૪. ભયભેરવસુત્તવણ્ણના

૩૪. એવં મે સુતન્તિ ભયભેરવસુત્તં. કો નિક્ખેપો? કેચિ તાવ એવમાહુ ‘‘પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપો’’તિ. દુવિધા હિ પુચ્છા પાકટાપાકટભેદતો. તત્થ યસ્સા દેસનાય નિમિત્તભૂતો ઞાતું ઇચ્છિતો અત્થો કિં-સદ્દપુબ્બકેન પકાસીયતિ, સા પાકટા પુચ્છા યથા ‘‘કિંસૂધ વિત્તં પુરિસસ્સ સેટ્ઠ’’ન્તિ એવમાદિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૩). યસ્સા પન દેસનાય નિમિત્તભૂતો ઞાતું ઇચ્છિતો અત્થો કિં-સદ્દરહિતેન કેવલેનેવ સદ્દપયોગેન પકાસીયતિ, સા અપાકટા પુચ્છા. ઞાતું ઇચ્છિતો હિ અત્થો ‘‘પઞ્હા, પુચ્છા’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્માયેવ ઇધ ‘‘યે મે ભો ગોતમા’’તિઆદિકા અપાકટાતિ ‘‘પુચ્છાવસિકો નિક્ખેપો’’તિ. તયિદં અકારણં, યસ્મા સો બ્રાહ્મણો ‘‘યેમે ભો ગોતમા’’તિઆદીનિ વદન્તો ન તત્થ કઙ્ખી વિચિકિચ્છી સંસયમાપન્નો અવોચ, અથ ખો અત્તના યથાનિચ્છિતમત્થં ભગવતિ પસાદભાવબહુમાનં પવેદેન્તો કથેસિ. તેનાહ ‘‘ભગવતિ પસાદં અલત્થા’’તિઆદિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૩૪). વિહારેતિ વિહારકે નિવાસે. અવિચ્છિન્નેયેવાતિ પવત્તમાનેયેવ. પદદ્વયસ્સપિ વસન્તે એવાતિ અત્થો. એતં પુરોહિતટ્ઠાનં ઉણ્હીસાદિકકુધભણ્ડેહિ સદ્ધિં લદ્ધં, તથા ચ ‘‘અસ્સ રઞ્ઞા દિન્ન’’ન્તિ વદન્તિ. તેનાહ ‘‘તં તસ્સ રઞ્ઞા દિન્ન’’ન્તિ. બ્રહ્મન્તિ વેદં. સો પન મન્તબ્રહ્મકપ્પવસેન તિવિધો. તત્થ મન્તા પધાનં મૂલભાવતો, યે અટ્ઠકાદીહિ પવુત્તા, ઇતરે તન્નિસ્સયેન જાતા, તેન તેસંયેવ ગહણં ‘‘મન્તે સજ્ઝાયતી’’તિ. તે હિ ગુત્તભાસિતબ્બતાય ‘‘મન્તા’’તિ વુચ્ચન્તિ. ઇદમેવ હીતિ અવધારણેન ‘‘બ્રહ્મતો જાતા’’તિઆદિકં નિરુત્તિં પટિક્ખિપતિ.

યેન વા કારણેનાતિ (સારત્થ. ટી. વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણનાયં ૨; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧; અ. નિ. ટી. ૨.૨.૧૬) હેતુમ્હિ ઇદં કરણવચનં. હેતુઅત્થો હિ કિરિયાકારણં, ન કરણં વિય કિરિયત્થો, તસ્મા નાનપ્પકારગુણવિસેસાધિગમત્થા ઇધ ઉપસઙ્કમનકિરિયાતિ ‘‘અન્નેન વસતી’’તિઆદીસુ વિય હેતુઅત્થમેવેતં કરણવચનં યુત્તં, ન કરણત્થં તસ્સ અયુજ્જમાનત્તાતિ વુત્તં ‘‘યેન વા કારણેના’’તિઆદિ. ભગવતો સતતપ્પવત્તનિરતિસયસાદુવિપુલામતરસસદ્ધમ્મફલતાય સાદુફલનિચ્ચફલિતમહારુક્ખેન ભગવા ઉપમિતો, સાદુફલૂપભોગાધિપ્પાયગ્ગહણેનેવ હિ મહારુક્ખસ્સ સાદુફલતા ગહિતાતિ.

ઉપસઙ્કમીતિ ઉપસઙ્કન્તો. સમ્પત્તુકામતાય હિ કિઞ્ચિ ઠાનં ગચ્છન્તો તંતંપદેસાતિક્કમનેન ઉપસઙ્કમિ, ઉપસઙ્કન્તોતિ વા વત્તબ્બતં લભતિ. તેનાહ ‘‘ગતોતિ વુત્તં હોતી’’તિ, ઉપગતોતિ અત્થો. ઉપસઙ્કમિત્વાતિ પુબ્બકાલકિરિયાનિદ્દેસોતિ આહ ‘‘ઉપસઙ્કમનપરિયોસાનદીપન’’ન્તિ. તતોતિ યં ઠાનં પત્તો ‘‘ઉપસઙ્કમી’’તિ વુત્તો, તતો ઉપગતટ્ઠાનતો. યથા ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તોતિ (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૧૨) યથા ભગવા ‘‘કચ્ચિ તે બ્રાહ્મણ ખમનીયં, કચ્ચિ યાપનીય’’ન્તિઆદિના ખમનીયાદીનિ પુચ્છન્તો તેન બ્રાહ્મણેન સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદો અહોસિ પુબ્બભાસિતાય, તદનુકરણેન એવં સોપિ બ્રાહ્મણો ભગવતા સદ્ધિં સમપ્પવત્તમોદો અહોસીતિ યોજના. તં પન સમપ્પવત્તમોદતં ઉપમાય દસ્સેતું ‘‘સીતોદકં વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સમ્મોદિતન્તિ સંસન્દિતં. એકીભાવન્તિ સમ્મોદનકિરિયાય સમાનતં એકરૂપતં. ખમનીયન્તિ ‘‘ઇદં ચતુચક્કં નવદ્વારં સરીરયન્તં ખણભઙ્ગુરતાય સભાવતો દુસ્સહં, કચ્ચિ ખમિતું સક્કુણેય્ય’’ન્તિ પુચ્છતિ. યાપનીયન્તિ પચ્ચયાયત્તવુત્તિકં ચિરપ્પબન્ધસઙ્ખાતાય યાપનાય કચ્ચિ યાપેતું સક્કુણેય્યં. સીસરોગાદિઆબાધાભાવેન કચ્ચિ અપ્પાબાધં. દુક્ખજીવિકાભાવેન કચ્ચિ અપ્પાતઙ્કં. તંતંકિચ્ચકરણે ઉટ્ઠાનસુખતાય કચ્ચિ લહુટ્ઠાનં. તદનરૂપબલયોગતો કચ્ચિ બલં. સુખવિહારસબ્ભાવેન કચ્ચિ ફાસુવિહારો અત્થીતિ તત્થ તત્થ કચ્ચિ-સદ્દં યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો.

બલવપ્પત્તા પીતિ પીતિયેવ. તરુણપીતિ પામોજ્જં. સમ્મોદનં જનેતિ કરોતીતિ સમ્મોદનિકં, તદેવ સમ્મોદનીયન્તિ આહ ‘‘સમ્મોદજનનતો’’તિ. સમ્મોદિતબ્બતો સમ્મોદનીયન્તિ ઇમં પન અત્થં દસ્સેન્તો ‘‘સમ્મોદિતું યુત્તભાવતો’’તિ આહ. સરિતબ્બભાવતોતિ અનુસ્સરિતબ્બભાવતો. ‘‘સરણીય’’ન્તિ વત્તબ્બે દીઘં કત્વા ‘‘સારણીય’’ન્તિ વુત્તં. સુય્યમાનસુખતોતિ આપાથમધુરતં આહ, અનુસ્સરિયમાનસુખતોતિ વિમદ્દરમણીયતં. બ્યઞ્જનપરિસુદ્ધતાયાતિ સભાવનિરુત્તિભાવેન તસ્સા કથાય વચનચાતુરિયમાહ, અત્થપરિસુદ્ધતાયાતિ અત્થસ્સ નિરુપક્કિલેસતં. અનેકેહિ પરિયાયેહીતિ અનેકેહિ કારણેહિ.

અભિદૂરઅચ્ચાસન્નપટિક્ખેપેન નાતિદૂરનાચ્ચાસન્નં નામ ગહિતં, તં પન અવકંસતો ઉભિન્નં પસારિતહત્થસઙ્ઘટ્ટનેન દટ્ઠબ્બં. ગીવં પસારેત્વાતિ ગીવં પરિવત્તનવસેન પસારેત્વા.

યેમેતિ એત્થ સન્ધિવસેન ઇકારલોપોતિ દસ્સેન્તો ‘‘યે ઇમે’’તિઆદિમાહ. ઉચ્ચાકુલીનતાય જાતિવસેન અભિજાતા જાતિકુલપુત્તા. તેનાહ ‘‘ઉચ્ચાકુલપ્પસુતા’’તિ. આચારસમ્પત્તિયા અભિજાતા આચારકુલપુત્તા. તેનાહ ‘‘આચારસમ્પન્ના’’તિ. યત્થ કત્થચિ અપાકટેપિ કુલે. તેન બ્રાહ્મણેન અધિપ્પેતા ભિક્ખૂસુ દુવિધાપિ સંવિજ્જન્તીતિ આહ ‘‘ઇધ પન દ્વીહિપિ કારણેહિ કુલપુત્તાયેવા’’તિ.

સદ્ધાતિ ઇદં કરણત્થે પચ્ચત્તવચનન્તિ આહ ‘‘સદ્ધાયા’’તિ, સદ્ધાતિ વા સદ્દહિત્વાતિ અત્થો. ઇમસ્મિં પક્ખે પાળિયં ય-કારલોપેન નિદ્દેસોતિ દટ્ઠબ્બં. અગારતોતિ અગારવાસતો, ઉત્તરપદલોપેન, નિસ્સયૂપચારેન વા અયં નિદ્દેસોતિ. ભિક્ખનસીલતાદિલક્ખણો ભિક્ખુભાવો પબ્બજ્જાસહચરિતાય સદ્ધિં ભિક્ખુભાવં અન્વાચિનન્તોતિ આહ ‘‘પબ્બજ્જં ભિક્ખુભાવઞ્ચા’’તિ. કમ્મવાચાલક્ખણે પન ભિક્ખુભાવે અધિપ્પેતે સમુચ્ચયત્થો ચ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. અનગારસ્સ ભાવોતિ એતેન પબ્બજ્જાનિસ્સિતો સુવિસુદ્ધો સીલાચારગુણવિસેસો ગહિતો, કસિગોરક્ખાદિકમ્મપટિક્ખેપો ઇધ અનુપ્પાદાદીહિ વેદિતબ્બો. સેસગ્ગહણે પન સરણગમનાદિવસેન પબ્બજ્જાય, સરણગમનાદિવસેન ઉપસમ્પદાય ચ અનેકભેદત્તા આહ ‘‘સબ્બથાપી’’તિ, તેન તેન પકારેનાતિ અત્થો. પુરતોગામિતા પટિપત્તિગમનેન, ન કાયગમનેનાતિ આહ ‘‘નાયકો’’તિ, સમ્માપટિપત્તિયા નિબ્બાનસમ્પાપકોતિ અત્થો. હિતકિરિયાયાતિ દિટ્ઠધમ્મિકાદિહિતચરિયાય. ગાહણં અધિસીલાદીસુ અચ્ચન્તાય નિયોજનં, ન કથનમત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘ગાહેતા’’તિ વત્વા ‘‘સિક્ખાપેતા’’તિ આહ. દિટ્ઠાનુગતિન્તિ દિટ્ઠિયા અનુગમનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘દસ્સનાનુગતિ’’ન્તિ વત્વા સિક્ખાત્તયસઙ્ગહં ભગવતો સાસનં તેન દિટ્ઠત્તા દિટ્ઠિ, તસ્સ તસ્સેવ ખમનવસેન ખન્તિ, રુચ્ચનવસેન રુચિ, તંદિટ્ઠિખન્તિરુચિકાવ ભગવતો સાવકાતિ આહ ‘‘યંદિટ્ઠિકો’’તિઆદિ.

એસ કિર અલત્થાતિ સમ્બન્ધો. દેવપુત્તે વિયાતિઆદિ કસ્સચિ પારિજુઞ્ઞસ્સ અભાવદીપનતો ‘‘સદ્ધાયા’’તિઆદિના વુત્તસ્સ પબ્બજિતભાવસ્સ પાકટીકરણં. સદ્ધાય ઘરા નિક્ખમ્મ પબ્બજિત્વાતિ ઇદં હટ્ઠપહટ્ઠાદિભાવસ્સ કારણવચનં. ઘાસચ્છાદનપરમતાય સન્તુટ્ઠેતિ ઇદં અનુસ્સઙ્કિતાપરિસઙ્કિતતાય કારણવચનન્તિ દટ્ઠબ્બં.

એવમેતન્તિઆદિના આમેડિતવચનં સમ્પહંસનવસેન, પસાદવસેન વા કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ એવં-સદ્દો સમ્પટિચ્છનત્થો અબ્ભનુમોદનત્થો ચ વુત્તો. મમન્તિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં, નિપાતપદં વા એતં ‘‘મ’’ન્તિ ઇમિના સમાનત્થન્તિ દટ્ઠબ્બં. આદીનીતિ આદિ-સદ્દેન નજીવિકાપકતાદિં સઙ્ગણ્હાતિ ઈદિસાનંયેવાતિ સદ્ધાપબ્બજ્જાય વિભાવિતઅનભિજ્ઝાલુઆદિસભાવાનંયેવ, ન ઇતરેસં અભિજ્ઝાલુસભાવાનં. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સઙ્ઘાટિકણ્ણે ચેપિ મે, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ગહેત્વા પિટ્ઠિતો પિટ્ઠિતો અનુબન્ધો અસ્સ પદે પદં નિક્ખિપન્તો, સો ચ હોતિ અભિજ્ઝાલુ કામેસુ તિબ્બસારાગો બ્યાપન્નચિત્તો પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પો મુટ્ઠસ્સતિ અસમ્પજાનો અસમાહિતો વિબ્ભન્તચિત્તો પાકટિન્દ્રિયો, અથ ખો આરકાવ મમ અહઞ્ચ તસ્સા’’તિ (ઇતિવુ. ૯૨).

અજ્ઝોગાહેત્વા અધિપ્પેતત્થં સમ્ભવિતું સાધેતું દુક્ખાનીતિ દુરભિસમ્ભવાનિ. અટ્ઠકથાયં પન તત્થ નિવાસોયેવ દુક્ખોતિ દસ્સેતું ‘‘સમ્ભવિતું દુક્ખાનિ દુસ્સહાની’’તિ વુત્તં. અરઞ્ઞવનપત્થાનીતિ અરઞ્ઞલક્ખણપ્પત્તાનિ વનસણ્ડાનિ. વનપત્થ-સદ્દો હિ સણ્ડભૂતે રુક્ખસમૂહેપિ વત્તતીતિ અરઞ્ઞગ્ગહણં. કિઞ્ચાપીતિ અનુજાનનસમ્ભાવનત્થે નિપાતો. કિં અનુજાનાતિ? નિપ્પરિયાયતો અરઞ્ઞાભાવં ‘‘ગામતો બહિ અરઞ્ઞ’’ન્તિ. તેનાહ ‘‘નિપ્પરિયાયેના’’તિઆદિ. કિં સમ્ભાવેતિ? આરઞ્ઞકઙ્ગનિપ્ફાદકત્તં. યઞ્હિ આરઞ્ઞકઙ્ગનિપ્ફાદકં, તં વિસેસતો ‘‘અરઞ્ઞ’’ન્તિ વુત્તન્તિ. તેનેવાહ ‘‘યં તં પઞ્ચધનુસતિક’’ન્તિઆદિ. નિક્ખમિત્વા બહિઇન્દખીલાતિ ઇન્દખીલતો બહિ નિક્ખમિત્વા, તતો બહિ પટ્ઠાયાતિ અત્થો. બહિ ઇન્દખીલાતિ યત્થ દ્વે તીણિ ઇન્દખીલાનિ, તત્થ બહિદ્ધા ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય, યત્થ તં નત્થિ, તત્થ તદરહટ્ઠાનતો પટ્ઠાયાતિ વદન્તિ. યસ્મા બહિ ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય મનુસ્સૂપચારે ભયભેરવં નત્થિ, તસ્મા ઇધ નાધિપ્પેતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

ગામન્તન્તિ ગામસમીપં. અનુપચારટ્ઠાનન્તિ નિચ્ચકિચ્ચવસેન નુપચરિતબ્બટ્ઠાનં. તેનાહ ‘‘યત્થ ન કસીયતિ ન વપીયતી’’તિ. પન્તાનીતિ ઇમિના ‘‘પરિયન્તાન’’ન્તિ ઇમસ્સ પરિયાયસ્સ ઇધ પાળિયં ગહિતત્તા વુત્તં ‘‘પરિયન્તાનન્તિ ઇમમેકં પરિયાયં ઠપેત્વા’’તિ. દૂરાનન્તિ પન અયં પરિયાયો ઠપેતબ્બો સિયા તસ્સાપિ ‘‘પન્તાની’’તિ ઇમિનાવ અત્થતો ગહિતત્તા, તથા સતિ ‘‘ન મનુસ્સૂપચારાન’’ન્તિ એદિસાનમ્પિ ઠપેતબ્બતા આપજ્જતિ, તસ્મા સદ્દતો એવ ઠપનં દટ્ઠબ્બં. પવિવેકન્તિ પકારતો, પકારેહિ વા વિવેચનં, રૂપાદિપુથુત્તારમ્મણે પકારતો ગમનાદિઇરિયાપથપ્પકારેહિ અત્તનો કાયસ્સ વિવેચનં ગચ્છતોપિ તિટ્ઠતોપિ નિસજ્જતોપિ એકસ્સેવ પવત્તતિ. તેનેવ હિ વિવેચેતબ્બાનં વિવેચનાકારસ્સ ચ ભેદતો બહુવિધત્તા તે એકત્તેન ગહેત્વા ‘‘પવિવેક’’ન્તિ એકવચનેન વુત્તં. દુક્કરં પવિવેકન્તિ વા પવિવેકં કત્તું ન સુખન્તિ અત્થો. એકીભાવેતિ એકિકભાવે. દ્વયંદ્વયારામોતિ દ્વિન્નં દ્વિન્નં ભાવાભિરતો. હરન્તિ વિયાતિ સંહરન્તિ વિય વિઘાતુપ્પાદનેન. તેનાહ ‘‘ઘસન્તિ વિયા’’તિ, ભયસન્તાસુપ્પાદનેન ખાદિતું આગતા યક્ખરક્ખસપિસાચાદયો વિયાતિ અધિપ્પાયો. ઈદિસસ્સાતિ અલદ્ધસમાધિનો. તિણપણ્ણમિગાદિસદ્દેહીતિ વાતેરિતાનં તિણપણ્ણાદીનં મિગપક્ખિઆદીનઞ્ચ ભિંસનકેહિ ભેરવેહિ સદ્દેહિ વિવિધેહિ ચ અઞ્ઞેહિ ખાણુઆદીહિ યક્ખાદિઆકારેહિ ઉપટ્ઠિતેહિ ભિંસનકેહિ. એવં દુક્કરં દુરભિસમ્ભવં નામ કરોન્તો અહો અચ્છરિયા એતેતિ વિમ્હિતો.

કાયકમ્મન્તવારકથાવણ્ણના

૩૫. સોળસસુ ઠાનેસૂતિ ‘‘યે ખો કેચી’’તિઆદિના પાળિયં વક્ખમાનેસુ સોળસસુ કારણેસુ. અપરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તતાદયો અરઞ્ઞે વિહરન્તાનં ચિત્તુત્રાસનિમિત્તતાય વિસેસતો વિક્ખેપાવહા, પરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તતાદયો પન તદભાવતો તેસં અવિક્ખેપાવહા. તેનાહ ‘‘અપરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તસન્દોસહેતૂ’’તિઆદિ. સોળસસૂતિ ચ વોદાનપક્ખંયેવ ગહેત્વા વુત્તં. સંકિલેસગ્ગહણમ્પિ યાવદેવ વોદાનદસ્સનત્થન્તિ. આરમ્મણપરિગ્ગહરહિતાનન્તિ અપરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તાદિકસ્સ અરઞ્ઞે દિટ્ઠસ્સ તસ્સ આરમ્મણસ્સ ‘‘યે ખો કેચી’’તિઆદિના પાળિયં આગતનયેન પરિગ્ગણ્હનઞાણરહિતાનં. આરમ્મણપરિગ્ગહયુત્તાનન્તિ એત્થ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. અત્તનાતિ ભગવન્તં સન્ધાય વદતિ, સયન્તિ અત્થો. તાદિસોતિ આરમ્મણપરિગ્ગહયુત્તો.

સમ્બુજ્ઝતિ એતેનાતિ સમ્બોધો, અરિયમગ્ગોતિ આહ ‘‘અરિયમગ્ગપ્પત્તિતો’’તિ. અગ્ગમગ્ગાધિગમાધીનો બુદ્ધાનં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણાધિગમોતિ આહ ‘‘અનભિસમ્બુદ્ધસ્સાતિ અપ્પટિવિદ્ધચતુસચ્ચસ્સા’’તિ. અનવસેસતો ઞેય્યં, બુજ્ઝિતું અરહતીતિ બોધિ, મહાવીરિયતાદિના તત્થ વિસેસયોગતો સત્તોતિ આહ ‘‘બુજ્ઝનકસત્તસ્સા’’તિ. તેનાહ ‘‘સમ્માસમ્બોધિ’’ન્તિઆદિ. નિયતભાવપ્પત્તિતો પટ્ઠાય મહાસત્તા યથા મહાબોધિયાનપટિપદા હાનભાગિયા, ઠિતિભાગિયા વા ન હોતિ, અથ ખો વિસેસભાગિયા નિબ્બેધભાગિયા ચ હોતિ, તથા પટિપજ્જનતો બોધિયં નિન્નગોણપબ્ભારા એવાતિ આહ ‘‘બોધિયા વા સત્તસ્સેવ લગ્ગસ્સેવા’’તિ. તેનાહ ‘‘દીપઙ્કરસ્સ હી’’તિઆદિ. અટ્ઠધમ્મસમોધાનેનાતિ –

‘‘મનુસ્સત્તં લિઙ્ગસમ્પત્તિ, હેતુ સત્થારદસ્સનં;

પબ્બજ્જા ગુણસમ્પત્તિ, અધિકારો ચ છન્દતા’’તિ. (બુ. વં. ૨.૫૯) –

ઇમેસં અભિનીહારસ્સ અઙ્ગભૂતાનં અટ્ઠન્નં ધમ્માનં સમોધાનેન સમવધાનેન.

પબ્બજ્જૂપગતાતિ પબ્બજ્જં ઉપગતા. તેન પબ્બજ્જામત્તેન સમણા, ન સમિતપાપતાયાતિ દસ્સેતિ. જાતિમત્તેન ઇધ બ્રાહ્મણાતિ અધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘ભોવાદિનો વા’’તિ. તે હિ ‘‘ભો ભો’’તિ વદનસીલા, તેનાહ ‘‘ભોવાદી નામ સો હોતિ, સચે હોતિ સકિઞ્ચનો’’તિ (ધ. પ. ૩૯૬; સુ. નિ. ૬૨૫). પાણાતિપાતાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન અદિન્નાદાનં અબ્રહ્મચરિયઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. અપરિસુદ્ધેનાતિ ચ વિસેસનં કાયકમ્મન્તાપેક્ખાય, ન પાણાતિપાતાદિઅપેક્ખાય. ન હિ પાણાતિપાતાદિકો તસ્સ પુબ્બભાગપયોગો ચ કોચિ પરિસુદ્ધો નામ અત્થિ. ભાયનટ્ઠેન ભયં, ભીરુતાવહટ્ઠેન ભેરવં. સન્દોસહેતૂતિ સદોસહેતુ. સ-સદ્દો હિ ઇધ સાનુસારો વુત્તો. તેનાહ ‘‘અત્તનો દોસસ્સ હેતૂ’’તિ. એકન્તેન ચિત્તુત્રાસલક્ખણસ્સ ભયસ્સ વસેન ‘‘સાવજ્જ’’ન્તિ વુત્તં. ચિત્તુત્રાસો હિ એકન્તસાવજ્જો ભાયનટ્ઠેન ભયઞ્ચાતિ. અક્ખેમન્તિ ઇદં ઉભયવસેન. ચિત્તુત્રાસોપિ હિ સરીરચિત્તાનં અનત્થાવહતો અક્ખેમ, તથા ભયાનકારમ્મણમ્પીતિ. અટ્ઠકથાયં પન અત્થદ્વયં યથાસઙ્ખ્યં યોજિતં. સયં પરિકપ્પિતભયાનકારમ્મણનિમિત્તં ચિત્તુત્રાસસમુપ્પાદનવસેન આનેન્તા ભયભેરવં અવ્હાયન્તિ વિય હોન્તીતિ વુત્તં ‘‘અવ્હાયન્તીતિ પક્કોસન્તી’’તિ. તેતિ મારિતમનુસ્સાનં ઞાતિમિત્તાદયો. ગચ્છં ગહનભૂતં મહન્તં કણ્ટકસણ્ડં, ગુમ્બં નાતિમહન્તન્તિ વદન્તિ. ગચ્છન્તિ પન તિણવનં વેદિતબ્બં, ‘‘ગચ્છે રુળ્હતિણે’’તિ વુત્તં, ગુમ્બં કણ્ટકલતાદિભરિતાવિરુળ્હં. બદ્ધા વધિતા વિયાતિ બદ્ધા હુત્વા તાળિયમાના વિય.

‘‘ન ખો પનાતિ એત્થ ખોતિ અવધારણત્થે નિપાતો, પના’’તિ વિસેસત્થે. તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘અઞ્ઞે સમણબ્રાહ્મણા વિય અહં અપરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તો હુત્વા અરઞ્ઞવનપત્થાનિ પન્તાનિ સેનાસનાનિ ન ખો પન પટિસેવામિ, પરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તોયેવ પન હુત્વા તાનિ પટિસેવામી’’તિ. એવં વા એત્થ અત્થયોજના વેદિતબ્બા. ‘‘પરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તોહમસ્મી’’તિ હિ તેન અવધારણેન વિભાવિતત્થદસ્સનં. તેસમહં અઞ્ઞતરોતિ તાય પરિસુદ્ધકાયકમ્મતાય તેસં અરિયાનં અહં અઞ્ઞતરોતિ કાયકમ્મપારિસુદ્ધિયા મહાસત્તો અત્તાનં અરિયેસુ પક્ખિપતિ. પરમસલ્લેખભાવપ્પત્તા હિ તદા બોધિસત્તસ્સ કાયકમ્મપારિસુદ્ધિ, તથા વચીકમ્માદિપારિસુદ્ધિ, યતો મારો રન્ધગવેસી હુત્વા છબ્બસ્સાનિ નિરન્તરં અનુબન્ધો અન્તરં ન લભતિ. તેનાહ –

‘‘સત્ત વસ્સાનિ ભગવન્તં, અનુબન્ધિં પદાપદં;

ઓતારં નાધિગચ્છિસ્સં, સમ્બુદ્ધસ્સ સતીમતો’’તિ. (સુ. નિ. ૪૪૮);

ભિય્યોતિ અધિકં સવિસેસં, ઉપરૂપરિ વા. ભીતતસિતા ભયૂપદ્દવેન છમ્ભિતસરીરા હટ્ઠલોમા હોન્તિ, અભીતાતસિતા પન ભયૂપદ્દવાભાવતો અહટ્ઠલોમા ખેમેન સોત્થિના તિટ્ઠન્તીતિ તેસં ખેમપ્પત્તિ સોત્થિભાવો વા પન્નલોમતાય પાકટો હોતીતિ પાળિયં ‘‘પલ્લોમ’’ન્તિ વુત્તં. તેનાહ ‘‘પન્નલોમત’’ન્તિઆદિ. એત્થ ચ ભિય્યો પલ્લોમમાપાદિં અરઞ્ઞે વિહારાયાતિ પટિઞ્ઞાનિદ્દેસો. પરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તોહમસ્મીતિ હેતુદસ્સનં. ‘‘યે હિ વો અરિયા’’તિ સદિસૂદાહરણદસ્સનં. યે ખો કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વાતિ વિસદિસૂદાહરણદસ્સનં. સેસાનિ અન્વયબ્યતિરેકવિભાવનાનીતિ દટ્ઠબ્બન્તિ અયમેત્થ યુત્તિવિભાવના. ઇમિના નયેન સેસવારેસુપિ યુત્તિવિભાવના વેદિતબ્બા.

કાયકમ્મન્તવારકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વચીકમ્મન્તવારાદિકથાવણ્ણના

૩૬. અપરિસુદ્ધેન મુસાવાદાદિનાતિ એત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવ. આદિ-સદ્દેન પન સઙ્ગહિતં તેસઞ્ચ મુસાવાદાદીનં પવત્તિભેદં ભયભેરવાવ્હાનમુખેન દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

ભણ્ડેસૂતિ સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકેસુ ભણ્ડેસુ. ઉપ્પાદેત્વાતિ અત્તનો પરિણામવસેન અભિજ્ઝાસઙ્ખાતં વિસમલોભં ઉપ્પાદેત્વા. કુજ્ઝિત્વાતિ વિનાસચિન્તાવસેન પરસ્સ કુજ્ઝિત્વા. એવઞ્હિ નેસં ‘‘યેસં અપરજ્ઝિમ્હા, તે ઇદાનિ અનુબન્ધિત્વા’’તિઆદિના પચ્છા આસઙ્કુપ્પત્તિ સિયા. ‘‘એતે અમ્હાકં પરિગ્ગહવત્થું ગહેતુકામા મઞ્ઞે, વિનાસં કાતુકામા મઞ્ઞે’’તિ યથા પરે પરતો તેસં અભિજ્ઝાબ્યાપાદપ્પવત્તિં પરિગ્ગણ્હન્તિ, તાદિસં મનોકમ્મન્તં સન્ધાય ‘‘તે પરેસ’’ન્તિઆદિ વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. કામં અકુસલકાયકમ્મવચીકમ્મપવત્તિકાલેપિ અભિજ્ઝાદયો પવત્તન્તિયેવ, તદા પન તે ચેતનાપક્ખિકા વા અબ્બોહારિકા વાતિ મનોકમ્મન્તવારે એવ અભિજ્ઝાદિવસેન યોજના કતા. અથ વા દ્વારન્તરે પવત્તાનમ્પિ પાણાતિપાતાદીનં વચીકમ્માદિભાવાભાવો વિય દ્વારન્તરે પવત્તાનમ્પિ અભિજ્ઝાદીનં કાયકમ્માદિભાવાભાવો, મનોકમ્મભાવો એવ પન સિદ્ધોતિ કત્વા મનોકમ્મન્તવારે એવ અભિજ્ઝાદયો ઉદ્ધટા. તથા હિ વુત્તં –

‘‘દ્વારે ચરન્તિ કમ્માનિ, ન દ્વારા દ્વારચારિનો;

તસ્મા દ્વારેહિ કમ્માનિ, અઞ્ઞમઞ્ઞં વવત્થિતા’’તિ. (ધ. સ. અટ્ઠ. ૧.કાયકમ્મદ્વાર);

કિઞ્ચાપિ અટ્ઠકથાયં સાસને પબ્બજિતવસેન આજીવવારે ભયભેરવાવ્હાનં યોજિતં, ‘‘યે ખો કેચિ સમણા વા બ્રાહ્મણા વા’’તિ પન વચનતો બાહિરકવસેન ગહટ્ઠવસેન ચ યોજના વેદિતબ્બા. ગહટ્ઠાનમ્પિ હિ જાતિધમ્મકુલધમ્મદેસધમ્મવિલોમનવસેન અઞ્ઞથાપિ મિચ્છાજીવો લબ્ભતેવ, તાય એવ ચ આજીવવિપત્તિયા અઞ્ઞથા વા નેસં અરઞ્ઞવાસો સમ્ભવેય્યાતિ.

૩૭. એવં આજીવટ્ઠમકસીલવસેન ભયભેરવં દસ્સેત્વા તતો પરં નીવરણપ્પહાનાદિવસેન તં દસ્સેતું દેસના વડ્ઢિતાતિ તદત્થં વિવરન્તો ‘‘ઇતો પર’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ નીવરણવસેન પુન વુત્તાતિ અયમધિપ્પાયો – એવં સીલવિસુદ્ધિમત્તમ્પિ અરઞ્ઞે વિહરતો ભયભેરવાભાવં આવહતિ, કિમઙ્ગં પન નીવરણાનિ પહાય અપ્પનાસમાધિં, ઉપચારસમાધિમેવ વા સમ્પાદયતોતિ સમાધિસમ્પદાય ભયભેરવાભાવહેતુકં દસ્સેતું ઉપરિ દેસના વડ્ઢિતાતિ અકુસલમનોકમ્મન્તભાવેન ગહિતાપિ અભિજ્ઝાબ્યાપાદા નીવરણવસેન પુન વુત્તાતિ અધિપ્પાયો. અભિ-પુબ્બો ઝા-સદ્દો અભિજ્ઝાયનત્થોતિ આહ ‘‘પરભણ્ડાદિઅભિજ્ઝાયનસીલા’’તિ. વત્થુકામેસૂતિ રૂપાદીસુ કિલેસકામસ્સ વત્થુભૂતેસુ કામેસુ. બહલકિલેસરાગાતિ થિરમૂલદુમ્મોચનીયતાહિ અજ્ઝોસાને પભૂતકિલેસકામા. અભિજ્ઝા ચેત્થ અપ્પત્તવિસયપત્થના, તિબ્બસારાગો સમ્પત્તિવિસયાભિનિવેસો. તે હિ લોભાભિભૂતા પુગ્ગલા અત્તનિ તિબ્બસાપેક્ખતાય એવ લોભાભિભૂતતાય અવવત્થિતારમ્મણા અવિનિચ્છિતવિસયા અરઞ્ઞે તં તં વિસયં અનુપધારિત્વા વિહરન્તિ, રજ્જુઆદીનિ યાથાવતો ન સલ્લક્ખેન્તિ. તેનાહ ‘‘તેસ’’ન્તિઆદિ. ઉપટ્ઠાતિ સન્તચિત્તતાય. તથા હિ વુત્તં ‘‘આકુલચિત્તા’’તિ. ‘‘ઇદાનિમ્હ નટ્ઠા’’તિ તસન્તિ વિતસન્તિ, આગન્ત્વા બાધિયમાના વિય હોન્તિ, એવં તં ભયભેરવં અત્તનિ સમારોપનટ્ઠેન અવ્હાયન્તિ પક્કોસન્તીતિ યોજનં સન્ધાયાહ ‘‘સેસં તાદિસમેવા’’તિ. ‘‘અનભિજ્ઝાલુહમસ્મી’’તિ પાળિપદે ચિરપરિચિતઅલોભજ્ઝાસયતાય કમલદલે જલબિન્દુ વિય અલગ્ગમાનસત્તા સબ્બત્થ અનપેક્ખોહમસ્મીતિ અત્થો.

૩૮. પકતિભાવવિજહનેનાતિ પરિસુદ્ધભાવસઙ્ખાતસ્સ ચ પકતિભાવસ્સ વિજહનેન. સાવજ્જધમ્મસમુપ્પત્તિયા હિ ચિત્તસ્સ અનવજ્જભાવો જહિતો હોતીતિ. વિપન્નચિત્તાતિ કિલેસાસુચિદૂસિતતાય કુથિતચિત્તા. તેનાહ ‘‘કિલેસાનુગતં…પે… પૂતિકં હોતી’’તિ. પદુટ્ઠમનસઙ્કપ્પાતિ વિસસંસટ્ઠમુત્તં વિય દોસેન પદૂસિતચિત્તસઙ્કપ્પા. વુત્તનયેનેવાતિ ‘‘તે અવવત્થિતારમ્મણા હોન્તી’’તિઆદિના અભિજ્ઝાલુવારે વુત્તનયેનેવ. યથા હિ લોભવસેન, એવં દોસાદિવસેનપિ અવવત્થિતારમ્મણા હોન્તીતિ. સબ્બત્થાતિ હેટ્ઠા ઉપરિ ચાતિ સબ્બત્થ ઠાનેસુ વણ્ણેતબ્બા.

૩૯. ‘‘યા ચિત્તસ્સ અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતા’’તિ વચનતો થિનં ચિત્તસ્સ ગેલઞ્ઞભાવેન ગહણં ગચ્છતીતિ આહ ‘‘ચિત્તગેલઞ્ઞભૂતેન થિનેના’’તિ. તથા ‘‘યા કાયસ્સ અકલ્લતા અકમ્મઞ્ઞતા’’તિ (ધ. સ. ૧૧૬૩) વચનતો મિદ્ધં વિસેસતો નામકાયસ્સ ગેલઞ્ઞભાવેન ગહણં ગચ્છતીતિ આહ ‘‘સેસનામકાયગેલઞ્ઞભૂતેન મિદ્ધેના’’તિ. સેસગ્ગહણઞ્ચેત્થ ચિત્તનિવત્તનત્થં. ઇદઞ્ચ મિદ્ધં રૂપકાયસ્સપિ ગેલઞ્ઞાવહન્તિ દટ્ઠબ્બં નિદ્દાય હેતુભાવતો. તથા હિ તં ‘‘નિદ્દા ચપલાયિકા’’તિ નિદ્દિટ્ઠં. તેનાહ ‘‘તે નિદ્દાબહુલા હોન્તી’’તિ.

૪૦. ઉદ્ધચ્ચપકતિકાતિ ઉદ્ધચ્ચસીલા અનવટ્ઠિતસભાવા. અનવટ્ઠાનરસઞ્હિ ઉદ્ધચ્ચં. તેનાહ ‘‘વિપ્ફન્દમાનચિત્તા’’તિઆદિ. ઇધાતિ ‘‘અવૂપસન્તચિત્તા’’તિ ઇમસ્મિં પદે. કુક્કુચ્ચં ગહેતું વટ્ટતિ સંવણ્ણનાવસેન પચ્છાનુતાપસ્સપિ ચિત્તસ્સ અવૂપસમકરત્તા. ઉદ્ધચ્ચં પન સરૂપેનેવ ગહિતન્તિ અધિપ્પાયો.

૪૧. એકમેવિદં પઞ્ચમં નીવરણં યદિદં કઙ્ખા વિચિકિચ્છાતિ ચ. યદિ એવં કસ્મા દ્વિધા કત્વા વુત્તન્તિ આહ ‘‘કિં નુ ખો’’તિઆદિ. કઙ્ખનતોતિ સંસયનતો. વિચિકિચ્છાતિ વુચ્ચતિ ‘‘ધમ્મસભાવં વિચિનન્તો એતાય કિચ્છતિ, વિગતા તિકિચ્છા વા’’તિ કત્વા.

૪૨. એવં નીવરણાભાવકિત્તનમુખેન સમાધિસમ્પદાય ભયભેરવાભાવં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અત્તુક્કંસનાદિઅભાવકિત્તનમુખેન પઞ્ઞાસમ્પદાય ભયભેરવાભાવં દસ્સેતું ‘‘યે ખો કેચી’’તિઆદિના ઉપરિ દેસના વડ્ઢિતા, તદત્થં વિવરિતું ‘‘અત્તુક્કંસનકા’’તિઆદિ વુત્તં. ઉક્કંસેન્તિ માનવસેન પગ્ગણ્હનેન. તેનાહ ‘‘ઉચ્ચે ઠાને ઠપેન્તી’’તિ. થિનમિદ્ધઉદ્ધચ્ચકુક્કુચ્ચવિચિકિચ્છાવારેસુ ગય્હમાનં અભિજ્ઝાલુવારસદિસન્તિ તત્થ તં અનામસિત્વા અત્તુક્કંસકવારે કિઞ્ચિ વિસદિસં અત્થીતિ તં દસ્સેતું ‘‘તે કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં.

૪૩. છમ્ભનં છમ્ભો, કાયસ્સ છમ્ભિતત્તહેતુભૂતો બલવચિત્તુત્રાસો. સો એતેસં અત્થીતિ છમ્ભી. તેનાહ ‘‘કાયથમ્ભના’’તિઆદિ. ભીરુકજાતિકાતિ ભાયનકસીલા. એકમેવ ચેતં સાવજ્જભયં કાયે છમ્ભિતત્તસ્સ, ચિત્તે ચ કાયે ચ થદ્ધભાવસ્સ ઉપ્પાદનવસેન ‘‘છમ્ભો ભીરુતા’’તિ ચ વુચ્ચતીતિ તંસમઙ્ગિનો સમણબ્રાહ્મણા ‘‘છમ્ભી ભીરુકજાતિકા’’તિ વુત્તા, ઇધ ભયભેરવં સરૂપેનેવ ગહિતં.

૪૪. લબ્ભતિ પાપુણીયતીતિ લાભસદ્દસ્સ કમ્મસાધનત્તમાહ. સક્કચ્ચં કાતબ્બો દાતબ્બોતિ સક્કારો. તદત્થદીપકન્તિ લાભાદિં પહાય અરઞ્ઞે વસતો ભયભેરવાવ્હાયનં નત્થીતિ દીપકં. સો કિર લાભગરુતાયેવ પિયો ગામો એતસ્સાતિ ‘‘પિયગામિકો’’તિ નામં લભતિ. કમ્મમુત્તોતિ જરાજિણ્ણત્તા કમ્મં કાતું ન સક્કોતીતિ સામિકેહિ વિસ્સટ્ઠો.

૪૫. અલસભાવેન સમ્માવાયામસ્સ અકરણતો કુચ્છિતં સીદન્તીતિ કુસીતા. વીરસ્સ ભાવો, કમ્મં વા વીરિયં, વિધિના વા ઈરેતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ વીરિયં, સમ્માવાયામો. તેન હીના હીનવીરિયા. કાયવિઞ્ઞત્તિયા સમુટ્ઠાનવસેન પવત્તવીરિયં કાયિકવીરિયં, વત્તકરણચઙ્કમનાદીસુ દટ્ઠબ્બં. નિસજ્જ સયિત્વા ચ કમ્મટ્ઠાનમનસિકારવસેન પવત્તવીરિયં ચેતસિકવીરિયં. તત્થ પુરિમં વિસેસતો કોસજ્જપટિપક્ખતાવસેન, દુતિયં વીરિયારમ્ભતાવસેન પાકટં હોતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘કુસીતા’’તિઆદિમાહ. તે હિ હીનવીરિયા અલસતાયેવ આરમ્મણવવત્થાનમત્તમ્પિ કાતું ન સક્કોન્તિ.

૪૬. નટ્ઠસ્સતીતિ અલબ્ભમાનસ્સતિ, પચ્ચયવેકલ્લેન વિજ્જમાનાયપિ સતિયા સતિકિચ્ચં કાતું અસમત્થતાય એવં વુત્તં. ન સમ્પજાનાતિ અસમ્પજાના. તંયોગનિવત્તિયઞ્ચાયં અ-કારો ‘‘અહેતુકા ધમ્મા (ધ. સ. ૨.દુકમાતિકા), અભિક્ખુકો આવાસો’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૭૬) વિયાતિ આહ ‘‘પઞ્ઞારહિતા’’તિ. નનુ સોળસમો પઞ્ઞાવારો, અયં સતિવારો, તત્થ કસ્મા સંકિલેસપક્ખે પઞ્ઞા ગહિતાતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ઇમસ્સ ચા’’તિઆદિ. સતિભાજનીયમેવેતં, યદિદં ચુદ્દસમો વારો, પઞ્ઞા પનેત્થ ચુદ્દસમે વારે કેવલા સતિ દુબ્બલાતિ સતિદુબ્બલ્યદીપનત્થં ‘‘અસમ્પજાના’’તિ પટિક્ખેપમુખેન વુત્તા. ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં પાકટતરં કાતું ‘‘દુવિધા હી’’તિઆદિ વુત્તં.

૪૭. અપ્પનાસમાધિના, ઉપચારસમાધિના વા ચિત્તં આરમ્મણે સમં, સમ્મા વા આહિતં નામ હોતિ, નાઞ્ઞથાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અસમાહિતાતિ ઉપચારપ્પનાસમાધિવિરહિતા’’તિ આહ. વિબ્ભન્તચિત્તાતિ અનવટ્ઠિતચિત્તા. પુબ્બે નીવરણભાવસામઞ્ઞેન ઉદ્ધચ્ચં ગહિતં ‘‘ઉદ્ધતા અવૂપસન્તચિત્તા’’તિ, ઇધ સમાધાનાભાવેન ઉદ્ધચ્ચહેતુકો ચિત્તવિબ્ભમો વુત્તો ‘‘અસમાહિતા વિબ્ભન્તચિત્તા’’તિ, અયમેતેસં વિસેસો. પુબ્બે વુત્તનયેનાતિ પુબ્બે ‘‘ઉદ્ધચ્ચેન હિ એકારમ્મણે ચિત્તં વિપ્ફન્દતિ ધજયટ્ઠિયં વાતેન પટાકા વિયા’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૪૦) વુત્તનયેન. સબ્બં પુબ્બસદિસમેવાતિ ભયભેરવાવ્હાયનસ્સ અભિજ્ઝાલુવારે વુત્તસદિસતં સન્ધાય વદતિ.

૪૮. દુપ્પઞ્ઞાતિ એત્થ દુ-સદ્દો ‘‘દુસ્સીલો’’તિઆદીસુ વિય અભાવત્થો, ન ‘‘દુગ્ગતિ, દુપ્પટિપન્નો’’તિઆદીસુ વિય ગરહત્થોતિ દસ્સેતું ‘‘નિપ્પઞ્ઞાનમેતં અધિવચન’’ન્તિ વત્વા ‘‘પઞ્ઞા પન દુટ્ઠા નામ નત્થી’’તિ વુત્તં. તેતિ દુપ્પઞ્ઞા. સબ્બત્થાતિ ચતૂસુપિ પાઠવિકપ્પેસુ. એલન્તિ વા દોસો વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘યા સા વાચા નેલા કણ્ણસુખા’’તિ. તથા હિ સીલં ‘‘નેલઙ્ગ’’ન્તિ વુત્તં. દુપ્પઞ્ઞા ચ કથેન્તા સદોસમેવ કથં કથેન્તિ અપણ્ડિતભાવતો. તેનેવાહ ‘‘દુબ્ભાસિતભાસી’’તિ. તસ્મા એલસબ્ભાવતો એલં મુખં એતેસન્તિ એલમૂગાતિ વુત્તાતિ એવમ્પિ વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. યાય પઞ્ઞાય વસેન ‘‘પઞ્ઞાસમ્પન્નો’’તિ વુત્તં, તં બ્યતિરેકમુખેન દસ્સેતું ‘‘નો ચ ખો’’તિઆદિ વુત્તં. નનુ ચ બોધિસત્તા બહુલવિપસ્સનાપઞ્ઞાય સમન્નાગતા હોન્તીતિ? હોન્તિ, તદા પન બોધિસત્તેન ન વિપસ્સનારમ્ભો કતો, નો ચ વિપસ્સનાપઞ્ઞા અધિપ્પેતાતિ વુત્તં ‘‘નો ચ ખો વિપસ્સનાપઞ્ઞાયા’’તિ.

કેચિ પનેત્થ ‘‘સદ્ધાવિરહિતા અપરિસુદ્ધકાયકમ્મન્તાદયો વિય ભયભેરવાવ્હાયનસ્સ વિસેસકારણં, નાપિ સદ્ધાલુતા પલ્લોમતાયાતિ સદ્ધાવારો અનુદ્ધટો’’તિ વદન્તિ, તં અકારણં. કમ્મફલે હિ સદ્દહન્તો કમ્મપટિસરણતંયેવ નિસ્સાય ભયભેરવં તિણાયપિ અમઞ્ઞમાનો પલ્લોમતમાપજ્જેય્ય. યસ્મા પન વીરિયાદયો સદ્ધાય વિના નપ્પવત્તન્તીતિ તેસં ઉપનિસ્સયભૂતા સહજાતા ચ સા તગ્ગહણેનેવ ગહિતા હોતીતિ વિસું ન ઉદ્ધટા. તથા હિ સા ઝાનસ્સ પુબ્બભાગપટિપદાયમ્પિ ન ઉદ્ધટા, કિં વા એતાય સદ્ધાય, અદ્ધા સા ઇમસ્મિં આરમ્મણપરિગ્ગહટ્ઠાને ન ગહેતબ્બાવ, તતો ધમ્મસ્સામિના ઇધ ન ઉદ્ધટા, એવં અઞ્ઞેસુપિ એદિસેસુ ઠાનેસુ નિચ્છયો કાતબ્બો. યથાનુલોમદેસના હિ સુત્તન્તકથાતિ.

વચીકમ્મન્તવારાદિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સોળસટ્ઠાનારમ્મણપરિગ્ગહો નિટ્ઠિતો.

ભયભેરવસેનાસનાદિવણ્ણના

૪૯. સોળસારમ્મણાનીતિ સોળસટ્ઠાનાનિ આરમ્મણાનિ. એવરૂપાસુ રત્તીસૂતિ ચાતુદ્દસીઆદિકા ઉપરિ વક્ખમાના રત્તિયો સન્ધાય વદતિ. એવરૂપે સેનાસનેતિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યાતિ અનિયમતો ઉદ્દિટ્ઠાનં પુન ‘‘તા’’તિ વચનં નિદ્દેસો વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘યા તાતિ ઉભયમેતં રત્તીનંયેવ ઉદ્દેસનિદ્દેસવચન’’ન્તિ. અભીતિ લક્ખણત્થે ‘‘અઞ્ઞે ચ અભિઞ્ઞાતા બ્રાહ્મણમહાસાલા’’તિઆદીસુ વિય. કથં પનેત્થ લક્ખણત્થતા વેદિતબ્બા? લક્ખીયતિ એતેનાતિ લક્ખણન્તિ આહ ‘‘ચન્દપારિપૂરિયા’’તિઆદિ. પુણ્ણમાસિયં ચન્દપારિપૂરિયા અમાવાસિયં ચન્દપરિક્ખયેન. આદિ-સદ્દેન ચન્દસ્સ ઉપડ્ઢમણ્ડલતારાહુગ્ગહતાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ઉપસગ્ગમત્તમેવ અભિ-સદ્દો લક્ખિતસદ્દેનેવ લક્ખણત્થસ્સ વિઞ્ઞાયમાનત્તાતિ અધિપ્પાયો.

પઠમદિવસતો પભુતીતિ પઠમપાટિપદદિવસતો પટ્ઠાય. યસ્મા ચોદકો ભગવતો કાલે અનભિલક્ખિતાપિ અપરભાગે અભિલક્ખિતા જાતા, તસ્મા તં અભિલક્ખણીયતં ઉપાદાય ‘‘સબ્બદસ્સિના ભગવતા પઞ્ચમી કસ્મા ન ગહિતા’’તિ ચોદેતિ, ઇતરો સબ્બકાલિકાસુ ચાતુદ્દસીઆદીસુ ગય્હમાનાસુ અસબ્બકાલિકાય કથં ગહણન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘અસબ્બકાલિકત્તા’’તિ પરિહરતિ.

તથાવિધાસૂતિ ‘‘અભિઞ્ઞાતા’’તિઆદિના યથા વુત્તા, તથાવિધાસુ. દેવતાધિટ્ઠિતભાવેન આરામાદીનં લોકસ્સ ચેતિયભાવોતિ આહ ‘‘પૂજનીયટ્ઠેના’’તિ. મનુસ્સા યેભુય્યેન ગામાદીનં દ્વારેસુ તથારૂપે રુક્ખે ચેતિયટ્ઠાનિયે કત્વા વોહરન્તીતિ આહ ‘‘ગામનિગમાદિદ્વારેસૂ’’તિઆદિ. દસ્સનમત્તેનપિ સવનમત્તેનપિ ભયુપ્પાદનેન પાકતિકસત્તે ભિંસેન્તીતિ ભિંસનકાનિ. તેનાહ ‘‘ભયજનકાની’’તિઆદિ. ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, અતિવિય સપ્પટિભયં ભેરવં.

આયાચનઉપહારકરણારહન્તિ તંતંબલિકમ્મપણિધિકમ્મકરણયોગ્ગં. પુપ્ફધૂપ…પે… ધરણિતલન્તિ ઇદં યથાપટિસૂતેન સુપ્પાદિના ઉપહારકરણદસ્સનં. કોટ્ટેન્તોતિ પહરન્તો, સિઙ્ગપ્પહારખુરપ્પહારેહિ સદ્દં કરોન્તોતિ અધિપ્પાયો. સબ્બચતુપ્પદાનં ઇધ મગોતિ નામં, ન ‘‘અચ્છચમ્મં મિગચમ્મં એળકચમ્મ’’ન્તિઆદીસુ (મહાવ. ૨૫૯) વિય, રોહિતોતિઆદિ મિગવિસેસાનન્તિ અધિપ્પાયો. ચાલેત્વાતિ અગ્ગમદ્દનેન ચાલેત્વા. મોરગ્ગહણઞ્ચેત્થ ઉપલક્ખણન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘ઇધ સબ્બપક્ખિગહણં અધિપ્પેત’’ન્તિ. એસ નયોતિ ઇદં યથા ‘‘મોરો વા’’તિ એત્થ વા-સદ્દો અવુત્તવિકપ્પનત્થો, એવં ‘‘મિગો વા’’તિ એત્થાપીતિ મિગસદ્દસ્સ વિસેસત્થવુત્તિતં સન્ધાયાહ. ઇતો પભૂતીતિ ‘‘યંનૂનાહં યા તા રત્તિયો’’તિઆદિના ભયભેરવસ્સ ગવેસનચિન્તનતો પભુતિ, ન ગવેસનારમ્ભતો પભુતિ. ‘‘અપ્પેવ નામાહં ભયભેરવં પસ્સેય્ય’’ન્તિ એત્થાપિ હિ આરમ્મણમેવ ભયભેરવં. સુખારમ્મણં રૂપં સુખમિવ ‘‘રૂપં સુખં સુખાનુપતિતં સુખાવક્કન્ત’’ન્તિઆદીસુ (સં. નિ. ૩.૬૦). કથં ભયગ્ગહણેન ચ રૂપારમ્મણગ્ગહણન્તિ આહ ‘‘પરિત્તસ્સ ચા’’તિઆદિ. ‘‘આગચ્છતી’’તિ વચનતો ગવેસનારમ્ભતો પભુતિ ‘‘એતં ભય’’ન્તિ આરમ્મણં અધિપ્પેતન્તિ કેચિ ‘‘તં ન પસ્સેય્ય’’ન્તિ ચક્ખુના દસ્સનસ્સ અધિપ્પેતત્તા, તસ્મા વુત્તનયેનેવ અત્થો ગહેતબ્બો. ભયં આકઙ્ખમાનોતિ ઉપપરિક્ખનવસેન અહં ભયવત્થું આકઙ્ખન્તો વિહરામિ, તં કિમત્થિયં, એત્તકોપિ ભયસમન્નાહારો મય્હં અયુત્તોતિ અધિપ્પાયો.

યં પકારં ભૂતો યથાભૂતો, સો પનેત્થ પકારો ઇરિયાપથવસેન યુત્તો પાળિયં તથા આગતત્તાતિ આહ ‘‘યેન યેન ઇરિયાપથેન ભૂતસ્સા’’તિ. ભવિતસ્સાતિ ઇદં ‘‘ભૂતસ્સા’’તિ ઇમિના સમાનત્થં પદન્તિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સમઙ્ગીભૂતસ્સા’’તિ પદં પુરિમપદલોપેન ભૂતસ્સાતિ વુત્તન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સમઙ્ગીભૂતસ્સ વા’’તિ આહ. ભયભેરવારમ્મણેતિ ભયભેરવાભિમતે આરમ્મણે. નેવ મહાસત્તો તિટ્ઠતીતિઆદિ ‘‘તથાભૂતો ચ તં પટિવિનેય્ય’’ન્તિ યથા ચિન્તિતં, તથા પટિપન્નભાવદસ્સનં. ઇરિયાપથપટિપાટિ નામ ઠાનગમનનિસજ્જાનિપજ્જાતિ વદન્તિ, ઉપ્પટિપાટિ પન પઠમં નિપજ્જા, પુન નિસજ્જા, પુન ઠાનં, પચ્છા ગમનન્તિ એવં વેદિતબ્બા. આસન્નપટિપાટિયાતિ ગમનસ્સ તાવ ઠાનં આસન્નં, ઠાનસ્સ નિસજ્જા ગમનઞ્ચ, નિસજ્જાય નિપજ્જા ઠાનઞ્ચ, નિપજ્જાય નિસજ્જા આસન્ના. ઇધ પન ગમનસ્સ ઠાનં, ઠાનસ્સ ચ ગમનં, નિસજ્જાય ચ નિપજ્જા, નિપજ્જાય ચ નિસજ્જા આસન્નભાવેન ગહિતા, ઇતરે પરમ્પરાવસેનાતિ વેદિતબ્બા. ભિક્ખુસ્સ પન ઇરિયાપથા સમ્પત્તપટિપાટિયા વિય અપરાપરુપ્પત્તિવસેન વુચ્ચન્તિ.

ભયભેરવસેનાસનાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અસમ્મોહવિહારવણ્ણના

૫૦. અયઞ્ચ મે સબ્બસો ભયભેરવાભાવો વિસેસતો અસમ્મોહધમ્મત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘સન્તિ ખો પના’’તિઆદિના ઉપરિ દેસના વડ્ઢિતાતિ અયં વા એત્થ અનુસન્ધિ. ઝાયીનં સમ્મોહટ્ઠાનેસૂતિ ઇમિના અજ્ઝાયીનં સમ્મોહટ્ઠાનેસુ વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સેતિ. અત્થીતિ ઇદં નિપાતપદં પુથુવચનમ્પિ હોતિ ‘‘અત્થિ ઇમસ્મિં કાયે કેસા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૨.૩૭૩-૩૭૪; મ. નિ. ૧.૧૧૦; ૩.૧૫૪; સં. નિ. ૪.૧૨૭; ખુ. પા. ૩.દ્વતિંસાકાર) વિયાતિ ‘‘સન્તી’’તિ પદસ્સ અત્થદસ્સનવસેન વુત્તં. કિં ખણત્તયસમઙ્ગિતાય તે અત્થિ, નોતિ આહ ‘‘સંવિજ્જન્તિ ઉપલબ્ભન્તી’’તિ, મહતિ લોકસન્નિવાસે એદિસાપિ સંવિજ્જન્તિ ઞાણેન ગહેતબ્બતાય ઉપલબ્ભન્તીતિ. ઓદાતકસિણલાભીતિ અપ્પમાણઓદાતકસિણલાભી. એવં હિસ્સ સમન્તતો આલોકો વિય ઉપટ્ઠાતિ. પરિકમ્મન્તિ સમાપત્તિપુબ્બભાગમાહ. એત્તકં સૂરિયે ગતે વુટ્ઠહામીતિ,નો ચ ખો અદ્ધાનપરિચ્છેદે કુસલો હોતિ, કેવલં ‘‘દિવા એવ વુટ્ઠહામી’’તિ મનસિકારં ઉપ્પાદેસિ. વિસદં હોતિ સબ્બં આરમ્મણજાતં, દિબ્બચક્ખુના પસ્સન્તસ્સ વિય વિભૂતં. અવિસદન્તિ એત્થ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. એવંસઞ્ઞિનોતિ રત્તિં ‘‘દિવા’’તિ, દિવા ચ ‘‘રત્તી’’તિ એવંસઞ્ઞિનો.

અન્તોસેનાસને રત્તિં નિસિન્નો હોતીતિ રત્તિ-સદ્દો અજ્ઝાહરિતબ્બો. પરિત્તાસનાદીહિ, અઞ્ઞેહિ વા કારણેહિ. ગમ્ભીરાય ભૂમિગબ્ભસદિસાય ઘનવનપટિચ્છન્નાય બહલતરજાલવનપટલપટિચ્છન્નાય. અન્તરહિતસૂરિયાલોકે કાલેતિ એતેનેવ દિવાતિ અવુત્તસિદ્ધો. સમ્મોહવિહારો નામ બહુવિધોતિ આહ ‘‘સમ્મોહવિહારાનં અઞ્ઞતર’’ન્તિ.

પાકટો બોધિસત્તસ્સ રત્તિન્દિવપરિચ્છેદો અન્તમસો લવતુટિખણસ્સપિ ઉપાદાય સુવવત્થિતત્તા, તથા રત્તિદિવસકોટ્ઠાસપરિચ્છેદો અત્તના કાતબ્બકિચ્ચવસેન કાલઞાણવસેન ચ.

કાલથમ્ભે લદ્ધબ્બછાયાવસેન દ્વઙ્ગુલકાલે. યામઘણ્ટિકં પહરતિ સઙ્ઘસ્સ તંતંવત્તકરણત્થં. મુગ્ગરન્તિ ઘણ્ટિકપ્પહરણમુગ્ગરં. યામયન્તં પતતિ અઞ્ઞેહિ ભિક્ખૂહિ યોજિતન્તિ અધિપ્પાયો. યાવ અઞ્ઞે ભિક્ખૂ ભોજનસાલં ઉપગચ્છન્તિ, તાવ દિવાવિહારટ્ઠાનં ગન્ત્વા સમણધમ્મં કરોતિ.

યં ખો તન્તિ એત્થ યન્તિ અનિયમુદ્દેસો, ખોતિ અવધારણે, યમેવ પુગ્ગલન્તિ અત્થો. તન્તિ વુચ્ચમાનાકારવચનં. મમેવાતિ મં એવ. અસમ્મોહસભાવોતિ સભાવભૂતઅસમ્મોહો. ‘‘ઉપ્પન્નો’’તિ વુત્તત્તા ‘‘મનુસ્સલોકે’’તિ વુત્તં. પઞ્ઞાસમ્પત્તિયાતિ યાથાવતો હિતસ્સ જાનનસમત્થેન અત્તનો પઞ્ઞાગુણેન, ન કેવલં અજ્ઝાસયેનેવ હિતેસિતા, અથ ખો પયોગેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘હિતૂપદેસકો’’તિ આહ. અજ્ઝાસયેન પન હિતેસિતા ‘‘લોકાનુકમ્પાયા’’તિ ઇમિના દસ્સિતા. ઉપકરણેહિ વિના ન કદાચિ ભોગસુખં ઉપકરણદાનઞ્ચ ચાગસમ્પત્તિહેતુકન્તિ આહ ‘‘ચાગસમ્પત્તિયા…પે… દાયકો’’તિ. મેત્તાસમ્પત્તિયા હિતૂપસંહારેન રક્ખિતા. કરુણાસમ્પત્તિયા દુક્ખાપનયનેન ગોપાયિતા. નનુ ચ પુબ્બેપિ વુત્તં ‘‘હિતાય સુખાયા’’તિ, અથ કસ્મા પુન તં ગહિતન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘ઇધ દેવમનુસ્સગ્ગહણેના’’તિઆદિ. તેન પુબ્બે અવિસેસતો હિતાદીનિ દસ્સિતાનિ, ઇદાનિ વિસેસતો સહ પયોજનેન તાનિ દસ્સિતાનીતિ દીપેતિ. નિબ્બાનતો પરો પરમો અત્થો નામ નત્થીતિ આહ ‘‘પરમત્થત્તાયા’’તિ. હિનોતિ નિબ્બાનં ગચ્છતીતિ હિતં, મગ્ગો. ઉક્કંસતો સુખત્થં અરિયફલન્તિ આહ ‘‘તતો ઉત્તરિ સુખાભાવતો’’તિ.

અસમ્મોહવિહારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુબ્બભાગપટિપદાદિવણ્ણના

૫૧. અસમ્મોહવિહારન્તિ અસમ્મોહવુત્તિં, અસમ્મોહસમ્બોધિન્તિ વા અત્થો. તન્તિ સમથવિપસ્સનાભાવનાસઙ્ખાતં પટિપદં. પુબ્બભાગતો પભુતીતિ ભાવનાય પુબ્બભાગવીરિયારમ્ભાદિતો પટ્ઠાય. કેચીતિ ઉત્તરવિહારવાસિનો.

બોધિમણ્ડેતિ (સારત્થ. ટી. ૧.૧૧.વેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના; અ. નિ. ટી. ૩.૮.૧૧) બોધિસઙ્ખાતસ્સ ઞાણસ્સ મણ્ડભાવપ્પત્તે ઠાને. ચતુરઙ્ગન્તિ ‘‘કામં તચો ચ ન્હારુ ચ, અટ્ઠિ ચ અવસિસ્સતૂ’’તિઆદિના (મ. નિ. ૨.૧૮૪; સં. નિ. ૨.૨૩૭; અ. નિ. ૨.૫; ૮.૧૩; મહાનિ. ૧૭, ૧૯૬) વુત્તચતુરઙ્ગસમન્નાગતં. પગ્ગહિતન્તિ આરમ્ભં સિથિલં અકત્વા દળ્હપરક્કમસઙ્ખાતુસ્સહનભાવેન ગહિતં. તેનાહ ‘‘અસિથિલપ્પવત્તિતન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ. અસલ્લીનન્તિ અસઙ્કુચિતં કોસજ્જવસેન સઙ્કોચં અનાપન્નં.

ઉપટ્ઠિતાતિ ઓગાહનસઙ્ખાતેન અપિલાપનભાવેન આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠિતા. તેનાહ ‘‘આરમ્મણાભિમુખીભાવેના’’તિ. સમ્મોસસ્સ વિદ્ધંસનવસેન પવત્તિયા ન સમ્મુટ્ઠાતિ અસમ્મુટ્ઠા. કિઞ્ચાપિ ચિત્તમિવ ચિત્તપસ્સદ્ધિવસેન કાયપસ્સદ્ધિવસેનેવ કાયો પસ્સદ્ધો હોતિ, તથાપિ યસ્મા કાયપસ્સદ્ધિ ઉપ્પજ્જમાના ચિત્તપસ્સદ્ધિયા સહેવ ઉપ્પજ્જતિ, ન વિના, તસ્મા વુત્તં ‘‘કાયચિત્તપસ્સદ્ધિસમ્ભવેના’’તિ. રૂપકાયોપિ પસ્સદ્ધોયેવ હોતિ કાયપસ્સદ્ધિયા ઉભયેસમ્પિ કાયાનં પસ્સમ્ભનાવહત્તા. સો ચ ખો કાયો. વિગતદરથોતિ વિગતકિલેસદરથો. નામકાયે હિ વિગતદરથે રૂપકાયોપિ વૂપસન્તદરથપરિળાહો હોતિ. સમ્મા આહિતન્તિ નાનારમ્મણેસુ વિધાવનસઙ્ખાતવિક્ખેપં વિચ્છિન્દિત્વા એકસ્મિંયેવ આરમ્મણે અવિક્ખિત્તભાવાપાદાનેન સમ્મદેવ આહિતં. તેનાહ ‘‘સુટ્ઠુ ઠપિત’’ન્તિઆદિ. ચિત્તસ્સ અનેકગ્ગભાવો વિક્ખેપવસેન ચઞ્ચલતા, સા સતિ એકગ્ગતાય ન હોતીતિ આહ ‘‘એકગ્ગં અચલં નિપ્ફન્દન’’ન્તિ. એત્તાવતાતિ ‘‘આરદ્ધં ખો પના’’તિઆદિના વીરિયસતિપસ્સદ્ધિસમાધીનં કિચ્ચસિદ્ધિદસ્સનેન. નનુ ચ સદ્ધાપઞ્ઞાનમ્પિ કિચ્ચસિદ્ધિ ઝાનસ્સ પુબ્બપટિપદાય ઇચ્છિતબ્બાતિ? સચ્ચં ઇચ્છિતબ્બા, સા પન નાનન્તરિયભાવેન અવુત્તસિદ્ધાતિ ન ગહિતા. અસતિ હિ સદ્ધાય વીરિયારમ્ભાદીનં અસમ્ભવોયેવ, પઞ્ઞાપરિગ્ગહે ચ નેસં અસતિ પઞ્ઞાયારમ્ભાદિભાવો ન સિયા. તથા અસલ્લીનાસમ્મોસતાદયો વીરિયાદીનન્તિ અસલ્લીનતાદિગ્ગહણેનેવેત્થ પઞ્ઞાકિચ્ચસિદ્ધિ ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બં. ઝાનભાવનાયં વા સમાધિકિચ્ચં અધિકં ઇચ્છિતબ્બન્તિ દસ્સેતું સમાધિપરિયોસાનાવ ઝાનસ્સ પુબ્બપટિપદા કથિતાતિ દટ્ઠબ્બં.

વુત્તં, તસ્મા ઇધ ન વત્તબ્બં. વિસુદ્ધિમગ્ગો હિ ઇમિસ્સા સંવણ્ણનાય એકદેસભૂતોતિ વુત્તોવાયમત્થોતિ. વિહરતીતિ આગતં પરુદ્દેસિકત્તા વિહારસ્સ. ઇધ વિહાસિન્તિ આગતં અત્થુદ્દેસિકત્તા. ઇદં કિર સબ્બબુદ્ધાનં અવિજહિતન્તિ આહ ‘‘આનાપાનસ્સતિકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ. રૂપવિરાગભાવનાવસેન (સારત્થ. ટી. ૧.૧૨.નેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના) પવત્તો ચતુબ્બિધોપિ અરૂપજ્ઝાનવિસેસો ચતુત્થજ્ઝાનસઙ્ગહો એવાતિ આહ ‘‘ચત્તારિ ઝાનાની’’તિ. યુત્તં તાવ ચિત્તેકગ્ગતા ભવોક્કમનત્થતા વિય વિપસ્સનાપાદકતાપિ ચતુન્નં ઝાનાનં સાધારણાતિ તેસં વસેન ‘‘ચત્તારિ ઝાનાની’’તિ વચનં, અભિઞ્ઞાપાદકતા પન નિરોધપાદકતા ચ ચતુત્થસ્સેવ ઝાનસ્સ આવેણિકા, સા કથં ચતુન્નં ઝાનાનં સાધારણા વુત્તાતિ? પરમ્પરાધિટ્ઠાનભાવતો. પદટ્ઠાનપદટ્ઠાનમ્પિ હિ પદટ્ઠાનન્તેવ વુચ્ચતિ, કારણકારણમ્પિ કારણન્તિ યથા ‘‘તિણેહિ સત્તં સિદ્ધ’’ન્તિ, એવઞ્ચ કત્વા પયોજનનિદ્દેસે અટ્ઠસમાપત્તિગ્ગહણં સમત્થિતં હોતિ. ચિત્તેકગ્ગતત્થાનીતિ ચિત્તસમાધાનત્થાનિ, દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારત્થાનીતિ અત્થો. ચિત્તેકગ્ગતાસીસેન હિ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારો વુત્તો, સુક્ખવિપસ્સકખીણાસવવસેન ચેતં વુત્તં. તેનાહ ‘‘એકગ્ગચિત્તા સુખં દિવસં વિહરિસ્સામા’’તિ. ભવોક્કમનત્થાનીતિ ભવેસુ નિબ્બત્તિઅત્થાનિ.

યસ્મા (સારત્થ. ટી. ૧.૧૨.નેરઞ્જકણ્ડવણ્ણના) બોધિસત્તેન બોધિમણ્ડૂપસઙ્કમનતો પુબ્બેપિ ચરિમભવે ચતુત્થજ્ઝાનં નિબ્બત્તિતપુબ્બં, તદા પન તં નિબ્બત્તિતમત્તમેવ અહોસિ, ન વિપસ્સનાદિપાદકં, તસ્મા ‘‘બોધિરુક્ખમૂલે નિબ્બત્તિત’’ન્તિ તતો વિસેસેત્વા વુત્તં. વિપસ્સનાપાદકન્તિ વિપસ્સનારમ્ભે વિપસ્સનાય પાદકં. અભિઞ્ઞાપાદકન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. બુદ્ધાનઞ્હિ પઠમારમ્ભે એવ પાદકજ્ઝાનેન પયોજનં અહોસિ, ન તતો પરં ઉપરિમગ્ગાધિગમફલસમાપત્તિઅભિઞ્ઞાવળઞ્જનાદિઅત્થં. અભિસમ્બોધિસમધિગમતો પટ્ઠાય હિ સબ્બં ઞાણસમાધિકિચ્ચં આકઙ્ખમત્તપટિબદ્ધમેવાતિ. સબ્બકિચ્ચસાધકન્તિ અનુપુબ્બવિહારાદિસબ્બકિચ્ચસાધકં. સબ્બલોકિયલોકુત્તરગુણદાયકન્તિ એત્થ વિપસ્સનાભિઞ્ઞાપાદકત્તા એવ ચતુત્થસ્સ ઝાનસ્સ ભગવતો સબ્બલોકિયલોકુત્તરગુણદાયકતા વેદિતબ્બા. સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણપદટ્ઠાનઞ્હિ મગ્ગઞાણં, મગ્ગઞાણપદટ્ઠાનઞ્ચ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણં અભિસમ્બોધિ, તદધિગમસમકાલમેવ ભગવતો સબ્બે બુદ્ધગુણા હત્થગતા અહેસું, ચતુત્થજ્ઝાનસન્નિસ્સયો ચ મગ્ગાધિગમોતિ.

પુબ્બભાગપટિપદાદિવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પુબ્બેનિવાસકથાવણ્ણના

૫૨. દ્વિન્નં વિજ્જાનન્તિ પુબ્બેનિવાસઞાણદિબ્બચક્ખુઞાણસઙ્ખાતાનં દ્વિન્નં વિજ્જાનં. અનુપદવણ્ણનાતિ તાસં વિજ્જાનં નિદ્દેસપાળિયા અનુપદવણ્ણના. ભાવનાનયોતિ ઉપ્પાદનવિધિ. ‘‘સો’’તિ પચ્ચત્તવચનસ્સ અહં-સદ્દેન સમ્બન્ધને કારણં દસ્સેતું ‘‘અભિનિન્નામેસિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. પાળિયં વા ‘‘અભિનિન્નામેસિ’’ન્તિ ઉત્તમપુરિસસ્સ યોગોતિ અહં-સદ્દેન આનેત્વા વુચ્ચમાને તદત્થો પાકટો હોતીતિ ‘‘સો અહ’’ન્તિ વુત્તં. અભિનીહરિન્તિ ચિત્તં ઝાનારમ્મણતો અપનેત્વા પુબ્બેનિવાસાભિમુખં પેસેસિં, પુબ્બેનિવાસનિન્નં પુબ્બેનિવાસપોણં પુબ્બેનિવાસપબ્ભારં અકાસિન્તિ અત્થો.

પુબ્બેઅતીતજાતીસુ નિવુત્થક્ખન્ધા પુબ્બેનિવાસો. નિવુત્થાતિ ચ અજ્ઝાવુત્થા અનુભૂતા અત્તનો સન્તાને ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધા, ગોચરનિવાસેન નિવુત્થધમ્મા વા અત્તનો વિઞ્ઞાણેનવિઞ્ઞાતા, પરવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞાતાપિ વા છિન્નવટુમકાનુસ્સરણાદીસુ, તં પુબ્બેનિવાસં યાય સતિયા અનુસ્સરતિ, તાય સમ્પયુત્તં ઞાણં પુબ્બેનિવાસાનુસ્સતિઞ્ઞાણં. પટિનિવત્તન્તસ્સાતિ પુબ્બેનિવાસં અનુસ્સરણવસેન યાવદિચ્છકં ગન્ત્વા પચ્ચાગચ્છન્તસ્સ. તસ્માતિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ કારણભાવેન પચ્ચામસનં, પટિનિવત્તન્તસ્સ પચ્ચવેક્ખણભાવતોતિ વુત્તં હોતિ. ઇધૂપપત્તિયાતિ ઇધ ચરિમભવે ઉપપત્તિયા. અનન્તરન્તિ અતીતાનન્તરમાહ. અમુત્રાતિ અમુકસ્મિં ભવેતિ અત્થો. ઉદપાદિન્તિ ઉપ્પજ્જિં. તાહિ દેવતાહીતિ તુસિતાદેવતાહિ. એકગોત્તોતિ તુસિતગોત્તેન એકગોત્તો. મહાબોધિસત્તાનં સન્તાનસ્સ પરિયોસાનાવત્થાય દેવલોકૂપપત્તિજનકં નામ અકુસલેન કમ્મુના અનુપદ્દુતમેવ હોતીતિ અધિપ્પાયેન ‘‘દુક્ખં પન સઙ્ખારદુક્ખમેવા’’તિ વુત્તં. મહાપુઞ્ઞાનમ્પિ પન દેવપુત્તાનં પુબ્બનિમિત્તુપ્પત્તિકાલાદીસુ અનિટ્ઠારમ્મણસમાયોગો હોતિયેવાતિ ‘‘કદાચિ દુક્ખદુક્ખસ્સપિ સમ્ભવો નત્થી’’તિ ન સક્કા વત્તું. સત્તપઞ્ઞાસ…પે… પરિયન્તોતિ ઇદં મનુસ્સાનં વસ્સગણનાવસેન વુત્તં. તત્થ દેવાનં વસ્સગણનાય પન ચતુસહસ્સમેવ.

અતીતભવે (સારત્થ. ટી. ૧.૧૨.પુબ્બેનિવાસકથાયં) ખન્ધા તપ્પટિબદ્ધનામગોત્તાનિ ચ સબ્બં પુબ્બેનિવાસન્તેવ સઙ્ગહિતન્તિ આહ ‘‘કિં વિદિતં કરોતિ? પુબ્બેનિવાસ’’ન્તિ. મોહો પટિચ્છાદકટ્ઠેન‘‘તમો’’તિ વુચ્ચતિ ‘‘તમો વિયા’’તિ કત્વા. ઓભાસકરણટ્ઠેનાતિ કાતબ્બતો કરણં, ઓભાસોવ કરણં, અત્તનો પચ્ચયેન ઓભાસભાવેન નિબ્બત્તેતબ્બટ્ઠેનાતિ અત્થો. સેસં પસંસાવચનન્તિ પટિપક્ખવિધમનપવત્તિવિસેસાનં બોધનતો વુત્તં. અવિજ્જા વિહતાતિ એતેન વિજ્જનટ્ઠેન વિજ્જાતિ અયમ્પિ અત્થો દીપિતોતિ દટ્ઠબ્બં. યસ્મા વિજ્જા ઉપ્પન્નાતિ એતેન વિજ્જાપટિપક્ખા અવિજ્જા, પટિપક્ખતા ચસ્સા પહાતબ્બભાવેન વિજ્જાય ચ પહાયકભાવેનાતિ દસ્સેતિ. એસ નયો ઇતરસ્મિમ્પિ પદદ્વયેતિ ઇમિના તમો વિહતો વિનટ્ઠો. કસ્મા? યસ્મા આલોકો ઉપ્પન્નોતિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ. પેસિતત્તસ્સાતિ યથાધિપ્પેતત્થસિદ્ધિં પતિ વિસ્સટ્ઠચિત્તસ્સ. યથા અપ્પમત્તસ્સાતિ અઞ્ઞસ્સપિ કસ્સચિ માદિસસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

પુબ્બેનિવાસકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દિબ્બચક્ખુઞાણકથાવણ્ણના

૫૩. ઇધાતિ ભયભેરવસુત્તે વુત્તં. ઇધ અયં વિસેસોતિ યોજના. વુત્તસદિસમેવ ‘‘મેતિ મયા’’તિઆદિના. પરિકમ્મકિચ્ચન્તિ ‘‘અભિઞ્ઞાપાદકચતુત્થજ્ઝાનતો વુટ્ઠાય સબ્બપચ્છિમા નિસજ્જા આવજ્જિતબ્બા’’તિઆદિના, કસિણારમ્મણં અભિઞ્ઞાપાદકજ્ઝાનં સબ્બાકારેન અભિનીહારક્ખમં કત્વા’’તિઆદિના ચ વુત્તેન પરિકમ્મેન કિચ્ચં પયોજનં નત્થિ. ન તેન ઇધ અત્થોતિ તેન ભાવનાનયેન ઇધ પાળિયા અત્થવણ્ણનાયં અત્થો નત્થિ તથાભાવનાય ઇધ અનધિપ્પેતત્તાતિ અધિપ્પાયો.

દિબ્બચક્ખુઞાણકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આસવક્ખયઞાણકથાવણ્ણના

૫૪. વિપસ્સનાપાદકન્તિ (સારત્થ. ટી. ૧.૧૪.આસવક્ખયઞાણકથાયં; દી. નિ. ટી. ૧.૨૪૮; અ. નિ. ટી. ૨.૩.૫૯) વિપસ્સનાય પદટ્ઠાનભૂતં. વિપસ્સના ચ તિવિધા વિપસ્સનકપુગ્ગલભેદેન. મહાબોધિસત્તાનઞ્હિ પચ્ચેકબોધિસત્તાનઞ્ચ વિપસ્સના ચિન્તામયઞાણસંવદ્ધિતત્તા સયમ્ભુઞાણભૂતા, ઇતરેસં સુતમયઞાણસંવદ્ધિતત્તા પરોપદેસસમ્ભૂતા, સા ‘‘ઠપેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં અવસેસરૂપારૂપજ્ઝાનાનં અઞ્ઞતરતો વુટ્ઠાયા’’તિઆદિના અનેકધા અરૂપમુખવસેન ચતુધાતુવવત્થાને વુત્તાનં તેસં તેસં ધાતુપરિગ્ગહમુખાનં અઞ્ઞતરમુખવસેન અનેકધાવ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૬) નાનાનયતો વિભાવિતા. મહાબોધિસત્તાનં પન ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સમુખેન પભેદગમનતો નાનાનયં સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસન્નિસ્સયસ્સ અરિયમગ્ગઞાણસ્સ અધિટ્ઠાનભૂતં પુબ્બભાગઞાણગબ્ભં ગણ્હાપેન્તં પરિપાકં ગચ્છન્તં પરમગમ્ભીરસણ્હસુખુમતરં અનઞ્ઞસાધારણં વિપસ્સનાઞાણં હોતિ, યં અટ્ઠકથાસુ મહાવજિરઞાણન્તિ વુચ્ચતિ. યસ્સ ચ પવત્તિવિભાગેન ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સપ્પભેદસ્સ પાદકભાવેન સમાપજ્જિયમાના ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસઙ્ખા દેવસિકં સત્થુ વળઞ્જનકસમાપત્તિયો વુચ્ચન્તિ, સ્વાયં બુદ્ધાનં વિપસ્સનાચારો પરમત્થમઞ્જૂસાય વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાય (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૧૪૪) ઉદ્દેસતો દસ્સિતો, અત્થિકેહિ તતો ગહેતબ્બોતિ.

આસવાનં ખેપનતો સમુચ્છિન્દનતો આસવક્ખયો, અરિયમગ્ગો, ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસવસેન અરહત્તમગ્ગગ્ગહણં. આસવાનં ખયે ઞાણં આસવક્ખયઞાણન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્ર ચેતં ઞાણ’’ન્તિ વત્વા ખયેતિ ચ આધારે ભુમ્મં, ન વિસયેતિ દસ્સેન્તો ‘‘તપ્પરિયા પન્નત્તા’’તિ આહ. ઇદં દુક્ખન્તિ દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ તદા પચ્ચક્ખતો ગહિતભાવદસ્સનં. એત્તકં દુક્ખન્તિ દુક્ખસ્સ અરિયસચ્ચસ્સ તદા પચ્ચક્ખતો ગહિતભાવદસ્સનં. એત્તકં દુક્ખન્તિ તસ્સ પરિચ્છિજ્જ ગહિતભાવદસ્સનં. ન ઇતો ભિય્યોતિ અનવસેસેત્વા ગહિતભાવદસ્સનં. તેનાહ ‘‘સબ્બમ્પિ દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિઆદિ. સરસલક્ખણપટિવેધેનાતિ સભાવસઙ્ખાતસ્સ લક્ખણસ્સ અસમ્મોહતો પટિવિજ્ઝનેન. અસમ્મોહપટિવેધોતિ ચ યથા તસ્મિં ઞાણે પવત્તે પચ્છા દુક્ખસ્સ સરૂપાદિપરિચ્છેદે સમ્મોહો ન હોતિ, તથા પવત્તિ. તેનાહ ‘‘યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિ’’ન્તિ. યં ઠાનં પત્વાતિ યં નિબ્બાનં મગ્ગસ્સ આરમ્મણપચ્ચયટ્ઠેન કારણભૂતં આગમ્મ. તદુભયવતો હિ પુગ્ગલસ્સ પત્તિ તદુભયસ્સ પત્તીતિ વુત્તં. પત્વાતિ વા પાપુણનહેતુ. અપ્પવત્તિન્તિ અપ્પવત્તિનિમિત્તં. તે વા નપ્પવત્તન્તિ એત્થાતિ અપ્પવત્તિ, નિબ્બાનં. તસ્સાતિ દુક્ખનિરોધસ્સ. સમ્પાપકન્તિ સચ્છિકિરિયાવસેન સમ્મદેવ પાપકં.

કિલેસવસેનાતિ આસવસઙ્ખાતકિલેસવસેન. યસ્મા આસવાનં દુક્ખસચ્ચપરિયાયો તપ્પરિયાપન્નત્તા, સેસસચ્ચાનઞ્ચ તંસમુદયાદિપરિયાયો અત્થિ, તસ્મા વુત્તં. ‘‘પરિયાયતો’’તિ. દસ્સેન્તો સચ્ચાનીતિ યોજના. આસવાનંયેવ ચેત્થ ગહણં ‘‘આસવાનં ખયઞાણાયા’’તિ આરદ્ધત્તા. તથા હિ આસવવિમુત્તિ સીસેનેવ સબ્બસંકિલેસવિમુત્તિ વુત્તા. ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિ’’ન્તિઆદિના મિસ્સકમગ્ગો ઇધ કથિતોતિ ‘‘સહ વિપસ્સનાય કોટિપ્પત્તં મગ્ગં કથેતી’’તિ વુત્તં. એત્થ ચ સચ્ચપટિવેધસ્સ તદા અતીતકાલિકત્તા ‘‘યથાભૂતં અબ્ભઞ્ઞાસિ’’ન્તિ વત્વાપિ અભિસમયકાલે તસ્સ પચ્ચુપ્પન્નતં ઉપાદાય ‘‘એવં જાનતો એવં પસ્સતો’’તિ વત્તમાનકાલેન નિદ્દેસો કતો. સો ચ કામં મગ્ગક્ખણતો પરં યાવજ્જતના અતીતકાલિકો એવ, સબ્બપઠમં પનસ્સ અતીતકાલિકત્તં ફલક્ખણેન વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘વિમુચ્ચિત્થાતિ ઇમિના ફલક્ખણં દસ્સેતી’’તિ. જાનતો પસ્સતોતિ વા હેતુનિદ્દેસોયં. જાનનહેતુ દસ્સનહેતુ કામાસવા ચિત્તં વિમુચ્ચિત્થાતિ યોજના. ભવાસવગ્ગહણેનેવ ચેત્થ ભવરાગસ્સ વિય ભવદિટ્ઠિયાપિ સમવરોધોતિ દિટ્ઠાસવસ્સપિ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

ખીણાજાતીતિઆદીહિ પદેહિ. તસ્સાતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણસ્સ. ભૂમીન્તિ પવત્તિટ્ઠાનં. ન તાવસ્સ અતીતા જાતિ ખીણા મગ્ગભાવનાયાતિ અધિપ્પાયો. તત્થ કારણમાહ ‘‘પુબ્બેવ ખીણત્તા’’તિ. ન અનાગતા અસ્સજાતિ ખીણાતિ યોજના. ન અનાગતાતિ ચ અનાગતત્તસામઞ્ઞં ગહેત્વા લેસેન ચોદેતિ. તેનાહ ‘‘અનાગતે વાયામાભાવતો’’તિ, અનાગતવિસેસો પનેત્થ અધિપ્પેતો, તસ્સ ચ ખેપને વાયામોપિ લબ્ભતેવ. તેનાહ ‘‘યા પન મગ્ગસ્સા’’તિઆદિ. એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસૂતિ ભવત્તયગ્ગહણં વુત્તનયેન અનવસેસતો જાતિયા ખીણભાવદસ્સનત્થં. તન્તિ યથાવુત્તં જાતિં. સોતિ ભગવા.

બ્રહ્મચરિયવાસો નામ ઇધ મગ્ગબ્રહ્મચરિયસ્સ નિબ્બત્તનમેવાતિ આહ ‘‘નિટ્ઠિત’’ન્તિ. સમ્માદિટ્ઠિયા ચતૂસુ સચ્ચેસુ પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચસાધનવસેન પવત્તમાનાય સમ્મા સઙ્કપ્પાદીનમ્પિ દુક્ખસચ્ચે પરિઞ્ઞાભિસમયાનુગુણા પવત્તિ, ઇતરસચ્ચેસુ ચ નેસં પહાનાભિસમયાદિવસેન પવત્તિ પાકટા એવ. તેન વુત્તં ‘‘ચતૂહિ મગ્ગેહિ પરિઞ્ઞાપહાનસચ્છિકિરિયાભાવનાવસેના’’તિ. ઇત્થત્તાયાતિ ઇમે પકારા ઇત્થં, તબ્ભાવો ઇત્થત્તં, તદત્થન્તિ વુત્તં હોતિ. તે પન પકારા અરિયમગ્ગબ્યાપારભૂતા પરિઞ્ઞાદયો ઇધાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘એવંસોળસકિચ્ચભાવાયા’’તિ. તે હિ મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતો મગ્ગાનુભાવેન પાકટા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ, પરિઞ્ઞાદીસુ ચ પહાનમેવ પધાનં તદત્થત્તા ઇતરેસન્તિ આહ ‘‘કિલેસક્ખયાયવા’’તિ. પહીનકિલેસપચ્ચવેક્ખણવસેન વા એતં વુત્તં. ઇત્થત્તાયાતિ નિસ્સક્કે સમ્પદાનવચનન્તિ આહ ‘‘ઇત્થભાવતો’’તિ. અપરં અનાગતં. ઇમે પન ચરિમત્તભાવસઙ્ખાતા પઞ્ચક્ખન્ધા. પરિઞ્ઞાતા તિટ્ઠન્તીતિ એતેન તેસં અપ્પતિટ્ઠતં દસ્સેતિ. અપરિઞ્ઞામૂલકા હિ પતિટ્ઠા. યથાહ ‘‘કબળીકારે ચે, ભિક્ખવે, આહારે અત્થિ રાગો અત્થિ નન્દી અત્થિ તણ્હા, પતિટ્ઠિતં તત્થ વિઞ્ઞાણં વિરૂળ્હ’’ન્તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૬૪; મહાનિ. ૭; કથા. ૨૯૬). તેનેવાહ ‘‘છિન્નમૂલકા રુક્ખા વિયા’’તિઆદિ.

પચ્ચવેક્ખણઞાણપરિગ્ગહિતં, ન પઠમદુતિયઞાણદ્વયાધિગમં વિય કેવલન્તિ અધિપ્પાયો. દસ્સેન્તો નિગમનવસેનાતિ અધિપ્પાયો. સરૂપતો હિ તં પુબ્બે દસ્સિતમેવાતિ. પુબ્બેનિવાસઞાણેન અતીતારમ્મણસભાગતાય તબ્ભાવીભાવતો ચ અતીતંસઞાણં સઙ્ગહેત્વાતિ યોજના. તત્થ અતીતંસઞાણન્તિ અતીતખન્ધાયતનધાતુસઙ્ખાતે અતીતકોટ્ઠાસે અપ્પટિહતં ઞાણં. દિબ્બચક્ખુનાતિ સપરિભણ્ડેન દિબ્બચક્ખુઞાણેન. પચ્ચુપ્પન્નંસો ચ અનાગતંસો ચ પચ્ચુપ્પન્નાનાગતંસં, તત્થ ઞાણં પચ્ચુપ્પન્નાનાગતંસઞાણં. સકલલોકિયલોકુત્તરગુણન્તિ એતેન સબ્બં લોકં ઉત્તરિત્વા અભિભુય્ય ઠિતત્તા સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણસ્સ વિય સેસાસાધારણઞાણસ્સ બલઞાણઆવેણિકબુદ્ધધમ્માદીનમ્પિ અનઞ્ઞસાધારણાનં બુદ્ધગુણાનં સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. તેનાહ ‘‘સબ્બેપિ સબ્બઞ્ઞુગુણે સઙ્ગહેત્વા’’તિ.

આસવક્ખયઞાણકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અરઞ્ઞવાસકારણવણ્ણના

૫૫. સિયા ખો પન તે બ્રાહ્મણાતિ એત્થ સિયાતિ ‘‘અપ્પેવા’’તિ ઇમિના સમાનત્થો નિપાતો, તસ્મા ‘બ્રાહ્મણ, અપ્પેવ ખો પન તે એવમસ્સા’તિ અત્થો. યં પન અટ્ઠકથાયં ‘‘કદાચી’’તિ વુત્તં, તમ્પિ ઇમમેવત્થં સન્ધાય વુત્તં અકારણં બ્રાહ્મણેન પરિકપ્પિતમત્થં પટિપક્ખિપિત્વા અત્તનો અધિપ્પેતં કારણં દસ્સેન્તો. અત્થોવ ફલં તદધીનવુત્તિતાય વસો એતસ્સાતિ અત્થવસો, હેતૂતિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અત્તનો ચ દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારન્તિ એતેન સત્થા અત્તનો વિવેકાભિરતિં પકાસેતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘દિટ્ઠધમ્મો નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ઇરિયાપથવિહારાનન્તિ ઇરિયાપથપવત્તીનં. તપ્પવત્તિયો હિ એકસ્મિં ઇરિયાપથે ઉપ્પન્નદુક્ખં અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન વિચ્છિન્દિત્વા હરણતો વિહારાતિ વુચ્ચન્તિ. પચ્છિમઞ્ચ જનતં અનુકમ્પમાનોતિ એતેન યો આદિતો બ્રાહ્મણેન ‘‘ભવં તેસં ગોતમો પુબ્બઙ્ગમો…પે… દિટ્ઠાનુગતિં આપજ્જતી’’તિ વુત્તો, યો ચ તથા ‘‘એવમેતં બ્રાહ્મણા’’તિઆદિના અત્તના સમ્પટિચ્છિતો, તમેવ અત્થં નિગમનવસેન દસ્સેન્તો યથાનુસન્ધિનાવ સત્થા દેસનં નિટ્ઠાપેસિ.

અરઞ્ઞવાસકારણવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

દેસનાનુમોદનાવણ્ણના

૫૬. એવં નિટ્ઠાપિતાય દેસનાય બ્રાહ્મણો તત્થ ભગવતિ પસાદં પવેદેન્તો ‘‘અભિક્કન્ત’’ન્તિઆદિમાહ. અભિક્કન્તાતિ (સારત્થ. ટી. ૧.૧૫.દેસનાનુમોદનકથા; દી. નિ. ટી. ૧.૨૫૦; સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧; અ. નિ. ટી. ૨.૨.૧૬) અતિક્કન્તા, વિગતાતિ અત્થોતિ આહ ‘‘ખયે દિસ્સતી’’તિ. તેનેવ હિ ‘‘નિક્ખન્તો પઠમો યામો’’તિ વુત્તં. અભિક્કન્તતરોતિ અતિવિય કન્તતરો મનોરમો. તાદિસો ચ સુન્દરો ભદ્દકો નામ હોતીતિ આહ ‘‘સુન્દરે દિસ્સતી’’તિ.

કોતિ દેવનાગયક્ખગન્ધબ્બાદીસુ કો કતમો. મેતિ મમ. પાદાનીતિ પાદે. ઇદ્ધિયાતિ ઇમાય એવરૂપાય દેવિદ્ધિયા. યસસાતિ ઇમિના એદિસેન પરિવારેન પરિજનેન. જલન્તિ વિજ્જોતમાનો. અભિક્કન્તેનાતિ અતિવિય કન્તેન કમનીયેન અભિરૂપેન. વણ્ણેનાતિ છવિવણ્ણેન સરીરવણ્ણનિભાય. સબ્બા ઓભાસયં દિસાતિ દસપિ દિસા ઓભાસેન્તો પભાસેન્તો, ચન્દો વિય સૂરિયો વિય ચ એકોભાસં એકાલોકં કરોન્તોતિ ગાથાય અત્થો. અભિરૂપેતિ ઉળારરૂપે સમ્પન્નરૂપે.

‘‘ચોરો ચોરો, સપ્પો સપ્પો’’તિઆદીસુ ભયે આમેડિતં. ‘‘વિજ્ઝ વિજ્ઝ, પહર પહરા’’તિઆદીસુ કોધે, ‘‘સાધુ સાધૂતિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૩૨૭; સં. નિ. ૨.૧૨૭; ૩.૩૫; ૫.૧૦૮૫) પસંસાયં, ‘‘ગચ્છ ગચ્છ, લુનાહિ લુનાહી’’તિઆદીસુ તુરિતે, ‘‘આગચ્છ આગચ્છા’’તિઆદીસુ કોતૂહલે, ‘‘બુદ્ધો બુદ્ધોતિ ચિન્તેન્તો’’તિઆદીસુ (બુ. વં. ૨.૪૪) અચ્છરે, ‘‘અભિક્કમથાયસ્મન્તો, અભિક્કમથાયસ્મન્તો’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૩.૨૦; અ. નિ. ૯.૧૧) હાસે, ‘‘કહં એકપુત્તક, કહં એકપુત્તકા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૨.૩૫૩; સં. નિ. ૨.૬૩) સોકે, ‘‘અહો સુખં અહો સુખ’’ન્તિઆદીસુ (ઉદા. ૨૦; દી. નિ. ૩.૩૦૫; ચૂળવ. ૩૩૨) પસાદે. ચ-સદ્દો અવુત્તસમુચ્ચયત્થો. તેન ગરહાઅસમ્માનાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. તત્થ ‘‘પાપો પાપો’’તિઆદીસુ ગરહાયં. ‘‘અભિરૂપક અભિરૂપકા’’તિઆદીસુ અસમ્માને દટ્ઠબ્બં.

નયિદં આમેડિતવસેન દ્વિક્ખત્તું વુત્તં, અથ ખો અત્થદ્વયવસેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. અભિક્કન્તન્તિ વચનં અપેક્ખિત્વા નપુંસકલિઙ્ગવસેન વુત્તં, તં પન ભગવતો વચનં ધમ્મસ્સ દેસનાતિ કત્વા તથા વુત્તં. અત્થમત્તદસ્સનં વા એતં, તસ્મા અત્થવસેન લિઙ્ગવિભત્તિવિપરિણામો વેદિતબ્બો. દુતિયપદેપિ એસેવ નયો. દોસનાસનતોતિ રાગાદિકિલેસદોસવિધમનતો, ગુણાધિગમનતોતિ સીલાદિગુણાનં સમ્પાપનતો. યે ગુણે દેસના અધિગમેતિ, તેસુ પધાનભૂતા દસ્સેતબ્બાતિ તે પધાનભૂતે તાવ દસ્સેતું ‘‘સદ્ધાજનનતો પઞ્ઞાજનનતો’’તિ વુત્તં. સદ્ધાપમુખા હિ લોકિયા ગુણા, પઞ્ઞાપમુખા લોકુત્તરા. સીલાદિઅત્થસમ્પત્તિયા સાત્થતો, સભાવનિરુત્તિસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનતો. સુવિઞ્ઞેય્યસદ્દપયોગતાય ઉત્તાનપદતો, સણ્હસુખુમભાવેન દુબ્બિઞ્ઞેય્યત્થતાય ગમ્ભીરત્થતો. સિનિદ્ધમુદુમધુરસદ્દપયોગતાય કણ્ણસુખતો, વિપુલવિસુદ્ધપેમનીયત્થતાય હદયઙ્ગમતો. માનાતિમાનવિધમનેન અનત્તુક્કંસનતો, થમ્ભસારમ્ભમદ્દનેન અપરવમ્ભનતો. હિતાધિપ્પાયપવત્તિયા પરેસં રાગપરિળાહાદિવૂપસમનેન ચ કરુણાસીતલતો, કિલેસન્ધકારવિધમનેન પઞ્ઞાવદાતતો. કરવીકરુતમઞ્જુતાય આપાથરમણીયતો, પુબ્બાપરાવિરુદ્ધસુવિસુદ્ધત્થતાય વિમદ્દક્ખમતો. આપાથરમણીયતાય એવ સુય્યમાનસુખતો, વિમદ્દક્ખમતાય હિતજ્ઝાસયપ્પવત્તિતતાય ચ વીમંસિયમાનહિતતો. એવમાદીહીતિ આદિસદ્દેન સંસારચક્કનિવત્તનતો, સદ્ધમ્મચક્કપ્પવત્તનતો, મિચ્છાવાદવિધમનતો, સમ્માવાદપતિટ્ઠાપનતો, અકુસલમૂલસમુદ્ધરણતો, કુસલમૂલસંરોપનતો, અપાયદ્વારપિધાનતો, સગ્ગમગ્ગદ્વારવિવરણતો, પરિયુટ્ઠાનવૂપસમનતો, અનુસયસમુગ્ઘાતનતોતિ એવમાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

અધોમુખટ્ઠપિતન્તિ કેનચિ અધોમુખં ઠપિતં. હેટ્ઠામુખજાતન્તિ સભાવેનેવ હેટ્ઠામુખજાતં. ઉગ્ઘાટેય્યાતિ વિવટં કરેય્ય. હત્થે ગહેત્વાતિ ‘‘પુરત્થાભિમુખો, ઉત્તરાભિમુખો વા ગચ્છા’’તિઆદીનિ અવત્વા હત્થે ગહેત્વા ‘‘નિસ્સન્દેહં એસ મગ્ગો, એવં ગચ્છા’’તિ વદેય્ય. કાળપક્ખચાતુદ્દસીતિ કાળપક્ખે ચાતુદ્દસી.

નિકુજ્જિતં આધેય્યસ્સ અનાધારભૂતં ભાજનં આધારભાવાપાદનવસેન ઉક્કુજ્જેય્ય. હેટ્ઠામુખજાતતાય સદ્ધમ્મવિમુખં, અધોમુખટ્ઠપિતતાય અસદ્ધમ્મે પતિતન્તિ એવં પદદ્વયં યથારહં યોજેતબ્બં, ન યથાસઙ્ખ્યં. કામં કામચ્છન્દાદયોપિ પટિચ્છાદકા, મિચ્છાદિટ્ઠિ પન સવિસેસં પટિચ્છાદિકાતિ આહ ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિગહનપટિચ્છન્ન’’ન્તિ. તેનાહ ભગવા ‘‘મિચ્છાદિટ્ઠિપરમાહં, ભિક્ખવે, વજ્જં વદામી’’તિ (અ. નિ. ૧.૩૧૦). સબ્બો અપાયગામિમગ્ગો કુમ્મગ્ગો ‘‘કુચ્છિતો મગ્ગો’’તિ કત્વા. સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં ઉજુપટિપક્ખતાય મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો અટ્ઠ મિચ્છત્તધમ્મા મિચ્છામગ્ગો. તેનેવ હિ તદુભયપટિપક્ખતં સન્ધાય ‘‘સગ્ગમોક્ખમગ્ગં આચિક્ખન્તેના’’તિ વુત્તં. સપ્પિઆદિસન્નિસ્સયો પદીપો ન તથા ઉજ્જલો, યથા તેલસન્નિસ્સયોતિ તેલપજ્જોતગ્ગહણં. એતેહિ પરિયાયેહીતિ એતેહિ નિકુજ્જિતુક્કુજ્જનપટિચ્છન્નવિવરણાદિઉપમોપમિતબ્બપકારેહિ, એતેહિ વા યથાવુત્તેહિ સોળસારમ્મણપરિગ્ગહઅસમ્મોહવિહારદિબ્બવિહારવિભાવનપરિયાયેહિ વિજ્જાત્તયવિભાવનાપદેસેન અત્તનો સબ્બઞ્ઞુગુણવિભાવનપરિયાયેહિ ચ. તેનાહ ‘‘અનેકપરિયાયેન ધમ્મો પકાસિતો’’તિ.

દેસનાનુમોદનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પસન્નકારવણ્ણના

પસન્નકારન્તિ પસન્નેહિ કાતબ્બં સક્કારં. સરણન્તિ પટિસરણં. તેનાહ ‘‘પરાયણ’’ન્તિ. પરાયણભાવો ચ અનત્થનિસેધનેન અત્થસમ્પટિપાદનેન ચ હોતીતિ આહ ‘‘અઘસ્સ તાતા હિતસ્સ ચ વિધાતા’’તિ. અઘસ્સાતિ દુક્ખતોતિ વદન્તિ, પાપતોતિ પન યુત્તં. નિસ્સક્કે ચેતં સામિવચનં. એત્થ ચ નાયં ગમિ-સદ્દો ની-સદ્દાદયો વિય દ્વિકમ્મકો, તસ્મા યથા ‘‘અજં ગામં નેતી’’તિ વુચ્ચતિ, એવં ‘‘ગોતમં સરણં ગચ્છામી’’તિ વત્તું ન સક્કા, ‘‘સરણન્તિ ગચ્છામી’’તિ પન વત્તબ્બં. ઇતિ-સદ્દો ચેત્થ લુત્તનિદ્દિટ્ઠો, તસ્સ ચાયમત્થો – ગમનઞ્ચ તદધિપ્પાયેન ભજનં, તથા જાનનં વાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઇતિ ઇમિના અધિપ્પાયેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભજામીતિઆદીસુ પુરિમસ્સ પુરિમસ્સ પચ્છિમં પચ્છિમં અત્થવચનં. ભજનં વા સરણાધિપ્પાયેન ઉપસઙ્કમનં, સેવનં સન્તિકાવચરતા, પયિરુપાસનં વત્તપટિવત્તકરણેન ઉપટ્ઠાનન્તિ એવં સબ્બથાપિ અનઞ્ઞસરણતંયેવ દીપેતિ. ‘‘ગચ્છામી’’તિ પદસ્સ કથં ‘‘બુજ્ઝામી’’તિ અયમત્થો લબ્ભતીતિ આહ ‘‘યેસઞ્હી’’તિઆદિ.

અધિગતમગ્ગે,સચ્છિકતનિરોધેતિ પદદ્વયેનપિ ફલટ્ઠા એવ દસ્સિતા, ન મગ્ગટ્ઠાતિ તે દસ્સેન્તો ‘‘યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાને ચા’’તિ આહ. નનુ ચ કલ્યાણપુથુજ્જનોપિ યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જતીતિ વુચ્ચતીતિ? કિઞ્ચાપિ વુચ્ચતિ, નિપ્પરિયાયેન પન મગ્ગટ્ઠા એવ તથા વત્તબ્બા, ન ઇતરે નિયામોક્કમનાભાવતો. તથા હિ તે એવ ‘‘અપાયેસુ અપતમાને ધારેતી’’તિ વુત્તા. સમ્મત્તનિયામોક્કમનેન હિ અપાયવિનિમુત્તિસમ્ભવો. અક્ખાયતીતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો, પકારત્થો વા. તેન ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ સુત્તપદં (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) સઙ્ગણ્હાતિ, વિત્થારોતિ વા ઇમિના. એત્થ ચ અરિયમગ્ગો નિય્યાનિકતાય, નિબ્બાનં તસ્સ તદત્થસિદ્ધિહેતુતાયાતિ ઉભયમેવેત્થ નિપ્પરિયાયેન ધમ્મોતિ વુત્તો. નિબ્બાનઞ્હિ આરમ્મણપચ્ચયભૂતં લભિત્વા અરિયમગ્ગસ્સ તદત્થસિદ્ધિ, અરિયફલાનં ‘‘યસ્મા તાય સદ્ધાય અવૂપસન્તાયા’’તિઆદિવચનતો મગ્ગેન સમુચ્છિન્નાનં કિલેસાનં પટિપ્પસ્સદ્ધિપહાનકિચ્ચતાય નિય્યાનાનુગુણતાય નિય્યાનપરિયોસાનતાય ચ. પરિયત્તિધમ્મસ્સ પન નિય્યાનધમ્મસમધિગમહેતુતાયાતિ ઇમિના પરિયાયેન ધમ્મભાવો લબ્ભતિ એવ, સ્વાયમત્થો પાઠારુળ્હો એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ન કેવલ’’ન્તિઆદિમાહ.

કામરાગો ભવરાગોતિ એવમાદિભેદો સબ્બોપિ રાગો વિરજ્જતિ પહીયતિ એતેનાતિ રાગવિરાગોતિ મગ્ગો કથિતો. એજાસઙ્ખાતાય તણ્હાય અન્તોનિજ્ઝાનલક્ખણસ્સ સોકસ્સ ચ તદુપ્પત્તિયં સબ્બસો પરિક્ખીણત્તા અનેજમસોકન્તિ ફલં કથિતં. અપ્પટિકૂલન્તિ અવિરોધદીપનતો કેનચિ અવિરુદ્ધં, ઇટ્ઠં પણીતન્તિ વા અત્થો. પગુણરૂપેન પવત્તિતત્તા, પકટ્ઠગુણવિભાવનતો વા પગુણં. યથાહ ‘‘વિહિંસસઞ્ઞી પગુણં ન ભાસિં, ધમ્મં પણીતં મનુજેસુ બ્રહ્મે’’તિ. સબ્બધમ્મક્ખન્ધા કથિતાતિ યોજના.

દિટ્ઠિસીલસઙ્ઘાતેનાતિ ‘‘યાયં દિટ્ઠિ અરિયા નિય્યાનિકા નિય્યાતિ તક્કરસ્સ સમ્મા દુક્ખક્ખયાય, તથારૂપાય દિટ્ઠિયા દિટ્ઠિસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪, ૩૫૬; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪) એવં વુત્તાય દિટ્ઠિયા, ‘‘યાનિ તાનિ સીલાનિ અખણ્ડાનિ અચ્છિદ્દાનિ અસબલાનિ અકમ્માસાનિ ભુજિસ્સાનિ વિઞ્ઞુપ્પસત્થાનિ અપરામટ્ઠાનિ સમાધિસંવત્તનિકાનિ, તથારૂપેહિ સીલેહિ સીલસામઞ્ઞગતો વિહરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૪; મ. નિ. ૧.૪૯૨; ૩.૫૪; અ. નિ. ૬.૧૨; પરિ. ૨૭૪) એવં વુત્તાનં સીલાનઞ્ચ સંહતભાવેન, દિટ્ઠિસીલસામઞ્ઞેનાતિ અત્થો. સંહતોતિ ઘટિતો. અરિયપુગ્ગલા હિ યત્થ કત્થચિ દૂરે ઠિતાપિ અત્તનો ગુણસામગ્ગિયા સંહતા એવ. અટ્ઠ ચ પુગ્ગલ ધમ્મદસા તેતિ તે પુરિસયુગવસેન ચત્તારોપિ પુગ્ગલવસેન અટ્ઠેવ અરિયધમ્મસ્સ પચ્ચક્ખદસ્સાવિતાય ધમ્મદસા. તીણિ વત્થૂનિ સરણન્તિ ગમનેન તિક્ખત્તું ગમનેન ચ તીણિ સરણગમનાનિ. પટિવેદેસીતિ અત્તનો હદયગતં વાચાય પવેદેસિ.

પસન્નકારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સરણગમનકથાવણ્ણના

સરણગમનસ્સ વિસયપભેદફલસંકિલેસભેદાનં વિય કત્તુ ચ વિભાવના તત્થ કોસલ્લાય હોતીતિ ‘‘સરણગમનેસુ કોસલ્લત્થં સરણં…પે… વેદિતબ્બો’’તિ વુત્તં તેન વિના સરણગમનસ્સેવ અસમ્ભવતો. કસ્મા પનેત્થ વોદાનં ન ગહિતં, નનુ વોદાનવિભાવનાપિ તત્થ કોસલ્લાવહાતિ? સચ્ચમેતં, તં પન સંકિલેસગ્ગહણેનેવ અત્થતો દીપિતં હોતીતિ ન ગહિતં. યાનિ હિ તેસં સંકિલેસકારણાનિ અઞ્ઞાણાદીનિ, તેસં સબ્બેન સબ્બં અનુપ્પન્નાનં અનુપ્પાદનેન, ઉપ્પન્નાનઞ્ચ પહાનેન વોદાનં હોતીતિ. હિંસત્થસ્સ સર-સદ્દસ્સ વસેનેતં પદં દટ્ઠબ્બન્તિ ‘‘હિંસતીતિ સરણ’’ન્તિ વત્વા તં પન હિંસનં કેસં, કથં, કસ્સ વાતિ ચોદનં સોધેન્તો ‘‘સરણગતાન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ભયન્તિ વટ્ટભયં. સન્તાસન્તિ ચિત્તુત્રાસં. તેનેવ ચેતસિકદુક્ખસ્સ ગહિતત્તા દુક્ખન્તિ ઇધ કાયિકં દુક્ખં. દુગ્ગતિપરિકિલેસન્તિ દુગ્ગતિપરિયાપન્નં સબ્બં દુક્ખં. તયિદં સબ્બં પરતો ફલકથાયં આવિ ભવિસ્સતિ. એતન્તિ ‘‘સરણ’’ન્તિ પદં.

એવં અવિસેસતો સરણસદ્દસ્સ અત્થં દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિસેસતો દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. હિતે પવત્તમાનેનાતિ ‘‘સમ્પન્નસીલા, ભિક્ખવે, વિહરથા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૬૪, ૬૯) અત્થે નિયોજનેન. અહિતા ચ નિવત્તનેનાતિ ‘‘પાણાતિપાતસ્સ ખો પાપકો વિપાકો પાપકં અભિસમ્પરાય’’ન્તિઆદિના આદીનવદસ્સનાદિમુખેન અનત્થતો વિનિવત્તનેન. ભયં હિંસતીતિ હિતાહિતેસુ અપ્પવત્તિપવત્તિહેતુકં બ્યસનં અપ્પવત્તિકરણેન વિનાસેતિ. ભવકન્તારા ઉત્તારણેન મગ્ગસઙ્ખાતો ધમ્મો, ઇતરો અસ્સાસદાનેન સત્તાનં ભયં હિંસતીતિ યોજના. કારાનન્તિ દાનવસેન પૂજાવસેન ચ ઉપનીતાનં સક્કારાનં. વિપુલફલપટિલાભકરણેન સત્તાનં ભયં હિંસતિ અનુત્તરદક્ખિણેય્યભાવતોતિ અધિપ્પાયો. ઇમિનાપિ પરિયાયેનાતિ ઇમિનાપિ વિભજિત્વા વુત્તેન કારણેન.

‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા, સ્વાક્ખાતો ધમ્મો, સુપ્પટિપન્નો સઙ્ઘો’’તિ એવં પવત્તો તત્થ રતનત્તયે પસાદો તપ્પસાદો, તદેવ રતનત્તયં ગરુ એતસ્સાતિ તગ્ગરુ, તસ્સ ભાવો તગ્ગરુતા, તપ્પસાદો ચ તગ્ગરુતા ચ તપ્પસાદતગ્ગરુતા, તાહિ. વિધુતદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસમ્મોહઅસ્સદ્ધિયાદિતાય વિહતકિલેસો. ‘‘તદેવ રતનત્તયં પરાયણં ગતિ તાણં લેણ’’ન્તિ એવં આકારેન પવત્તિયા તપ્પરાયણતાકારપવત્તો ચિત્તુપ્પાદો સરણગમનં ‘‘સરણન્તિ ગચ્છતિ એતેના’’તિ. તંસમઙ્ગીતિ તેન યથાવુત્તચિત્તુપ્પાદેન સમન્નાગતો. એવં ઉપેતીતિ એવં ભજતિ સેવતિ પયિરુપાસતિ, એવં વા જાનાતિ બુજ્ઝતીતિ એવમત્થો વેદિતબ્બો. એત્થ ચ પસાદગ્ગહણેન લોકિયસરણગમનમાહ. તઞ્હિ પસાદપ્પધાનં, ન ઞાણપ્પધાનં. ગરુતાગહણેન લોકુત્તરં. અરિયા હિ રતનત્તયં ગુણાભિઞ્ઞાતાય પાસાણચ્છત્તં વિય ગરું કત્વા પસ્સન્તિ, તસ્મા તપ્પસાદેન વિક્ખમ્ભનવસેન વિહતકિલેસો તગ્ગરુતાય સમુચ્છેદવસેનાતિ યોજેતબ્બં. તપ્પરાયણતા પનેત્થ તગ્ગતિકતાતિ તાય ચતુબ્બિધમ્પિ વક્ખમાનં સરણગમનં ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અવિસેસેન વા પસાદગરુતા જોતિતાતિ પસાદગ્ગહણેન અવેચ્ચપ્પસાદસ્સ ઇતરસ્સ ચ ગહણં, તથા ગરુતાગહણેનાતિ ઉભયેનપિ ઉભયં સરણગમનં યોજેતબ્બં.

મગ્ગક્ખણે ઇજ્ઝતીતિ યોજના. નિબ્બાનારમ્મણં હુત્વાતિ એતેન અત્થતો ચતુસચ્ચાધિગમોયેવ લોકુત્તરં સરણગમનન્તિ દસ્સેતિ. તત્થ હિ નિબ્બાનધમ્મો સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન, મગ્ગધમ્મો ભાવનાભિસમયવસેન પટિવિજ્ઝિયમાનોયેવ સરણગમનત્તં સાધેતિ, બુદ્ધગુણા પન સાવકગોચરભૂતા પરિઞ્ઞાભિસમયવસેન, તથા અરિયસઙ્ઘગુણા. તેનાહ ‘‘કિચ્ચતો સકલેપિ રતનત્તયે ઇજ્ઝતી’’તિ, ઇજ્ઝન્તઞ્ચ સહેવ ઇજ્ઝતિ, ન લોકિયં વિય પટિપાટિયા અસમ્મોહપટિવેધેન પટિવિદ્ધત્તાતિ અધિપ્પાયો. યે પન વદન્તિ ‘‘ન સરણગમનં નિબ્બાનારમ્મણં હુત્વા પવત્તતિ, મગ્ગસ્સ અધિગતત્તા પન અધિગતમેવ હોતિ એકચ્ચાનં તેવિજ્જાદીનં લોકિયવિજ્જાદયો વિયા’’તિ, તેસં લોકિયમેવ સરણગમનં સિયા, ન લોકુત્તરં, તઞ્ચ અયુત્તં દુવિધસ્સપિ ઇચ્છિતબ્બત્તા. તન્તિ લોકિયસરણગમનં. સદ્ધાપટિલાભો ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ભગવા’’તિઆદિના. સદ્ધામૂલિકાતિ યથાવુત્તસદ્ધાપુબ્બઙ્ગમા સમ્માદિટ્ઠિ બુદ્ધસુબુદ્ધતં ધમ્મસુધમ્મતં સઙ્ઘસુપ્પટિપતિઞ્ચ લોકિયાવબોધવસેનેવ સમ્મા ઞાયેન દસ્સનતો. ‘‘સદ્ધામૂલિકા સમ્માદિટ્ઠી’’તિ એતેન સદ્ધૂપનિસ્સયા યથાવુત્તલક્ખણા પઞ્ઞા લોકિયસરણગમનન્તિ દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘દિટ્ઠિજુકમ્મન્તિ વુચ્ચતી’’તિ ‘‘દિટ્ઠિ એવ અત્તનો પચ્ચયેહિ ઉજું કરીયતી’’તિ કત્વા. દિટ્ઠિ વા ઉજું કરીયતિ એતેનાતિ દિટ્ઠિજુકમ્મં, તથા પવત્તો ચિત્તુપ્પાદો. એવઞ્ચ કત્વા ‘‘તપ્પરાયણતાકારપવત્તો ચિત્તુપ્પાદો’’તિ ઇદઞ્ચ વચનં સમત્થિતં હોતિ. સદ્ધાપુબ્બઙ્ગમસમ્માદિટ્ઠિગ્ગહણં પન ચિત્તુપ્પાદસ્સ તપ્પધાનતાયાતિ દટ્ઠબ્બં. ‘‘સદ્ધાપટિલાભો’’તિ ઇમિના માતાદીહિ ઉસ્સાહિતદારકાદીનં વિય ઞાણવિપ્પયુત્તસરણગમનં દસ્સેતિ, ‘‘સમ્માદિટ્ઠી’’તિ ઇમિના ઞાણસમ્પયુત્તસરણગમનં.

તયિદં લોકિયં સરણગમનં. અત્તા સન્નિય્યાતીયતિ અપ્પીયતિ પરિચ્ચજીયતિ એતેનાતિ અત્તસન્નિય્યાતનં, યથાવુત્તં દિટ્ઠિજુકમ્મં. તં રતનત્તયં પરાયણં પટિસરણં એતસ્સાતિ તપ્પરાયણો, પુગ્ગલો, ચિત્તુપ્પાદો વા, તસ્સ ભાવો તપ્પરાયણતા, યથાવુત્તદિટ્ઠિજુકમ્મમેવ. સરણન્તિ અધિપ્પાયેન સિસ્સભાવં અન્તેવાસિકભાવં ઉપગચ્છતિ એતેનાતિ સિસ્સભાવૂપગમનં. સરણગમનાધિપ્પાયેનેવ પણિપતતિ એતેનાતિ પણિપાતો. સબ્બત્થ યથાવુત્તદિટ્ઠિજુકમ્મવસેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અત્તપરિચ્ચજનન્તિ સંસારદુક્ખનિત્થરણત્થં અત્તનો અત્તભાવસ્સ પરિચ્ચજનં. એસ નયો સેસેસુપિ. બુદ્ધાદીનંયેવાતિ અવધારણં ઇતરેસુપિ સરણગમનવિસેસેસુ યથારહં વત્તબ્બં. એવઞ્હિ તદઞ્ઞનિવત્તનં કતં હોતિ.

એવં અત્તસન્નિયાતનાદીનિ એકેન પકારેન દસ્સેત્વા ઇદાનિ અપરેહિપિ પકારેહિ દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તેન પરિયાયન્તરેહિપિ અત્તસન્નિય્યાતનાદિ કતમેવ હોતિ અત્થસ્સ અભિન્નત્તાતિ દસ્સેતિ. આળવકાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સાતાગિરિહેમવતાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. નનુ ચેતે આળવકાદયો મગ્ગેનેવ આગતસરણગમના, કથં તેસં તપ્પરાયણતાસરણગમનં વુત્તન્તિ? મગ્ગેનાગતસરણગમનેહિપિ ‘‘સો અહં વિચરિસ્સામિ ગામા ગામ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૧.૨૪૬) તેહિ તપ્પરાયણતાકારસ્સ પવેદિતત્તા તથા વુત્તં.

ઞાતિ…પે… વસેનાતિ એત્થ ઞાતિવસેન ભયવસેન આચરિયવસેન દક્ખિણેય્યવસેનાતિ પચ્ચેકં ‘‘વસેના’’તિ પદં યોજેતબ્બં. તત્થ ઞાતિવસેનાતિ ઞાતિભાવવસેન. એવં સેસેસુપિ. દક્ખિણેય્યપણિપાતેનાતિ દક્ખિણેય્યતાહેતુકેન પણિપાતેન. ઇતરેહીતિ ઞાતિભાવાદિવસપ્પવત્તેહિ તીહિ પણિપાતેહિ. ઇતરેહીતિઆદિના સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. વન્દતીતિ પણિપાતસ્સ લક્ખણવચનં. એવરૂપન્તિ દિટ્ઠધમ્મિકં સન્ધાય વદતિ. સમ્પરાયિકઞ્હિ નિય્યાનિકં વા અનુસાસનં પચ્ચાસીસન્તો દક્ખિણેય્યપણિપાતમેવ કરોતીતિ અધિપ્પાયો. સરણગમનપ્પભેદોતિ સરણગમનવિભાગો.

અરિયમગ્ગોયેવ લોકુત્તરસરણગમનન્તિ આહ ‘‘ચત્તારિ સામઞ્ઞફલાનિ વિપાકફલ’’ન્તિ. સબ્બદુક્ખક્ખયોતિ સકલસ્સ વટ્ટદુક્ખસ્સ અનુપ્પાદનિરોધો. એતન્તિ ‘‘ચત્તારિ અરિયસચ્ચાનિ, સમ્મપ્પઞ્ઞાય પસ્સતી’’તિ (ધ. પ. ૧૯૦) એવં વુત્તં અરિયસચ્ચદસ્સનં.

નિચ્ચતો અનુપગમનાદિવસેનાતિ નિચ્ચન્તિ અગ્ગહણાદિવસેન. અટ્ઠાનન્તિ હેતુપટિક્ખેપો. અનવકાસોતિ પચ્ચયપટિક્ખેપો. ઉભયેનપિ કારણમેવ પટિક્ખિપતિ. યન્તિ યેન કારણેન. દિટ્ઠિસમ્પન્નોતિ મગ્ગદિટ્ઠિયા સમ્પન્નો સોતાપન્નો. કઞ્ચિ સઙ્ખારન્તિ ચતુભૂમકેસુ સઙ્ખતસઙ્ખારેસુ એકસઙ્ખારમ્પિ. નિચ્ચતો ઉપગચ્છેય્યાતિ ‘‘નિચ્ચો’’તિ ગણ્હેય્ય. સુખતો ઉપગચ્છેય્યાતિ ‘‘એકન્તસુખી અત્તા હોતિ અરોગો પરં મરણા’’તિ (દી. નિ. ૧.૭૬) એવં અત્તદિટ્ઠિવસેન સુખતો ગાહં સન્ધાયેતં વુત્તં. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તચિત્તેન પન અરિયસાવકો પરિળાહવૂપસમનત્થં મત્તહત્થિપરિત્તાસિતો વિય ચોક્ખબ્રાહ્મણો ઉક્કારભૂમિં કઞ્ચિ સઙ્ખારં સુખતો ઉપગચ્છતિ. અત્તવારે કસિણાદિપઞ્ઞત્તિસઙ્ગહણત્થં ‘‘સઙ્ખાર’’ન્તિ અવત્વા ‘‘કઞ્ચિ ધમ્મ’’ન્તિ વુત્તં. ઇમેસુપિ વારેસુ ચતુભૂમકવસેનેવ પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો તેભૂમકવસેનેવ વા. યં યઞ્હિ પુથુજ્જનો ગાહવસેન ગણ્હાતિ, તતો તતો અરિયસાવકો ગાહં વિનિવેઠેતિ. માતરન્તિઆદીસુ જનિકા માતા, જનકો પિતા, મનુસ્સભૂતો ખીણાસવો અરહાતિ અધિપ્પેતો. કિં પન અરિયસાવકો અઞ્ઞં જીવિતા વોરોપેય્યાતિ? એતમ્પિ અટ્ઠાનં, પુથુજ્જનભાવસ્સ પન મહાસાવજ્જભાવદસ્સનત્થં અરિયસાવકસ્સ ફલદીપનત્થઞ્ચેવં વુત્તં. દુટ્ઠચિત્તો વધકચિત્તેન પદુટ્ઠચિત્તો. લોહિતં ઉપ્પાદેય્યાતિ જીવમાનકસરીરે ખુદ્દકમક્ખિકાય પિવનમત્તમ્પિ લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય. સઙ્ઘં ભિન્દેય્યાતિ સમાનસંવાસકં સમાનસીમાયં ઠિતં સઙ્ઘં ‘કમ્મેન ઉદ્દેસેન વોહરન્તો અનુસ્સાવનેન સલાકગ્ગાહેના’’તિ (પરિ. ૪૫૮) એવં વુત્તેહિ પઞ્ચહિ કારણેહિ ભિન્દેય્ય. અઞ્ઞં સત્થારન્તિ અઞ્ઞં તિત્થકરં ‘‘અયં મે સત્થા’’તિ એવં ગણ્હેય્યાતિ નેતં ઠાનં વિજ્જતીતિ અત્થો.

ન તે ગમિસ્સન્તિ અપાયભૂમિન્તિ તે બુદ્ધં સરણં ગતા તન્નિમિત્તં અપાયભૂમિં ન ગમિસ્સન્તિ, દેવકાયં પન પરિપૂરેસ્સન્તીતિ અત્થો.

દસહિ ઠાનેહીતિ દસહિ કારણેહિ. અધિગ્ગણ્હન્તીતિ અધિભવન્તિ. વેલામસુત્તાદિવસેનાપીતિ એત્થ ‘‘ચતુરાસીતિસહસ્સસઙ્ખાનં સુવણ્ણપાતિરૂપિયપાતિકંસપાતીનં યથાક્કમં રૂપિયસુવણ્ણહિરઞ્ઞપૂરાનં કરીસસ્સ ચતુત્થભાવપ્પમાણાનં સબ્બાલઙ્કારપટિમણ્ડિતાનં ચતુરાસીતિયા હત્થિસહસ્સાનં ચતુરાસીતિયા અસ્સસહસ્સાનં ચતુરાસીતિયા રથસહસ્સાનં ચતુરાસીતિયા ધેનુસહસ્સાનં ચતુરાસીતિયા કઞ્ઞાસહસ્સાનં ચતુરાસીતિયા પલ્લઙ્કસહસ્સાનં ચતુરાસીતિયા વત્થકોટિસહસ્સાનં અપરિમાણસ્સ ચ ખજ્જભોજ્જાદિભેદસ્સ આહારસ્સ પરિચ્ચજનવસેન સત્તમાસાધિકાનિ સત્ત સંવચ્છરાનિ નિરન્તરં પવત્તવેલામમહાદાનતો એકસ્સ સોતાપન્નસ્સ દિન્નદાનં મહપ્ફલતરં, તતો સતં સોતાપન્નાનં દિન્નદાનતો એકસ્સ સકદાગામિસ્સ, તતો એકસ્સ અનાગામિસ્સ, તતો એકસ્સ અરહતો, તતો એકસ્સ પચ્ચેકબુદ્ધસ્સ, તતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ, તતો બુદ્ધપ્પમુખસ્સ સઙ્ઘસ્સ દિન્નદાનં મહપ્ફલતરં, તતો ચાતુદ્દિસં સઙ્ઘં ઉદ્દિસ્સ વિહારકરણં, તતો સરણગમનં મહપ્ફલતર’’ન્તિ ઇમમત્થં દીપેન્તસ્સ વેલામસુત્તસ્સ (અ. નિ. ૯.૨૦) વસેન. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યં ગહપતિ, વેલામો બ્રાહ્મણો દાનં અદાસિ મહાદાનં, યો એકં દિટ્ઠિસમ્પન્નં ભોજેય્ય, ઇદં તતો મહપ્ફલતર’’ન્તિઆદિ (અ. નિ. ૯.૨૦). વેલામસુત્તાદીતિ આદિ-સદ્દેન અગ્ગપ્પસાદસુત્તાદીનં (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

અઞ્ઞાણં વત્થુત્તયસ્સ ગુણાનં અજાનનં તત્થ સમ્મોહો, ‘‘બુદ્ધો નુ ખો, ન નુ ખો બુદ્ધો’’તિઆદિના વિચિકિચ્છા સંસયો,મિચ્છાઞાણં તસ્સ ગુણાનં અગુણભાવપરિકપ્પનેન વિપરીતગ્ગાહો. આદિ-સદ્દેન અનાદરાગારવાદીનં સઙ્ગહો. ન મહાજુતિકન્તિ ન ઉજ્જલં, અપરિસુદ્ધં અપરિયોદાતન્તિ અત્થો. ન મહાવિપ્ફારન્તિ અનુળારં. સાવજ્જોતિ દિટ્ઠિતણ્હાદિવસેન સદોસો. લોકિયં સરણગમનં સિક્ખાસમાદાનં વિય અગ્ગહિતકાલપરિચ્છેદં જીવિતપરિયન્તમેવ હોતિ, તસ્મા તસ્સ ખન્ધભેદેન ભેદોતિ આહ ‘‘અનવજ્જો કાલકિરિયાયા’’તિ. સોતિ અનવજ્જો સરણગમનભેદો. સતિપિ અનવજ્જત્તે ઇટ્ઠફલોપિ ન હોતીતિ આહ ‘‘અફલો’’તિ.

સરણગમનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપાસકવિધિકથાવણ્ણના

કો ઉપાસકોતિ સરૂપપુચ્છા, તસ્મા કિંલક્ખણો ઉપાસકોતિ વુત્તં હોતિ. કસ્માતિ હેતુપુચ્છા. તેન કેન પવત્તિનિમિત્તેન ઉપાસકસદ્દો તસ્મિં પુગ્ગલે નિરુળ્હોતિ દસ્સેતિ. કિમસ્સ સીલન્તિ કીદિસં અસ્સ ઉપાસકસ્સ સીલં, કિત્તકેન સીલેનાયં સીલસમ્પન્નો નામ હોતીતિ અત્થો. કો આજીવોતિ કો અસ્સ સમ્માઆજીવો, સો પન મિચ્છાજીવસ્સ પરિવજ્જનેન હોતીતિ સોપિ વિભજીયતીતિ. કા વિપત્તીતિ કા અસ્સ સીલસ્સ, આજીવસ્સ વા વિપત્તિ. અનન્તરસ્સ હિ વિધિ વા પટિસેધો વા. કા સમ્પત્તીતિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

યો કોચીતિ ખત્તિયાદીસુ યો કોચિ. તેન સરણગમનમેવેત્થ કારણં, ન જાતિઆદિવિસેસોતિ દસ્સેતિ. ઉપાસનતોતિ તેનેવ સરણગમનેન તત્થ ચ સક્કચ્ચકારિતાય આદરગારવબહુમાનાદિયોગેન પયિરુપાસનતો. વેરમણિયોતિ વેરં વુચ્ચતિ પાણાતિપાતાદિદુસ્સીલ્યં, તસ્સ મણનતો હનનતો વિનાસનતો વેરમણિયો, પઞ્ચ વિરતિયો વિરતિપ્પધાનત્તા તસ્સ સીલસ્સ. તેનેવાહ તત્થ તત્થ ‘‘પટિવિરતો હોતી’’તિ.

મિચ્છાવણિજ્જાતિ ન સમ્માવણિજ્જા અયુત્તવણિજ્જા અસારુપ્પવણિજ્જા. પહાયાતિ અકરણેનેવ પજહિત્વા. ધમ્મેનાતિ ધમ્મતો અનપેતેન. તેન અઞ્ઞમ્પિ અધમ્મિકં જીવિકં પટિક્ખિપતિ. સમેનાતિ અવિસમેન. તેન કાયવિસમાદિદુચ્ચરિતં વજ્જેત્વા કાયસમાદિના સુચરિતેન જીવનં દસ્સેતિ. સત્થવણિજ્જાતિ આવુધભણ્ડં કત્વા વા કારેત્વા વા યથાકતં વા પટિલભિત્વા તસ્સ વિક્કયો. સત્થવણિજ્જાતિ મનુસ્સવિક્કયો. મંસવણિજ્જાતિ સૂનકારાદયો વિય મિગસૂકરાદિકે પોસેત્વા મંસં સમ્પાદેત્વા વિક્કયો. મજ્જવણિજ્જાતિ યં કિઞ્ચિ મજ્જં યોજેત્વા તસ્સ વિક્કયો. વિસવણિજ્જાતિ વિસં યોજેત્વા, વિસં ગહેત્વા વા તસ્સ વિક્કયો. તત્થ સત્થવણિજ્જા પરોપરોધનિમિત્તતાય અકરણીયા વુત્તા, સત્તવણિજ્જા અભુજિસ્સભાવકરણતો, મંસવિસવણિજ્જા વધહેતુતો, મજ્જવણિજ્જા પમાદટ્ઠાનતો.

તસ્સેવાતિ પઞ્ચવેરમણિલક્ખણસ્સ સીલસ્સ ચેવ પઞ્ચમિચ્છાવણિજ્જાલક્ખણસ્સ આજીવસ્સ ચ. વિપત્તીતિ ભેદો પકોપો ચ. યાયાતિ યાય પટિપત્તિયા. ચણ્ડાલોતિ ઉપાસકચણ્ડાલો. મલન્તિ ઉપાસકમલં. પતિકિટ્ઠોતિ ઉપાસકનિહીનો. બુદ્ધાદીસુ કમ્મકમ્મફલેસુ ચ સદ્ધાવિપરિયાયો અસ્સદ્ધિયં મિચ્છાધિમોક્ખો. યથાવુત્તેન અસ્સદ્ધિયેન સમન્નાગતો અસ્સદ્ધો. યથાવુત્ત સીલવિપત્તિ આજીવવિપત્તિવસેન દુસ્સીલો. ‘‘ઇમિના દિટ્ઠાદિના ઇદં નામ મઙ્ગલં ભવિસ્સતી’’તિ એવં બાલજનપરિકપ્પિતકોતૂહલસઙ્ખાતેન દિટ્ઠસુતમુતમઙ્ગલેન સમન્નાગતો કોતૂહલમઙ્ગલિકો. મઙ્ગલં પચ્ચેતીતિ દિટ્ઠમઙ્ગલાદિભેદં મઙ્ગલમેવ પત્તિયાયતિ. નો કમ્મન્તિ કમ્મસ્સકતં નો પત્તિયાયતિ. ઇતો બહિદ્ધાતિ ઇતો સબ્બઞ્ઞુબુદ્ધસાસનતો બહિદ્ધા બાહિરકસમયે. દક્ખિણેય્યં પરિયેસતીતિ દુપ્પટિપન્નં દક્ખિણારહસઞ્ઞી ગવેસતિ. પુબ્બકારં કરોતીતિ દાનમાનનાદિકં કુસલકિરિયં પઠમં કરોતિ. એત્થ ચ દક્ખિણેય્યપરિયેસનપુબ્બકારે એકં કત્વા પઞ્ચ ધમ્મા વેદિતબ્બા.

વિપત્તિયં વુત્તવિપરિયાયેન સમ્પત્તિ ઞાતબ્બા. અયં પન વિસેસો – ચતુન્નમ્પિ પરિસાનં રતિજનનટ્ઠેન ઉપાસકોવ રતનં ઉપાસકરતનં. ગુણસોભાકિત્તિસદ્દસુગન્ધતાહિ ઉપાસકોવ પદુમં ઉપાસકપદુમં. તથા ઉપાસકપુણ્ડરીકો.

આદિમ્હીતિ આદિઅત્થે. કોટિયન્તિ પરિયન્તકોટિયં. વિહારગ્ગેનાતિ ઓવરકકોટ્ઠાસેન, ‘‘ઇમસ્મિં ગબ્ભે વસન્તાનં ઇદં નામ પનસફલં પાપુણાતી’’તિઆદિના તંતંવસનટ્ઠાનકોટ્ઠાસેનાતિ અત્થો. અજ્જતન્તિ અજ્જઇચ્ચેવ અત્થો.

પાણેહિ ઉપેતન્તિ ઇમિના તસ્સ સરણગમનસ્સ આપાણકોટિકતં દસ્સેન્તો ‘‘યાવ મે જીવિતં પવત્તતી’’તિઆદિના વત્વા પુન જીવિતેન તં વત્થુત્તયં પટિપૂજેન્તો ‘‘સરણગમનં રક્ખામી’’તિ ઉપ્પન્નં તસ્સ બ્રાહ્મણસ્સ અધિપ્પાયં વિભાવેન્તો ‘‘અહઞ્હી’’તિઆદિમાહ. પાણેહિ ઉપેતન્તિ હિ યાવ મે પાણા ધરન્તિ, તાવ સરણં ઉપેતં, ઉપેન્તો ચ ન વાચામત્તેન, ન એકવારં ચિત્તુપ્પાદનમત્તેન, અથ ખો પાણે પરિચ્ચજિત્વાપિ યાવજીવં ઉપેતન્તિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બોતિ.

ઉપાસકવિધિકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભયભેરવસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.