસ્સ વિય દેસનાય યુત્તટ્ઠાનેયેવ. એતેન ન કેવલં દેસનક્કમેનેવાયં દેસના, અથ ખો પટિપત્તિક્કમેનપીતિ દસ્સેતિ. વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૩૬૯) વુત્તા, તસ્મા તત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

૬૯. આસવાનં ખયાતિ હેટ્ઠિમમગ્ગેન ખેપિતાવસિટ્ઠાનં આસવાનં અરહત્તમગ્ગેન સમુચ્છિન્દનતો. યસ્મા અરહત્તમગ્ગો ન કેવલં આસવેયેવ ખેપેતિ, અથ ખો અવસિટ્ઠે સબ્બકિલેસેપિ, તસ્મા આહ ‘‘સબ્બકિલેસાનં ખયા’’તિ. લક્ખણમત્તઞ્હેત્થ આસવગ્ગહણં, આસવાનં આરમ્મણભાવસ્સપિ અનુપગમનતો અનાસવં. યસ્મા પન તત્થ આસવાનં લેસોપિ નત્થિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘આસવવિરહિત’’ન્તિ. સમાધિ વુત્તો ચેતોસીસેન યથા ‘‘ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩, ૧૯૨; પેટકો. ૨૨; મિ. પ. ૨.૧.૯) અધિપ્પાયો. રાગતો વિમુત્તત્તા અવિજ્જાય વિમુત્તત્તાતિ ઇદં ઉજુવિપચ્ચનીકપટિપ્પસ્સદ્ધિદસ્સનં દટ્ઠબ્બં, ન તદઞ્ઞેસં પાપધમ્માનં અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધત્તા. ઇદાનિ તમેવ સમાધિપઞ્ઞાનં રાગાવિજ્જાપટિપક્ખતં આગમેન દસ્સેતું ‘‘વુત્તં ચેત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સમથફલન્તિ સમથસ્સ ફલં લોકિયસમથભાવનાય હિ વિપસ્સનાગતાય આહિતફલસ્સ લોકુત્તરસમથસ્સ સરિક્ખકફલો ચેતોવિમુત્તિ. વિપસ્સનાફલન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. અત્તનોયેવાતિ સુતમયઞાણાદિના વિય પરપચ્ચયતં નયગ્ગાહઞ્ચ મુઞ્ચિત્વા પરતોઘોસાનુગતભાવનાધિગમભૂતતાય અત્તનોયેવ પઞ્ઞાય પચ્ચક્ખં કત્વા સયમ્ભુઞાણભૂતાયાતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અપરપ્પચ્ચયેન ઞત્વા’’તિ.

સબ્બમ્પિ તન્તિ સબ્બમ્પિ સત્તરસવિધં તં યથાવુત્તં સીલાનિસંસં. યથા આનિસંસવન્તે સમ્મદેવ સમ્પાદિતે તદાનિસંસા દસ્સિતા એવ હોન્તિ તદાયત્તભાવતો, એવં આનિસંસપધાનયોગ્યભાવેન દસ્સિતે તદાનિસંસા દસ્સિતા એવ હોન્તીતિ આહ ‘‘સમ્પિણ્ડેત્વા દસ્સેન્તો’’તિ. વુત્તસ્સેવ અત્થસ્સ પુનવચનં નિગમનન્તિ વુત્તં ‘‘નિગમનં આહા’’તિ. પુબ્બેતિ દેસનારમ્ભે. એવં વુત્તન્તિ ‘‘સમ્પન્નસીલા’’તિ એવમાદિના આકારેન વુત્તં. ઇદં સબ્બમ્પીતિ ઇદં ‘‘સમ્પન્નસીલા’’તિઆદિકં સબ્બમ્પિ વચનં. એતં પટિચ્ચાતિ એતં સમ્પન્નસીલસ્સ ભિક્ખુનો યથાવુત્તસત્તરસવિધાનિસંસભાગિતં સન્ધાય વુત્તં. ઇદમેવ હિ ‘‘ઇતિ યં તં વુત્તં, ઇદમેતં પટિચ્ચ વુત્ત’’ન્તિ વચનં સન્ધાય ‘‘સબ્બમ્પિ તં સીલાનિસંસં સમ્પિણ્ડેત્વા દસ્સેન્તો’’તિ વુત્તં. એત્થઆદિતો છહિ આનિસંસેહિ પરિત્તભૂમિકા સમ્પત્તિ ગહિતા, તદન્તરં પઞ્ચહિ લોકિયાભિઞ્ઞાહિ ચ મહગ્ગતભૂમિકા, ઇતરેહિ લોકુત્તરભૂમિકાતિ એવં ચતુભૂમિકસમ્પદાનિસંસસીલં નામેતં મહન્તં મહાનુભાવં, તસ્મા તંસમ્પાદને સક્કચ્ચકારિતા અપ્પમત્તેન ભવિતબ્બં.

આકઙ્ખેય્યસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.