૩. ધમ્મદાયાદસુત્તવણ્ણના

૨૯. તસ્મા તં દસ્સેત્વાતિ યસ્મા સુત્તન્તવણ્ણના સુત્તનિક્ખેપં દસ્સેત્વા વુચ્ચમાના પાકટા હોતિ, યસ્મા ચસ્સ ધમ્મદાયાદસુત્તસ્સ અટ્ઠુપ્પત્તિકો નિક્ખેપો, તસ્મા તં નિક્ખેપં દસ્સેત્વા, કથેત્વાતિ અત્થો. લાભસક્કારેતિ (સં. નિ. ટી. ૨.૨.૬૩) લાભસક્કારસઙ્ખાતાય અટ્ઠુપ્પત્તિયાતિ કેચિ, લાભસક્કારે વા અટ્ઠુપ્પત્તિયાતિ અપરે. યા હિ લાભસક્કારનિમિત્તં તદા ભિક્ખૂસુ પચ્ચયબાહુલ્લિકતા જાતા, તં અટ્ઠુપ્પત્તિં કત્વા ભગવા ઇમં દેસેસીતિ. યમકમહામેઘોતિ હેટ્ઠાઓલમ્બનઉપરિઉગ્ગમનવસેન સતપટલો સહસ્સપટલો યુગળમહામેઘો. તિટ્ઠન્તિ ચેવ ભગવતિ કત્થચિ નિબદ્ધવાસં વસન્તે, ચારિકં પન ગચ્છન્તે અનુબન્ધન્તિ ચ. ભિક્ખૂનમ્પિ યેભુય્યેન કપ્પસતસહસ્સં તતો ભિય્યોપિ પૂરિતદાનપારમિસઞ્ચયત્તા તદા મહાલાભસક્કારો ઉપ્પજ્જીતિ વુત્તં ‘‘એવં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સપી’’તિ.

સક્કતોતિ સક્કારપ્પતો. ગરુકતોતિ ગરુકારપ્પત્તો. માનિતોતિ બહુમતો મનસા પિયાયિતો ચ. પૂજિતોતિ માલાદિપૂજાય ચેવ ચતુપચ્ચયાભિપૂજાય ચ પૂજિતો. અપચિતોતિ અપચાયનપ્પત્તો. યસ્સ હિ ચત્તારો પચ્ચયે સક્કત્વાપિ અભિસઙ્ખતે પણીતપણીતે ઉપનેન્તિ, સો સક્કતો. યસ્મિં ગરુભાવં પચ્ચુપટ્ઠપેત્વા તે દેન્તિ, સો ગરુકતો. યં મનસા પિયાયન્તિ બહુમઞ્ઞન્તિ ચ, સો બહુમતો. યસ્સ સબ્બમેતં પૂજાવસેન કરોન્તિ, સો પૂજિતો. યસ્સ અભિવાદનપચ્ચુટ્ઠાનઞ્જલિકમ્માદિવસેન પરમનિપચ્ચકારં કરોન્તિ, સો અપચિતો. ભગવતિ ભિક્ખુસઙ્ઘે ચ લોકો એવં પટિપન્નો. તેન વુત્તં ‘‘તેન ખો પન…પે… પરિક્ખારાન’’ન્તિ. લાભગ્ગયસગ્ગપત્તન્તિ લાભસ્સ ચ યસસ્સ ચ અગ્ગં ઉક્કંસં પત્તં.

પચ્ચયા ચીવરાદયો ગરુકાતબ્બા એતેસન્તિ પચ્ચયગરુકા, આમિસચક્ખુકાતિ અત્થો. પચ્ચયેસુ ગિદ્ધા ગધિતા પચ્ચયાનં બહુલભાવાય પટિપન્નાતિ પચ્ચયબાહુલિકા. ભગવતોપિ પાકટા અહોસિ પકતિચારિત્તવસેનાતિ અધિપ્પાયો અઞ્ઞથા અપાકટસ્સેવ અભાવતો. ધમ્મસભાવચિન્તાવસેન પવત્તં સહોત્તપ્પઞાણં ધમ્મસંવેગો, ઇધ પન સો ભિક્ખૂનં લાભગરુતાધમ્મવસેન વેદિતબ્બો. સમણધમ્મવુત્તીતિ સમણધમ્મકરણં. સાતિ ધમ્મદાયાદદેસના. પટિબિમ્બદસ્સનવસેન સબ્બકાયસ્સ દસ્સનયોગ્ગો આદાસોતિ સબ્બકાયિકઆદાસો.

પિતુ-દાયં, તેન દાતબ્બં, તતો લદ્ધબ્બં અરહભાવેન આદિયન્તીતિ દાયાદા, પુત્તા. તઞ્ચ લોકે આમિસમેવ, સાસને પન ધમ્મોપીતિ તત્થ યં સાવજ્જં અનિય્યાનિકઞ્ચ, તં પટિક્ખિપિત્વા, યં નિય્યાનિકં અનવજ્જઞ્ચ, તત્થ ભિક્ખૂ નિયોજેન્તો ભગવા અવોચ ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથ, મા આમિસદાયાદા’’તિ. ધમ્મસ્સ મે દાયાદાતિ મમ ધમ્મસ્સ ઓગાહિનો, ધમ્મભાગભાગિનોતિ અત્થો. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘ધમ્મકોટ્ઠાસસ્સેવ સામિનો’’તિ (મ. નિ. અટ્ઠ.૧.૨૯). નિબ્બત્તિતધમ્મોતિ અસંકિલેસિકાનુત્તરાદિભાવેન ધમ્મસામઞ્ઞતો નિદ્ધારિતધમ્મો. પરિયાયેતિ સભાવતો પરિવત્તેત્વા ઞાપેતિ એતેનાતિ પરિયાયો, લેસો, લેસકારણં વા. તદભાવતો નિપ્પરિયાયધમ્મો મગ્ગપ્પત્તિયા અપાયપતનાદિતો અચ્ચન્તમેવ વારણતો. ઇતરો વુત્તવિપરિયાયતો પરિયાયધમ્મો અચ્ચન્તં અપાયદુક્ખવટ્ટદુક્ખપાતનતો પરમ્પરાય વારણતો. યથા હિ લોકિયં કુસલં દાનસીલાદિ વિવટ્ટં ઉદ્દિસ્સ નિબ્બત્તિતં, અયં તં અસમ્પાદેન્તમ્પિ તં સમ્પાપકસ્સ ધમ્મસ્સ નિબ્બત્તકારણભાવપરિયાયેન પરિયાયધમ્મો નામ હોતિ, એવં તં વટ્ટં ઉદ્દિસ્સ નિબ્બત્તિતં, યં તણ્હાદીહિ સવિસેસં આમસિતબ્બતો આમિસન્તિ લોકે પાકટં અચ્છાદનભોજનાદિ, તસ્સ, તંસદિસસ્સ ચ ફલવિસેસસ્સ નિમિત્તભાવપરિયાયેન પરિયાયામિસન્તિ વુચ્ચતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘યં પનિદં…પે… ઇદં પરિયાયામિસં નામા’’તિ.

‘‘સકલમેવ હિદં, આનન્દ, બ્રહ્મચરિયસ્સ યદિદં કલ્યાણમિત્તતા’’તિ (સં. નિ. ૫.૨, ૩) આદિવચનતો સાવકેહિ અધિગતોપિ લોકુત્તરધમ્મો સત્થુયેવાતિ વત્તબ્બતં અરહતીતિ વુત્તં ‘‘નિપ્પરિયાયધમ્મોપિ ભગવતોયેવ સન્તકો’’તિ. સાવકાનઞ્હિ ધમ્મદિટ્ઠિપચ્ચયસ્સપિ યોનિસોમનસિકારસ્સ વિસેસપચ્ચયો પરતોઘોસો ચ તથાગતાધીનોતિ તેહિ પટિવિદ્ધોપિ ધમ્મો ધમ્મસ્સામિનોયેવાતિ વત્તું યુત્તં. તેનાહ ‘‘ભગવતા હી’’તિઆદિ. તત્થ અનુપ્પન્નસ્સ મગ્ગસ્સાતિ કસ્સપસ્સ ભગવતો સાસનન્તરધાનતો પભુતિ યાવ ઇમસ્મા બુદ્ધુપ્પાદા અસમ્બોધવસેન ન ઉપ્પન્નસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ. ઉપ્પાદેતાતિ નિબ્બત્તેતા. તં પનેતં મગ્ગસ્સ ભગવતો નિબ્બત્તનં, ન પચ્ચેકબુદ્ધાનં વિય સસન્તાનેયેવ, અથ ખો પરસન્તાનેપીતિ દસ્સેતું ‘‘અસઞ્જાતસ્સ મગ્ગસ્સ સઞ્જનેતા,અનક્ખાતસ્સ મગ્ગસ્સ અક્ખાતા’’તિ વુત્તં. તયિદં મગ્ગસ્સ ઉપ્પાદનં સઞ્જાનનઞ્ચ અત્થતો જાનનઞ્ઞેવ અસમ્મોહપટિવેધભાવતોતિ વુત્તં ‘‘મગ્ગઞ્ઞૂ મગ્ગવિદૂ’’તિ. અક્ખાનં પનસ્સ સુકુસલભાવેનાતિ વુત્તં ‘‘મગ્ગકોવિદો’’તિ. સત્થારા યથાગતં મગ્ગં અનુગચ્છન્તીતિ મગ્ગાનુગા ભગવતો એવ તં મગ્ગં સુટ્ઠુ અધિગમનતો. પચ્છા પરતો સમ્મા અનુ અનુ આગતા પટિપન્નાતિ પચ્છા સમન્નાગતા.

જાનં જાનાતીતિ જાનિતબ્બમેવ અભિઞ્ઞેય્યાદિભેદં જાનાતિ એકન્તહિતપટિપત્તિતો. પસ્સં પસ્સતીતિ તથા પસ્સિતબ્બમેવ પસ્સતિ. અથ વા જાનં જાનાતીતિ સબ્બઞ્ઞુતઞ્ઞાણેન જાનિતબ્બં જાનાતિયેવ. ન હિ પદેસઞાણેન જાનિતબ્બં સબ્બં એકન્તતો જાનાતિ. પસ્સં પસ્સતીતિ દિબ્બચક્ખુ પઞ્ઞાચક્ખુ ધમ્મચક્ખુ બુદ્ધચક્ખુ સમન્તચક્ખુસઙ્ખાતેહિ પઞ્ચહિ ચક્ખૂહિ પસ્સિતબ્બં પસ્સતિયેવ. અથ વા જાનં જાનાતીતિ યથા અઞ્ઞે સવિપલ્લાસા કામરૂપપરિઞ્ઞાવાદિનો જાનન્તાપિ વિપલ્લાસવસેન જાનન્તિ, ન એવં ભગવા. ભગવા પન પહીનવિપલ્લાસત્તા જાનન્તો જાનાતિયેવ, દિટ્ઠિદસ્સનસ્સ ચ અભાવા પસ્સન્તો પસ્સતિયેવાતિ અત્થો. ચક્ખુભૂતોતિ પઞ્ઞાચક્ખુમયત્તા તસ્સ ચ પત્તત્તા સત્તેસુ ચ તદુપ્પાદનતો દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેન લોકસ્સ ચક્ખુ વિય ભૂતો. ઞાણભૂતોતિ એતસ્સ ચ એવમેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ધમ્મા બોધિપક્ખિયા, બ્રહ્મા મગ્ગો, તેહિ ઉપ્પન્નત્તા, તેસંવા પત્તત્તા અધિગતત્તા, લોકસ્સ ચ તદુપ્પાદનતો ‘‘ધમ્મભૂતો,બ્રહ્મભૂતો’’તિ ચ વેદિતબ્બો. વત્તાતિ ચતુસચ્ચધમ્મં વદતીતિ વત્તા. ચિરં સચ્ચપ્પટિવેધં પવત્તેન્તો વદતીતિ પવત્તા. અત્થસ્સ નિન્નેતાતિ ધમ્મતાસઙ્ખાતં પરમત્થં નિબ્બાનઞ્ચ નિદ્ધારેત્વા દસ્સેતા, પાપયિતા વા. અમતસ્સ દાતાતિ અમતં સચ્છિકિરિયં સત્તેસુ ઉપ્પાદેન્તો અમતં દદાતીતિ અમતસ્સ દાતા. બોધિપક્ખિયધમ્માનં તદાયત્તભાવતો ધમ્મસ્સામી.

‘‘યા ચ નિબ્બાનસમ્પત્તિ, સબ્બમેતેન લબ્ભતિ;

સુખો વિપાકો પુઞ્ઞાનં, અધિપ્પાયો સમિજ્ઝતિ. (પેટકો. ૨૩);

નિબ્બાનપટિસંયુત્તો, સબ્બસમ્પત્તિદાયકો’’તિ –

એવમાદિં ભગવતો વચનં સુત્વા એવ ભિક્ખૂ દાનાદિપુઞ્ઞાનં વિવટ્ટસન્નિસ્સયતં જાનન્તિ, ન અઞ્ઞથાતિ વુત્તં ‘‘પરિયાયધમ્મોપિ…પે… પટિલભતી’’તિ. ‘‘એદિસં પરિભુઞ્ચિતબ્બ’’ન્તિ કપ્પિયસ્સ ચ ચીવરાદિપચ્ચયસ્સ ભગવતો વચનેન વિના પટિગ્ગહોપિ ભિક્ખૂનં ન સમ્ભવતિ, કુતો પરિભોગોતિ આહ ‘‘નિપ્પરિયાયામિસમ્પી’’તિઆદિ.

પરિયાયામિસસ્સ ભગવતો સન્તકભાવો પરિયાયધમ્મસ્સ તબ્ભાવેનેવ દીપિતો. તદેવ સામિભાવં દસ્સેન્તોતિ સમ્બન્ધો. તસ્માતિ અત્તાધીનપટિલાભપટિગ્ગહતાય અત્તનો સન્તકત્તા ચ. તત્થાતિ તસ્મિં ધમ્મામિસે.

પચ્ચયા ચીવરાદયો પરમા પાપુણિતબ્બભાવેન ઉત્તમમરિયાદા એતસ્સ ન ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મા અપ્પિચ્છતાદયો ચાતિ પચ્ચયપરમો, લાભગરૂતિ અત્થો. તણ્હુપ્પાદેસૂતિ ‘‘ચીવરહેતુ વા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતિ, પિણ્ડપાતસેનાસનઇતિભવાભવહેતુ વા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનો તણ્હા ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પજ્જતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૧; અ. નિ. ૪.૯; ઇતિવુ. ૧૦૫) એવં વુત્તેસુ ચતૂસુ તણ્હુપ્પત્તિકોટ્ઠાસેસુ. અપ્પિચ્છતાસન્તુટ્ઠિસલ્લેખપવિવેકાદયો અપ્પિચ્છતાદયો.

તત્થાતિ તસ્મિં ઓવાદે, તેસુ વા ધમ્મપટિગ્ગાહકેસુ ભિક્ખૂસુ. ભવિસ્સતિ વા યેસં તત્થાતિ યોજના. ઇમસ્મિં પક્ખે તત્થાતિ તસ્મિં ઓવાદે ઇચ્ચેવ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અધિપ્પાયો આમિસદાયાદતાય ઉપ્પજ્જનકઅનત્થાનુપ્પાદસ્સ ધમ્મદાયાદતાય ઉપ્પજ્જનકઅટ્ઠુપ્પત્તિયા ચ આકઙ્ખા. તેનાહ ‘‘પસ્સતી’’તિઆદિ. તત્થ આમિસે ઉપક્ખલિતાનન્તિ આમિસહેતુ વિપ્પટિપન્નાનં. અતીતકાલેતિ કસ્સપસમ્માસમ્બુદ્ધકાલે. કપિલસ્સ ભિક્ખુનો વત્થુ કપિલસુત્તેન, ‘‘સઙ્ઘાટિપિઆદિત્તા હોતી’’તિઆદિના લક્ખણસુત્તેન (સં. નિ. ૨.૨૧૮) ચ વિભાવેતબ્બં. આમિસગરુકો અપ્પગ્ઘભાવેન કૂટકહાપણો વિય નિત્તેજો સમણતેજેન અનુજ્જલતો નિબ્બુતઙ્ગારો વિય નિપ્પભો ચ હોતીતિ યોજના. તતોતિ પચ્ચયગરુકભાવતો. વિવત્તિતચિત્તોતિ વિનિવત્તિતમાનસો, સલ્લેખવુત્તીતિ અત્થો.

ધમ્મદાયાદાતિ એત્તાવતા અન્તોગધાવધારણં વચનન્તિ તેન અવધારણેન નિવત્તિતમત્થં વિભાવેતું ‘‘મા આમિસદાયાદા’’તિ પટિક્ખેપો દસ્સિતો. તથેવ ચ વિભાવેતું અધિપ્પાયાનિસંસવિભાવનેસુપિ દસ્સિતો, તથા આદીનવવિભાવનેન ધમ્મદાયાદતાપટિક્ખેપો. અપદિસિતબ્બાતિ હેટ્ઠા કત્વા વત્તબ્બાતિ. આદિયાતિ એત્થ યસ્મા આ-કારો મરિયાદત્થો, તસ્મા ધમ્મદાયાદતાવિધુરેન આમિસદાયાદભાવેન હેતુભૂતેન, કરણભૂતેન વા આદિયં વિવેચનં વિઞ્ઞૂહિ વિસું કરણં વવત્થાનસ્સ હોતીતિ આહ ‘‘વિસું કાતબ્બા’’તિ. તેનાહ ‘‘વિઞ્ઞૂહિ ગારય્હા ભવેય્યાથાતિ વુત્તં હોતી’’તિ.

‘‘અત્થિ મે તુમ્હેસુ અનુકમ્પા…પે… નો આમિસદાયાદા’’તિ ભિક્ખૂસુ અત્તનો કરુણાયનાકિત્તનં તેસં મુદુકરણં, ‘‘અહમ્પિ તેના’’તિઆદિ પન તતોપિ સવિસેસં મુદુકરણન્તિ આહ ‘‘અતીવ મુદુકરણત્થ’’ન્તિ.

નાળકપટિપદાદયો નાળકસુત્તાદીસુ (સુ. નિ. ૬૮૪-૭૨૮) આગતપટિપત્તિયો. તા પન યસ્મા નાળકત્થેરાદીહિ પટિપન્ના પરમસલ્લેખવુત્તિભૂતા અતિઉક્કટ્ઠપટિપત્તિયો, તસ્મા ઇધ ધમ્મદાયાદપટિપદાય ઉદાહરણભાવેન ઉદ્ધટા. સક્ખિભૂતાતિ તાય પટિપત્તિયા વુચ્ચમાનાય ‘‘કિં મે વિના પટિપજ્જનકો અત્થી’’તિ અસદ્દહન્તાનં પચ્ચક્ખકરણેન સક્ખિભૂતા. ઇમસ્મિન્તિ ‘‘તુમ્હે ચ મે ભિક્ખવે ધમ્મદાયાદા’’તિઆદિકે વાક્યે. સેસન્તિ ‘‘તુમ્હે ચ મે’’તિઆદિકં સુક્કપક્ખે આગતં પાળિપદં. વુત્તનયપચ્ચનીકેનાતિ ‘‘તેન ધમ્મદાયાદભાવેન નો આમિસદાયાદભાવેના’’તિ એવં કણ્હપક્ખે વુત્તનયસ્સ પટિપક્ખેન.

૩૦. થોમનં સુત્વાતિ પટિપજ્જનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ પસંસનં સુત્વા યથા તં સપરિસસ્સ આયસ્મતો ઉપસેનસ્સ પટિપત્તિયા સીલથોમનં સુત્વા. નિપાતપદન્તિ ઇમિના ઇધ-સદ્દસ્સ અનત્થકતમાહ. પવારિતોતિ પટિક્ખેપિતો. યો હિ ભુઞ્જન્તો ભોજનેન તિત્તો પરિવેસકેન ઉપનીતભોજનં પટિક્ખિપતિ, સો તેન પવારિતેન પટિક્ખેપિતો નામ હોતિ. તેનાહ ‘‘પવારિતોતિ…પે… વુત્તં હોતી’’તિ. પકારેહિ દિટ્ઠાદીહિ વારેતિ સઙ્ઘાદિકે યાચાપેતિ ભત્તે કરોતિ એતાયાતિ પવારણા, આપત્તિવિસોધનાય અત્તવોસ્સગ્ગો ઓકાસદાનં. સા પન યસ્મા યેભુય્યેન વસ્સંવુત્થેહિ કાતબ્બા વુત્તા, તસ્મા ‘‘વસ્સંવુત્થપવારણા’’તિ વુત્તં. પવારેતિ પચ્ચયે ઇચ્છાપેતિ એતાયાતિ પવારણા, ચીવરાદીહિ ઉપનિમન્તના. પકારયુત્તા વારણાતિ પવારણા, વિપ્પકતભોજનતાદિચતુરઙ્ગસહિતો ભોજનપટિક્ખેપો. સા પન યસ્મા અનતિરિત્તભોજનનિમિત્તાય આપત્તિયા કારણં હોતિ, તસ્મા ‘‘અનતિરિત્તપવારણા’’તિ વુત્તા. યાવદત્થભોજનસ્સ પવારણા યાવદત્થપવારણા, પરિયોસિતભોજનસ્સ ઉપનીતાહારપટિક્ખેપોતિ અત્થો.

‘‘ભુત્તાવી’’તિ વચનતો ભોજનપારિપૂરિતા ઇધાધિપ્પેતાતિ આહ ‘‘પરિપુણ્ણોતિ ભોજનેન પરિપુણ્ણો’’તિ. પરિયોસિતોતિ એત્થાપિ એસેવ નયો ‘‘ભોજનેન ભોજનકિરિયાય પરિયોસિતો’’તિ. અટ્ઠકથાયં પન અધિપ્પેતત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેતું ભોજન-સદ્દસ્સ લોપો વુત્તો. ધાતોતિ તિત્તો. સાધકાનીતિ ઞાપકાનિ. પરિયોસિતભોજનં સુહિતયાવદત્થતાગહણેહિ ભુત્તાવિતાદયો, ભુત્તાવિતાદિગ્ગહણેહિ વા ઇતરે બોધિતા હોન્તીતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં નેસં ઞાપકઞાપેતબ્બતં દસ્સેતું ‘‘યો હી’’તિઆદિ વુત્તં. એવં છહિપિ પદેહિ ઉદરાવદેહકં ભોજનં દસ્સિતં, તઞ્ચ ખો પરિકપ્પનાવસેન. ન હિ ભગવા એવં ભુઞ્જતિ. તેનાહ ‘‘સબ્બઞ્ચેતં પરિકપ્પેત્વા વુત્ત’’ન્તિ.

‘‘સિયા એવ, નાપિ સિયા’’તિ ચ ઇદં અત્થદ્વયમ્પિ ઇધ સમ્ભવતીતિ વુત્તં ‘‘ઇધ ઉભયમ્પિ વટ્ટતી’’તિ. અથાતિ અનન્તરં, મમ ભોજનસમનન્તરમેવાતિ અત્થો. તં પન યસ્મા યથાવુત્તકાલપચ્ચામસનં હોતિ, તસ્મા ‘‘તમ્હિ કાલે’’તિ વુત્તં. અપ્પરુળ્હહરિતેતિ રુહમાનતિણાદિહરિતરહિતે. અભાવત્થો ચ અયં અપ્પ-સદ્દો ‘‘અપ્પિચ્છો’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૫૨, ૩૩૬; સં. નિ. ૨.૧૪૮) વિય.

કથિતેપીતિ પિ-સદ્દો અવુત્તસમુચ્ચયત્થો. તેન વાપસમીકરણાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. તથા હેસ વુત્ત-સદ્દો ‘‘નો ચ ખો પટિવુત્ત’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૨૮૯) વાપસમીકરણે દિસ્સતિ, ‘‘પન્નલોમો પરદત્તવુત્તો’’તિઆદીસુ (ચૂળવ. ૩૩૨) જીવિતવુત્તિયં, ‘‘પણ્ડુપલાસો બન્ધના પવુત્તો’’તિઆદીસુ (પારા. ૯૨; પાચિ. ૬૬૬; મહાવ. ૧૨૯; મ. નિ. ૩.૫૯) અપગમે, ‘‘ગીતં પવુત્તં સમિહિત’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૮૫) પાવચનભાવેન પવત્તિતે, લોકે પન ‘‘વુત્તં પરાયણ’’ન્તિઆદીસુ (મહાભાસ ૭.૨.૨૬) અજ્ઝેને દિસ્સતીતિ.

ન એત્થ પિણ્ડપાતભોજનેન ધમ્મદાયાદતા નિવારિતા, પિણ્ડપાતભોજનં પન અનાદરિત્વા ધમ્માનુધમ્મપટિપત્તીતિ એત્થ કારણં દસ્સેન્તો આહ ‘‘પિણ્ડપાતં…પે… વીતિનામેય્યા’’તિ. તત્થ વીતિનામેય્યાતિ કમ્મટ્ઠાનાનુયોગેન ખેપેય્ય. તેનાહ ‘‘આદિત્તસીસૂપમં પચ્ચવેક્ખિત્વા’’તિ. આદિત્તસીસૂપમન્તિઆદિત્તસીસૂપમસુત્તં.

કિઞ્ચાપીતિ અયં ‘‘યદિપી’’તિ ઇમિના સમાનત્થો નિપાતો. નિપાતો ચ નામ યત્થ યત્થ વાક્યે પયુજ્જતિ, તેન તેન વત્તબ્બત્થજોતકો હોતીતિ ઇધ ‘‘પિણ્ડપાત’’ન્તિઆદિના અનુઞ્ઞાપસંસાવસેન વુચ્ચમાનસ્સ અત્થસ્સ જોતકોતિ અધિપ્પાયેન ‘‘અનુજાનનપસંસનત્થે નિપાતો’’તિ વુત્તં, અનુઞ્ઞાપસંસારમ્ભે પન ‘‘અસમ્ભાવનત્થે’’તિ વુત્તં સિયા પુરિમેયેવ સમ્ભાવનાવિભાવનતો અધિકત્તાનુલોમતો ચ.

એકવારં પવત્તં પિણ્ડપાતપટિક્ખિપનં કથં દીઘરત્તં અપ્પિચ્છતાદીનં કારણં હોતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તસ્સ હી’’તિઆદિ. તત્થ અત્રિચ્છતાતિ અત્ર ઇચ્છતીતિ અત્રિચ્છો, તસ્સ ભાવો અત્રિચ્છતા, અત્થતો પરલાભપત્થના. તથા હિ વુત્તં ‘‘પુરિમેયેવ સકલાભેન અસન્તુટ્ઠિ, પરલાભે ચ પત્થના, એતં અત્રિચ્છતાલક્ખણ’’ન્તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૮૪૯). પાપિચ્છતાતિ અસન્તગુણસમ્ભાવનાધિપ્પાયતા. પાપા ઇચ્છા એતસ્સાતિ પાપિચ્છો, તસ્સ ભાવો પાપિચ્છતા. યથાહ ‘‘અસન્તગુણસમ્ભાવનતા પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતા, એતં પાપિચ્છલક્ખણ’’ન્તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૮૫૧). મહન્તાનિ વત્થૂનિ ઇચ્છતિ, મહતી વા તસ્સ ઇચ્છાતિ મહિચ્છો, તસ્સ ભાવો મહિચ્છતા. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘સન્તગુણસમ્ભાવનતા પટિગ્ગહણે ચ અમત્તઞ્ઞુતા, એતં મહિચ્છલક્ખણ’’ન્તિ. પચ્ચવેક્ખમાનો નિવારેસ્સતીતિ યોજના. અસ્સ ભિક્ખુનો સંવત્તિસ્સતિ પિણ્ડપાતપટિક્ખેપો.

મહિચ્છો પુગ્ગલો યથા પચ્ચયદાનવસેન પચ્ચયદાયકેહિ ભરિતું અસક્કુણેય્યો, એવં પચ્ચયપરિયેસનવસેન અત્તનાપીતિ વુત્તં ‘‘અત્તનોપિ ઉપટ્ઠાકાનમ્પિ દુબ્ભરો હોતી’’તિ. સદ્ધાદેય્યસ્સ વિનિપાતવસેન પવત્તિયા અઞ્ઞસ્સ ઘરે છડ્ડેન્તો. રિત્તપત્તોવાતિ યેસુ કુલેસુ પટિપિણ્ડવસેન પવત્તતિ, તેસં સબ્બપચ્છિમં અત્તનો યથાલદ્ધં દત્વા તત્થ કિઞ્ચિ અલદ્ધા રિત્તપત્તો વિહારં પવિસિત્વા નિપજ્જતિ જિઘચ્છાદુબ્બલ્યેનાતિ અધિપ્પાયો. યથાલદ્ધપચ્ચયપરિભોગેન, પુન પરિયેસનાનાપજ્જનેન અત્તનો સુભરતા, યથાલદ્ધપચ્ચયેન અવઞ્ઞં અકત્વા સન્તોસાપત્તિયા ઉપટ્ઠાકાનં સુભરતા વેદિતબ્બા.

કથાવત્થૂનીતિ અપ્પિચ્છતાદિપટિસંયુત્તાનં કથાનં વત્થૂનીતિ કથાવત્થૂનિ, અપ્પિચ્છતાદયો એવ. તીણીતિ તીણિ કથાવત્થૂનિ. અભિસલ્લેખિકાતિ અતિવિય કિલેસે સલ્લિખતીતિ અભિસલ્લેખો, અપ્પિચ્છ તાદિગુણસમુદાયો, સો એતિસ્સા અત્થીતિ અભિસલ્લેખિકા, મહિચ્છતાદીનં તનુભાવાય યુત્તરૂપા અપ્પિચ્છતાદિપટિસંયુત્તતા. ચેતોવિનીવરણસપ્પાયાતિ કુસલચિત્તુપ્પત્તિયા નિવારકાનં નીવરણાનં દૂરીભાવકરણેન ચેતોવિનીવરણસઙ્ખાતાનં સમથવિપસ્સનાનં સપ્પાયા. સમથવિપસ્સનાચિત્તસ્સેવ વા વિભૂતિભાવકરણાય સપ્પાયા ઉપકારિકાતિ ચેતોવિનીવરણસપ્પાયા. એકન્તનિબ્બિદાયાતિઆદિ યેન નિબ્બિદાદિઆનિસંસેન અયં કથા અભિસલ્લેખિકા ચેતોવિનીવરણસપ્પાયા ચ નામ હોતિ, તં દસ્સેતું વુત્તં. તત્થ એકન્તનિબ્બિદાયાતિ એકંસેન વટ્ટદુક્ખતો નિબ્બિન્દનત્થાય. વિરાગાય નિરોધાયાતિ તસ્સેવ વિરજ્જનત્થઞ્ચ નિરુજ્ઝનત્થઞ્ચ. ઉપસમાયાતિ સબ્બકિલેસવૂપસમાય. અભિઞ્ઞાયાતિ સબ્બસ્સપિ અભિઞ્ઞેય્યસ્સ અભિજાનનાય. સમ્બોધાયાતિ ચતુમગ્ગસમ્બોધાય. નિબ્બાનાયાતિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનાય. એતેસુ હિ આદિતો તીહિ વિપસ્સના વુત્તા, પુન તીહિ મગ્ગો, ઇતરેન નિબ્બાનં. તેન સમથવિપસ્સના આદિં કત્વા નિબ્બાનપરિયોસાનો અયં સબ્બો ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મો દસકથાવત્થુલાભિનો સમ્ભવતીતિ દસ્સેતિ. પરિપૂરેસ્સન્તીતિ તંસભાવતો ઉપકારતો ચ સંવત્તિસ્સન્તિ. અપ્પિચ્છતાદયો હિ એકવારઉપ્પન્ના ઉપરિ તદત્થાય સંવત્તિસ્સન્તિ. કથાવત્થુપરિપૂરણં સિક્ખાપરિપૂરણઞ્ચ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

અમતં નિબ્બાનન્તિ અનુપાદિસેસનિબ્બાનધાતું. ઇતરા પન સેક્ખાસેક્ખધમ્મપારિપૂરિયા પરિપુણ્ણા. નિબ્બાનપારિપૂરિ ચેત્થ તદાવહધમ્મપારિપૂરિવસેન પરિયાયતો વુત્તાતિ વેદિતબ્બા. ઇદાનિ યાયં અપ્પિચ્છતાદીનં અનુક્કમપરિવુદ્ધિયા ગુણપારિપૂરિતા, તં ઉપમાય સાધેન્તો ‘‘સેય્યથાપી’’તિઆદિમાહ. તત્થ પાવુસ્સકોતિ વસ્સાનમાસે ઉટ્ઠિતો. સો હિ ચિરાનુપ્પવત્તિ હોતિ. પબ્બતકન્દરા પબ્બતેસુ ઉપચ્ચકાધિચ્ચકાપભવનિજ્ઝરાદિનદિયો. સરસાખાતિ યત્થ ઉપરિઉન્નતપદેસતો ઉદકં આગન્ત્વા તિટ્ઠતિ ચેવ સન્દતિ ચ, તે. કુસોબ્ભા ખુદ્દકતળાકા. કુન્નદિયોતિ પબ્બતપાદતો નિક્ખન્તા ખુદ્દકનદિયો. તા હિ મહાનદિયો ઓતરન્તિયો પરિપૂરેન્તિ. પરમધમ્મદાયાદન્તિ પરમં ઉત્તમં ધમ્મદાયાદભાવં, પરમં ધમ્મદાયજ્જં વા. તે ભિક્ખૂતિ તે ધમ્મપટિગ્ગાહકે ભિક્ખૂ. સન્નિયોજેન્તોતિ મૂલગુણેહિ અપ્પિચ્છતાદીહિ યોજેન્તો.

ઉગ્ગહેત્વાતિ અત્થતો બ્યઞ્જનતો ચ ઉપધારણવસેન ગહેત્વા અવિપરીતં ગહેત્વા. સંસન્દેત્વાતિ મમ દેસનાનુસારેન મમજ્ઝાસયં અવિરજ્ઝિત્વા. યથા ઇધેવ ચિન્તેસીતિ યથા ઇમિસ્સા ધમ્મદાયાદદેસનાય ચિન્તેસિ, એવં અઞ્ઞત્થાપિ ધમ્મથોમનત્થં ગન્ધકુટિં પવિસન્તો ચિન્તેસિ. એકજ્ઝાસયાયાતિ સમાનાધિપ્પાયાય. મતિયાતિ પઞ્ઞાય. અયં દેસના અગ્ગાતિઆદિ ભગવા ધમ્મસેનાપતિં ગુણતો એવ પગ્ગણ્હાતીતિ કત્વા વુત્તં.

ચિત્તગતિયાતિ ચિત્તવસેન કાયસ્સ પરિણામનેન ‘‘અયં કાયો ઇદં ચિત્તં વિય હોતૂ’’તિ કાયસ્સ ચિત્તેન સમાનગતિકતાધિટ્ઠાનેન. કથં પન કાયો દન્ધપ્પવત્તિકો લહુપરિવત્તનચિત્તેન સમાનગતિકો હોતીતિ? ન સબ્બથા સમાનગતિકો. યથેવ હિ કાયવસેન ચિત્તપરિણામને ચિત્તં સબ્બથા કાયેન સમાનગતિકં ન હોતિ. ન હિ તદા ચિત્તં સભાવસિદ્ધેન અત્તનો ખણેન અવત્તિત્વા દન્ધવુત્તિકસ્સ રૂપધમ્મસ્સ ખણેન વત્તિતું સક્કોતિ, ‘‘ઇદં ચિત્તં અયં કાયો વિય હોતૂ’’તિ પન અધિટ્ઠાનેન દન્ધગતિકસ્સ કાયસ્સ અનુવત્તનતો યાવ ઇચ્છિતટ્ઠાનપ્પત્તિ, તાવ કાયગતિં અનુલોમેન્તમેવ હુત્વા સન્તાનવસેન પવત્તમાનં ચિત્તં કાયગતિકં કત્વા પરિણામિતં નામ હોતિ, એવં ‘‘અયં કાયો ઇદં ચિત્તં વિય હોતૂ’’તિ અધિટ્ઠાનેન પગેવ લહુસઞ્ઞાય સુખુમસઞ્ઞાય ચ સમ્પાદિતત્તા અભાવિતિદ્ધિપાદાનં વિય દન્ધં અવત્તિત્વા યથા લહું કતિપયચિત્તવારેહેવ ઇચ્છિતટ્ઠાનપ્પત્તિ હોતિ, એવં પવત્તમાનો કાયો ચિત્તગતિકભાવેનેવ પરિણામિતો નામ હોતિ, ન એકચિત્તક્ખણેનેવ પવત્તિયા. એવઞ્ચ કત્વા બાહુસમિઞ્જનપ્પસારણૂપમાપિ ઉપચારેન વિના સુટ્ઠુતરં યુત્તા હોતિ, અઞ્ઞથા ધમ્મતાવિલોમિતા સિયા. ન હિ ધમ્માનં લક્ખણઞ્ઞથત્તં ઇદ્ધિબલેન કાતું સક્કા, ભાવઞ્ઞથત્તમેવ પન સક્કાતિ.

૩૧. ભગવતો અધિપ્પાયાનુરૂપં ભિક્ખૂનઞ્ચ અજ્ઝાસયં ઞત્વાતિ વચનસેસો. દેસકાલે વિય ભાજનમ્પિ ઓલોકેત્વા એવ મહાથેરો ધમ્મં કથેતિ. પક્કન્તસ્સાતિ ઇદં અનાદરે સામિવચનન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પક્કન્તસ્સ સતો’’તિઆદિમાહ. કિત્તકેનાતિ કેન પરિમાણેન. તં પન પરિમાણં યસ્મા પરિમેય્યસ્સ અત્થસ્સ પરિચ્છિન્દનં હોતિ, તસ્મા ‘‘કિત્તાવતાતિ પરિચ્છેદવચન’’ન્તિ આહ. નુકારો પુચ્છાયન્તિ અયં નુ-સદ્દો ઇધેવ પુચ્છાયં આગતોતિ કત્વા વુત્તં. નુ-સદ્દેન હેત્થ જોતિયમાનો અત્થો કિં-સદ્દેન પરિમાણો અત્થો પરિમેય્યત્થો ચ. એત્થ સંકિલેસપક્ખો વિવેકસ્સ અનનુસિક્ખનં આમિસદાયાદતા, વોદાનપક્ખો તસ્સ અનુસિક્ખનં ધમ્મદાયાદતાતિ. તીહિ વિવેકેહીતિ વિવેકત્તયગ્ગહણં તદન્તોગધત્તા વિવેકપઞ્ચકસ્સ. વિવેકપઞ્ચકગ્ગહણે પનસ્સ સરૂપેન કાયવિવેકો ગહિતો ન સિયા, તદાયત્તત્તા વા સત્થારા તદા પયુજ્જમાનવિવેકદસ્સનવસેન ‘‘તીહિ વિવેકેહી’’તિઆદિ વુત્તં. અઞ્ઞતરમ્પીતિ કસ્મા વુત્તં. ન હિ કાયવિવેકમત્તેન ધમ્મદાયાદભાવો સિજ્ઝતીતિ? ન, વિવેકદ્વયસન્નિસ્સયસ્સેવ કાયવિવેકસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા. એવઞ્ચ કત્વા ચિત્તવિવેકગ્ગહણમ્પિ સમત્થિતં હોતિ. ન હિ લોકિયજ્ઝાનાધિગમમત્તેન નિપ્પરિયાયતો સત્થુધમ્મદાયાદભાવો ઇચ્છિતો, નિબ્બાનાધિગમેન પન સો ઇચ્છિતો, તસ્મા સબ્બાપિ સાસને વિવેકાનુસિક્ખના નિબ્બાનપોણા નિબ્બાનપબ્ભારા નિબ્બાનોગધા ચાતિ વુત્તં ‘‘તિણ્ણં વિવેકાનં અઞ્ઞતરમ્પી’’તિ. અસતિ આલોકે અન્ધકારો વિય અસતિ ધમ્મદાયાદતાય એકંસિયા આમિસદાયાદતાતિ આહ ‘‘આમિસદાયાદાવ હોન્તી’’તિ. એસ નયો સુક્કપક્ખેપીતિ કણ્હપક્ખતો સાધારણવસેન લબ્ભમાનં અત્થસામઞ્ઞં અતિદિસતિ, ન અત્થવિસેસં તસ્સ વિસદિસત્તા, અત્થવિસેસમેવ વા અતિદિસતિ વિસદિસૂદાહરણૂપાયઞાયેન. ‘‘તિણ્ણં વિવેકાનં અઞ્ઞતર’’ન્તિ ઇદં ઇધ ન લબ્ભતિ. તયોપિ હિ વિવેકા, તેસુ એકો વા ઇતરદ્વયસન્નિસ્સયો ઇધ લબ્ભતિ.

દૂરતોપીતિ દૂરટ્ઠાનતોપિ. તેનાહ ‘‘તિરોરટ્ઠતોપી’’તિઆદિ. કામં ‘‘પટિભાતૂ’’તિ એત્થ પટિ-સદ્દાપેક્ખાય ‘‘સારિપુત્ત’’ન્તિ ઉપયોગવચનં, અત્થો પન સામિવચનવસેનેવ વેદિતબ્બોતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘આયસ્મતોયેવ સારિપુત્તસ્સા’’તિ. ભાગો હોતૂતિ ઇમિનાભાગત્થો પટિ-સદ્દોતિ દસ્સેતિ લક્ખણાદિઅત્થાનં ઇધ અયુજ્જનતો. તેનાહ ‘‘એવં સદ્દલક્ખણેન સમેતી’’તિ. દિસ્સતૂતિ ઞાણેન દિસ્સતુ, પસ્સતૂતિ વા અત્થો. ઉપટ્ઠાતૂતિ ઞાણસ્સ પચ્ચુપતિટ્ઠતુ. ઉગ્ગહેસ્સન્તીતિ વાચુગ્ગતં કરિસ્સન્તિ. વાચુગ્ગતકરણઞ્હિ ઉગ્ગહો. પરિયાપુણિસ્સન્તીતિ તસ્સેવ વેવચનં. પુરિપુચ્છનાદિના વા અત્થસ્સ ચિત્તે આપાદનં પટ્ઠપનં પરિયાપુણનં. કારણવચનન્તિ યથાવુત્તસ્સ કારણભાવેન વચનં ‘‘હેતુમ્હિ કરણવચન’’ન્તિ કત્વા. વુત્તત્થપચ્ચામસનં તં-સદ્દેન કરીયતીતિ. તેનાહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ.

એકેનેવાકારેનાતિ આમિસદાયાદતાસિદ્ધેન આદિયતાસઙ્ખાતેન એકેનેવ પકારેન. તમેવ હિ આકારં સન્ધાયાહ ‘‘ભગવતા વુત્તમત્થ’’ન્તિ. અઞ્ઞથા ‘‘સત્થુ પવિવિત્તસ્સ વિહરતો સાવકા વિવેકં નાનુસિક્ખન્તી’તિ એકેનેવ આકારેન સો અત્થો થેરેનપિ વુત્તો. તીહિ આકારેહીતિ આમિસદાયાદપટિપદાભૂતેહિ તિણ્ણં વિવેકાનં અનનુસિક્ખનાકારેહિ. એત્તાવતાતિ ‘‘ઇધાવુસો…પે… નાનુસિક્ખન્તી’’તિ એત્તકેન કણ્હપક્ખે ઉદ્દેસપાઠેન.

વિત્થારતો સુવિભત્તો હોતિ અનવસેસતો સમ્મદેવ નિદ્દિટ્ઠત્તા. નનુ ચ ઉદ્દેસે સત્થુનોપિ આદિયતા ભગવતા ગહિતા, સા ન નિદ્દિટ્ઠાતિ અનુયોગં સન્ધાયાહ ‘‘સો ચ ખો’’તિઆદિ. સાવકે અનુગ્ગણ્હન્તસ્સાતિ ‘‘આમિસદાયાદા સત્થુ સાવકા’’તિ સત્થુ પરપ્પવાદપરિહરણત્થમ્પિ ‘‘તુમ્હેહિ ધમ્મદાયાદેહિ ભવિતબ્બ’’ન્તિ એવં સાવકે અનુકમ્પમાનસ્સ. સાવકાનં તં ન યુત્તં સામીચિઅભાવતોતિ યોજના. એસ નયોતિ યદિદં ‘‘એત્તાવતાયં ભગવા’’તિઆદિના કણ્હપક્ખે ઉદ્દેસસ્સ અત્થવિભાગદસ્સનમુખેન સમ્બન્ધદસ્સનં, એસ નયો સુક્કપક્ખેપિ સમ્બન્ધદસ્સનેતિ અધિપ્પાયો. તેનાહ ‘‘અયં તાવેત્થ અનુસન્ધિક્કમયોજના’’તિ, સત્થારા દેસિતાય ઉદ્દેસદેસનાય મહાથેરેન દેસિતાય ચ અનુસન્ધિક્કમેન સમ્બન્ધોતિ અત્થો. યથાનુસન્ધિ એવ ચેત્થ અનુસન્ધિ વેદિતબ્બો.

અચ્ચન્તપવિવિત્તસ્સાતિ એકન્તઉપધિવિવેકો વિય ઇતરેપિ વિવેકો સત્થુ એકન્તિકાવાતિ. અનુસિક્ખનં નામ અનુ અનુ પૂરણન્તિ તપ્પટિક્ખેપેન આહ ‘‘ન પરિપૂરેન્તી’’તિ, ન પરિબ્રૂહેન્તીતિ અત્થો, ન પરિપૂરેન્તીતિ વા ન પરિપાલેન્તીતિ અત્થો. યદગ્ગેન હિ વિવેકં નાનુસિક્ખન્તિ, તદગ્ગેન ન પરિબ્રૂહેન્તિ, ન પરિપાલેન્તીતિ વા વત્તબ્બતં લભન્તીતિ. કસ્મા પનેત્થ ‘‘વિવેકં નાનુસિક્ખન્તી’’તિ ઉદ્દેસે વિય અવિસેસવચને કાયવિવેકસ્સેવ ગહણં કતન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યદિ પના’’તિઆદિ. પુચ્છાયાતિ પુચ્છાતો અવિસેસો સિયા વિભાગસ્સ અલબ્ભમાનત્તા વિસ્સજ્જનસ્સ. નનુ ચ ‘‘વિવેકં નાનુસિક્ખન્તી’’તિ અવિસેસવચનતો પાળિયં વિભાગો ન લબ્ભતેવાતિ? ન, પદન્તરેન વિભાવિતત્તા. તેનાહ ‘‘યેસઞ્ચ ધમ્માન’’ન્તિઆદિ. બ્યાકરણપક્ખોતિ વિસ્સજ્જનપક્ખો. વિસ્સજ્જનઞ્ચ ન પુચ્છા વિય અવિસેસજોતના, અથ ખો યથાધિપ્પેતત્થવિભજનન્તિ અધિપ્પાયો. ઇમિના પદેનાતિ ‘‘વિવેકં નાનુસિક્ખન્તી’’તિ ઇમિના પદેન કાયવિવેકં અપરિપૂરિયમાનં દસ્સેતીતિ અધિપ્પાયો. ચિત્તવિવેકં ઉપધિવિવેકન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

એત્થ ચ નપ્પજહન્તીતિ પહાતબ્બધમ્માનં પહાનાભાવવચનં પહાનલક્ખણવિવેકાભાવદીપનં, તં વત્વા પુન ‘‘વિવેકે નિક્ખિત્તધુરા’’તિ વચનં તતો સાતિસયવિવેકાભાવદીપનન્તિ તદુભયવિવેકાભાવદસ્સનેન ‘‘યેસઞ્ચ ધમ્માન’’ન્તિઆદિનાવ પારિસેસઞાયેન ‘‘વિવેકં નાનુસિક્ખન્તી’’તિ ઇમિના વિવેકદ્વયમૂલભૂતકાયવિવેકાભાવદસ્સનં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અવિગતતણ્હતાય તં તં પરિક્ખારજાતં બહું લન્તિ આદિયન્તીતિ બહુલા, બહુલા એવ બાહુલિકા યથા ‘‘વેનયિકો’’તિ (મ. નિ. ૧.૨૪૬; અ. નિ. ૮.૧૧; પારા. ૮). તે પન યસ્મા પચ્ચયબહુલભાવાય યુત્તપ્પયુત્તા નામ હોન્તિ, તસ્મા આહ ‘‘ચીવરાદિબાહુલ્લાય પટિપન્ના’’તિ. સિક્ખાય આદરભાવાભાવતો સિથિલં અદળ્હં ગણ્હન્તીતિ ‘‘સાથલિકા’’તિ વુત્તં. સિથિલન્તિ ભાવનપુંસકનિદ્દેસો, સિથિલ-સદ્દેન વા સમાનત્થસ્સ સાથલ-સદ્દસ્સ વસેન ‘‘સાથલિકા’’તિ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. અવગમનટ્ઠેનાતિ અધોગમનટ્ઠેન, ઓરમ્ભાગિયભાવેનાતિ અત્થો. ઉપધિવિવેકેતિ સબ્બૂપધિપટિનિસ્સગ્ગતાય ઉપધીહિ વિવિત્તે. ઓરોપિતધુરાતિ ઉજ્ઝિતુસ્સાહા.

અનિયમેનેવાતિ કિઞ્ચિ વિસેસં અનામસિત્વા ‘‘સાવકા’’તિ અવિસેસેનેવ. નિયમેન્તો‘‘થેરા’’તિઆદિના. દસવસ્સે ઉપાદાયાતિ દસવસ્સતો પટ્ઠાય. ઇસ્સરિયેતિ ‘‘સેટ્ઠિટ્ઠાનં સેનાપતિટ્ઠાન’’ન્તિઆદીસુ વિય. અચિરક્ખણોભાસેન લક્ખવેધકો અક્ખણવેધિ. ઠિતિયન્તિ અવટ્ઠાને. ઠાનસોતિ તઙ્ખણેયેવ. તિટ્ઠતીતિ આધારાધેય્યભાવેનાતિ આહ ‘‘તદાયત્તવુત્તિભાવેના’’તિ. ઉપેક્ખાનુબ્રૂહના સત્તસઙ્ખારેસુ ઉદાસીનતાપિ અસઙ્ખતાધિગમસ્સ ઉપાયોતિ તબ્બિપરિયાયતો ચીવરાદિમણ્ડના ન ઉપધિવિવેકપારિપૂરિયા સંવત્તતીતિ આહ ‘‘ચીવરપત્ત…પે… અપૂરયમાના’’તિ. તત્થાતિ થેરવારે. ઇધાતિ મજ્ઝિમનવકવારેસુ. તથા હિ ‘‘મજ્ઝિમથેરકાલે’’તિઆદિ વુત્તં.

૩૨. ઇમસ્મિઞ્ચ કણ્હપક્ખેતિ ઇમસ્મિઞ્ચ નિદ્દેસવારે કણ્હપક્ખે, ન ઉદ્દેસવારે કણ્હપક્ખે. ઉદ્દેસવારે પન કણ્હપક્ખે વુત્તવિપરિયાયેન ગહેતબ્બત્થો ‘‘એસ નયો સુક્કપક્ખેપી’’તિ અતિદેસેન દસ્સિતો. વુત્તપચ્ચનીકનયેનાતિ ‘‘કાયવિવેકં નાનુસિક્ખન્તિ ન પરિપૂરેન્તી’’તિઆદિના વુત્તસ્સ અત્થસ્સ પચ્ચનીકનયેન, ‘‘કાયવિવેકં અનુસિક્ખન્તિ પરિપૂરેન્તી’’તિઆદિના નયેન. એત્થાતિ એતસ્મિં સુક્કપક્ખે. સઙ્ખેપોતિ અત્થસઙ્ખેપો. યોજનપરમ્પરાયાતિ ગામન્તતો દૂરભાવેન એકં દ્વે તીણીતિ એવં યોજનાનં પટિપાટિયા. અરઞ્ઞવનપત્થાનીતિ અરઞ્ઞેસુ વનસણ્ડભૂતાનિ. પન્તાનીતિ પરિયન્તાનિ. ઉપગન્તું યુત્તકાલો જરાજિણ્ણકાલો ગોચરગામે દૂરે ગમનાગમનસમત્થતાભાવતો. ‘‘એવં ગુણવન્તેસુ દિન્નં અહો સુદિન્ન’’ન્તિ પચ્ચયદાયકાનં પસાદં જનેન્તિ. પાસંસાતિ પસંસિતબ્બા. અયમ્પિ મહાથેરોતિઆદિ એકં અપ્પમાદવિહારિનં વુદ્ધતરં નિદ્દિસિત્વા વદન્તાનં વસેન વુત્તં. પવિટ્ઠો વિવેકટ્ઠાનં. સાયં નિક્ખમતિ યોનિસોમનસિકારં ઉપબ્રૂહેત્વાતિ અધિપ્પાયો. કસિણપરિકમ્મં કરોતિ, ન યં કિઞ્ચિ કિચ્ચન્તરં. સમાપત્તિયો નિબ્બત્તેતિ, ન મોઘમનસિકારં. સબ્બથાતિઆદિતો તાવ તદઙ્ગવસેન કિલેસેહિ ચિત્તં વિવેચેન્તો તતો વિક્ખમ્ભનવસેન સમુચ્છેદવસેન પટિપસ્સદ્ધિવસેનાતિ સબ્બપ્પકારેન ચિત્તવિવેકં પૂરેતિ. પંસુકૂલાનિ ધારેતીતિ ઇમિના બાહુલિકતાભાવં દસ્સેતિ, અસિથિલં સાસનં ગહેત્વાતિ ઇમિના સાથલિકતાભાવં, વિગતનીવરણોતિ ઇમિના ઓક્કમને નિક્ખિત્તધુરતં, ફલસમાપત્તિન્તિઆદિના પવિવેકપુબ્બઙ્ગમતં દસ્સેતિ.

૩૩. તત્રાવુસોતિ એત્થ ઇતિ-સદ્દો આદિઅત્થો. તેન ‘‘લોભો ચ પાપકો’’તિઆદિનયપ્પવત્તં ઉપરિદેસનં અનવસેસતો પરિયાદિયતિ. કો અનુસન્ધીતિ યા સા ભગવતા સંકિલેસપક્ખેન સહ ધમ્મદાયાદપટિપત્તિભાવિની ‘‘ધમ્મદાયાદા મે, ભિક્ખવે, ભવથ, મા આમિસદાયાદા’’તિઆદિના દેસના ઉદ્દિટ્ઠા, તં ‘‘સત્થુ પવિવિત્તસ્સ વિહરતો’’તિઆદિના આરભિત્વા અટ્ઠારસવારપટિમણ્ડિતાય નિદ્દેસદેસનાય વિભજિત્વા તતો પરં ‘‘તત્રાવુસો લોભો ચ પાપકો’’તિઆદિનયાય ઉપરિદેસનાય સમ્બન્ધં પુચ્છતિ. એવન્તિ સંકિલેસપક્ખે ‘‘નપ્પજહન્તી’’તિ પહાનાભાવદસ્સનવસેન, વોદાનપક્ખે ‘‘પજહન્તી’’તિ પહાનસબ્ભાવદસ્સનવસેનાતિ એવં. અનિદ્ધારિતસરૂપા યં-તં-સદ્દેહિ ધમ્મ-સદ્દેન સામઞ્ઞતો યે પહાતબ્બધમ્મા વુત્તા, તે સરૂપતો દસ્સેતુન્તિ યોજના. ઇમે તેતિ એત્થ કસ્મા લોભાદયો એવ પહાતબ્બધમ્મા વુત્તા, નનુ ઇતો અઞ્ઞેપિ મોહદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાદયો પહાતબ્બધમ્મા સન્તીતિ? સચ્ચં સન્તિ, તે પન લોભાદીહિ તદેકટ્ઠતા ગહિતા એવ હોન્તીતિ વુત્તા. અથ વા ઇમેસંયેવેત્થ ગહણે કારણં પરતો આવિ ભવિસ્સતિ.

ઇદાનિ ઉપચયેન અનુસન્ધિં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ સાવકાનં યસ્સ ધમ્મસ્સ દાયાદભાવો સત્થુ અભિરુચિતો, સો ‘‘ચત્તારો સતિપટ્ઠાને ભાવેતી’’તિઆદિના અકત્થેત્વા ‘‘વિવેકં અનુસિક્ખન્તિ, તે ચ ધમ્મે પજહન્તિ, ન ચ બાહુલિકા’’તિઆદિના કથિતત્તા હેટ્ઠા પરિયાયેનેવ ધમ્મો કથિતોતિ વુત્તં. ‘‘તે ચ ધમ્મે નપ્પજહન્તિ, ઓક્કમને પુબ્બઙ્ગમા’’તિઆદિના આમિસં પરિયાયેનપિ કથિતં. ‘‘સિયા ચ મે પિણ્ડપાતો’’તિઆદિના, ‘‘બાહુલિકા ચ હોન્તી’’તિઆદિના ચ આમિસં નિપ્પરિયાયેનપિ કથિતં. અથ વા યાયં ભગવતા આમિસદાયાદપટિક્ખેપના ધમ્મદાયાદતા વુત્તા, યઞ્ચ તદત્થં વિભજન્તેન મહાથેરેન અત્તના વિવેકાનુસિક્ખનાદિ વુત્તં, તદુભયં હેતુવસેન વિભાવેતું ‘‘તત્રાવુસો, લોભો ચા’’તિઆદિ વુત્તં. હેતુનિરોધેન હિ સંકિલેસપક્ખસ્સ, નિરોધહેતુસમ્પાદનેન ચ વોદાનપક્ખસ્સ તપ્પાપકતા.

અતીતદેસનાનિદસ્સનન્તિ અતીતાય થેરેન યથાદેસિતાય દેસનાય ચ પચ્ચામસનં. તેનેવાહ ‘‘સત્થુ પવિવિત્તસ્સ…પે… દેસનાયન્તિ વુત્તં હોતી’’તિ. તત્થાતિ યં વુત્તં વિસેસતો ‘‘યેસં ધમ્માનં સત્થા પહાનમાહા’’તિ, એતસ્મિં પદે. તત્થ હિ પહાતબ્બધમ્મા લોભાદયો સામઞ્ઞતો વુત્તા. લામકાતિ નિહીના. લોભદોસા હિ હેતુતો પચ્ચયતો સભાવતો ફલતો નિસ્સન્દતો સંકિલિટ્ઠપકતિકા, આયતિં દુક્ખસ્સ પાપનટ્ઠેન વા પાપકા. લુબ્ભનલક્ખણોતિ આરમ્મણસ્સ અભિગિજ્ઝનલક્ખણો. તથા હિ સો લુબ્ભન્તિ તેન, સયં વા લુબ્ભતિ, લુબ્ભનમત્તમેવ વા તન્તિ ‘‘લોભો’’તિ વુચ્ચતિ. રસાદીસુ અભિસઙ્ગરસો, અપરિચ્ચાગપચ્ચુપટ્ઠાનો, સંયોજનિયેસુ ધમ્મેસુ અસ્સાદદસ્સનપદટ્ઠાનો. દુસ્સનલક્ખણોતિ આરમ્મણે બ્યાપજ્જનલક્ખણો. તથા હિ સો દુસ્સન્તિ તેન, સયં વા દુસ્સતિ, દુસ્સનમત્તમેવ વા તન્તિ ‘‘દોસો’’તિ વુચ્ચતિ. રસાદીસુ વિસપ્પનરસો, સનિસ્સયદહનરસો વા, દુસ્સનપચ્ચુપટ્ઠાનો, આઘાતવત્થુપદટ્ઠાનો.

તેસૂતિઆદિના દસ્સનેન લોભદોસાનં એકન્તતો પહાતબ્બતાદસ્સનં. આમિસદાયાદસ્સ પચ્ચયાનં લાભે હોતીતિ ઇદં લોભસ્સ આરમ્મણગ્ગહણસભાવતં સન્ધાય વુત્તં, તણ્હાય વસેન પન અનુગિજ્ઝનં સન્ધાય ‘‘અલદ્ધં પત્થેતી’’તિ આહ. અલાભે પચ્ચયાનં આમિસદાયાદસ્સ હોતીતિ આનેત્વા યોજના. અલભન્તોતિ એત્થ ‘‘પચ્ચયે’’તિ વિભત્તિં પરિણામેત્વા યોજેતબ્બં. વિઘાતવાતિ ‘‘યમ્પિચ્છં ન લભતિ, તમ્પિ દુક્ખ’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૧૨૦; વિભ. ૧૯૦) વચનતો ઇચ્છાવિઘાતવા. લોભો ચ દેય્યધમ્મે હોતિ આમિસદાયાદસ્સાતિ સમ્બન્ધો. એસ નયો અનન્તરપદેપિ. દેય્યધમ્મેતિ ચ ઇદં નિદસ્સનમત્તં સત્તકેલાયનાદિવસેનપિ તસ્સ લોભુપ્પત્તિસબ્ભાવતો. ‘‘તણ્હં પટિચ્ચ પરિયેસના, પરિયેસનં પટિચ્ચ લાભો’’તિ એવમાદયો નવ તણ્હામૂલકા. પરિપૂરેતિ આમિસદાયાદોતિ વિભત્તિવિપરિણામો વેદિતબ્બો. આવાસમચ્છરિયાદીનિ પઞ્ચ મચ્છરિયાનિ.

મગ્ગન્તિ અરિયમગ્ગં. સો હિ કિલેસે મારેન્તો ગચ્છતિ, નિબ્બાનત્થિકેહિ ચ મગ્ગીયતિ, સયં વા સચ્છિકિરિયાભિસમયવસેન નિબ્બાનં મગ્ગતીતિ નિપ્પરિયાયેન ‘‘મગ્ગો’’તિ વુચ્ચતિ. એકો અન્તોતિ ઇતરેન અસમ્મિસ્સો એકો કોટ્ઠાસો, હીનતાય વા લામકટ્ઠેન એકો અન્તો. કામં અઞ્ઞેપિ કુસલધમ્મા એતે અન્તે અસમ્પયોગતો ન ઉપેન્તિ, તેહિ વિમુત્તા એવ, અયં પન અચ્ચન્તવિમુત્તિયા ન ઉપેતીતિ આહ ‘‘વિમુત્તો એતેહિ અન્તેહી’’તિ. તસ્માતિ અન્તદ્વયવિમુત્તત્તા. એતેસં મજ્ઝે ભવત્તાતિ ઇદં મગ્ગસ્સ ઉભયન્તવિમુત્તતાય એવ વુત્તં, ન તપ્પરિયાપન્નતાય, વટ્ટદુક્ખનિસ્સરણત્થિકેહિ પટિપજ્જિતબ્બતો ચ. તથાતિ યથા ઇતરેન અસમ્મિસ્સટ્ઠેન લામકટ્ઠેન ચ લોભો એકો અન્તો, તથા કામસુખલ્લિકાનુયોગોતિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુપિ. મગ્ગસ્સ અનુપગમનઞ્ચ નેસં અન્તાનં સબ્બસો અપ્પવત્તિકરણેનેવ દટ્ઠબ્બં. પુરિમનયેનાતિ ‘‘એતે દ્વે અન્તે ન ઉપેતી’’તિઆદિના પુબ્બે વુત્તનયેન.

સચ્ચાનન્તિ ચતુન્નં અરિયસચ્ચાનં. દસ્સનપરિણાયકટ્ઠેનાતિ દસ્સનસ્સ પરિઞ્ઞાભિસમયાદિભેદસ્સ પરિતો સબ્બથા નયનટ્ઠેન પવત્તનટ્ઠેન. ચક્ખુકરણીતિ ધમ્મચક્ખુસ્સ કરણી નિપ્ફાદિકા. તયિદં સતિપિ પટિપદાય ધમ્મચક્ખુતો અનઞ્ઞત્તે અવયવવસેન સિજ્ઝમાનો અત્થો સમુદાયેન કતો નામ હોતીતિ ઉપચારવસેન વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. તથા હિ વક્ખતિ ‘‘મગ્ગોયેવ હિ મગ્ગત્થાય સંવત્તતિ મગ્ગેન કાતબ્બકિચ્ચકરણતો’’તિ. ઞાણાયાતિ યાથાવતો જાનનાય. તેનાહ ‘‘વિદિતકરણટ્ઠેના’’તિ. વિસેસઞાતભાવાપાદનઞ્હિ વિદિતકરણં. વૂપસમનતોતિ સમુચ્છિન્દનવસેન વૂપસમનતો. દુક્ખાદીનં પરિઞ્ઞેય્યાદિભાવો વિય અભિઞ્ઞેય્યભાવોપિ મગ્ગવસેનેવ પાકટો હોતીતિ આહ ‘‘ચતુન્નમ્પિ સચ્ચાનં અભિઞ્ઞેય્યભાવદસ્સનતો’’તિ, વિભાવનતોતિ અત્થો. સમ્બોધોતિ મગ્ગો ‘‘સમ્બુજ્ઝતિ એતેના’’તિ કત્વા. તસ્સત્થાયાતિ મગ્ગકિચ્ચત્થાય. ન હિ મગ્ગતો અઞ્ઞો મગ્ગકિચ્ચકરો અત્થિ. તેનાહ ‘‘મગ્ગોયેવ હી’’તિઆદિ. અથ વા સમ્માદિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જમાના સહજાતાદિપચ્ચયભાવેન ઇતરે ઉપ્પાદેતિ, એવં સેસમગ્ગધમ્માપીતિ એવમ્પિ મગ્ગત્થાય સંવત્તનં વેદિતબ્બં. સચ્છિકિરિયાય પચ્ચક્ખકમ્માયાતિ સચ્છિકરણસઙ્ખાતપચ્ચક્ખકમ્માય. નિબ્બાનાયાતિ વા અનુપાદિસેસનિબ્બાનાય. ઉપસમાયાતિ ઇમિના સઉપાદિસેસનિબ્બાનં ગહિતન્તિ. અયન્તિ ‘‘સા હિ સચ્ચાન’’ન્તિઆદિના યથાવુત્તો અત્થનયો. એત્થાતિ ‘‘ચક્ખુકરણી’’તિઆદીસુ પદેસુ. સારો સુન્દરો અનપનીતો. ઇતો અઞ્ઞથાતિ ‘‘દુક્ખસ્સ પરિઞ્ઞાય દિટ્ઠિવિસુદ્ધિં કરોતીતિ ચક્ખુકરણી’’તિઆદિના અત્થવણ્ણનાપપઞ્ચો કેવલં વિત્થારત્થાય.

અયમેવાતિ એત્થ અયન્તિ ઇમિના અત્તનો અઞ્ઞેસઞ્ચ તસ્સં પરિસાયં અરિયાનં મગ્ગસ્સ પચ્ચક્ખભાવં દસ્સેતિ. આસન્નપચ્ચક્ખવાચી હિ અયં-સદ્દો. અઞ્ઞમગ્ગપટિસેધનત્થન્તિ અઞ્ઞસ્સ નિબ્બાનગામિમગ્ગસ્સ અત્થિભાવપટિસેધનત્થં. સત્તાપટિક્ખેપો હિ ઇધ પટિસેધનં અલબ્ભમાનત્તા અઞ્ઞસ્સ મગ્ગસ્સ. બુદ્ધાદીનં સાધારણભાવો અનઞ્ઞતા. તેનાહ બ્રહ્મા સહમ્પતિ –

‘‘એકાયનં જાતિખયન્તદસ્સી,

મગ્ગં પજાનાતિ હિતાનુકમ્પી;

એતેન મગ્ગેન તરિંસુ પુબ્બે,

તરિસ્સન્તિ યે ચ તરન્તિ ઓઘ’’ન્તિ. (સં. નિ. ૫.૩૮૪, ૪૦૯; મહાનિ. ૧૯૧; ચૂળનિ. ૧૦૭, ૧૨૧; નેત્તિ. ૧૭૦);

આરકત્તાતિ ઇમિના નિરુત્તિનયેન અરિય-સદ્દસિદ્ધિમાહ. અરિપહાનાયાતિ અત્થવચનમત્તં. અરયો પાપધમ્મા યન્તિ અપગમન્તિ એતેનાતિ અરિયો. અરિયેન દેસિતોતિ એત્થ અરિયસ્સ ભગવતો અયન્તિ અરિયો. અરિયભાવપ્પટિલાભાયાતિ એત્થ અરિયકરો અરિયોતિ ઉત્તરપદલોપેન અરિય-સદ્દસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. યસ્મા મગ્ગઙ્ગસમુદાયે મગ્ગવોહારો હોતિ, સમુદાયો ચ સમુદાયીહિ સમન્નાગતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ ઉપેતત્તા’’તિ, તસ્મા અત્તનો અવયવભૂતાનિ અટ્ઠ અઙ્ગાનિ એતસ્સ સન્તીતિ અટ્ઠઙ્ગિકો. યસ્મા પન પરમત્થતો અઙ્ગાનિયેવ મગ્ગો, તસ્મા વુત્તં ‘‘ન ચ અઙ્ગવિનિમુત્તો’’તિ યથા ‘‘છળઙ્ગો વેદો’’તિ. સદિસૂદાહરણં પન દસ્સેન્તો ‘‘પઞ્ચઙ્ગિકતૂરિયાદીનિ વિયા’’તિ આહ. આદિ-સદ્દેન ચતુરઙ્ગિની સેનાતિ એવમાદીનં સઙ્ગહો. મારેન્તો ગચ્છતીતિ નિરુત્તિનયેન સદ્દસિદ્ધિમાહ. મગ્ગતીતિ ગવેસતિ. અરિયમગ્ગો હિ નિબ્બાનં આરમ્મણં કરોન્તો તં ગવેસન્તો વિય હોતીતિ. મગ્ગીયતિ નિબ્બાનત્થિકેહિ વિવટ્ટૂપનિસ્સયપુઞ્ઞકરણતો પટ્ઠાય તદત્થં પટિપત્તિતો. ગમ્મતીતિ એતેન આદિઅન્તવિપરિયાયેન સદ્દસિદ્ધિમાહ યથા ‘‘કકૂ’’તિ. ‘‘સેય્યથિદન્તિ નિપાતો’’તિ વત્વા તસ્સ સબ્બલિઙ્ગવિભત્તિવચનસાધારણતાય ‘‘કતમાનિ તાનિ અટ્ઠઙ્ગાની’’તિ વુત્તં. નનુ ચ અઙ્ગાનિ સમુદિતાનિ મગ્ગો અન્તમસો સત્તઙ્ગવિકલસ્સ અરિયમગ્ગસ્સ અભાવતોતિ? સચ્ચમેતં સચ્ચપટિવેધેન, મગ્ગપચ્ચયતાય પન યથાસકં કિચ્ચકરણેન પચ્ચેકમ્પિ તાનિ મગ્ગોયેવાતિ આહ ‘‘એકમેકઞ્હિ અઙ્ગં મગ્ગોયેવા’’તિ, અઞ્ઞથા સમુદિતાનમ્પિ નેસં મગ્ગકિચ્ચં ન સમ્ભવેય્યાતિ. ઇદાનિ તમેવત્થં પાળિયા સમત્થેતું ‘‘સમ્માદિટ્ઠિમગ્ગો ચેવ હેતુ ચા’’તિ વુત્તં.

સમ્મા અવિપરીતં પરિઞ્ઞાભિસમયાદિવસેન ચતુન્નં સચ્ચાનં દસ્સનં પટિવિજ્ઝનં લક્ખણં એતિસ્સાતિ સમ્માદસ્સનલક્ખણા. સમ્મા અવિપરીતં સમ્પયુત્તધમ્મે નિબ્બાનારમ્મણે અભિનિરોપનં અપ્પનાલક્ખણં એતસ્સાતિ સમ્માઅભિનિરોપનલક્ખણો મુસાવાદાદીનં વિસંવાદનાદિકિચ્ચતાય લૂખાનં અપરિગ્ગાહકાનં પટિપક્ખભાવતો સિનિદ્ધસભાવત્તા સમ્પયુત્તધમ્મે, સમ્માવાચપ્પચ્ચયસુભાસિતસોતારઞ્ચ જનં સમ્મદેવ પરિગ્ગણ્હાતીતિ સમ્માવાચા સમ્માપરિગ્ગહો લક્ખણં એતિસ્સાતિ સમ્માપરિગ્ગહલક્ખણા. યથા કાયિકા કિરિયા કિઞ્ચિ કત્તબ્બં સમુટ્ઠાપેતિ, સયઞ્ચ સમુટ્ઠહનં ઘટનં હોતિ, તથા સમ્માકમ્મન્તસઙ્ખાતા વિરતિપીતિ સમ્માસમુટ્ઠાનલક્ખણો સમ્માકમ્મન્તો. સમ્પયુત્તધમ્માનં વા ઉક્ખિપનં સમુટ્ઠાનં કાયિકકિરિયાય ભારુક્ખિપનં વિય. જીવમાનસ્સ સત્તસ્સ, સમ્પયુત્તધમ્માનં વા સુદ્ધિ વોદાનં, આજીવસ્સેવ વા જીવિતપ્પવત્તિયા સુદ્ધિ વોદાનં એતેનાતિ સમ્માવોદાનલક્ખણો સમ્માઆજીવો. કોસજ્જપક્ખે પતિતું અદત્વા સમ્પયુત્તધમ્માનં પગ્ગણ્હનં અનુબલપ્પદાનં પગ્ગહો. આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠાનં, તસ્સ વા અનિસ્સજ્જનં ઉપટ્ઠાનં. આરમ્મણે સમ્પયુત્તધમ્માનં સમ્મા, સમં વા આધાનં સમાધાનં. સમ્મા સઙ્કપ્પેતિ સમ્પયુત્તધમ્મે આરમ્મણે અભિનિરોપેતીતિ સમ્માસઙ્કપ્પો. સમ્મા વદતિ એતાયાતિ સમ્માવાચા. સમ્મા કરોતિ એતેનાતિ સમ્માકમ્મં, તદેવ સમ્માકમ્મન્તો. સમ્મા આજીવતિ એતેનાતિ સમ્માઆજીવો. સમ્મા વાયમતિ ઉસ્સહતિ એતેનાતિ સમ્માવાયામો. સમ્મા સરતિ અનુસ્સરતીતિ સમ્માસતિ. સમ્મા સમાધિયતિ ચિત્તં એતેનાતિ સમ્માસમાધીતિ એવં સમ્માસઙ્કપ્પાદીનં નિબ્બચનં વેદિતબ્બં.

મિચ્છાદિટ્ઠિન્તિ સબ્બમ્પિ મિચ્છાદસ્સનં. તપ્પચ્ચનીયકિલેસેતિ એત્થ તં-સદ્દેન સમ્માદિટ્ઠિ. ન હિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા કિલેસા પચ્ચનીયા, અથ ખો સમ્માદિટ્ઠિયા. અવિજ્જઞ્ચાતિ અવિજ્જાગ્ગહણં તસ્સા સંકિલેસધમ્માનં પમુખભાવતો. તેનાહ ‘‘અવિજ્જા, ભિક્ખવે, પુબ્બઙ્ગમા અકુસલાનં ધમ્માનં સમાપત્તિયા’’તિ (સં. નિ. ૫.૧). દસ્સનનિવારકસ્સ સમ્મોહસ્સ સમુગ્ઘાતેન અસમ્મોહતો. એત્થ ચ મિચ્છાદિટ્ઠિં…પે… પજહતીતિ એતેન પહાનાભિસમયં, નિબ્બાનં આરમ્મણં કરોતીતિ એતેન સચ્છિકિરિયાભિસમયં, સમ્પયુત્તધમ્મેતિઆદિના ભાવનાભિસમયં સમ્માદિટ્ઠિકિચ્ચં દસ્સેતિ. પરિઞ્ઞાભિસમયો પન નાનન્તરિયતાય અત્થતો વુત્તો એવ હોતીતિ દટ્ઠબ્બો.

કથં પન એકમેવ ઞાણં એકસ્મિં ખણે ચત્તારિ કિચ્ચાનિ સાધેન્તં પવત્તતિ. ન હિ તાદિસં લોકે દિટ્ઠં, ન આગમો વા તાદિસો અત્થીતિ ન વત્તબ્બં. યથા હિ પદીપો એકસ્મિંયેવ ખણે વટ્ટિં દહતિ, સ્નેહં પરિયાદિયતિ, અન્ધકારં વિધમતિ, આલોકઞ્ચ વિદંસેતિ, એવમેતં ઞાણન્તિ દટ્ઠબ્બં. મગ્ગસમઙ્ગિસ્સ ઞાણં દુક્ખેપેતં ઞાણં, દુક્ખસમુદયેપેતં ઞાણં, દુક્ખનિરોધેપેતં ઞાણં, દુક્ખનિરોધગામિનિયા પટિપદાયપેતં ઞાણન્તિ સુત્તપદં (વિભ. ૭૫૪) એત્થ ઉદાહરિતબ્બં. યથા ચ સમ્માદિટ્ઠિ પુબ્બભાગે દુક્ખાદીસુ વિસું વિસું પવત્તિત્વા મગ્ગક્ખણે એકાવ ચતુન્નં ઞાણાનં કિચ્ચં સાધેન્તી પવત્તતિ, એવં સમ્માસઙ્કપ્પાદયો પુબ્બભાગે નેક્ખમ્મસઙ્કપ્પાદિનામકા હુત્વા કામસઙ્કપ્પાદીનં પજહનવસેન વિસું વિસું પવત્તિત્વા મગ્ગક્ખણે તિણ્ણં ચતુન્નઞ્ચ કિચ્ચં સાધેન્તા પવત્તન્તિ. સમ્માસમાધિ પન પુબ્બભાગેપિ મગ્ગક્ખણેપિ નાનાયેવ હુત્વા પવત્તતીતિ કામઞ્ચેત્થ સમ્માદિટ્ઠિયા સબ્બેપિ પાપધમ્મા પટિપક્ખા, ઉજુવિપચ્ચનીકતાદસ્સનવસેન પન સમ્માદિટ્ઠિયા કિચ્ચનિદ્દેસે મિચ્છાદિટ્ઠિગ્ગહણં કતં. તેનેવ ચ ‘‘તપ્પચ્ચનીયકિલેસે ચા’’તિ વુત્તં.

યેસં કિલેસાનં અનુપચ્છિન્દને સમ્માદિટ્ઠિ ન ઉપ્પજ્જેય્ય, તે મિચ્છાદિટ્ઠિયા સહજેકટ્ઠતાય તદેકટ્ઠાવ તપ્પચ્ચનીયકિલેસા દટ્ઠબ્બા. સમ્માસઙ્કપ્પાદીનં કિચ્ચનિદ્દેસેપિ એસેવ નયો. સોતાપત્તિમગ્ગાદિવસેન ચત્તારો લોકુત્તરમગ્ગભાવસામઞ્ઞેન એકતો કત્વા. લોભદોસા સમુદયસચ્ચં, યસ્સ પન સો સમુદયો તં દુક્ખસચ્ચં, પહાનભાવો મગ્ગસચ્ચં, યત્થ તં પહાનં, તં નિરોધસચ્ચન્તિ ઇમાનિ ચત્તારિ સચ્ચાનિ. કસ્મા પનેત્થ લોભદોસાનં વિસું આદિતો ચ ગહણં? વિસું ગહણં તાવ તથાબુજ્ઝનકાનં પુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયવસેન, ઇમેહિ લોભદોસેહિ આમિસદાયાદતા, તપ્પહાનેન ચ ધમ્મદાયાદતાતિ દસ્સનત્થં, તદનુસારેન ચતુસચ્ચયોજનાય એવં એકેકસ્સ નિય્યાનમુખં હોતીતિ દસ્સનત્થઞ્ચ. સેસવારેસુપિ એસેવ નયો. આદિતો ગહણં પન અતિવિય ઓળારિકતાય સુપાકટભાવતો વક્ખમાનાનં અઞ્ઞેસઞ્ચ પાપધમ્માનં મૂલભાવતો તદેકટ્ઠતાય ચ વેદિતબ્બં.

કુજ્ઝનલક્ખણોતિ કુપ્પનસભાવો, ચિત્તસ્સ બ્યાપજ્જનાતિ અત્થો. ચણ્ડિક્કં લુદ્દતા, કુરુરભાવોતિ અત્થો. આઘાતકરણરસોતિ ‘‘અનત્થં મે અચરી’’તિઆદિના ચિત્તે આઘાતસ્સ કરણરસો. દુસ્સનપચ્ચુપટ્ઠાનોતિ સપરસન્તાનસ્સ વિનાસનપચ્ચુપટ્ઠાનો લદ્ધોકાસો વિય સપત્તો. ઉપનન્ધનં નાનપ્પકારસ્સ ઉપરૂપરિ નન્ધનં વિય હોતીતિ કત્વા. તથા હેસ ‘‘વેરઅપ્પટિનિસ્સજ્જનરસો, કોધાનુપબન્ધભાવપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ ચ વુત્તો. અપરકાલે ઉપનાહોતિઆદીતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘ઉપનય્હના ઉપનય્હિતત્તં આઠપના ઠપના સણ્ઠપના અનુસંસન્દના અનુપ્પબન્ધના દળ્હીકમ્મ’’ન્તિઆદીનં (વિભ. ૮૯૧) નિદ્દેસપદાનં અત્થવણ્ણનં સઙ્ગય્હતિ. ઉપનાહસમઙ્ગી હિ પુગ્ગલો વેરસ્સ અનિસ્સજ્જનતો આદિત્તપૂતિઅલાતં વિય જલતિ એવ, ચિત્તઞ્ચસ્સ ધોવિયમાનં અચ્છચમ્મં વિય, મસિમક્ખિતપિલોતિકા વિય ચ ન સુજ્ઝતેવ.

પરગુણમક્ખનલક્ખણોતિ ઉદકપુઞ્છનિયા ઉદકં વિય પરેસં ગુણાનં મક્ખનસભાવો. તથાભૂતો ચાયં અત્તનો કારકં ગૂથેન પહરન્તં ગૂથો વિય પઠમતરં મક્ખેતિ એવાતિ દટ્ઠબ્બો. તથા હેસ્સ સપરસન્તાનેસુ ગુણં મક્ખેતીતિ મક્ખોતિ વુચ્ચતિ. યુગગ્ગાહો સમધુરગ્ગહણં અસમાનસ્સપિ અભૂતસ્સ સમારોપનં. સમભાવકરણં સમીકરણં. પરેસં ગુણપ્પમાણેન અત્તનો ગુણાનં ઉપટ્ઠાનં પચ્ચુપટ્ઠપેતીતિ આહ ‘‘પરેસં ગુણપ્પમાણેન ઉપટ્ઠાનપચ્ચુપટ્ઠાનો’’તિ. તથા હેસ પરેસં ગુણે ડંસિત્વા વિય અત્તનો ગુણેહિ સમે કરોતીતિ પળાસોતિ વુચ્ચતિ.

પરસમ્પત્તિખીયનં પરસમ્પત્તિયા ઉસૂયનં. ઇસ્સતિ પરસમ્પત્તિં ન સહતીતિ ઇસ્સા. તથા હેસા ‘‘પરસમ્પત્તિયા અક્ખમનલક્ખણા’’તિ વુચ્ચતિ. તત્થાતિ પરસમ્પત્તિયં. અનભિરતિરસા અભિરતિપટિપક્ખકિચ્ચા. વિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાના પરસમ્પત્તિં પસ્સિતુમ્પિ અપ્પદાનતો. નિગૂહનલક્ખણં અત્તનો સમ્પત્તિયા પરેહિ સાધારણભાવાસહનતો. અસુખાયનં ન સુખનં દુક્ખનં, અરોચનન્તિ અધિપ્પાયો.

કતસ્સ કાયદુચ્ચરિતાદિપાપસ્સ પટિચ્છાદનં કતપાપપટિચ્છાદનં. તસ્સ પાપસ્સ આવરણભાવેન પચ્ચુપતિટ્ઠતીતિ તદાવરણપચ્ચુપટ્ઠાના, માયા, યાય સમન્નાગતો પુગ્ગલો ભસ્મછન્નો વિય અઙ્ગારો, ઉદકછન્નો વિય ખાણુ, પિલોતિકપટિચ્છાદિતં વિય ચ સત્થં હોતિ. અવિજ્જમાનગુણપ્પકાસનં અત્તનિ અવિજ્જમાનસીલાદિગુણવિભાવનં, યેન સાઠેય્યેન સમન્નાગતસ્સ પુગ્ગલસ્સ અસન્તગુણસમ્ભાવનેન ચિત્તાનુરૂપકિરિયાવિહરતો ‘‘એવંચિત્તો, એવંકિરિયો’’તિ દુબ્બિઞ્ઞેય્યત્તા કુચ્છિં વા પિટ્ઠિં વા જાનિતું ન સક્કા. યતો –

‘‘વામેન સૂકરો હોતિ, દક્ખિણેન અજામિગો;

સરેન નેલકો હોતિ, વિસાણેન જરગ્ગવો’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૨૯૬; વિભ. અટ્ઠ. ૮૯૪; મહાનિ. અટ્ઠ. ૧૬૬) –

એવં વુત્તયક્કસૂકરસદિસો હોતિ.

ચિત્તસ્સ ઉદ્ધુમાતભાવો થદ્ધલૂખભાવો. અપ્પતિસ્સયવુત્તીતિ અનિવાતવુત્તિ. અમદ્દવાકારેન પચ્ચુપતિટ્ઠતિ, અમદ્દવતં વા પચ્ચુપટ્ઠપેતીતિ અમદ્દવતાપચ્ચુપટ્ઠાનો, થમ્ભો, યેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો ગિલિતનઙ્ગલસીસો વિય અજગરો, વાતભરિતભસ્તા વિય ચ થદ્ધો હુત્વા ગરુટ્ઠાનિયે ચ દિસ્વા ઓનમિતુમ્પિ ન ઇચ્છતિ, પરિયન્તેનેવ ચરતિ. કરણસ્સ ઉત્તરકિરિયા કરણુત્તરિયં. વિસેસતો પચ્ચનીકભાવો વિપચ્ચનીકતા. પરેન હિ કિસ્મિઞ્ચિ કતે તદ્દિગુણં કરણવસેન સારમ્ભો પવત્તતિ.

સેય્યાદિઆકારેહિ ઉન્નમનં ઉન્નતિ. ઓમાનોપિ હિ એવં કરણમુખેન સમ્પગ્ગહવસેનેવ પવત્તતિ. ‘‘અહમસ્મિ સેય્યો’’તિઆદિના અહંકરણં સમ્પગ્ગહો અહઙ્કારો. પરે અભિભવિત્વા અધિકં ઉન્નમનં અબ્ભુન્નતિ. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘પુબ્બકાલે અત્તાનં હીનતો દહતિ અપરકાલે સેય્યતો’’તિ (વિભ. ૮૭૭).

મત્તભાવો જાતિઆદિં પટિચ્ચ ચિત્તસ્સ મજ્જનાકારો, યસ્સ વા ધમ્મસ્સ વસેન પુગ્ગલો મત્તો નામ હોતિ, સો ધમ્મો મત્તભાવો. મદગ્ગાહણરસો મદસ્સ ગાહણકિચ્ચો. મદો હિ અત્તનો મજ્જનાકારં સમ્પયુત્તધમ્મે ગાહેન્તો વિય પવત્તમાનો તંસમઙ્ગિં પુગ્ગલમ્પિ તથા કરોન્તો વિય હોતિ. અહઙ્કારવસેન પુગ્ગલં અનિટ્ઠં કરોન્તો ચિત્તસ્સ ઉમ્માદભાવો વિય હોતીતિ ઉમ્માદપચ્ચુપટ્ઠાનો. સતિયા અનિગ્ગણ્હિત્વા ચિત્તસ્સ વોસ્સજ્જનં ચિત્તવોસ્સગ્ગો, સતિવિરહિતોતિ અત્થો. યથાવુત્તસ્સ વોસ્સગ્ગસ્સ અનુપ્પદાનં પુનપ્પુનં વિસ્સજ્જનં વોસ્સગ્ગાનુપ્પદાનં. ઇમેસં કોધાદીનં લોભાદીનમ્પિ વા. લક્ખણાદીનીતિ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનાનિ. પદટ્ઠાનં પન ધમ્મન્તરતાય ન ગહિતં. નિબ્બચનં ‘‘કુજ્ઝતીતિ કોધો, ઉપનય્હતીતિ ઉપનાહો’’તિઆદિના સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ ન વુત્તં, અત્થતો પન કોધો દોસો એવ, તથા ઉપનાહો. પવત્તિઆકારમત્તતો હિ કતો નેસં ભેદો, મક્ખપળાસસારમ્ભા તદાકારપ્પવત્તા પટિઘસહગતચિત્તુપ્પાદધમ્મા, માયાસાઠેય્યથમ્ભમદપ્પમાદા તદાકારપ્પવત્તા લોભસહગતચિત્તુપ્પાદધમ્મા. થમ્ભો વા માનવિસેસો ચિત્તસ્સ થદ્ધભાવેન ગહેતબ્બતો, તથા મદો. તથા હિ સો ‘‘માનો મઞ્ઞના’’તિઆદિના વિભઙ્ગે (વિભ. ૮૭૮) નિદ્દિટ્ઠો. ઇધ પન માનાતિમાનાનં વિસું ગહિતત્તા મજ્જનાકારેન પવત્તધમ્મા એવ ‘‘મદો’’તિ ગહેતબ્બા. સેસાનં ધમ્મન્તરભાવો પાકટો એવ.

કસ્મા પનેત્થ એતે એવ અટ્ઠ દુકા ગહિતા, કિમિતો અઞ્ઞેપિ કિલેસધમ્મા નત્થીતિ? નો નત્થિ, ઇમે પન આમિસદાયાદસ્સ સવિસેસં કિલેસાય સંવત્તન્તીતિ તં વિસેસં વિભાવેન્તેન આમિસદાયાદસ્સ લોભાદીનં પવત્તનાકારં દસ્સેતું ‘‘વિસેસતો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ એત્થાતિ એતેસુ લોભાદીસુ. અલભન્તો આમિસન્તિ અધિપ્પાયો. તતુત્તરિ ઉપ્પન્નો કોધોતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. સન્તેપીતિ વિજ્જમાનેપિ. ઇસ્સતીતિ ઇસ્સં જનેતિ. પદુસ્સતીતિ તસ્સેવ વેવચનં. તથા હિ સા ‘‘ઇસ્સતિ દુસ્સતિ પદુસ્સતી’’તિઆદિના નિદ્દિટ્ઠા. યસ્મા વા ઇસ્સં જનેન્તો એકંસતો પદુટ્ઠચિત્તો એવ હોતિ, તસ્મા ‘‘પદુસ્સતી’’તિ વુત્તં. અસ્સાતિ આમિસદાયાદસ્સ. એવં પટિપન્નોતિ એવં અસન્તગુણપ્પકાસનં પટિપદં પટિપન્નો. ઓવદિતું અસક્કુણેય્યોતિ એતેન થમ્ભો નામ દોવચસ્સકરણો ધમ્મોતિ દસ્સેતિ. કિઞ્ચિ વદતિ ઓવાદદાનવસેન. થમ્ભેન…પે… મઞ્ઞન્તોતિ ઇમિના ચ થમ્ભસ્સ માનવિસેસભાવં દસ્સેતિ, થમ્ભેન વા હેતુનાતિ અત્થો. મત્તો સમાનોતિ મત્તો હોન્તો. કામ…પે… પમજ્જતીતિ એતેન મદવસેન એકંસતો પમાદમાપજ્જતીતિ દસ્સેતિ.

એવન્તિ ઇમિના આમિસદાયાદસ્સ લોભાદીનં ઉપ્પત્તિક્કમદસ્સનેનેવ ઇધ પાળિયં નેસં દેસનાક્કમોપિ દસ્સિતોતિ દટ્ઠબ્બો. ન કેવલં ઇમેહેવ, અથ ખો અઞ્ઞેહિ ચ એવરૂપેહિ પાપકેહિ ધમ્મેહિ અપરિમુત્તો હોતીતિ સમ્બન્ધો. કે પન તેતિ? અત્રિચ્છતામહિચ્છતાદયોતિ. એવં મહાદીનવા આમિસદાયાદતાતિ તતો બલવતરો સંવેગો જનેતબ્બોતિ અયમેત્થ ઓવાદો વેદિતબ્બો. એત્થાતિ એતસ્મિં સુત્તે. સબ્બત્થાતિ સબ્બેસુ વારેસુ. નિબ્બિસેસોયેવાતિ એતેનેવ પઠમતરં ઇધ દસ્સિતસચ્ચયોજનાનયેન સબ્બવારેસુ યોજેતબ્બોતિ વેદિતબ્બો.

ઞાણપરિચયપાટવત્થન્તિ મગ્ગસ્સ અટ્ઠઙ્ગસત્તઙ્ગતાદિવિસેસવિભાવનાય ઞાણસ્સ આસેવનટ્ઠેન પરિચયો ઞાણપરિચયો, તસ્સ પટુભાવત્થં કોસલ્લત્થં. એત્થાતિ અરિયમગ્ગે. ભેદોતિ વિસેસો. કમોતિ અઙ્ગાનં દેસનાનુપુબ્બી. ભાવનાનયોતિ ભાવનાવિધિ. ‘‘કદાચિ અટ્ઠઙ્ગિકો, કદાચિ સત્તઙ્ગિકો’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરન્તો પુન ‘‘અયં હી’’તિઆદિમાહ. તત્થ લોકુત્તરપઠમજ્ઝાનવસેનાતિ લોકુત્તરસ્સ પઠમજ્ઝાનસ્સ વસેન. એત્થ ચ કેચિ ઝાનધમ્મા મગ્ગસભાવાતિ એકન્તતો ઝાનં મગ્ગતો વિસું કત્વા વત્તું ન સક્કાતિ ‘‘લોકુત્તરપઠમજ્ઝાનસહિતો’’તિ અવત્વા ‘‘લોકુત્તરપઠમજ્ઝાનવસેન’’ઇચ્ચેવ વુત્તં. અથ વા લોકુત્તરપઠમજ્ઝાનવસેનાતિ લોકુત્તરા હુત્વા પઠમજ્ઝાનસ્સ વસેનાતિ એવમેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. અરિયમગ્ગો હિ વિપસ્સનાય પાદકભૂતસ્સ, સમ્મસિતસ્સ વા પઠમજ્ઝાનસ્સ વસેન અટ્ઠઙ્ગિકો હોતિ. અથ વા અઝાનલાભિનો સુક્ખવિપસ્સકસ્સ, ઝાનલાભિનો વા પાદકમકત્વા પઠમજ્ઝાનસ્સ, પકિણ્ણકસઙ્ખારાનં વા સમ્મસને ઉપ્પન્નો અરિયમગ્ગો અટ્ઠઙ્ગિકો હોતિ, સ્વાસ્સ અટ્ઠઙ્ગિકભાવો પઠમજ્ઝાનિકભાવેનાતિ દસ્સેન્તો ‘‘પઠમજ્ઝાનવસેના’’તિ આહ. એવં ‘‘અવસેસજ્ઝાનવસેના’’તિ એત્થાતિ યથારહં અત્થો વેદિતબ્બો.

યદિ અરિયમગ્ગો સત્તઙ્ગિકોપિ હોતિ, અથ કસ્મા પાળિયં ‘‘અટ્ઠઙ્ગિકો’’ઇચ્ચેવ વુત્તન્તિ આહ ‘‘ઉક્કટ્ઠનિદ્દેસતો’’તિઆદિ. યથા ચેત્થ પટિપદાય મગ્ગવસેન અટ્ઠઙ્ગિકસત્તઙ્ગિકભેદો, એવં બોજ્ઝઙ્ગવસેન સત્તઙ્ગિકછળઙ્ગિકભેદો વેદિતબ્બો અપ્પીતિકજ્ઝાનવસેન છળઙ્ગિકત્તા, મગ્ગવસેન પન દેસના આગતાતિ સ્વાયં ભેદો અટ્ઠકથાયં ન ઉદ્ધટો. ઇતો પરન્તિ ઇતો અટ્ઠઙ્ગતો પરં ઉક્કંસતો, અવકંસતો પન સત્તઙ્ગતો પરં મગ્ગઙ્ગં નામ નત્થીતિ. નનુ મગ્ગવિભઙ્ગે (વિભ. ૪૯૩-૫૦૨) પઞ્ચઙ્ગિકવારે પઞ્ચેવ મગ્ગઙ્ગાનિ ઉદ્ધટાનિ, મહાસળાયતને (મ. નિ. ૩.૪૩૧) ચ ‘‘યા તથાભૂતસ્સ દિટ્ઠિ, યો તથાભૂતસ્સ સઙ્કપ્પો, યો તથાભૂતસ્સ વાયામો, યા તથાભૂતસ્સ સતિ, યો તથાભૂતસ્સ સમાધિ, સ્વાસ્સ હોતિ સમ્માસમાધી’’તિ વત્વા પુબ્બભાગવસેન પન ‘‘પુબ્બેવ ખો પનસ્સ કાયકમ્મં વચીકમ્મં આજીવો સુપરિસુદ્ધો હોતી’’તિ સમ્માવાચાદયો આગતાતિ? સચ્ચમેતં, તં પન સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં પઞ્ચન્નં કારાપકઙ્ગાનં અતિરેકકિચ્ચદસ્સનવસેન વુત્તં, તસ્મા ન અરિયમગ્ગો સમ્માવાચાદિવિરહિતો અત્થીતિ ‘‘ઇતો પરઞ્હિ મગ્ગઙ્ગં નત્થી’’તિ સુવુત્તમેતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

સબ્બકુસલાનન્તિ સબ્બેસં કુસલધમ્માનં. નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. કામાવચરાદિવસેન તંતંકુસલધમ્મેસુ સા સમ્માદિટ્ઠિ સેટ્ઠા. તસ્સા સેટ્ઠભાવેન હિ ‘‘પઞ્ઞાજીવિં જીવિતમાહુ સેટ્ઠ’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૪૬; સુ. નિ. ૧૮૪) વુત્તં, મગ્ગસમ્માદિટ્ઠિયા પન સબ્બસેટ્ઠભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ. કુસલવારેતિ કુસલુપ્પત્તિસમયે. પુબ્બઙ્ગમા કુસલાદિધમ્માનં યાથાવસભાવબોધેન સમ્પયુત્તધમ્માનં પરિણાયકભાવતો. તેનેવાહ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિં સમ્માદિટ્ઠીતિ પજાનાતી’’તિઆદિ. સા સમ્માદિટ્ઠિ પભવો એતસ્સાતિ તપ્પભવો, સમ્માસઙ્કપ્પો. સમ્માદસ્સનવસેન હિ સમ્માસઙ્કપ્પો હોતિ. તતો અભિનિબ્બત્તાનીતિ તપ્પભવાભિનિબ્બત્તાનિ. તપ્પભવાભિનિબ્બત્તાનિપિ ‘‘તદભિનિબ્બત્તાની’’તિ વુચ્ચન્તિ કારણકારણેપિ કારણૂપચારતોતિ આહ ‘‘તપ્પભવાભિનિબ્બત્તાનિ સેસઙ્ગાની’’તિ. તેનાહ ‘‘સમ્માદિટ્ઠિસ્સા’’તિઆદિ. યથા હિ સમ્માદસ્સનં સમ્માવિતક્કનસ્સ વિસેસપચ્ચયો, એવં સમ્માવિતક્કનં સમ્માપરિગ્ગહસ્સ સમ્માપરિગ્ગહો સમ્માસમુટ્ઠાનસ્સ, સમ્માસમુટ્ઠાનં સમ્માવોદાનસ્સ, સમ્માવોદાનં સમ્માવાયામસ્સ, સમ્માવાયામો સમ્માઉપટ્ઠાનસ્સ, સમ્માઉપટ્ઠાનં સમ્માધાનસ્સ વિસેસપચ્ચયો, તસ્મા ‘‘પુરિમં પુરિમં પચ્છિમસ્સ પચ્છિમસ્સ વિસેસપચ્ચયો હોતી’’તિ ઇમિના વિસેસપચ્ચયભાવદસ્સનત્થેન કમેન એતાનિ સમ્માદિટ્ઠિઆદીનિ અઙ્ગાનિ વુત્તાનીતિ દસ્સિતાનિ.

ભાવનાનયોતિ સમથવિપસ્સનાનં યુગનદ્ધભાવેન પવત્તો ભાવનાવિધિ. અયઞ્હિ અરિયમગ્ગક્ખણે ભાવનાવિધિ. તસ્સ પન પુબ્બભાગે ભાવનાનયો કસ્સચિ સમથપુબ્બઙ્ગમો હોતિ, કસ્સચિ વિપસ્સનાપુબ્બઙ્ગમોતિ. તં વિધિં દસ્સેતું ‘‘કોચી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પઠમો સમથયાનિકસ્સ વસેન વુત્તો, દુતિયો વિપસ્સનાયાનિકસ્સ. તેનાહ ‘‘ઇધેકચ્ચો’’તિઆદિ. તન્તિ સમથં સમાધિં, ઝાનધમ્મેતિ વા અત્થો. તંસમ્પયુત્તેતિ સમાધિસમ્પયુત્તે, ઝાનસમ્પયુત્તે વા ધમ્મે. અયઞ્ચ નયો યેભુય્યેન સમથયાનિકા અરૂપમુખેન, તત્થાપિ ઝાનમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસં કરોન્તીતિ કત્વા વુત્તો. વિપસ્સનં ભાવયતોતિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિં આરભિત્વા યથાધિગતં તરુણવિપસ્સનં વડ્ઢેન્તસ્સ. મગ્ગો સઞ્જાયતીતિ પુબ્બભાગિયો લોકિયમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. આસેવતિ નિબ્બિદાનુપસ્સનાવસેન. ભાવેતિ મુઞ્ચિતુકમ્યતાવસેન. બહુલીકરોતિ પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાવસેન. આસેવતિ વા ભયતૂપટ્ઠાનઞાણવસેન. બહુલીકરોતિ વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાવસેન. સંયોજનાનિ પહીયન્તિ,અનુસયા બ્યન્તી હોન્તિ મગ્ગપટિપાટિયા.

સમથં અનુપ્પાદેત્વાવાતિ અવધારણેન ઉપચારસમાધિં નિવત્તેતિ, ન ખણિકસમાધિં. ન હિ ખણિકસમાધિં વિના વિપસ્સના સમ્ભવતિ. વિપસ્સનાપારિપૂરિયાતિ વિપસ્સનાય પરિપુણ્ણતાય વુટ્ઠાનગામિનિભાવપ્પત્તિયા. તત્થજાતાનન્તિ તસ્મિં અરિયમગ્ગક્ખણે ઉપ્પન્નાનં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનં ધમ્માનં. નિદ્ધારણે ચેતં સામિવચનં. વવસ્સગ્ગારમ્મણતોતિ વવસ્સગ્ગસ્સ આરમ્મણતાય. વવસ્સગ્ગો વોસ્સગ્ગો પટિનિસ્સગ્ગોતિ ચ અપવગ્ગોતિ ચ અત્થતો એકં, નિબ્બાનન્તિ વુત્તં હોતિ, તસ્મા નિબ્બાનસ્સ આરમ્મણકરણેનાતિ અત્થો. ચિત્તસ્સ એકગ્ગતાતિ મગ્ગસમ્માસમાધિમાહ. અરિયમગ્ગો હિ એકન્ત સમાહિતો અસમાધાનહેતૂનં કિલેસાનં સમુચ્છેદનતો. સેસં વુત્તનયમેવ.

યુગનદ્ધાવ હોન્તિ તદા સમાધિપઞ્ઞાનં સમરસતાય ઇચ્છિતબ્બતો. મગ્ગક્ખણે હિ ન સમથભાવનાયં વિય સમાધિ, વિપસ્સનાભાવનાયં વિય ચ પઞ્ઞા કિચ્ચતો અધિકા ઇચ્છિતબ્બા, સમરસતાય પન અઞ્ઞમઞ્ઞસ્સ અનતિવત્તનટ્ઠેન દ્વેપિ યુગનદ્ધા વિય પવત્તન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘સમથવિપસ્સના યુગનદ્ધાવ હોન્તી’’તિ.

ધમ્મદાયાદસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.