૨. સબ્બાસવસુત્તવણ્ણના

૧૪. અપુબ્બપદવણ્ણનાતિ અત્થસંવણ્ણનાવસેન હેટ્ઠા અગ્ગહિતતાય અપુબ્બસ્સ અભિનવસ્સ પદસ્સ વણ્ણના અત્થવિભજના. ‘‘હિત્વા પુનપ્પુનાગતમત્થ’’ન્તિ હિ વુત્તં. નિવાસટ્ઠાનભૂતા ભૂતપુબ્બનિવાસટ્ઠાનભૂતા, નિવાસટ્ઠાને વા ભૂતા નિબ્બત્તા નિવાસટ્ઠાનભૂતા, તત્થ માપિતાતિ અત્થો. યથા કાકન્દી માકન્દી કોસમ્બીતિ યથા કાકન્દસ્સ ઇસિનો નિવાસટ્ઠાને માપિતા નગરી કાકન્દી, માકન્દસ્સ નિવાસટ્ઠાને માપિતા માકન્દી, કુસમ્બસ્સનિવાસટ્ઠાને માપિતા કોસમ્બીતિ વુચ્ચતિ, એવં સાવત્થીતિ દસ્સેતિ. ઉપનેત્વા સમીપે કત્વા ભુઞ્જિતબ્બતો ઉપભોગો, સવિઞ્ઞાણકવત્થુ. પરિતો સબ્બદા ભુઞ્જિતબ્બતો પરિભોગો, નિવાસનપારુપનાદિ અવિઞ્ઞાણકવત્થુ. સબ્બમેત્થ અત્થીતિ નિરુત્તિનયેન સાવત્થી-સદ્દસિદ્ધિમાહ. સત્થસમાયોગેતિ સત્થસ્સ નગરિયા સમાગમે, સત્થે તં નગરં ઉપગતેતિ અત્થો. પુચ્છિતે સત્થિકજનેહિ.

સમોહિતન્તિ સન્નિચિતં. રમ્મન્તિ અન્તો બહિ ચ ભૂમિભાગસમ્પત્તિયા ચેવ આરામુય્યાનસમ્પત્તિયા ચ રમણીયં. દસ્સનેય્યન્તિ વિસિખાસન્નિવેસસમ્પત્તિયા ચેવ પાસાદકૂટાગારાદિસમ્પત્તિયા ચ દસ્સનીયં પસ્સિતબ્બયુત્તં. ઉપભોગપરિભોગવત્થુસમ્પત્તિયા ચેવ નિવાસસુખતાય ચ નિબદ્ધવાસં વસન્તાનં ઇતરેસઞ્ચ સત્તાનં મનં રમેતીતિ મનોરમં. દસહિ સદ્દેહીતિ હત્થિસદ્દો, અસ્સ-રથ-ભેરિ-સઙ્ખ-મુદિઙ્ગ-વીણા-ગીત સમ્મતાળસદ્દો, અસ્નાથ-પિવથ-ખાદથાતિ-સદ્દોતિ ઇમેહિ દસહિ સદ્દેહિ. અવિવિત્તન્તિ ન વિવિત્તં, સબ્બકાલં ઘોસિતન્તિ અત્થો.

વુદ્ધિં વેપુલ્લતં પત્તન્તિ તન્નિવાસી સત્તવુદ્ધિયા વુદ્ધિં, તાય પરિવુદ્ધિતાયેવ વિપુલભાવં પત્તં, બહુજનં આકિણ્ણમનુસ્સન્તિ અત્થો. વિત્તૂપકરણસમિદ્ધિયા ઇદ્ધં. સબ્બકાલં સુભિક્ખભાવેન ફીતં. અન્તમસો વિઘાસાદે ઉપાદાય સબ્બેસં કપણદ્ધિકવનિબ્બકયાચકાનમ્પિ ઇચ્છિ તત્થનિપ્ફત્તિયા મનુઞ્ઞં જાતં, પગેવ ઇસ્સરિયે ઠિતાનન્તિ દસ્સનત્થં પુન ‘‘મનોરમ’’ન્તિ વુત્તં. અળકમન્દાવાતિ આટાનાટાદીસુ દસસુ વેસ્સવણમહારાજસ્સ નગરીસુ અળકમન્દા નામ એકા નગરી, યા લોકે અળાકા એવ વુચ્ચતિ. સા યથા પુઞ્ઞકમ્મીનં આવાસભૂતા આરામરામણેય્યકાદિના સોભગ્ગપ્પત્તા, એવં સાવત્થીપીતિ વુત્તં ‘‘અળકમન્દાવા’’તિ. દેવાનન્તિ વેસ્સવણપક્ખિયાનં ચાતુમહારાજિકદેવાનં.

જિનાતીતિ ઇમિના સોત-સદ્દો વિય કત્તુસાધનો જેત-સદ્દોતિ દસ્સેતિ. રઞ્ઞાતિ પસેનદિકોસલરાજેન. રાજગતં જયં આરોપેત્વા કુમારો જિતવાતિ જેતોતિ વુત્તો. મઙ્ગલકબ્યતાયાતિઆદિના ‘‘જેય્યો’’તિ એતસ્મિં અત્થે ‘‘જેતો’’તિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. સબ્બકામસમિદ્ધિતાયાતિ સબ્બેહિ ઉપભોગપરિભોગવત્થૂહિ ફીતભાવેન વિભવસમ્પન્નતાયાતિ અત્થો. સમિદ્ધાપિ મચ્છરિનો કિઞ્ચિ ન દેન્તીતિ આહ ‘‘વિગતમલમચ્છેરતાયા’’તિ, રાગદોસાદિમલાનઞ્ચેવ મચ્છરિયસ્સ ચ અભાવેનાતિ અત્થો. સમિદ્ધા અમચ્છરિનોપિ ચ કરુણાસદ્ધાદિગુણવિરહિતા અત્તનો સન્તકં પરેસં ન દદેય્યુન્તિ આહ ‘‘કરુણાદિગુણસમઙ્ગિતાય ચા’’તિ. તેનાતિ અનાથાનં પિણ્ડદાનેન. સદ્દત્થતો પન દાતબ્બભાવેન સબ્બકાલં ઉપટ્ઠપિતો અનાથાનં પિણ્ડો એતસ્સ અત્થીતિ અનાથપિણ્ડિકો. પઞ્ચવિધસેનાસનઙ્ગસમ્પત્તિયાતિ ‘‘નાતિદૂરં નચ્ચાસન્નં ગમનાગમનસમ્પન્ન’’ન્તિ એકં અઙ્ગં, ‘‘દિવા અપ્પાકિણ્ણં રત્તિં અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસ’’ન્તિ એકં, ‘‘અપ્પડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સ’’ન્તિ એકં, ‘‘તસ્મિં ખો પન સેનાસને વિહરન્તસ્સ અપ્પકસિરેન ઉપ્પજ્જન્તિ ચીવર…પે… પરિક્ખારા’’તિ એકં, ‘‘તસ્મિં ખો પન સેનાસને થેરા ભિક્ખૂ વિહરન્તિ બહુસ્સુતા’’તિ એકં, એવમેતેહિ પઞ્ચવિધસેનાસનઙ્ગેહિ સમ્પન્નતાય. યદિ જેતવનં તથં અનાથપિણ્ડિકસ્સ આરામોતિ આહ ‘‘સો હી’’તિઆદિ.

કીતકાલતો પટ્ઠાય અનાથપિણ્ડિકસ્સેવ તં વનં, અથ કસ્મા ઉભિન્નં પરિકિત્તનન્તિ આહ ‘‘જેતવને’’તિઆદિ. ‘‘યદિપિ સો ભૂમિભાગો કોટિસન્થરેન મહાસેટ્ઠિના કીતો, રુક્ખા પન જેતેન ન વિક્કીતાતિ જેતવનન્તિ વત્તબ્બતં લભી’’તિ વદન્તિ.

કસ્મા ઇદં સુત્તમભાસીતિ કથેતુકમ્યતાય સુત્તનિક્ખેપં પુચ્છતિ. સામઞ્ઞતો હિ ભગવતો દેસનાકારણં પાકટમેવાતિ. કો પનાયં સુત્તનિક્ખેપોતિ? અત્તજ્ઝાસયો. પરેહિ અનજ્ઝિટ્ઠો એવ હિ ભગવા અત્તનો અજ્ઝાસયેન ઇમં સુત્તં દેસેતીતિ આચરિયા. યસ્મા પનેસ ભિક્ખૂનં ઉપક્કિલિટ્ઠચિત્તતં વિદિત્વા ‘‘ઇમે ભિક્ખૂ ઇમાય દેસનાય ઉપક્કિલેસવિસોધનં કત્વા આસવક્ખયાય પટિપજ્જિસ્સન્તી’’તિ અયં દેસના આરદ્ધા, તસ્મા પરજ્ઝાસયોતિ અપરે. ઉભયમ્પિ પન યુત્તં. અત્તજ્ઝાસયાદીનઞ્હિ સંસગ્ગભેદસ્સ સમ્ભવો હેટ્ઠા દસ્સિતોવાતિ. તેસં ભિક્ખૂનન્તિ તદા ધમ્મપટિગ્ગાહતભિક્ખૂનં. ઉપક્કિલેસવિસોધનન્તિ સમથવિપસ્સનુપક્કિલેસતો ચિત્તસ્સ વિસોધનં. પઠમઞ્હિ ભગવા અનુપુબ્બિકથાદિના પટિપત્તિયા સંકિલેસં નીહરિત્વા પચ્છા સામુક્કંસિકં દેસનં દેસેતિ ખેત્તે ખાણુકણ્ટકગુમ્બાદિકે અવહરિત્વા કસનં વિય, તસ્મા કમ્મટ્ઠાનમેવ અવત્વા ઇમાય અનુપુબ્બિયા દેસના પવત્તાતિ અધિપ્પાયો.

સંવરભૂતન્તિ સીલસંવરાદિસંવરભૂતં સંવરણસભાવં કારણં, તં પન અત્થતો દસ્સનાદિ એવાતિ વેદિતબ્બં. સંવરિતાતિ પવત્તિતું અપ્પદાનવસેન સમ્મા, સબ્બથા વા વારિતા. એવંભૂતા ચ યસ્મા પવત્તિદ્વારપિધાનેન પિહિતા નામ હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘વિદહિતા હુત્વા’’તિ. એવં અચ્ચન્તિકસ્સ સંવરસ્સ કારણભૂતં અનચ્ચન્તિકં સંવરં દસ્સેત્વા ઇદાનિ અચ્ચન્તિકમેવ સંવરં દસ્સેન્તો યસ્મિં દસ્સનાદિમ્હિ સતિ ઉપ્પજ્જનારહા આસવા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, સો તેસં અનુપ્પાદો નિરોધો ખયો પહાનન્તિ ચ વુચ્ચમાનો અત્થતો અપ્પવત્તિમત્તન્તિ તસ્સ ચ દસ્સનાદિ કારણન્તિ આહ ‘‘યેન કારણેન અનુપ્પાદનિરોધસઙ્ખાતં ખયં ગચ્છન્તિ પહીયન્તિ નપ્પવત્તન્તિ, તં કારણન્તિ અત્થો’’તિ.

ચક્ખુતોપિ…પે… મનતોપીતિ (ધ. સ. મૂલટી. ૧૪-૧૯) ચક્ખુવિઞ્ઞાણાદિવીથીસુ તદનુગતમનોવિઞ્ઞાણવીથીસુ ચ કિઞ્ચાપિ કુસલાદીનમ્પિ પવત્તિ અત્થિ, કામાસવાદયો એવ પન વણતો યૂસં વિય પગ્ઘરણકઅસુચિભાવેન સન્દન્તિ, તસ્મા તે એવ ‘‘આસવા’’તિ વુચ્ચન્તિ. તત્થ હિ પગ્ઘરણઅસુચિમ્હિ નિરુળ્હો આસવ-સદ્દોતિ. ધમ્મતો યાવ ગોત્રભુન્તિ તતો પરં મગ્ગફલેસુ અપ્પવત્તનતો વુત્તં. એતે હિ આરમ્મણવસેન ધમ્મે ગચ્છન્તા તતો પરં ન ગચ્છન્તિ. નનુ તતો પરં ભવઙ્ગાદીનિપિ ગચ્છન્તીતિ ચે? ન, તેસમ્પિ પુબ્બે આલમ્બિતેસુ લોકિયધમ્મેસુ સાસવભાવેન અન્તોગધત્તા તતો પરતાભાવતો. એત્થ ચ ગોત્રભુવચનેન ગોત્રભુવોદાનફલસમાપત્તિપુરેચારિકપરિકમ્માનિ વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. પઠમમગ્ગપુરેચારિકમેવ વા ગોત્રભુ અવધિનિદસ્સનભાવેન ગહિતં, તતો પરં પન મગ્ગફલસમાનતાય અઞ્ઞેસુ મગ્ગેસુ મગ્ગવીથિયં સમાપત્તિવીથિયં નિરોધાનન્તરઞ્ચ પવત્તમાનેસુ ફલેસુ નિબ્બાને ચ આસવાનં પવત્તિ નિવારિતાતિ વેદિતબ્બં. સવન્તીતિ ગચ્છન્તિ, આરમ્મણકરણવસેન પવત્તન્તીતિ અત્થો. અવધિઅત્થો આ-કારો, અવધિ ચ મરિયાદાભિવિધિભેદતો દુવિધો. તત્થ મરિયાદં કિરિયં બહિ કત્વા પવત્તતિ યથા ‘‘આપાટલિપુત્તા વુટ્ઠો દેવો’’તિ. અભિવિધિ પન કિરિયં બ્યાપેત્વા પવત્તતિ યથા ‘‘આભવગ્ગા ભગવતો યસો પવત્તતી’’તિ. અભિવિધિઅત્થો ચાયં આ-કારો ઇધ ગહિતોતિ વુત્તં ‘‘અન્તોકરણત્થો’’તિ.

મદિરાદયોતિ આદિ-સદ્દેન સિન્ધવકાદમ્બરિકાપોતિકાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. ચિરપારિવાસિયટ્ઠો વિરપરિવુત્થતા પુરાણભાવો. અવિજ્જા નાહોસીતિઆદીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘પુરિમા, ભિક્ખવે, કોટિ ન પઞ્ઞાયતિ ભવતણ્હાયા’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૬૨) ઇદં સુત્તં સઙ્ગહિતં. અવિજ્જાસવભવાસવાનં ચિરપરિવુત્થતાય દસ્સિતાય તબ્ભાવભાવિનો કામાસવસ્સ ચિરપરિવુત્થતા દસ્સિતાવ હોતિ. અઞ્ઞેસુ ચ યથાવુત્તે ધમ્મે ઓકાસઞ્ચ આરમ્મણં કત્વા પવત્તમાનેસુ માનાદીસુ વિજ્જમાનેસુ અત્તત્તનિયાદિગ્ગાહવસેન અભિબ્યાપનં મદકરણવસેન આસવસદિસતા ચ એતેસંયેવ, ન અઞ્ઞેસન્તિ એતેસ્વેવ આસવ-સદ્દો નિરુળ્હોતિ દટ્ઠબ્બો. ન ચેત્થ દિટ્ઠાસવો નાગતોતિ ગહેતબ્બં ભવતણ્હાય વિય ભવદિટ્ઠિયાપિ ભવાસવગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા. આયતં અનાદિકાલિકત્તા. પસવન્તીતિ ફલન્તિ. ન હિ તં કિઞ્ચિ સંસારદુક્ખં અત્થિ, યં આસવેહિ વિના ઉપ્પજ્જેય્ય. પુરિમાનિ ચેત્થાતિ એત્થ એતેસુ ચતૂસુ અત્થવિતપ્પેસુ પુરિમાનિ તીણિ. યત્થાતિ યેસુ સુત્તાભિધમ્મપદેસેસુ. તત્થ યુજ્જન્તિ કિલેસેસુયેવ યથાવુત્તસ્સ અત્થત્તયસ્સ સમ્ભવતો. પચ્છિમં ‘‘આયતં વા સંસારદુક્ખં સવન્તી’’તિ વુત્તનિબ્બચનં. કમ્મેપિ યુજ્જતિ દુક્ખપ્પસવનસ્સ કિલેસકમ્મસાધારણત્તા.

દિટ્ઠધમ્મા વુચ્ચન્તિ પચ્ચક્ખભૂતા ખન્ધા, દિટ્ઠધમ્મે ભવા દિટ્ઠધમ્મિકા. વિવાદમૂલભૂતાતિ વિવાદસ્સ મૂલકારણભૂતા કોધૂપનાહ-મક્ખ-પળાસ-ઇસ્સા-મચ્છરિય-માયા-સાઠેય્ય-થમ્ભ-સારમ્ભ-માનાતિમાના.

યેન દેવૂપપત્યસ્સાતિ યેન કમ્મકિલેસપ્પકારેન આસવેન દેવેસુ ઉપપત્તિ નિબ્બત્તિ અસ્સ મય્હન્તિ સમ્બન્ધો. ગન્ધબ્બો વા વિહઙ્ગમો આકાસચારી અસ્સન્તિ વિભત્તિં પરિણામેત્વા યોજેતબ્બં. એત્થ ચ યક્ખગન્ધબ્બતાય વિનિમુત્તા સબ્બા દેવગતિ દેવગ્ગહણેન ગહિતા. અવસેસા ચ અકુસલા ધમ્માતિ અકુસલકમ્મતો અવસેસા અકુસલા ધમ્મા આસવાતિ આગતાતિ સમ્બન્ધો.

પટિઘાતાયાતિ પટિસેધનાય. પરૂપવા…પે… ઉપદ્દવાતિ ઇદં યદિ ભગવા સિક્ખાપદં ન પઞ્ઞપેય્ય, તતો અસદ્ધમ્મપ્પટિસેવનઅદિન્નાદાનપાણાતિપાતાદિહેતુ યે ઉપ્પજ્જેય્યું પરૂપવાદાદયો દિટ્ઠધમ્મિકા નાનપ્પકારા અનત્થા, યે ચ તન્નિમિત્તા એવ નિરયાદીસુ નિબ્બત્તસ્સ પઞ્ચવિધબન્ધનકમ્મકારણાદિવસેન મહાદુક્ખાનુભવાદિપ્પકારા અનત્થા, તે સન્ધાય વુત્તં. તે પનેતેતિ એતે કામરાગાદિકિલેસ-તેભૂમકકમ્મપરૂપવાદાદિઉપદ્દવપ્પકારા આસવા. યત્થાતિ યસ્મિં વિનયાદિપાળિપદેસે. યથાતિ યેન દુવિધાદિપ્પકારેન અઞ્ઞેસુ ચ સુત્તન્તેસુ આગતાતિ સમ્બન્ધો.

નિરયં ગમેન્તીતિ નિરયગામિનિયા. છક્કનિપાતે આહુનેય્યસુત્તે. તત્થ હિ આસવા છધા આગતા આસવ-સદ્દાભિધેય્યસ્સ અત્થસ્સ પભેદોપચારેન આસવ-પદે પભેદોતિ વુત્તો, કોટ્ઠાસત્થો વા પદ-સદ્દોતિ આસવપદેતિ આસવપ્પકારે સદ્દકોટ્ઠાસે અત્થકોટ્ઠાસે વાતિ અત્થો.

તથા હીતિ તસ્મા સંવરણં પિદહનં પવત્તિતું અપ્પદાનં, તેનેવ કારણેનાતિ અત્થો. સીલાદિસંવરે અધિપ્પેતે પવત્તિતું અપ્પદાનવસેન થકનભાવસામઞ્ઞતો દ્વારં સંવરિત્વાતિ ગેહદ્વારસંવરણમ્પિ ઉદાહટં. સીલસંવરોતિઆદિ હેટ્ઠા મૂલપરિયાયવણ્ણનાય વુત્તમ્પિ ઇમસ્સ સુત્તસ્સ અત્થવણ્ણનં પરિપુણ્ણં કત્વા વત્તુકામો પુન વદતિ. યુત્તં તાવ સીલસતિઞાણાનં સંવરત્થો પાળિયં તથા આગતત્તા, ખન્તિવીરિયાનં પન કથન્તિ આહ ‘‘તેસઞ્ચા’’તિઆદિ. તસ્સત્થો – યદિપિ ‘‘ખમો હોતિ…પે… સીતસ્સ ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિઆદિનિદ્દેસે ખન્તિવીરિયાનં સંવરપરિયાયો નાગતો, ઉદ્દેસે પન સબ્બાસવસંવરપરિયાયન્તિ સંવરપરિયાયેન ગહિતત્તા અત્થેવ તેસં સંવરભાવોતિ.

પુબ્બે સીલસતિઞાણાનં પાઠન્તરેન સંવરભાવો દસ્સિતોતિ ઇદાનિ તં ઇમિનાપિ સુત્તેન ગહિતભાવં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. ખન્તિવીરિયસંવરા વુત્તાયેવ ‘‘ખમો હોતિ સીતસ્સા’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૧૪) પાળિયા દસ્સનવસેન. ‘‘તઞ્ચ અનાસનં, તઞ્ચ અગોચર’’ન્તિ અયં પનેત્થ સીલસંવરોતિ તઞ્ચ ‘‘યથારૂપે’’તિઆદિના વુત્તં અયુત્તં અનિયતવત્થુકં રહો પટિચ્છન્નાસનં, તઞ્ચ યથાવુત્તં અયુત્તં વેસિયાદિગોચરં, ‘‘પટિસઙ્ખાયોનિસો પરિવજ્જેતી’’તિ આગતં યં પરિવજ્જનં, અયં પન એત્થ એતસ્મિં સુત્તે આગતો સીલસંવરોતિ અત્થો. અનાસનપરિવજ્જનેન હિ અનાચારપરિવજ્જનં વુત્તં, અનાચારાગોચરપરિવજ્જનં ચારિત્તસીલતાયસીલસંવરો. તથા હિ ભગવતા ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો વિહરતી’’તિ (વિભ. ૫૦૮) સીલસંવરવિભજને આચારગોચરસમ્પત્તિં દસ્સેન્તેન ‘‘અત્થિ અનાચારો, અત્થિ અગોચરો’’તિઆદિના (વિભ. ૫૧૩, ૫૧૪) અનાચારાગોચરા વિભજિત્વા દસ્સિતા. ઇદઞ્ચ એકદેસેન સમુદાયનિદસ્સનં દટ્ઠબ્બં સમુદ્દપબ્બતનિદસ્સનં વિય.

સબ્બત્થ પટિસઙ્ખા ઞાણસંવરોતિ એત્થ ‘‘યોનિસોમનસિકારો, પટિસઙ્ખા ઞાણસંવરો’’તિ વત્તબ્બં. ન હિ દસ્સનપહાતબ્બનિદ્દેસે પટિસઙ્ખાગહણં અત્થિ, ‘‘યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિ પન વુત્તં. યોનિસોમનસિકરણમ્પિ અત્થતો પટિસઙ્ખા ઞાણસંવરમેવાતિ એવં પન અત્થે ગય્હમાને યુત્તમેતં સિયા. કેચિ પન ‘‘યત્થ યત્થ ‘ઇધ પટિસઙ્ખા યોનિસો’તિ આગતં, તં સબ્બં સન્ધાય ‘સબ્બત્થ પટિસઙ્ખા ઞાણસંવરો’તિ વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ. તેસં મતેન ‘‘ઇદં દુક્ખન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિઆદિકસ્સ ઞાણસંવરેન ચ અસઙ્ગહો સિયા, ‘‘દસ્સનં પટિસેવના ભાવના ચ ઞાણસંવરો’’તિ ચ વચનં વિરુજ્ઝેય્ય, તસ્મા વુત્તનયેનેવેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. ‘‘સબ્બત્થ પટિસઙ્ખા ઞાણસંવરો’’તિ ઇમિના સત્તસુપિ ઠાનેસુ યં ઞાણં, સો ઞાણસંવરોતિ પરિવજ્જનાદિવસેન વુત્તા સીલાદયો સીલસંવરાદયોતિ અયમત્થો દસ્સિતો. એવં સતિ સંવરાનં સઙ્કરો વિય હોતીતિ તે અસઙ્કરતો દસ્સેતું ‘‘અગ્ગહિતગ્ગહણેના’’તિ વુત્તં પરિવજ્જનવિસેસસંવરાધિવાસનવિનોદનાનં સીલસંવરાદિભાવેન ગહિતત્તા, તથા અગ્ગહિતાનં ગહણેનાતિ અત્થો. તે પન અગ્ગહિતે સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘દસ્સનં પટિસેવના ભાવના’’તિ આહ.

એતેન સીલસંવરાદિના કરણભૂતેન, કારણભૂતેન વા. ધમ્માતિ કુસલાકુસલધમ્મા. સીલસંવરાદિના હિ સહજાતકોટિયા, ઉપનિસ્સયકોટિયા વા પચ્ચયભૂતેન અનુપ્પન્ના કુસલા ધમ્મા ઉપ્પત્તિં ગચ્છન્તિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તથા અનિરુદ્ધા અકુસલા ધમ્મા નિરોધં ગચ્છન્તિ નિરુજ્ઝન્તીતિ અત્થો. પાળિયં પન ‘‘અનુપ્પન્ના ચેવ આસવા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ આસવા પહીયન્તી’’તિ અકુસલધમ્માનં અનુપ્પાદપહાનાનિ એવ વુત્તાનિ, ન કુસલધમ્માનં ઉપ્પાદાદયોતિ? નયિદમેવં દટ્ઠબ્બં, ‘‘યોનિસો ચ ખો, ભિક્ખવે, મનસિકરોતો’’તિઆદિના કુસલધમ્માનમ્પિ ઉપ્પત્તિ પકાસિતાવ આસવસંવરણસ્સ પધાનભાવેન ગહિતત્તા. તથા હિ પરિયોસાનેપિ ‘‘યે આસવા દસ્સના પહાતબ્બા, તે દસ્સના પહીના હોન્તી’’તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૨૮) આસવપ્પહાનમેવ પધાનં કત્વા નિગમિતં.

૧૫. જાનતો પસ્સતોતિ એત્થ દસ્સનમ્પિ પઞ્ઞાચક્ખુનાવ દસ્સનં અધિપ્પેતં, ન મંસચક્ખુના દિબ્બચક્ખુના વાતિ આહ ‘‘દ્વેપિ પદાનિ એકત્થાની’’તિ. એવં સન્તેપીતિ પદદ્વયસ્સ એકત્થત્થેપિ. ઞાણલક્ખણન્તિ ઞાણસ્સ સભાવં, વિસયસ્સ યથાસભાવાવબોધનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘જાનનલક્ખણઞ્હિ ઞાણ’’ન્તિ. ઞાણપ્પભાવન્તિ ઞાણાનુભાવં, ઞાણકિચ્ચં વિસયોભાસનન્તિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘ઞાણેન વિવટે ધમ્મે’’તિ. ‘‘જાનતો પસ્સતો’’તિ ચ જાનનદસ્સનમુખેન પુગ્ગલાધિટ્ઠાના દેસના પવત્તાતિ આહ ‘‘ઞાણલક્ખણં ઞાણપ્પભાવં ઉપાદાય પુગ્ગલં નિદ્દિસતી’’તિ. જાનતો પસ્સતોતિ ‘‘યોનિસો ચ મનસિકારં અયોનિસો ચ મનસિકાર’’ન્તિ વક્ખમાનત્તા યોનિસોમનસિકારવિસયજાનનં, અયોનિસોમનસિકારવિસયદસ્સનં. તઞ્ચ ખો પન નેસં આસવાનં ખયૂપાયસભાવસ્સ અધિપ્પેતત્તા ઉપ્પાદનાનુપ્પાદનવસેન ન આરમ્મણમત્તેનાતિ અયમત્થો યુત્તોતિ આહ ‘‘યોનિસોમનસિકારં…પે… અયમેત્થ સારો’’તિ.

‘‘જાનતો’’તિ વત્વા જાનનઞ્ચ અનુસ્સવાકારપટિવિતક્કમત્તવસેન ન ઇધાધિપ્પેતં, અથ ખો રૂપાદિ વિય ચક્ખુવિઞ્ઞાણેન યોનિસોમનસિકારાયોનિસોમનસિકારે પચ્ચક્ખે કત્વા તેસં ઉપ્પાદવસેન દસ્સનન્તિ ઇમમત્થં વિભાવેતું ‘‘પસ્સતો’’તિ વુત્તન્તિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અઞ્ઞત્થાપિ હિ ‘‘એવં જાનતો એવં પસ્સતો (ઇતિવુ. ૧૦૨), જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતિ (મ. નિ. ૧.૨૦૩), એવં જાનન્તા એવં પસ્સન્તા (મ. નિ. ૧.૪૦૭), અજાનતં અપસ્સત’’ન્તિ ચ આદીસુ ઞાણકિચ્ચસ્સ સામઞ્ઞવિસેસદીપનવસેનેતં પદદ્વયં આગતન્તિ. કેચીતિ અભયગિરિવાસિસારસમાસાચરિયા. તે હિ ‘‘સમાધિના જાનતો વિપસ્સનાય પસ્સતો જાનં જાનાતિ પસ્સં પસ્સતિ, એવં જાનના સમથો, પસ્સના વિપસ્સના’’તિ ચ આદિના પપઞ્ચેન્તિ. તેતિ પપઞ્ચા. ઇમસ્મિં અત્થેતિ ‘‘જાનતો’’તિઆદિનયપ્પવત્તે ઇમસ્મિં સુત્તપદઅત્થે નિદ્ધારિયમાને. ન યુજ્જન્તિ જાનનદસ્સનાનં યોનિસોમનસિકારાયોનિસોમનસિકારવિસયભાવસ્સ પાળિયં વુત્તત્તા.

આસવપ્પહાનં આસવાનં અચ્ચન્તપ્પહાનં. સો પન નેસં અનુપ્પાદો સબ્બેન સબ્બં ખીણતા અભાવો એવાતિ આહ ‘‘આસવાનં અચ્ચન્તખયમસમુપ્પાદંખીણાકારં નત્થિભાવ’’ન્તિ. ઉજુમગ્ગાનુસારિનોતિ કિલેસવઙ્કસ્સ કાયવઙ્કાદીનઞ્ચ પહાનેન ઉજુભૂતે સવિપસ્સને હેટ્ઠિમમગ્ગે અનુસ્સરન્તસ્સ. તદેવ હિસ્સ સિક્ખનં. ખયસ્મિં પઠમં ઞાણં. તતો અઞ્ઞા અનન્તરાતિ ખયસઙ્ખાતે અગ્ગમગ્ગે તપ્પરિયાપન્નમેવ ઞાણં પઠમં ઉપ્પજ્જતિ, તદનન્તરં પન અઞ્ઞં અરહત્તન્તિ. યદિપિ ગાથાયં ‘‘ખયસ્મિં’’ઇચ્ચેવ વુત્તં, સમુચ્છેદવસેન પન આસવેહિ ખીણોતીતિ મગ્ગો ખયોતિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘મગ્ગો આસવક્ખયોતિ વુત્તો’’તિ. સમણોતિ સમિતપાપો અધિપ્પેતો. સો પન ખીણાસવો હોતીતિ ‘‘આસવાનં ખયા’’તિ ઇમસ્સ ફલપરિયાયતા વુત્તા, નિપ્પરિયાયેન પન આસવક્ખયો મગ્ગો, તેન પત્તબ્બતો ફલં. એતેનેવ નિબ્બાનસ્સપિ આસવક્ખયભાવો વુત્તોતિ વેદિતબ્બો.

‘‘જાનતો પસ્સતો’’તિ જાનતો એવ પસ્સતો એવાતિ એવમેત્થ નિયમો ઇચ્છિતો, ન અઞ્ઞથા વિસેસાભાવતો અનિટ્ઠસાધનતો ચાતિ તસ્સ નિયમસ્સ ફલં દસ્સેતું ‘‘નો અજાનતો નો અપસ્સતો’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘યો પન ન જાનાતિ ન પસ્સતિ, તસ્સ નેવ વદામીતિ અત્થો’’તિ. ઇમિના દૂરીકતાયોનિસોમનસિકારો ઇધાધિપ્પેતો, યોનિસોમનસિકારો ચ આસવક્ખયસ્સ એકન્તિકકારણન્તિ દસ્સેતિ. એતેનાતિ ‘‘નો અજાનતો નો અપસ્સતો’’તિ વચનેન. તે પટિક્ખિત્તાતિ કે પન તેતિ? ‘‘બાલે ચ પણ્ડિતે ચ સન્ધાવિત્વા સંસરિત્વા દુક્ખસ્સન્તં કરિસ્સન્તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮; મ. નિ. ૨.૨૨૮), અહેતૂ અપચ્ચયા સત્તા વિસુજ્ઝન્તી’’તિ (દી. નિ. ૧.૧૬૮; મ. નિ. ૨.૨૨૭) એવમાદિવાદા. તેસુ હિ કેચિ અભિજાતિસઙ્કન્તિમત્તેન ભવસઙ્કન્તિમત્તેન ચ સંસારસુદ્ધિં પટિજાનન્તિ, અઞ્ઞે ઇસ્સરપજાપતિકાલાદિવસેન, તયિદં સબ્બં ‘‘સંસારાદીહી’’તિ એત્થેવ સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં.

પુરિમેન વા પદદ્વયેનાતિ ‘‘જાનતો, પસ્સતો’’તિ ઇમિના પદદ્વયેન. ઉપાયો વુત્તો ‘‘આસવક્ખયસ્સા’’તિ અધિકારતો વિઞ્ઞાયતિ. ઇમિનાતિ ‘‘નો અજાનતો, નો અપસ્સતો’’તિ ઇમિના પદદ્વયેન. અનુપાયો એવ હિ આસવાનં ખયસ્સ યદિદં યોનિસો ચ અયોનિસો ચ મનસિકારસ્સ અજાનનં અદસ્સનઞ્ચ, તેન તથત્તાય અપ્પટિપત્તિતો મિચ્છાપટિપત્તિતો ચ. નનુ ‘‘પસ્સતો’’તિ ઇમિના અયોનિસોમનસિકારો યથા ન ઉપ્પજ્જતિ, એવં દસ્સને અધિપ્પેતે પુરિમેનેવ અનુપાયપટિસેધો વુત્તો હોતીતિ? ન હોતિ, અયોનિસોમનસિકારાનુપ્પાદનસ્સપિ ઉપાયભાવતો સતિબલેન સંવુતચક્ખુન્દ્રિયાદિતા વિય સમ્પજઞ્ઞબલેનેવ નિચ્ચાદિવસેન અભૂતજાનનાભાવો હોતીતિ. તેનાહ ‘‘સઙ્ખેપેન…પે… હોતી’’તિ. તત્થ સઙ્ખેપેનાતિ સમાસેન, અન્વયતો બ્યતિરેકતો ચ વિત્થારં અકત્વાતિ અત્થો. ઞાણં…પે… દસ્સિતં હોતિ ‘‘જાનતો’’તિઆદિના ઞાણસ્સેવ ગહિતત્તા. યદિ એવં ‘‘સ્વાયં સંવરો’’તિઆદિ કથં નીયતીતિ? ઞાણસ્સ પધાનભાવદસ્સનત્થં એવમયં દેસના કતાતિ નાયં દોસો, તથા અઞ્ઞત્થાપિ ‘‘અરિયં વો ભિક્ખવે સમ્માસમાધિં દેસેસ્સામિ સઉપનિસં સપરિક્ખાર’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૧૩૬) વિત્થારો.

દબ્બજાતિકોતિ દબ્બરૂપો. સો હિ દ્રબ્યોતિ વુચ્ચતિ ‘‘દ્રબ્યં વિનસ્સતિ નાદ્રબ્ય’’ન્તિઆદીસુ. દબ્બજાતિકો વા સારસભાવો, સારુપ્પસીલાચારોતિ અત્થો. યથાહ ‘‘ન ખો દબ્બ દબ્બા એવં નિબ્બેઠેન્તી’’તિ (પારા. ૩૮૪, ૩૯૧; ચૂળવ. ૧૯૩). વત્તસીસે ઠત્વાતિ વત્તં ઉત્તમઙ્ગં, ધુરં વા કત્વા. યો હિ પરિસુદ્ધાજીવો કાતું અજાનન્તાનં સબ્રહ્મચારીનં, અત્તનો વા વાતાતપાદિપટિબાહનત્થં છત્તાદીનિ કરોતિ, સો વત્તસીસે ઠત્વા કરોતિ નામ. પદટ્ઠાનં ન હોતીતિ ન વત્તબ્બા નાથકરણધમ્મભાવેન ઉપનિસ્સયભાવતો. વુત્તઞ્હિ ‘‘યાનિ તાનિ સબ્રહ્મચારીનં ઉચ્ચાવચાનિ કિચ્ચકરણીયાનિ, તત્થ દક્ખો હોતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૧.૪૯૭).

ઉપાયમનસિકારોતિ કુસલધમ્મપ્પવત્તિયા કારણભૂતો મનસિકારો. પથમનસિકારોતિ તસ્સા એવ મગ્ગભૂતો મનસિકારો. અનિચ્ચાદીસુ અનિચ્ચન્તિઆદિનાતિ અનિચ્ચદુક્ખઅસુભઅનત્તસભાવેસુ ધમ્મેસુ ‘‘અનિચ્ચં દુક્ખં અસુભં અનત્તા’’તિઆદિના એવ નયેન, અવિપરીતસભાવેનાતિ અત્થો. સચ્ચાનુલોમિકેન વાતિ સચ્ચાભિસમયસ્સ અનુલોમવસેન. ચિત્તસ્સ આવટ્ટનાતિઆદિના આવટ્ટનાય પચ્ચયભૂતા તતો પુરિમુપ્પન્ના મનોદ્વારિકા કુસલજવનપ્પવત્તિ ફલવોહારેન તથા વુત્તા. તસ્સા હિ વસેન સા કુસલુપ્પત્તિયા ઉપનિસ્સયો હોતિ. આવજ્જના હિ ભવઙ્ગચિત્તં આવટ્ટયતીતિ આવટ્ટના. અનુ અનુ આવટ્ટેતીતિ અન્વાવટ્ટના. ભવઙ્ગારમ્મણતો અઞ્ઞં આભુજતીતિ આભોગો. સમન્નાહરતીતિ સમન્નાહારો. તદેવારમ્મણં અત્તાનં અનુબન્ધિત્વા ઉપ્પજ્જમાનં મનસિ કરોતિ ઠપેતીતિ મનસિકારો. અયં વુચ્ચતીતિ અયં ઉપાયપથમનસિકારલક્ખણો યોનિસોમનસિકારો નામ વુચ્ચતિ, યસ્સ વસેન પુગ્ગલો દુક્ખાદીનિ સચ્ચાનિ આવજ્જિતું સક્કોતિ. અયોનિસોમનસિકારે સચ્ચપટિકૂલેનાતિ સચ્ચાભિસમયસ્સ અનનુલોમવસેન. સેસં યોનિસોમનસિકારે વુત્તવિપરિયાયેન વેદિતબ્બં.

યુત્તિન્તિ ઉપપત્તિસાધનયુત્તિં, હેતુન્તિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ. એત્થાતિ ‘‘અયોનિસો ભિક્ખવે…પે… પહીયન્તી’’તિ એતસ્મિં પાઠે. તત્થાતિ વાક્યોપઞ્ઞાસનં. કસ્મા પનેત્થ અયમુદ્દેસનિદ્દેસો પરિવત્તોતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યોનિસો’’તિઆદિ. તત્થ મનસિકારપદં દ્વિન્નં સાધારણન્તિ અધિપ્પાયેન ‘‘યોનિસો અયોનિસોતિ ઇમેહિ તાવ દ્વીહિ પદેહી’’તિ વુત્તં. યોનિસોતિ હિ યોનિસોમનસિકારો, અયોનિસોતિ ચ અયોનિસોમનસિકારો તત્થ અનુવત્તનતો વક્ખમાનત્તા ચ. સતિપિ અનત્થુપ્પત્તિસામઞ્ઞે ભવાદીસુ પુગ્ગલસ્સ બહુલિસામઞ્ઞં દસ્સેત્વા તં પરિવત્તિત્વા વિસેસદસ્સનત્તં નાવાદિ ઉપમાત્તયગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. ચક્કયન્તં આહટઘટીયન્તન્તિ વદન્તિ.

અનુપ્પન્નાતિ અનિબ્બત્તા. આરમ્મણવિસેસવસેન તસ્સ અનુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા, ન રૂપારમ્મણાદિઆરમ્મણસામઞ્ઞેન, નાપિ આસવવસેન. તેનાહ ‘‘અનનુભૂતપુબ્બં આરમ્મણં…પે… અઞ્ઞથા હિ અનમતગ્ગે સંસારે અનુપ્પન્ના નામ આસવા ન સન્તી’’તિ. વત્થુન્તિ સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકપ્પભેદં આસવુપ્પત્તિકારણં. આરમ્મણં આરમ્મણપચ્ચયભૂતરૂપાદીનિ. ઇદાનિ આસવવસેનપિ અનુપ્પન્નપરિયાયો લબ્ભતીતિ દસ્સેતું ‘‘અનુભૂતપુબ્બેપી’’તિઆદિ વુત્તં. પકતિસુદ્ધિયાતિ પુબ્બચરિયતો કિલેસદૂરીભાવસિદ્ધાય સુદ્ધિપકતિતાય. પાળિયા ઉદ્દિસનં ઉદ્દેસો, અત્થકથનં પરિપુચ્છા. અજ્ઝયનં પરિયત્તિ, ચીવરસિબ્બાદિ નવકમ્મં, સમથવિપસ્સનાનુયોગો યોનિસોમનસિકારો. તાદિસેનાતિ યાદિસેન ‘‘મનુઞ્ઞવત્થૂ’’તિમનસિકારાદિના કામાસવાદયો સમ્ભવેય્યું, તાદિસેન. આસવાનં વડ્ઢિ નામ પરિયુટ્ઠાનતિબ્બતાય વેદિતબ્બા, સા ચ અભિણ્હુપ્પત્તિયા બહુલીકારતોતિ તે લદ્ધાસેવના બહુલભાવં પત્તા મદ્દન્તા ફરન્તા છાદેન્તા અન્ધાકારં કરોન્તા અપરાપરં ઉપ્પજ્જમાના એકસન્તાનનયેન ‘‘ઉપ્પન્ના પવડ્ઢન્તી’’તિ વુચ્ચન્તિ. તેન વુત્તં ‘‘પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જમાના ઉપ્પન્ના પવડ્ઢન્તીતિ વુચ્ચન્તી’’તિ. ઇતો અઞ્ઞથાતિ ઇતો અપરાપરુપ્પન્નાનં એકત્તગ્ગહણતો અઞ્ઞથા વડ્ઢિ નામ નત્થિ ખણિકભાવતો.

સો ચ જાનાતીતિ ધમ્મુદ્ધચ્ચવિગ્ગહાભાવમાહ. કારકસ્સેવાતિ યુત્તયોગસ્સેવ. યસ્સ પનાતિઆદિના અનુદ્દેસિકં કત્વા વુત્તમત્થં પુરાતનસ્સ પુરિસાતિસયસ્સ પટિપત્તિદસ્સનેન પાકટતરં કાતું ‘‘મણ્ડલારામવાસીમહાતિસ્સભૂતત્થેરસ્સ વિયા’’તિઆદિ વુત્તં. તઞ્હિ સબ્રહ્મચારીનં આયતિં તથાપટિપત્તિકારણં હોતિ, યતો એદિસં વત્થુ વુચ્ચતિ. તસ્મિં યેવાતિ મણ્ડલારામેયેવ. આચરિયં આપુચ્છિત્વાતિ અત્તનો ઉદ્દેસાચરિયં કમ્મટ્ઠાનગ્ગહણત્થં ગન્તું આપુચ્છિત્વા. આચરિયં વન્દિત્વાતિ કમ્મટ્ઠાનદાયકં મહારક્ખિતત્થેરં વન્દિત્વા. ઉદ્દેસમગ્ગન્તિ યથાઆરદ્ધં ઉદ્દેસપબન્ધં. તદા કિર મુખપાઠેનેવ બહૂ એકજ્ઝં ઉદ્દિસાપેત્વા મનોસજ્ઝાયવસેન ધમ્મં સજ્ઝાયન્તિ. તત્થાયં થેરો પઞ્ઞવન્તતાય ઉદ્દેસં ગણ્હન્તાનં ભિક્ખૂનં ધોરય્હો, સો ‘‘ઇદાનાહં અનાગામી, કિં મય્હં ઉદ્દેસેના’’તિ સઙ્કોચં અનાપજ્જિત્વા દુતિયદિવસે ઉદ્દેસકાલે આચરિયં ઉપસઙ્કમિ. ‘‘ઉપ્પન્ના પહીયન્તી’’તિ એત્થ ઉપ્પન્નસદિસા ‘‘ઉપ્પન્ના’’તિ વુત્તા, ન પચ્ચુપ્પન્ના. ન હિ પચ્ચુપ્પન્નેસુ આસવેસુ મગ્ગેન પહાનં સમ્ભવતીતિ આહ ‘‘યે પન…પે… નત્થી’’તિ. વત્તમાનુપ્પન્ના ખણત્તયસમઙ્ગિનો. તેસં પટિપત્તિયા પહાનં નત્થિ ઉપ્પજ્જનારહાનં પચ્ચયઘાતેન અનુપ્પાદનમેવ તાય પહાનન્તિ.

૧૬. યદિ એવં દુતિયપદં કિમત્થિયન્તિ? પદદ્વયગ્ગહણં આસવાનં ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નભાવસમ્ભવદસ્સનત્થઞ્ચેવ પહાયકવિભાગેન પહાતબ્બવિભાગદસ્સનત્થઞ્ચ. તેનાહ ‘‘ઇદમેવ પદં ગહેત્વા’’તિ. અઞ્ઞમ્પીતિ ઞાણતો અઞ્ઞમ્પિ સતિસંવરાદિં. દસ્સનાતિ ઇદં હેતુમ્હિ નિસ્સક્કવચનન્તિ દસ્સનેનાતિ હેતુમ્હિ કરણવચનેન તદત્થં વિવરતિ. એસ નયોતિ તમેવત્થં અતિદિસતિ. દસ્સનેનાતિ સોતાપત્તિમગ્ગેન. સો હિ પઠમં નિબ્બાનદસ્સનતો ‘‘દસ્સન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યદિપિ તં ગોત્રભુ પઠમતરં પસ્સતિ, દિસ્વા પન કત્તબ્બકિચ્ચસ્સ કિલેસપ્પહાનસ્સ અકરણતો ન તં દસ્સનન્તિ વુચ્ચતિ. આવજ્જનટ્ઠાનિયઞ્હિ તં ઞાણં મગ્ગસ્સ, નિબ્બાનારમ્મણત્તસામઞ્ઞેન ચેતં વુત્તં, ન નિબ્બાનપટિવિજ્ઝનેન, તસ્મા ધમ્મચક્ખુ પુનપ્પુનં નિબ્બત્તનેન ભાવનં અપ્પત્તં દસ્સનં નામ, ધમ્મચક્ખુઞ્ચ પરિઞ્ઞાદિકિચ્ચકરણવસેન ચતુસચ્ચધમ્મદસ્સનં તદભિસમયોતિ નુત્થેત્થ ગોત્રભુસ્સ દસ્સનભાવપ્પત્તિ. અયઞ્ચ વિચારો પરતો અટ્ઠકથાયમેવ (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨) આગમિસ્સતિ. સબ્બત્થાતિ ‘‘સંવરા પહાતબ્બા’’તિઆદીસુ. સંવરાતિ સંવરેન, ‘‘સંવરો’’તિ ચેત્થ સતિસંવરો વેદિતબ્બો. પટિસેવતિ એતેનાતિ પટિસેવનં, પચ્ચયેસુ ઇદમત્થિકતાઞાણં. અધિવાસેતિ ખમતિ એતાયાતિ અધિવાસના, સીતાદીનં ખમનાકારેન પવત્તો અદોસો, તપ્પધાના વા ચત્તારો કુસલક્ખન્ધા. પરિવજ્જેતિ એતેનાતિ પરિવજ્જનં, વાળમિગાદીનં પરિહરણવસેન પવત્તા ચેતના, તથાપવત્તા વા ચત્તારો કુસલક્ખન્ધા. કામવિતક્કાદિકે વિનોદેતિ વિતુદતિ એતેનાતિ વિનોદનં, કુસલવીરિયં. પઠમમગ્ગેન દિટ્ઠે ચતુસચ્ચધમ્મે ભાવનાવસેન ઉપ્પજ્જનતો ભાવના, સેસમગ્ગત્તયં. ન હિ તં અદિટ્ઠપુબ્બં કિઞ્ચિ પસ્સતિ, એવં દસ્સનાદીનં વચનત્થો વેદિતબ્બો.

દસ્સનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૧૭. કુસલાકુસલધમ્મેહિ આલમ્બિયમાનાપિ આરમ્મણધમ્મા આવજ્જનમુખેનેવ તબ્ભાવં ગચ્છન્તીતિ દસ્સેન્તો ‘‘મનસિકરણીયે’’તિ પદસ્સ ‘‘આવજ્જિતબ્બે’’તિ અત્થમાહ. હિતસુખાવહભાવેન મનસિકરણં અરહન્તીતિ મનસિકરણીયા, તપ્પટિપક્ખતો અમનસિકરણીયાતિ આહ ‘‘અમનસિકરણીયેતિ તબ્બિપરીતે’’તિ. સેસપદેસૂતિ ‘‘મનસિકરણીયે ધમ્મે અપ્પજાનન્તો’’તિઆદીસુ. યસ્મા કુસલધમ્મેસુપિ સુભસુખનિચ્ચાદિવસેન મનસિકારો અસ્સાદનાદિહેતુતાય સાવજ્જો અહિતદુક્ખાવહો અકુસલધમ્મેસુપિ અનિચ્ચાદિવસેન મનસિકારો નિબ્બિદાદિહેતુતાય અનવજ્જો હિતસુખાવહો, તસ્મા ‘‘ધમ્મતો નિયમો નત્થી’’તિ વત્વા ‘‘આકારતો પન અત્થી’’તિ આહ.

વા-સદ્દો યેભુય્યેન ‘‘મમં વા હિ ભિક્ખવે (દી. નિ. ૧.૫, ૬), દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૮૬; મ. નિ. ૨.૭૯, ૮૦) વિકપ્પત્થો દિટ્ઠો, ન સમુચ્ચયત્થોતિ તત્થ સમુચ્ચયત્થે પયોગં દસ્સેતું ‘‘યથા’’તિઆદિ વુત્તં. એવઞ્ચ કત્વા સમુચ્ચયત્થદીપકં પનેતં સુત્તપદં સમુદાહટં.

કામાસવોતિ પઞ્ચકામગુણસઙ્ખાતે કામે આસવો કામાસવો. તેનાહ ‘‘પઞ્ચકામગુણિકો રાગો’’તિ. ભવાસવં પન ઠપેત્વા સબ્બો લોભો કામાસવોતિ યુત્તં સિયા. રૂપારૂપભવેતિ કમ્મુપપત્તિભેદતો દુવિધેપિ રૂપારૂપભવે છન્દરાગો. ઝાનનિકન્તીતિ ઝાનસ્સાદો. ‘‘સુન્દરમિદં ઠાનં નિચ્ચં ધુવ’’ન્તિઆદિના અસ્સાદેન્તસ્સ ઉપ્પજ્જમાનો સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિસહગતો રાગો ભવે આસવોતિ ભવાસવો. એવન્તિ સબ્બદિટ્ઠીનં સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિસઙ્ગહતો ભવાસવેનેવ દિટ્ઠાસવો ગહિતો તંસહગતરાગતાયાતિ અધિપ્પાયો. અપરે પન ‘‘દિટ્ઠાસવો અવિજ્જાસવેન ચ સઙ્ગહિતો’’તિ વદન્તિ. એત્થ ચ ‘‘ભવાસવો ચતૂસુ દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તલોભસહગતચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતી’’તિ (ધ. સ. ૧૪૬૫) વચનતો દિટ્ઠિસમ્પયુત્તરાગસ્સ ભવાસવભાવો વિચારેતબ્બો, અથ ‘‘કામસહગતા સઞ્ઞામનસિકારા’’તિઆદીસુ (સં. નિ. ૪.૩૩૨) વિય આરમ્મણકરણત્થો સહગતત્થો, એવં સતિ ભવાસવે દિટ્ઠાસવસ્સ સમોધાનગમનં કતં ન સિયા. ન હિ તમ્પયોગતબ્ભાવાદિકે અસતિ તંસઙ્ગહો યુત્તો, તસ્મા યથાવુત્તપાળિં અનુસારેન દિટ્ઠિગતસમ્પયુત્તલોભોપિ કામાસવોતિ યુત્તં સિયા. દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકદુક્ખાનઞ્હિ કારણભૂતા કામાસવાદયોપિ દ્વિધા વુત્તા.

અભિધમ્મે (ધ. સ. ૧૧૦૩) ચ કામાસવનિદ્દેસે ‘‘કામેસૂતિ કામરાગદિટ્ઠિરાગાદીનં આરમ્મણભૂતેસુ તેભૂમકેસુ વત્થુકામેસૂ’’તિ અત્થો સમ્ભવતિ. તત્થ હિ ઉપ્પજ્જમાના સા તણ્હા સબ્બાપિ ન કામચ્છન્દાદિનામં ન લભતીતિ. યદિ પન લોભો કામાસવભવાસવવિનિમુત્તોપિ સિયા, સો યદા દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તેસુ ચિત્તેસુ ઉપ્પજ્જતિ, તદા તેન સમ્પયુત્તો અવિજ્જાસવો આસવવિપ્પયુત્તોતિ દોમનસ્સવિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસમ્પયુત્તસ્સ વિય તસ્સપિ આસવવિપ્પયુત્તતા વત્તબ્બા સિયા ‘‘ચતૂસુ દિટ્ઠિગતવિપ્પયુત્તલોભસહગતચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પન્નો મોહો સિયા આસવસમ્પયુત્તો, સિયા આસવવિપ્પયુત્તો’’તિ. ‘‘કામાસવો અટ્ઠસુ લોભસહગતચિત્તુપ્પાદેસુ ઉપ્પજ્જતી’તિ (ધ. સ. ૧૪૬૫), ‘‘કામાસવં પટિચ્ચ દિટ્ઠાસવો અવિજ્જાસવો’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૩.૧૦૯) ચ વચનતો દિટ્ઠિસહગતરાગો કામાસવો ન હોતીતિ ન સક્કા વત્તું. કિઞ્ચ અભિજ્ઝાકામરાગાનં વિસેસો આસવદ્વયએકાસવભાવો સિયા, ન અભિજ્ઝાય ચ નોઆસવભાવોતિ નોઆસવલોભસ્સ સબ્ભાવો વિચારેતબ્બો. ન હિ અત્થિ અભિધમ્મે ‘‘આસવો ચ નોઆસવો ચ ધમ્મા આસવસ્સ ધમ્મસ્સ આસવસ્સ ચ નોઆસવસ્સ ચ ધમ્મસ્સ હેતુપચ્ચયો’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૩.૧૬-૧૭) સત્તમો નવમો ચ પઞ્હો. ગણનાયઞ્ચ ‘‘હેતુયા સત્તા’’તિ (પટ્ઠા. ૩.૩.૪૦) વુત્તં, નો ‘‘નવા’’તિ. દિટ્ઠિસમ્પયુત્તે પન લોભે નોઆસવે વિજ્જમાને સત્તમનવમાપિ પઞ્હા વિસ્સજ્જનં લભેય્યું, ગણનાય ચ ‘‘હેતુયા નવા’’તિ વત્તબ્બં સિયા, ન પન વુત્તં. દિટ્ઠિવિપ્પયુત્તે ચ લોભે નોઆસવે વિજ્જમાને વત્તબ્બં વુત્તમેવ. યસ્મા પન સુત્તન્તદેસના નામ પરિયાયકથા, ન અભિધમ્મદેસના વિય નિપ્પરિયાયકથા, તસ્મા બલવકામરાગસ્સેવ કામાસવં દસ્સેતું ‘‘કામાસવોતિ પઞ્ચકામગુણિકો રાગો’’તિ વુત્તં, તથા ભવાભિનન્દનન્તિ.

સામઞ્ઞેન ભવાસવો દિટ્ઠાસવં અન્તોગધં કત્વા ઇધ તયો એવ આસવા વુત્તાતિ તસ્સ તદન્તોગધતં દસ્સેતું ‘‘એવં દિટ્ઠાસવો’’તિઆદિ વુત્તં. તથા હિ વક્ખતિ ભવાસવસ્સ અનિમિત્તવિમોક્ખપટિપક્ખતં. ચતૂસુ સચ્ચેસુ અઞ્ઞાણન્તિ ઇદં સુત્તન્તનયં નિસ્સાય વુત્તં. સુત્તન્તસંવણ્ણના હેસાતિ, તદન્તોગધત્તા વા પુબ્બન્તાદીનં. યથા અત્થતો કામાસવાદયો વવત્થાપિતા, તથા નેસં ઉપ્પાદવડ્ઢિયો દસ્સેન્તો ‘‘કામગુણે’’તિઆદિમાહ. અસ્સાદતો મનસિકરોતોતિ ‘‘સુભસુખા’’તિઆદિના અસ્સાદનવસેન મનસિ કરોન્તસ્સ. ચતુવિપલ્લાસપદટ્ઠાનભાવેનાતિ સુભસઞ્ઞાદીનં વત્થુભાવેન. વુત્તનયપચ્ચનીકતોતિ ‘‘કામા નામેતે અનિચ્ચા દુક્ખા વિપરિણામધમ્મા’’તિઆદિના કામગુણેસુ આદીનવદસ્સનપુબ્બકનેક્ખમ્મપટિપત્તિયા છન્દરાગં વિક્ખમ્ભયતો સમુચ્છિન્દન્તસ્સ ચ અનુપ્પન્નો ચ કામાસવો ન ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નો ચ પહીયતિ. તથા મહગ્ગતધમ્મેસુ ચેવ સકલતેભૂમકધમ્મેસુ ચ આદીનવદસ્સનપુબ્બકઅનિચ્ચાદિમનસિકારવસેન નિસ્સરણપટિપત્તિયા અનુપ્પન્ના ચ ભવાસવઅવિજ્જાસવા ન ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના ચ પહીયન્તીતિ એવં તણ્હાપક્ખે વુત્તસ્સ નયસ્સ પટિપક્ખતો સુક્કપક્ખે વિત્થારો વેદિતબ્બો.

તયો એવાતિ અભિધમ્મે વિય ‘‘ચત્તારો’’તિ અવત્વા કસ્મા તયો એવ આસવા ઇધ ઇમિસ્સં દસ્સનાપહાતબ્બકથાયં વુત્તા? તત્થ કામાસવસ્સ તણ્હાપણિધિભાવતો અપ્પણિહિતવિમોક્ખપટિપક્ખતા વેદિતબ્બા. ભવેસુ નિચ્ચગ્ગાહાનુસારતો યેભુય્યતો ભવરાગસમ્પત્તિતો ભવાસવસ્સ અનિમિત્તવિમોક્ખપટિપક્ખતા, ભવદિટ્ઠિયા પન ભવાસવભાવે વત્તબ્બમેવ નત્થિ, અનત્તસઞ્ઞાય ઞાણાનુભાવસિદ્ધિતો અવિજ્જાસવસ્સ સુઞ્ઞતવિમોક્ખપટિપક્ખતા. એત્થાતિ એતિસ્સં આસવકથાયં. વણ્ણિતન્તિ કથિતં. અભેદતોતિ સામઞ્ઞતો.

૧૮. કામાસવાદીનન્તિ મનુસ્સલોકદેવલોકગમનીયાનં કામાસવાદીનં. નિરયાદિગમનીયા પન કામાસવાદયો ‘‘દસ્સના પહાતબ્બે આસવે’’તિ એત્થેવ સમારુળ્હા. અથ વા યદગ્ગેન સો પુગ્ગલોદસ્સનાપહાતબ્બાનં આસવાનં અધિટ્ઠાનં, તદગ્ગેન કામાસવાદીનમ્પિ અધિટ્ઠાનં. ન હિ સમઞ્ઞાભેદેન વત્થુભેદો અત્થીતિ દસ્સેતું ‘‘એત્તાવતા’’તિઆદિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘સામઞ્ઞતો વુત્તાન’’ન્તિ. કસ્મા પનેત્થ દસ્સનાપહાતબ્બેસુ આસવેસુ દસ્સેતબ્બેસુ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહ’’ન્તિઆદિના વિચિકિચ્છા દસ્સિતાતિ આહ ‘‘વિચિકિચ્છાસીસેન ચેત્થા’’તિઆદિ. એવન્તિ યથા સોળસવત્થુકા વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતિ, એવં અયોનિસોમનસિકારોતિ.

વિજ્જમાનતં અવિજ્જમાનતઞ્ચાતિ (સં. નિ. ટી. ૨.૨.૨૦) સસ્સતાસઙ્કં નિસ્સાય ‘‘અહોસિં નુ ખો અહમતીતમદ્ધાન’’ન્તિ અતીતે અત્તનો વિજ્જમાનતં, અધિચ્ચસમુપ્પત્તિઆસઙ્કં નિસ્સાય ‘‘યતો પભુતિ અહં, તતો પુબ્બે ન નુ ખો અહોસિ’’ન્તિ અતીતે અત્તનો અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતિ. કસ્મા? વિચિકિચ્છાય આકારદ્વયાવલમ્બનતો. તસ્સા પન અતીતવત્થુતાય ગહિતત્તા સસ્સતાધિચ્ચસમુપ્પત્તિઆકારનિસ્સયતા દસ્સિતા. એવં આસપ્પનપરિસપ્પનાપવત્તિકં કત્થચિપિ અપ્પટિવત્તિહેતુભૂતં વિચિકિચ્છં કસ્મા ઉપ્પાદેતીતિ ન ચોદેતબ્બમેતન્તિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘કિં કારણન્તિ ન વત્તબ્બ’’ન્તિ. સ્વેવ પુથુજ્જનભાવો એવ. યદિ એવં તસ્સ અયોનિસોમનસિકારેનેવ ભવિતબ્બન્તિ આપન્નન્તિ આહ ‘‘નનુ ચ પુથુજ્જનોપિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિ. તત્થાતિ યોનિસોમનસિકરણે.

જાતિલિઙ્ગૂપપત્તિયોતિ ખત્તિયબ્રાહ્મણાદિજાતિં ગહટ્ઠપબ્બજિતાદિલિઙ્ગં દેવમનુસ્સાદિઉપપત્તિઞ્ચ. નિસ્સાયાતિ ઉપાદાય.

તસ્મિં કાલે સત્તાનં મજ્ઝિમપ્પમાણં, તેન યુત્તો પમાણિકો, તદભાવતો, તતો અતીતભાવતો વા અપ્પમાણિકો વેદિતબ્બો. કેચીતિ સારસમાસાચરિયા. તે હિ ‘‘કથં નુ ખોતિ ઇસ્સરેન વા બ્રહ્મુના વા પુબ્બકતેન વા અહેતુતો વા નિબ્બત્તોતિ ચિન્તેતી’’તિ આહુ. તેન વુત્તં ‘‘હેતુતો કઙ્ખતીતિ વદન્તી’’તિ. અહેતુતો નિબ્બત્તિકઙ્ખાપિ હિ હેતુપરામસનમેવાતિ.

પરમ્પરન્તિ પુબ્બાપરપ્પવત્તિં. અદ્ધાનન્તિ કાલાધિવચનં, તઞ્ચ ભુમ્મત્થે ઉપયોગવચનં દટ્ઠબ્બં.

વિજ્જમાનતં અવિજ્જમાનતઞ્ચાતિ સસ્સતાસઙ્કં નિસ્સાય ‘‘ભવિસ્સામિ નુ ખો અહમનાગતમદ્ધાન’’ન્તિ અનાગતે અત્તનો વિજ્જમાનતં, ઉચ્છેદાસઙ્કં નિસ્સાય ‘‘યસ્મિઞ્ચ અત્તભાવે અહં, તતો પરં ન નુ ખો ભવિસ્સામી’’તિ અનાગતે અત્તનો અવિજ્જમાનતઞ્ચ કઙ્ખતીતિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન યોજેતબ્બં.

પચ્ચુપ્પન્નમદ્ધાનન્તિ અદ્ધાપચ્ચુપ્પન્નસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા ‘‘પટિસન્ધિં આદિં કત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. ‘‘ઇદં કથં ઇદં કથ’’ન્તિ પવત્તનતો કથંકથા, વિચિકિચ્છા, સા અસ્સ અત્થીતિ કથંકથીતિ આહ ‘‘વિચિકિચ્છો હોતી’’તિ. કા એત્થ ચિન્તા, ઉમ્મત્તકો વિય હિ બાલપુથુજ્જનોતિ પટિકચ્ચેવ વુત્તન્તિ અધિપ્પાયો. તં મહામાતાય પુત્તં. મુણ્ડેસુન્તિ મુણ્ડેન અનિચ્છન્તં જાગરણકાલે ન સક્કાતિ સુત્તં મુણ્ડેસું કુલધમ્મતાય યથા તં એકચ્ચે કુલતાપસા, રાજભયેનાતિ ચ વદન્તિ.

સીતિભૂતન્તિ ઇદં મધુરકભાવપ્પત્તિયા કારણવચનં. ‘‘સેતિભૂત’’ન્તિપિ પાઠો, ઉદકે ચિરટ્ઠાનેન સેતભાવં પત્તન્તિ અત્થો.

અત્તનો ખત્તિયભાવં કઙ્ખતિ કણ્ણો વિય સૂતપુત્તસઞ્ઞી. જાતિયા વિભાવિયમાનાય ‘‘અહ’’ન્તિ તસ્સ અત્તનો પરામસનં સન્ધાયાહ ‘‘એવઞ્હિ સિયા કઙ્ખા’’તિ. મનુસ્સાપિ ચ રાજાનો વિયાતિ મનુસ્સાપિ કેચિ એકચ્ચે રાજાનો વિયાતિ અધિપ્પાયો.

વુત્તનયમેવ ‘‘સણ્ઠાનાકારં નિસ્સાયા’’તિઆદિના. એત્થાતિ ‘‘કથં નુ ખોસ્મી’’તિ પદે. અબ્ભન્તરે જીવોતિ પરપરિકપ્પિતં અન્તરત્તાનં વદતિ. સોળસંસાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન સરીર-પરિમાણ-પરિમણ્ડલ-અઙ્ગુટ્ઠયવપરમાણુ-પરિમાણતાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ.

‘‘સત્તપઞ્ઞત્તિ જીવવિસયા’’તિ દિટ્ઠિગતિકાનં મતિમત્તં, પરમત્થતો પન સા અત્તભાવવિસયાવાતિ આહ ‘‘અત્તભાવસ્સ આગતિગતિટ્ઠાન’’ન્તિ, યતાયં આગતો, યત્થ ચ ગમિસ્સતિ, તં ઠાનન્તિ અત્થો.

૧૯. યથા અયં વિચિકિચ્છા ઉપ્પજ્જતીતિ અયં વુત્તપ્પભેદા વિચિકિચ્છા યથા ઉપ્પજ્જતિ, એવં અયોનિસો મનસિકરોતો. એતેન વિચિકિચ્છાય અત્તાભિનિવેસસન્નિસ્સયતમાહ. યથા હિ વિચિકિચ્છા અત્તાભિનિવેસં નિસ્સાય પવત્તતિ, યતો સા સસ્સતાધિચ્ચસમુપ્પત્તિસસ્સતુચ્છેદાકારાવલમ્બિની વુત્તા, એવં અત્તાભિનિવેસોપિ તં નિસ્સાય પવત્તતિ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહ’’ન્તિઆદિના અન્તોગધાહંકારસ્સ કથંકથિભાવસ્સ અત્તગ્ગાહસન્નિસ્સયભાવતો. તેનેવાહ ‘‘સવિચિકિચ્છસ્સ અયોનિસોમનસિકારસ્સ થામગતત્તા’’તિ. વિકપ્પત્થોતિ અનિયમત્થો. ‘‘અઞ્ઞતરા દિટ્ઠિ ઉપ્પજ્જતી’’તિ હિ વુત્તં. સુટ્ઠુ દળ્હભાવેનાતિ અભિનિવેસસ્સ અતિવિય થામગતભાવેન. તત્થ તત્થાતિ તસ્મિં ભવે. પચ્ચુપ્પન્નમેવાતિ અવધારણેન અનાગતે અત્થિભાવં નિવત્તેતિ, ન અતીતે તત્થપિ સતિ અત્થિતાય ઉચ્છેદગ્ગાહસ્સ સબ્ભાવતો. અતીતે એવ નત્થિ, ન અનાગતેપીતિ અધિપ્પાયો.

સઞ્ઞાક્ખન્ધસીસેનાતિ સઞ્ઞાક્ખન્ધપમુખેન, સઞ્ઞાક્ખન્ધં પમુખં કત્વાતિ અત્થો. ખન્ધેતિ પઞ્ચપિ ખન્ધે. અત્તાતિ ગહેત્વાતિ ‘‘સઞ્જાનનસભાવો મે અત્તા’’તિ અભિનિવિસ્સ. પકાસેતબ્બં વત્થું વિય, અત્તાનમ્પિ પકાસેન્તો પદીપો વિય, સઞ્જાનિતબ્બં નીલાદિઆરમ્મણં વિય અત્તાનમ્પિ સઞ્જાનાતીતિ એવંદિટ્ઠિતોપિ દિટ્ઠિગતિતો હોતીતિ વુત્તં ‘‘અત્તનાવ અત્તાનં સઞ્જાનામી’’તિ. સ્વાયમત્થો સઞ્ઞં તદઞ્ઞતરધમ્મે ચ ‘‘અત્તા અનત્તા’’તિ ચ ગહણવસેન હોતીતિ વુત્તં ‘‘સઞ્ઞાક્ખન્ધસીસેના’’તિઆદિ. એત્થ ચ ખન્ધવિનિમુત્તો અત્તાતિ ગણ્હતો સસ્સતદિટ્ઠિ, ખન્ધં પન ‘‘અત્તા’’તિ ગણ્હતો ઉચ્છેદદિટ્ઠીતિ આહ ‘‘સબ્બાપિ સસ્સતુચ્છેદદિટ્ઠિયોવા’’તિ.

અભિનિવેસાકારાતિ વિપરિયેસાકારા. વદતીતિ ઇમિના કારકવેદકસત્તાનં હિતસુખાવબોધનસમત્થતં અત્તનો દીપેતિ. તેનાહ ‘‘વચીકમ્મસ્સ કારકો’’તિ. વેદેતીતિ વેદિયો, વેદિયોવ વેદેય્યો. ઈદિસાનઞ્હિ પદાનં બહુલા કત્તુસાધનતં સદ્દસત્થવિદૂ મઞ્ઞન્તિ. ઉપ્પાદવતો એકન્તેનેવ વયો ઇચ્છિતબ્બો, સતિ ચ ઉદયબ્બયત્તે નેવ નિચ્ચતાતિ ‘‘નિચ્ચો’’તિ વદન્તસ્સ અધિપ્પાયં વિવરન્તો આહ ‘‘ઉપ્પાદવયરહિતો’’તિ. સારભૂતોતિ નિચ્ચતાય એવ સારભાવો. સબ્બકાલિકોતિ સબ્બસ્મિં કાલે વિજ્જમાનો. પકતિભાવન્તિ સભાવભૂતં પકતિં, ‘‘વદો’’તિઆદિના વા વુત્તં પકતિસઙ્ખાતં સભાવં. સસ્સતિસમન્તિ સસ્સતિયા સમં સસ્સતિસમં, થાવરં નિચ્ચકાલન્તિ અત્થો. તથેવ ઠસ્સતીતિ યેનાકારેન પુબ્બે અટ્ઠાસિ, એતરહિ તિટ્ઠતિ, તથેવ તેનાકારેન અનાગતેપિ ઠસ્સતીતિ અત્થો.

પચ્ચક્ખનિદસ્સનં ઇદં-સદ્દસ્સ આસન્નપચ્ચક્ખભાવં કત્વા. દિટ્ઠિયેવ દિટ્ઠિગતન્તિ ગત-સદ્દસ્સ પદવડ્ઢનમત્તતં આહ. દિટ્ઠીસુગતન્તિ મિચ્છાદિટ્ઠીસુ પરિયાપન્નન્તિ અત્થો. તેનેવાહ ‘‘દ્વાસટ્ઠિદિટ્ઠિઅન્તોગધત્તા’’તિ. દિટ્ઠિયા ગમનમત્તન્તિ દિટ્ઠિયા ગહણમત્તં. યથા પન પબ્બતજલવિદુગ્ગાનિ દુન્નિગ્ગમનાનિ, એવં દિટ્ઠિગ્ગાહોપીતિ આહ ‘‘દુન્નિગ્ગમનટ્ઠેન ગહન’’ન્તિ. તં નામ ઉદકં, તં ગહેત્વા તં અતિક્કમિતબ્બતો કન્તારો, નિરુદકવનં, તં પવનન્તિપિ વુચ્ચતિ. અઞ્ઞો પન અરઞ્ઞપદેસો દુરતિક્કમનટ્ઠેન કન્તારો વિયાતિ, એવં દિટ્ઠિપીતિ આહ ‘‘દુરતિક્કમનટ્ઠેના’’તિઆદિ. વિનિવિજ્ઝનં વિતુદનં. વિલોમનં વિપરિણામભાવો. અનવટ્ઠિતસભાવતાય વિચલિતં વિપ્ફન્દિતન્તિ આહ ‘‘કદાચી’’તિઆદિ. અન્દુબન્ધનાદિ વિય નિસ્સરિતું અપ્પદાનવસેન અસેરિભાવકરણં બન્ધનટ્ઠો, કિલેસકમ્મવિપાકવટ્ટાનં પચ્ચયભાવેન દૂરગતમ્પિ આકડ્ઢિત્વા સંયોજનં સંયોજનટ્ઠો, દિટ્ઠિપિ તથારૂપાતિ વુત્તં ‘‘દિટ્ઠિસંયોજન’’ન્તિ. બન્ધનત્થં દસ્સેન્તો કિચ્ચસિદ્ધિયાતિ અધિપ્પાયો. તેનેવાહ ‘‘દિટ્ઠિસંયોજનેન…પે… મુચ્ચતી’’તિ. તત્થ એતેહીતિ ઇમિના જાતિઆદિદુક્ખસ્સ પચ્ચયભાવમાહ. જાતિઆદિકે દુક્ખધમ્મે સરૂપતો દસ્સેત્વાપિ ‘‘ન પરિમુચ્ચતિ દુક્ખસ્મા’’તિ વદન્તેન ભગવતા દિટ્ઠિસંયોજનં નામ સબ્બાનત્થકરં મહાસાવજ્જં સબ્બસ્સપિ દુક્ખસ્સ મૂલભૂતન્તિ અયમત્થો વિભાવિતોતિ દસ્સેતું ‘‘કિં વા બહુના, સકલવટ્ટદુક્ખતોપિ ન મુચ્ચતી’’તિ વુત્તં.

૨૦. નનુ ચેત્થ દિટ્ઠિસંયોજનદસ્સનેન સીલબ્બતપરામાસોપિ દસ્સેતબ્બો, એવઞ્હિ દસ્સનેન પહાતબ્બા આસવા અનવસેસતો દસ્સિતા હોન્તીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘યસ્મા’’તિઆદિ. સીલબ્બતપરામાસો કામાસવાદિગ્ગહણેનેવ ગહિતો હોતિ કામાસવાદિહેતુકત્તા તસ્સ. અપ્પહીનકામરાગાદિકો હિ કામસુખત્થં વા ભવસુદ્ધત્થં વા એવં ભવવિસુદ્ધિ હોતીતિ સીલબ્બતાનિ પરામસન્તિ, ‘‘ઇમિનાહં સીલેન વા વતેન વા તપેન વા બ્રહ્મચરિયેન વા દેવો વા ભવિસ્સામિ દેવઞ્ઞતરો વા’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૮૬; મ. નિ. ૨.૭૯), ‘‘તત્થ નિચ્ચો ધુવો સસ્સતો અવિપરિણામધમ્મો સસ્સતિસમં તથેવ ઠસ્સામી’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૯), ‘‘સીલેન સુદ્ધિ વતેન સુદ્ધિ સીલબ્બતેન સુદ્ધી’’તિ (ધ. સ. ૧૨૨૨) ચ સુત્તેવુત્તં સીલબ્બતં પરામસન્તિ. તત્થ ભવસુખભવવિસુદ્ધિઅત્થન્તિ ભવસુખત્થઞ્ચ ભવવિસુદ્ધિઅત્થઞ્ચ. તસ્સ ગહિતત્તાતિ સીલબ્બતપરામાસસ્સ દિટ્ઠિગ્ગહણેન ગહિતત્તા યથા ‘‘દિટ્ઠિગતાનં પહાનાયા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૨૭૭). તેસન્તિ દસ્સનપહાતબ્બાનં. દસ્સેતું પુગ્ગલાધિટ્ઠાનાય દેસનાય. તબ્બિપરીતસ્સાતિ યોનિસોમનસિકરોતો કલ્યાણપુથુજ્જનસ્સ.

તસ્સાતિ ‘‘સુતવા’’તિઆદિપાઠસ્સ. તાવાતિ ‘‘સુતવા’’તિ ઇતો પટ્ઠાય યાવ ‘‘સો ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ પદં, તાવ ઇમં પદં અવધિં કત્વાતિ અત્થો. હેટ્ઠા વુત્તનયેનાતિ અરિયસપ્પુરિસ-અરિયધમ્મ-સપ્પુરિસધમ્મ-મનસિકરણીય-અમનસિકરણીયપદાનં યથાક્કમં મૂલપરિયાયે ઇધ ગહેત્વા વુત્તનયેન અત્થો વેદિતબ્બોતિ સમ્બન્ધો. વુત્તપચ્ચનીકતોતિ ‘‘સુતવા અરિયસાવકો, અરિયાનં દસ્સાવી, સપ્પુરિસાનં દસ્સાવી’’તિ એતેસં પદાનં સબ્બાકારેન વુત્તવિપરીતતો અત્થો વેદિતબ્બો, કોવિદવિનીતપદાનં પન ન સબ્બપ્પકારેન વુત્તવિપરીતતો. અરહા હિ નિપ્પરિયાયેન અરિયધમ્મે કોવિદો અરિયધમ્મે સુવિનીતો ચ નામ. તેનાહ ‘‘પચ્ચનીકતો ચ સબ્બાકારેન…પે… અરિયસાવકોતિ વેદિતબ્બો’’તિ. સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં સિખાપ્પત્તવિપસ્સના. કેચિ પન ‘‘ભઙ્ગઞાણતો પટ્ઠાય સિખાપત્તવિપસ્સના’’તિ વદન્તિ, તદયુત્તં. તદનુરૂપેન અત્થેનાતિ તસ્સ પુગ્ગલસ્સ અનુરૂપેન અરિયટ્ઠેન, ન પટિવેધવસેનાતિ અધિપ્પાયો. કલ્યાણપુથુજ્જનો હિ અયં. યથા ચસ્સ ‘‘યોપિ કલ્યાણપુથુજ્જનો’’તિ આરભિત્વા ‘‘સોપિ વુચ્ચતિ સિક્ખતીતિ સેક્ખો’’તિ પરિયાયેન સેક્ખસુત્તે (સં. નિ. ૫.૧૩) સેક્ખભાવો વુત્તો, એવં ઇધ અરિયસાવકભાવો વુત્તો. વુટ્ઠાનગામિનીવિપસ્સનાલક્ખણેહિ યે અરિયસપ્પુરિસધમ્મવિનયસઙ્ખાતા બોધિપક્ખિયધમ્મા તિસ્સો સિક્ખા એવ વા સમ્ભવન્તિ, તેસં વસેન ઇમસ્સ અરિયસાવકાદિભાવો વુત્તો. તેનાહ ‘‘તદનુરૂપેન અત્થેના’’તિ. અરિયસ્સ સાવકોતિ વા અરિયસાવકત્થેન એવ વુત્તો યથા ‘‘અગમા રાજગહં બુદ્ધો’’તિ (સુ. નિ. ૪૧૦). સિખાપ્પત્તવિપસ્સનાગ્ગહણઞ્ચેત્થ વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા અનિવત્તિપટિપદાયં ઠિતસ્સ ગહણત્થન્તિ યથાવુત્તા અત્થસંવણ્ણના સુટ્ઠુતરં યુજ્જતેવ.

૨૧. યથા ધાતુમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિટ્ઠો ધાતુકમ્મટ્ઠાનિકો આયતનાદિમુખેન અભિનિવિટ્ઠો આયતનાદિકમ્મટ્ઠાનિકો, એવં સચ્ચમુખેન અભિનિવિટ્ઠોતિ વુત્તં ‘‘ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકો’’તિ. ચતુરોઘનિત્થરણત્થિકેહિ કાતબ્બતો કમ્મં, ભાવના. કમ્મમેવ વિસેસાધિગમસ્સ ઠાનં કારણન્તિ, કમ્મે વા યથાવુત્તનટ્ઠેન ઠાનં અવટ્ઠાનં ભાવનારમ્ભોકમ્મટ્ઠાનં, તદેવ ચતુસચ્ચમુખેન પવત્તં એતસ્સ અત્થીતિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનિકો. ઉભયં નપ્પવત્તતિ એત્થાતિ અપ્પવત્તિ. ઉગ્ગહિતચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનોતિ ચ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં પાળિતો અત્થતો ચ ઉગ્ગહેત્વા મનસિકારયોગ્ગં કત્વા ઠિતો. વિપસ્સનામગ્ગં સમારુળ્હોતિ સપ્પચ્ચયનામરૂપદસ્સને પતિટ્ઠાય તદેવ નામરૂપં અનિચ્ચાદિતો સમ્મસન્તો. સમન્નાહરતીતિ વિપસ્સનાવજ્જનં સન્ધાયાહ, તસ્મા યથા ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ વિપસ્સનાઞાણં પવત્તતિ, એવં સમન્નાહરતિ આવજ્જતીતિ અત્થો. કથં પનેત્થ ‘‘મનસિ કરોતી’’તિ ઇમિના ‘‘વિપસ્સતી’’તિ અયમત્થો વુત્તો હોતીતિ આહ ‘‘એત્થ…પે… વુત્તા’’તિ. એત્થાતિ ચ ઇમસ્મિં સુત્તેતિ અત્થો. વિપસ્સતીતિ ચ યથા ઉપરિ વિસેસાધિગમો હોતિ, એવં ઞાણચક્ખુના વિપસ્સતિ, ઓલોકેતીતિ અત્થો. મગ્ગોપિ વત્તબ્બો. પુરિમઞ્હિ સચ્ચદ્વયં ગમ્ભીરત્તા દુદ્દસં, ઇતરં દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરં.

અભિનિવેસોતિ વિપસ્સનાભિનિવેસો વિપસ્સનાપટિપત્તિ. તદારમ્મણેતિ તં રૂપક્ખન્ધં આરમ્મણં કત્વા પવત્તે. યાથાવસરસલક્ખણં વવત્થપેત્વાતિ અવિપરીતં અત્તનો આરમ્મણં સભાવચ્છેદનાદિકિચ્ચઞ્ચેવ અઞ્ઞાણાદિલક્ખણઞ્ચ અસઙ્કરતો હદયે ઠપેત્વા. ઇમિના પુબ્બે નામરૂપપરિચ્છેદે કતેપિ ધમ્માનં સલક્ખણવવત્થાપનં પચ્ચયપરિગ્ગહેન સુવવત્થાપિતં નામ હોતીતિ દસ્સેતિ યથા ‘‘દ્વિક્ખત્તું બદ્ધં સુબદ્ધ’’ન્તિ. એવઞ્હિ ઞાતપરિઞ્ઞાય કિચ્ચં સિદ્ધં નામ હોતિ. પચ્ચયતો પચ્ચયુપ્પન્નતો ચ વવત્થાપિતત્તા પાકટભાવેન સિદ્ધેનપિ સિદ્ધભાવો પાકટો હોતીતિ વુત્તં ‘‘અહુત્વા હોન્તી’’તિ. અનિચ્ચલક્ખણં આરોપેતીતિ અસતો હિ ઉપ્પાદેન ભવિતબ્બં, ન સતો, ઉપ્પાદવન્તતો ચ નેસં એકન્તેન ઇચ્છિતબ્બા પચ્ચયાયત્તવુત્તિભાવતો, સતિ ઉપ્પાદે અવસ્સંભાવી નિરોધોતિ નત્થેવ નિચ્ચતાવકાસોતિ. સૂપટ્ઠિતાનિચ્ચતાય ચ ઉદયબ્બયધમ્મેહિ અભિણ્હપટિપીળનતો દુક્ખમનટ્ઠેન દુક્ખં. તેનાહ ‘‘ઉદયબ્બયપટિપીળિતત્તા દુક્ખાતિ દુક્ખલક્ખણં આરોપેતી’’તિ. કત્થચિપિ સઙ્ખારગતે ‘‘મા જીરિ મા બ્યાધિયી’’તિ અલબ્ભનતો નત્થિ વસવત્તનન્તિ આહ ‘‘અવસવત્તનતો અનત્તાતિ અનત્તલક્ખણં આરોપેતી’’તિ. પટિપાટિયાતિ ઉદયબ્બયઞાણાદિપરમ્પરાય.

તસ્મિં ખણેતિ સોતાપત્તિમગ્ગક્ખણે. એકપટિવેધેનેવાતિ એકઞાણેનેવ પટિવિજ્ઝનેન. પટિવેધો પટિઘાતાભાવેન વિસયે નિસ્સઙ્ગચારસઙ્ખાતં નિબ્બિજ્ઝનં. અભિસમયો અવિરજ્ઝિત્વા વિસયસ્સ અધિગમસઙ્ખાતો અવબોધો. ‘‘ઇદં દુક્ખં, એત્તકં દુક્ખં, ન ઇતો ભિય્યો’’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા જાનનમેવ વુત્તનયેન પટિવેધોતિ પરિઞ્ઞાપટિવેધો. અયં યથા ઞાણે પવત્તે પચ્છા દુક્ખસ્સ સરૂપાદિપરિચ્છેદે સમ્મોહો ન હોતિ, તથા પવત્તિં ગહેત્વા વુત્તો, ન પન મગ્ગઞાણસ્સ ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિનાપિ વત્તનતો. તેનાહ ‘‘ન હિસ્સ તસ્મિં સમયે’’તિઆદિ. પહીનસ્સ પુન અપ્પહાતબ્બતાય પકટ્ઠં હાનં ચજનં સમુચ્છિન્દનં પહાનં, પહાનમેવ વુત્તનયેન પટિવેધોતિ પહાનપટિવેધો. અયમ્પિ યેન કિલેસેન અપ્પહીયમાનેન મગ્ગભાવનાય ન ભવિતબ્બં, અસતિ ચ મગ્ગભાવનાય યો ઉપ્પજ્જેય્ય, તસ્સ કિલેસસ્સ પદઘાતં કરોન્તસ્સ અનુપ્પત્તિધમ્મતં આપાદેન્તસ્સ ઞાણસ્સ તથાપવત્તિયા પટિઘાતાભાવેન નિસ્સઙ્ગચારં ઉપાદાય એવં વુત્તો. સચ્છિકિરિયા પચ્ચક્ખકરણં, અનુસ્સવાકારપરિવિતક્કાદિકે મુઞ્ચિત્વા સરૂપતો આરમ્મણકરણં ઇદં તન્તિ યથાસભાવતો ગહણં, સા એવ વુત્તનયેન પટિવેધોતિ સચ્છિકિરિયાપટિવેધો. અયં પન યસ્સ આવરણસ્સ અસમુચ્છિન્દનતો ઞાણં નિરોધં આલમ્બિતું ન સક્કોતિ, તસ્સ સમુચ્છિન્દનતો તં સરૂપતો વિભાવિતમેવ પવત્તતીતિ એવં વુત્તો.

ભાવના ઉપ્પાદના વડ્ઢના ચ, તત્થ પઠમમગ્ગે ઉપ્પાદનટ્ઠેન, દુતિયાદીસુ વડ્ઢનટ્ઠેન, ઉભયત્થાપિ વા ઉભયથાપિ વેદિતબ્બં. પઠમમગ્ગોપિ હિ યથારહં વુટ્ઠાનગામિનિયં પવત્તં પરિજાનનાદિં વડ્ઢેન્તો પવત્તોતિ તત્થાપિ વડ્ઢનટ્ઠેન ભાવના સક્કા વિઞ્ઞાતું. દુતિયાદીસુપિ અપ્પહીનકિલેસપ્પહાનતો પુગ્ગલન્તરસાધનતો ઉપ્પાદનટ્ઠેન ભાવના, સા એવ વુત્તનયેન પટિવેધોતિ ભાવના પટિવેધો. અયમ્પિ હિ યથા ઞાણે પવત્તે પચ્છા મગ્ગધમ્માનં સરૂપપરિચ્છેદે સમ્મોહો ન હોતિ, તથા પવત્તિમેવ ગહેત્વા વુત્તો, તિટ્ઠતુ તાવ યથાધિગતમગ્ગધમ્મં યથાપવત્તેસુ ફલધમ્મેસુપિ અયં યથાધિગતસચ્ચધમ્મેસુ વિય વિગતસમ્મોહોવ હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘દિટ્ઠધમ્મો પત્તધમ્મો વિદિતધમ્મો પરિયોગાળ્હધમ્મો’’તિ (દી. નિ. ૧.૨૯૯, ૩૫૬; મહાવ. ૨૭, ૫૭). યતો ચસ્સ ધમ્મતાસઞ્ચોદિતા યથાધિગતસચ્ચધમ્માવલમ્બિનિયો મગ્ગવીથિતો પરતો મગ્ગફલપહીનાવસિટ્ઠકિલેસનિબ્બાનાનં પચ્ચવેક્ખણા પવત્તન્તિ. દુક્ખસચ્ચધમ્મા હિ સક્કાયદિટ્ઠિઆદયો. અયઞ્ચ અત્થવણ્ણના ‘‘પરિઞ્ઞાભિસમયેના’’તિઆદીસુપિ વિભાવેતબ્બા. એકાભિસમયેન અભિસમેતીતિ વુત્તમેવત્થં વિભૂતતરં કત્વા દસ્સેતું ‘‘નો ચ ખો અઞ્ઞમઞ્ઞેન ઞાણેના’’તિઆદિ વુત્તં.

વિતણ્ડવાદી પનાહ ‘‘અરિયમગ્ગઞાણં ચતૂસુ સચ્ચેસુ નાનાભિસમયવસેન કિચ્ચકરણં, ન એકાભિસમયવસેન. તઞ્હિ કાલેન દુક્ખં પજાનાતિ, કાલેન સમુદયં પજહતિ, કાલેન નિરોધં સચ્છિકરોતિ, કાલેન મગ્ગં ભાવેતિ, અઞ્ઞથા એકસ્સ ઞાણસ્સ એકસ્મિં ખણે ચતુકિચ્ચકરણં ન યુજ્જતિ. ન હિદં કત્થચિ દિટ્ઠમ્પિ સુત્તં અત્થી’’તિ. સો વત્તબ્બો – યદિ અરિયમગ્ગઞાણં નાનાભિસમયવસેન સચ્ચાનિ અભિસમેતિ, ન એકાભિસમયવસેન, એવં સન્તે પચ્ચેકમ્પિ સચ્ચેસુ નાનક્ખણેનેવ પવત્તેય્ય, ન એકક્ખણેન, તથા સતિ દુક્ખાદીનં એકદેસેકદેસમેવ પરિજાનાતિ પજહતીતિ આપજ્જતીતિ નાનાભિસમયે પઠમમગ્ગાદીહિ પહાતબ્બાનં સઞ્ઞોજનત્તયાદીનં એકદેસેકદેસપ્પહાનં સિયાતિ એકદેસસોતાપત્તિમગ્ગટ્ઠાદિતા, તતો એવ એકદેસસોતાપન્નાદિતા ચ આપજ્જતિ અનન્તરફલત્તા લોકુત્તરકુસલાનં, ન ચ તં યુત્તં. ન હિ કાલભેદેન વિના સો એવ સોતાપન્નો ચ અસોતાપન્નો ચાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું.

અપિચાયં નાનાભિસમયવાદી એવં પુચ્છિતબ્બો ‘‘મગ્ગઞાણં સચ્ચાનિ પટિવિજ્ઝન્તં કિં આરમ્મણતો પટિવિજ્ઝતિ, ઉદાહુ કિચ્ચતો’’તિ? જાનમાનો ‘‘કિચ્ચતો’’તિ વદેય્ય, ‘‘કિચ્ચતો પટિવિજ્ઝન્તસ્સ કિં નાનાભિસમયેના’’તિ વત્વા પટિપાટિયાનિદસ્સનેન સઞ્ઞાપેતબ્બો. અથ ‘‘આરમ્મણતો’’તિ વદેય્ય, એવં સન્તે તસ્સ ઞાણસ્સ વિપસ્સનાઞાણસ્સ વિય દુક્ખસમુદયાનં અચ્ચન્તપરિઞ્ઞાસમુચ્છેદા ન યુત્તા અનિસ્સટત્તા. તથા મગ્ગદસ્સનં. ન હિ મગ્ગો સયમેવ અત્તાનં આરબ્ભ પવત્તતીતિ યુત્તં, મગ્ગન્તરપરિકપ્પનાય પન અનવટ્ઠાનં આપજ્જતિ, તસ્મા તીણિ સચ્ચાનિ કિચ્ચતો, નિરોધં કિચ્ચતો ચ આરમ્મણતો ચ પટિવિજ્ઝતીતિ એવં અસમ્મોહતો પટિવિજ્ઝન્તસ્સ મગ્ગઞાણસ્સ નત્થેવ નાનાભિસમયો. વુત્તઞ્હેતં ‘‘યો ભિક્ખવે દુક્ખં પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ સો પસ્સતી’’તિઆદિ. ન ચેતં કાલન્તરદસ્સનં સન્ધાય વુત્તં ‘‘યો નુ ખો, આવુસો, દુક્ખં પસ્સતિ, દુક્ખસમુદયમ્પિ …પે… દુક્ખનિરોધગામિનિપટિપદમ્પિ સો પસ્સતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૧૦૦) એકચ્ચદસ્સનસમઙ્ગિનો અઞ્ઞસચ્ચદસ્સનસમઙ્ગિભાવવિચારણાયં તદત્થસાધનત્થં આયસ્મતા ગવમ્પતિત્થેરેન આભતત્તા, પચ્ચેકઞ્ચ સચ્ચત્તયદસ્સનસ્સ યોજિતત્તા, અઞ્ઞથા પુરિમદિટ્ઠસ્સ પુન અદસ્સનતો સમુદયાદિદસ્સનમયોજનિયં સિયા. ન હિ લોકુત્તરમગ્ગો લોકિયમગ્ગો વિય કતકારીભાવેન પવત્તતિ સમુચ્છેદકત્તા, તથા યોજનેન ચ સબ્બદસ્સનં દસ્સનન્તરપરમન્તિ દસ્સનાનુપરમો સિયાતિ એવં આગમતો યુત્તિતો ચ નાનાભિસમયો ન યુજ્જતીતિ સઞ્ઞાપેતબ્બો. એવં ચે સઞ્ઞત્તિં ગચ્છતિ, ઇચ્ચેતં કુસલં. નો ચે ગચ્છતિ, અભિધમ્મે (કથા. ૨૭૪) ઓધિસોકથાય સઞ્ઞાપેતબ્બોતિ.

નિરોધં આરમ્મણતોતિ નિરોધમેવ આરમ્મણતોતિ નિયમો ગહેતબ્બો, ન આરમ્મણતોવાતિ. તેન નિરોધે કિચ્ચતોપિ પટિવેધો સિદ્ધો હોતિ. તસ્મિં સમયેતિ સચ્ચાનં અભિસમયે. વીસતિવત્થુકાતિઆદિ ‘‘તીણિ સઞ્ઞોજનાની’’તિ વુત્તાનં સરૂપદસ્સનં. ચતૂસુ આસવેસૂતિ ઇદં અભિધમ્મનયેન વુત્તં, ન સુત્તન્તનયેન. ન હિ સુત્તે કત્થચિ ચત્તારો આસવા આગતા અત્થિ. યદિ વિચિકિચ્છા ન આસવો, અથ કસ્મા ‘‘સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસો, ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, આસવા દસ્સના પહાતબ્બા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘દસ્સના પહાતબ્બા’’તિઆદિ. એત્થ પરિયાપન્નત્તાતિ એતેન સમ્માસઙ્કપ્પસ્સ વિય પઞ્ઞાક્ખન્ધે કિચ્ચસભાગતાય ઇધ વિચિકિચ્છાય આસવસઙ્ગહો કતોતિ દસ્સેતિ.

સબ્બો અત્તગ્ગાહો સક્કાયદિટ્ઠિવિનિમુત્તો નત્થીતિ વુત્તં ‘‘છન્નં દિટ્ઠીનં…પે… વિભત્તા’’તિ. સા હિ દિટ્ઠિ એકસ્મિં ચિત્તુપ્પાદે સન્તાને ચ ઠિતં એકટ્ઠં, તત્થ પઠમં સહજાતેકટ્ઠં, ઇતરં પહાનેકટ્ઠં, તદુભયમ્પિ નિદ્ધારેત્વા દસ્સેતું ‘‘દિટ્ઠાસવેહી’’તિઆદિ વુત્તં. સબ્બથાપીતિ સબ્બપ્પકારેન, સહજાતેકટ્ઠપહાનેકટ્ઠપ્પકારેહીતિ અત્થો. અવસેસાતિ દિટ્ઠાસવતો અવસિટ્ઠા. તયોપિ આસવાતિ કામાસવભવાસવઅવિજ્જાસવા. તથા હિ પુબ્બે ‘‘ચતૂસુ આસવેસૂ’’તિ વુત્તં. તસ્માતિ યસ્મા બહૂ એવેત્થ આસવા પહાતબ્બા, તસ્મા બહુવચનનિદ્દેસો કતો ‘‘ઇમે વુચ્ચન્તિ, ભિક્ખવે, આસવા દસ્સના પહાતબ્બા’’તિ. પોરાણાનન્તિ અટ્ઠકથાચરિયાનં, ‘‘પુરાતનાનં મજ્ઝિમભાણકાન’’ન્તિ ચ વદન્તિ.

દસ્સના પહાતબ્બાતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ.

દસ્સનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સંવરાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૨૨. સંવરાદીહીતિ સંવરપટિસેવનઅધિવાસનપરિવજ્જનવિનોદનેહિ. સબ્બેસમ્પીતિ ચતુન્નમ્પિ અરિયમગ્ગાનં. અયન્તિ સંવરાપહાતબ્બાદિકથા પુબ્બભાગપટિપદાતિ વેદિતબ્બા. તથા હિ હેટ્ઠા ‘‘ઉપક્કિલેસવિસોધનં આદિં કત્વા આસવક્ખયપટિપત્તિદસ્સનત્થ’’ન્તિ સુત્તન્તદેસનાય પયોજનં વુત્તં. ન હિ સક્કા આદિતો એવ અરિયમગ્ગં ભાવેતું, અથ ખો સમાદિન્નસીલો ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારો ‘‘સઙ્ખાયેકં પટિસેવતિ, સઙ્ખાયેકં અધિવાસેતિ, સઙ્ખાયેકં પરિવજ્જેતિ, સઙ્ખાયેકં વિનોદેતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૪૮; મ. નિ. ૨.૧૬૮) એવં વુત્તં ચતુરાપસ્સેનપટિપત્તિં પટિપજ્જમાનો સમ્મસનવિધિં ઓતરિત્વા અનુક્કમેન વિપસ્સનં ઉસ્સુક્કાપેત્વા મગ્ગપટિપાટિયા આસવે ખેપેતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, મહાસમુદ્દો અનુપુબ્બનિન્નો અનુપુબ્બપોણો અનુપુબ્બપબ્ભારો, ન આયતકેનેવ પપાતો, એવં ખો, ભિક્ખવે, ઇમસ્મિં ધમ્મવિનયે અનુપુબ્બસિક્ખા અનુપુબ્બકિરિયા અનુપુબ્બપટિપદા, ન આયતકેનેવ અઞ્ઞાપટિવેધો’’તિ (અ. નિ. ૮.૨૦; ઉદા. ૪૫; ચૂળવ. ૩૮૫).

ઇધાતિ અયં ઇધ-સદ્દો સબ્બાકારતો ઇન્દ્રિયસંવરસંવુતસ્સ પુગ્ગલસ્સ સન્નિસ્સયભૂતસાસનપરિદીપનો, અઞ્ઞસાસનસ્સ તથાભાવપટિસેધનો ચાતિ વુત્તં ‘‘ઇમસ્મિં સાસને’’તિ. આદીનવપટિસઙ્ખાતિ આદીનવપચ્ચવેક્ખણા. સમ્પલિમટ્ઠન્તિ (અ. નિ. ટી. ૩.૬.૫૮) ઘંસિતં. અનુબ્યઞ્જનસોતિ હત્થપાદહસિતકથિતવિલોકિતાદિપ્પકારભાગસો. તઞ્હિ અયોનિસો મનસિકરોતો કિલેસાનં અનુ અનુ બ્યઞ્જનતો ‘‘અનુબ્યઞ્જન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. નિમિત્તગ્ગાહોતિ ઇત્થિપુરિસનિમિત્તાદિકસ્સ વા કિલેસવત્થુભૂતસ્સ વા નિમિત્તસ્સ ગાહો. આદિત્તપરિયાયનયેનાતિ આદિત્તપરિયાયે (સં. નિ. ૪.૨૮; મહાવ. ૫૪) આગતનયેન વેદિતબ્બા આદીનવપટિસઙ્ખાતિ યોજના. યથા ઇત્થિયા ઇન્દ્રિયન્તિ ઇત્થિન્દ્રિયં, ન એવમિદં, ઇદં પન ચક્ખુમેવ ઇન્દ્રિયન્તિ ચક્ખુન્દ્રિયન્તિ. તિત્થકાકો વિયાતિ તિત્થે કાકો તિત્થકાકો, નદિયા સમતિક્કમનતિત્થે નિયતટ્ઠિતિકો. આવાટકચ્છપોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

એવં તપ્પટિબદ્ધવુત્તિતાય ચક્ખુન્દ્રિયે નિયતટ્ઠાનો સંવરો ચક્ખુન્દ્રિયસંવરો. મુટ્ઠસ્સચ્ચં સતિપટિપક્ખા અકુસલધમ્મા. યદિપિ અઞ્ઞત્થ અસઙ્ખેય્યમ્પિ ભવઙ્ગચિત્તં નિરન્તરં ઉપ્પજ્જતિ, પસાદઘટ્ટનાવજ્જનુપ્પાદાનં પન અન્તરે દ્વે એવ ભવઙ્ગચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અયં ચિત્તનિયામોતિ આહ ભવઙ્ગે ‘‘દ્વિક્ખત્તું ઉપ્પજ્જિત્વા નિરુદ્ધે’’તિ.

જવનક્ખણે પન સચે દુસ્સીલ્યં વાતિઆદિ (વિસુદ્ધિ. ટી. ૧.૧૫; ધ. સ. મૂલટી. ૧૩૫૨) પુન અવચનત્થં ઇધેવ સબ્બં વુત્તન્તિ છસુ દ્વારેસુ યથાસમ્ભવં યોજેતબ્બં. ન હિ પઞ્ચદ્વારે કાયવચીદુચ્ચરિતસઙ્ખાતો દુસ્સીલ્યસંવરો અત્થીતિ સો મનોદ્વારવસેન, ઇતરો છન્નમ્પિ દ્વારાનં વસેન યોજેતબ્બો. મુટ્ઠસ્સચ્ચાદીનઞ્હિ સતિપટિપક્ખાદિલક્ખણાનં અકુસલધમ્માનં સિયા પઞ્ચદ્વારે ઉપ્પત્તિ, ન ત્વેવ કાયિકવાચસિકવીતિક્કમભૂતસ્સ દુસ્સીલ્યસ્સ તત્થ ઉપ્પત્તિ પઞ્ચદ્વારિકજવનાનં અવિઞ્ઞત્તિજનકત્તાતિ.

યથા કિન્તિ યેન પકારેન જવને ઉપ્પજ્જમાનો અસંવરો ‘‘ચક્ખુદ્વારે અસંવરો’’તિ વુચ્ચતિ, તં નિદસ્સનં કિન્તિ અત્થો. યથાતિઆદિના નગરદ્વારે અસંવરે સતિ તંસમ્બન્ધાનં ઘરાદીનં અસંવુતતા વિય જવને અસંવરે સતિ તંસમ્બન્ધાનં દ્વારાદીનં અસંવુતતાતિ અઞ્ઞાસંવરે અઞ્ઞાસંવુતતાસામઞ્ઞમેવ નિદસ્સેતિ, ન પુબ્બાપરસામઞ્ઞં, અન્તોબહિસામઞ્ઞં વા. સમ્બન્ધો ચ જવનેન દ્વારાદીનં એકસન્તતિપરિયાપન્નતાય એવ દટ્ઠબ્બો. પચ્ચયભાવેન પુરિમનિપ્ફન્નં જવનકાલે અસન્તમ્પિ ભવઙ્ગાદિ ફલનિપ્ફત્તિયા ચક્ખાદિ વિય સન્તંયેવ નામ. ન હિ ધરમાનંયેવ ‘‘સન્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા સતિ દ્વારભવઙ્ગાદિકે પચ્છા ઉપ્પજ્જમાનં જવનં બાહિરં વિય કત્વા નગરદ્વારસમાનં વુત્તં. ઇતરઞ્ચ અન્તોનગરઘરાદિસમાનં. જવનસ્સ હિ પરમત્થતો અસતિપિ બાહિરભાવે ઇતરસ્સ ચ અબ્ભન્તરભાવે ‘‘પભસ્સરમિદં, ભિક્ખવે, ચિત્તં, તઞ્ચ ખો આગન્તુકેહિ ઉપક્કિલેસેહિ ઉપક્કિલિટ્ઠ’’ન્તિ (અ. નિ. ૧.૪૯) આદિવચનતો આગન્તુકભૂતસ્સ કદાચિ કદાચિ ઉપ્પજ્જમાનસ્સ જવનસ્સ બાહિરભાવો, તબ્બિધુરસભાવસ્સ ઇતરસ્સ અબ્ભન્તરભાવો ચ પરિયાયતો વેદિતબ્બો. જવને વા અસંવરે ઉપ્પન્ને તતો પરં દ્વારભવઙ્ગાદીનં અસંવરહેતુભાવાપત્તિતો નગરદ્વારસદિસેન જવનેન પવિસિત્વા દુસ્સીલ્યાદિચોરાનં દ્વારભવઙ્ગાદીસુ મુસનં કુસલભણ્ડવિનાસનં દટ્ઠબ્બં. ઉપ્પન્ને હિ અસંવરે દ્વારાદીનં તસ્સ હેતુભાવો પઞ્ઞાયતિ, સો ચ ઉપ્પજ્જમાનોયેવ દ્વારાદીનં સંવરૂપનિસ્સયભાવં પટિબાહેન્તોયેવ પવત્તતીતિ અયઞ્હેત્થ અસંવરાદીનં પવત્તિનયો. પઞ્ચદ્વારે રૂપાદિઆરમ્મણે આપાથગતે યથાપચ્ચયં અકુસલજવને ઉપ્પજ્જિત્વા ભવઙ્ગં ઓતિણ્ણે મનોદ્વારિકજવનં તંયેવ આરમ્મણં કત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ, પુન તસ્મિંયેવ દ્વારે ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિઆદિના વિસયં વવત્થપેત્વા જવનં ભવઙ્ગં ઓતરતિ, પુન વારે રજ્જનાદિવસેન જવનં જવતિ, પુનપિ યદિ તાદિસં આરમ્મણં આપાથમાગચ્છતિ, તંસદિસમેવ પઞ્ચદ્વારે રૂપાદીસુ જવનં ઉપ્પજ્જતિ. તં સન્ધાય વુત્તં ‘‘એવમેવ જવને દુસ્સીલ્યાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ તસ્મિં અસંવરે સતિ દ્વારમ્પિ અગુત્ત’’ન્તિઆદિ. અયં તાવ અસંવરપક્ખે અત્થવણ્ણના.

સંવરપક્ખેપિ ઇમિનાવ નયેન અત્થો વેદિતબ્બો. સંવરેન સમન્નાગતો પુગ્ગલો સંવુતોતિ વુત્તોતિ આહ ‘‘ઉપેતોતિ વુત્તં હોતી’’તિ. એકજ્ઝં કત્વાતિ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરસંવુતો’’તિ પદઞ્ચ અત્થતો અભિન્નં સમાનં કત્વા. અયમેવ ચેત્થ અત્થોસુન્દરતરો ઉપરિપાળિયા સંસન્દનતો. તેનાહ ‘‘તથાહી’’તિઆદિ. યન્તિ આદેસોતિ ઇમિના લિઙ્ગવિપલ્લાસેન સદ્ધિં વચનવિપલ્લાસો કતોતિ દસ્સેતિ, નિપાતપદં વા એતં પચ્ચત્તપુથુવચનત્થં. વિઘાતકરાતિ ચિત્તવિઘાતકરણા ચિત્તદુક્ખનિબ્બત્તકા ચ. યથાવુત્તકિલેસહેતુકા દાહાનુબન્ધા વિપાકા એવ વિપાકપરિળાહા. યથા પનેત્થ આસવા અઞ્ઞે ચ વિઘાતકરા કિલેસવિપાકપરિળાહા સમ્ભવન્તિ, તં દસ્સેતું ‘‘ચક્ખુદ્વારેહી’’તિઆદિ વુત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ. એત્થ ચ સંવરણૂપાયો, સંવરિતબ્બં, સંવરો, યતો સો સંવરો, યત્થ સંવરો, યઞ્ચ સંવરફલન્તિ અયં વિભાગો વેદિતબ્બો. કથં? પટિસઙ્ખા યોનિસોતિ હિ સંવરણૂપાયો. ચક્ખુન્દ્રિયં સંવરિતબ્બં. સંવરગ્ગહણેન ગહિતા સતિ સંવરો. અસંવુતસ્સાતિ સંવરણાવધિ. અસંવરતો હિ સંવરણં. સંવરિતબ્બગ્ગહણેન સિદ્ધો ઇધ સંવરવિસયો. ચક્ખુન્દ્રિયઞ્હિ સંવરઞાણં રૂપારમ્મણે સંવરીયતીતિ અવુત્તસિદ્ધોયમત્થો. આસવતન્નિમિત્તકિલેસાદિપરિળાહાભાવો ફલં. એવં સોતદ્વારાદીસુપિ યોજેતબ્બં. સબ્બત્થેવાતિ મનોદ્વારે પઞ્ચદ્વારે ચાતિ સબ્બસ્મિં દ્વારે.

સંવરાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિસેવનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૨૩. પટિસઙ્ખા યોનિસો ચીવરન્તિઆદીસુ ‘‘સીતસ્સ પટિઘાતાયા’’તિઆદિના વુત્તં પચ્ચવેક્ખણમેવ યોનિસો પટિસઙ્ખા. ઈદિસન્તિ એવરૂપં ઇટ્ઠારમ્મણં. ભવપત્થનાય અસ્સાદયતોતિ ભવપત્થનામુખેન ભાવિતં આરમ્મણં અસ્સાદેન્તસ્સ. ચીવરન્તિ નિવાસનાદિ યં કિઞ્ચિ ચીવરં. પટિસેવતીતિ નિવાસનાદિવસેન પરિભુઞ્જતિ. યાવદેવાતિ પયોજનપરિમાણનિયમનં. સીતપટિઘાતાદિયેવ હિ યોગિનો ચીવરપટિસેવને પયોજનં. સીતસ્સાતિ ધાતુક્ખોભતો વા ઉતુપરિણામતો વા ઉપ્પન્નસીતસ્સ. પટિઘાતાયાતિ પટિબાહનત્થં તપ્પચ્ચયસ્સ વિકારસ્સ વિનોદનત્થં. ઉણ્હસ્સાતિ અગ્ગિસન્તાપતો ઉપ્પન્નસ્સ ઉણ્હસ્સ. ડંસાદયો પાકટાયેવ. પુન યાવદેવાતિ નિયતપયોજનપરિમાણનિયમનં. નિયતઞ્હિ પયોજનં ચીવરપટિસેવનસ્સ હિરિકોપીનપટિચ્છાદનં, ઇતરં કદાચિ કદાચિ. હિરિકોપીનન્તિ સમ્બાધટ્ઠાનં. યસ્મિઞ્હિ અઙ્ગે વિવટે હિરીકુપ્પતિ વિનસ્સતિ, તં હિરિયા કોપનતો હિરિકોપીનં, તસ્સ પટિચ્છાદનત્થં ચીવરં પટિસેવતિ.

પિણ્ડપાતન્તિ યં કિઞ્ચિ આહારં. સો હિ પિણ્ડોલ્યેન ભિક્ખનાય પત્તે પતનતો તત્થ તત્થ લદ્ધભિક્ખાપિણ્ડાનં પાતો સન્નિપાતોતિ ‘‘પિણ્ડપાતો’’તિ વુચ્ચતિ. નેવ દવાયાતિ ન કીળનાય. ન મદાયાતિ ન બલમદમાનમદપુરિસમદત્થં. ન મણ્ડનાયાતિ ન અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનં પીણનભાવત્થં. ન વિભૂસનાયાતિ ન તેસંયેવ સોભનત્થં, છવિસમ્પતિઅત્થન્તિ અત્થો. ઇમાનિ ચ પદાનિ યથાક્કમં મોહ-દોસ-સણ્ઠાન-વણ્ણ-રાગૂપનિસ્સય-પહાનત્થાનિ વેદિતબ્બાનિ. પુરિમં વા દ્વયં અત્તનો અત્તનો સંકિલેસુપ્પત્તિનિસેધનત્થં, ઇતરં પરસ્સપિ. ચત્તારિપિ કામસુખલ્લિકાનુયોગસ્સ પહાનત્થં વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. કાયસ્સાતિ રૂપકાયસ્સ. ઠિતિયા યાપનાયાતિ પબન્ધટ્ઠિતત્થઞ્ચેવ પવત્તિયા અવિચ્છેદનત્થઞ્ચ ચિરકાલટ્ઠિતત્થં જીવિતિન્દ્રિયસ્સ પવત્તાપનત્થં. વિહિંસૂપરતિયાતિ જિઘચ્છાદુક્ખસ્સ ઉપરમણત્થં. બ્રહ્મચરિયાનુગ્ગહાયાતિ સાસનમગ્ગબ્રહ્મચરિયાનં અનુગ્ગહત્થં. ઇતીતિ એવં ઇમિના ઉપાયેન. પુરાણઞ્ચ વેદનં પટિહઙ્ખામીતિ પુરાણં અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદનં પટિહનિસ્સામિ. નવઞ્ચ વેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ નવં ભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદનં ન ઉપ્પાદેસ્સામીતિ. તસ્સા હિ અનુપ્પન્નાય અનુપ્પજ્જનત્થમેવ આહારં પરિભુઞ્જતિ. એત્થ ચ અભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદના નામ યથાપવત્તા જિઘચ્છાનિમિત્તા વેદના. સા હિ અભુઞ્જન્તસ્સ ભિય્યો ભિય્યો પવડ્ઢનવસેન ઉપ્પજ્જતિ, ભુત્તપચ્ચયા ઉપ્પજ્જનકવેદનાપિ ખુદાનિમિત્તાવ અઙ્ગદાહસૂલાદિવેદના અપ્પવત્તા. સા હિ ભુત્તપચ્ચયા અનુપ્પન્નાવ ન ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ. વિહિંસાનિમિત્તતા ચેતાસં વિહિંસાય વિસેસો.

યાત્રા ચ મે ભવિસ્સતીતિ યાપના ચ મે ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં ભવિસ્સતિ. યાપનાયાતિ ઇમિના જીવિતિન્દ્રિયયાપના વુત્તા, ઇધ ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં અવિચ્છેદસઙ્ખાતા યાપનાતિ અયમેતાસં વિસેસો. અનવજ્જતા ચ ફાસુવિહારો ચાતિ અયુત્તપરિયેસનપટિગ્ગહણપરિભોગપરિવજ્જનેન અનવજ્જતા, પરિમિતપરિભોગેન ફાસુવિહારો. અસપ્પાયાપરિમિતભોજનપચ્ચયા અરતિતન્દીવિજમ્ભિતાવિઞ્ઞુગરહાદિદોસાભાવેન વા અનવજ્જતા, સપ્પાયપરિમિતભોજનપચ્ચયા કાયબલસમ્ભવેન ફાસુવિહારો. યાવદત્થઉદરાવદેહકભોજનપરિવજ્જનેન સેય્યસુખપસ્સસુખમિદ્ધસુખાદીનં અભાવતો અનવજ્જતા, ચતુપઞ્ચાલોપમત્તઞ્ઞીનભોજનેન ચતુઇરિયાપથયોગ્યતાપાદનતો ફાસુવિહારો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘ચત્તારો પઞ્ચ આલોપે, અભુત્વા ઉદકં પિવે;

અલં ફાસુવિહારાય, પહિતત્તસ્સ ભિક્ખુનો’’તિ. (થેરગા. ૯૮૩);

એત્તાવતા પયોજનપરિગ્ગહો, મજ્ઝિમા ચ પટિપદા દીપિતા હોતિ.

સેનાસનન્તિ સયનઞ્ચ આસનઞ્ચ. યત્થ હિ વિહારાદિકે સેતિ નિપજ્જતિ, આસતિ નિસીદતિ, તં સેનાસનં. ઉતુપરિસ્સયવિનોદનપટિસલ્લાનારામત્થન્તિ ઉતુયેવ પરિસહનટ્ઠેન પરિસ્સયો, સરીરાબાધચિત્તવિક્ખેપકરો, અથ વા યથાવુત્તો ઉતુ ચ સીહબ્યગ્ઘાદિપાકટપરિસ્સયો ચ રાગદોસાદિપટિચ્છન્નપરિસ્સયો ચ ઉતુપરિસ્સયો, તસ્સ વિનોદનત્થઞ્ચેવ એકીભાવસુખત્થઞ્ચ. ઇદઞ્ચ ચીવરપટિસેવને હિરિકોપીનપટિચ્છાદનં વિય તસ્સ નિયતપયોજનન્તિ પુન ‘‘યાવદેવા’’તિ વુત્તં.

ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારન્તિ રોગસ્સ પચ્ચનીકપ્પવત્તિયા ગિલાનપચ્ચયો, તતો એવ ભિસક્કસ્સ અનુઞ્ઞાતવત્થુતાય ભેસજ્જં, જીવિતસ્સ પરિવારસમ્ભારભાવેહિ પરિક્ખારો ચાતિ ગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારો, તં. ઉપ્પન્નાનન્તિ જાતાનં નિબ્બત્તાનં. વેય્યાબાધિકાનન્તિ બ્યાબાધતો ધાતુક્ખોભતો ચ તન્નિબ્બત્તરોગતો ચ જાતાનં. વેદનાનન્તિ દુક્ખવેદનાનં. અબ્યાબજ્ઝપરમતાયાતિ નિદ્દુક્ખપરમભાવાય પટિસેવામીતિ યોજના. એવમેત્થ સઙ્ખેપેનેવ પાળિવણ્ણના વેદિતબ્બા. નવવેદનુપ્પાદનતોપીતિ ન કેવલં આયતિં એવ વિપાકપરિળાહા, અથ ખો અતિભોજનપચ્ચયા અલંસાટકાદીનં વિય નવવેદનુપ્પાદનતોપિ વેદિતબ્બાતિ અત્થો.

પટિસેવનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અધિવાસનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૨૪. ખમોતિ ખમનકો. કમ્મટ્ઠાનિકસ્સ ચલનં નામ કમ્મટ્ઠાનપરિચ્ચાગોતિ આહ ‘‘ચલતિ કમ્પતિ કમ્મટ્ઠાનં વિજહતી’’તિ. અધિમત્તમ્પિ ઉણ્હં સહતિ, સહન્તો ચ ન નગ્ગસમણાદયો વિય સહતિ, અથ ખો કમ્મટ્ઠાનાવિજહનેનાતિ આહ ‘‘સ્વેવ થેરો વિયા’’તિ. બહિચઙ્કમેતિ લેણતો બહિ ચઙ્કમે. ઉણ્હભયેનેવાતિ નરકગ્ગિઉણ્હભયેનેવ. તેનાહ ‘‘અવીચિમહાનિરયં પચ્ચવેક્ખિત્વા’’તિ, તમ્પિ ‘‘મયા અનેકક્ખત્તું અનુભૂતં, ઇદં પન તતો મુદુતર’’ન્તિ એવં પચ્ચવેક્ખિત્વા. એત્થાતિ એતસ્મિં ઠાને. અગ્ગિસન્તાપોવ વેદિતબ્બો સૂરિયસન્તાપસ્સ પરતો વુચ્ચમાનત્તા.

પરિસુદ્ધસીલોહમસ્મીતિ સબ્બથાપિ ‘‘વિસુદ્ધસીલોહમસ્મી’’તિ મરણં અગ્ગહેત્વા અવિપ્પટિસારમૂલિકં પીતિં ઉપ્પાદેસિ. સહ પીતુપ્પાદાતિ ફરણપીતિયા ઉપ્પાદેન સહેવ. વિસં નિવત્તિત્વાતિ પીતિવેગેન અજ્ઝોત્થતં દટ્ઠમુખેનેવ ભસ્સિત્વા. તત્થેવાતિ સપ્પેન દટ્ઠટ્ઠાનેયેવ. ચિત્તેકગ્ગતં લભિત્વાતિ ‘‘પીતિમનસ્સ કાયો પસ્સમ્ભતી’’તિઆદિના (દી. નિ. ૧.૪૬૬; ૩.૩૫૯; સં. નિ. ૫.૩૭૬; અ. નિ. ૩.૯૬; ૧૧.૧૨) નયેન સમાધાનં પાપુણિત્વા.

પચ્ચયેસુ સન્તોસો ભાવનાય ચ આરમિતબ્બટ્ઠાનતાય આરામો અસ્સાતિ પચ્ચયસન્તોસભાવનારામો, તસ્સ ભાવો પચ્ચય…પે… રામતા, તાય. મહાથેરોતિ વુડ્ઢતરો થેરો. વચનમેવ તદત્થં ઞાપેતુકામાનં પથોતિ વચનપથો.

અસુખટ્ઠેન વા તિબ્બા. યઞ્હિ ન સુખં, તં અનિટ્ઠં ‘‘તિબ્બ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. એવંસભાવોતિ ‘‘અધિવાસનજાતિયો’’તિ પદસ્સ અત્થમાહ. મુહુત્તેન ખણેવ વાતે હદયં ફાલેતું આરદ્ધેયેવ. અનાગામી હુત્વા પરિનિબ્બાયીતિ અરહત્તં પત્વા પરિનિબ્બાયિ.

એવં સબ્બત્થાતિ ‘‘ઉણ્હેન ફુટ્ઠસ્સ સીતં પત્થયતો’’તિઆદિના સબ્બત્થ ઉણ્હાદિનિમિત્તં કામાસવુપ્પત્તિ વેદિતબ્બા, સીતં વા ઉણ્હં વા અનિટ્ઠન્તિ અધિપ્પાયો. અત્તગ્ગાહે સતિ અત્તનિયગ્ગાહોતિ આહ ‘‘મય્હં સીતં ઉણ્હન્તિ ગાહો દિટ્ઠાસવો’’તિ. સીતાદિકે ઉપગતે સહન્તી ખમન્તી તે અત્તનો ઉપરિ વાસેન્તી વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘આરોપેત્વા વાસેતિયેવા’’તિ. ન નિરસ્સતીતિ ન વિધુનતિ. યો હિ સીતાદિકે ન સહતિ, સો તે નિરસ્સન્તો વિધુનન્તો વિય હોતીતિ.

અધિવાસનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પરિવજ્જનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૨૫. અહં સમણોતિ (અ. નિ. ટી. ૩.૬.૫૮) ‘‘અહં સમણો, કિં મમ જીવિતેન વા મરણેન વા’’તિ એવં અચિન્તેત્વાતિ અધિપ્પાયો. પચ્ચવેક્ખિત્વાતિ ગામપ્પદેસં પયોજનાદિઞ્ચ પચ્ચવેક્ખિત્વા. પટિક્કમતીતિ હત્થિઆદીનં સમીપગમનતો અપક્કમતિ. કણ્ટકા યત્થ તિટ્ઠન્તિ, તં કણ્ટકટ્ઠાનં. અમનુસ્સદુટ્ઠાનીતિ અમનુસ્સસઞ્ચારેન દૂસિતાનિ, સપરિસ્સયાનીતિ અત્થો. સમાનન્તિ સમં, અવિસમન્તિ અત્થો. અકાસિ વા તાદિસં અનાચારં.

સીલસંવરસઙ્ખાતેનાતિ ‘‘કથં પરિવજ્જનં સીલ’’ન્તિ યદેત્થ વત્તબ્બં, તં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. અપિચ ‘‘ચણ્ડં હત્થિં પરિવજ્જેતી’’તિ વચનતો હત્થિઆદિપરિવજ્જનમ્પિ ભગવતો વચનાનુટ્ઠાનન્તિ કત્વા આચારસીલમેવાતિ વેદિતબ્બં.

પરિવજ્જનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિનોદનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૨૬. ઇતિપીતિ ઇમિના કારણેન, અયોનિસોમનસિકારસમુટ્ઠિતત્તાપિ લોભાદિસહગતત્તાપિ કુસલપટિપક્ખતોપીતિઆદીહિ કારણેહિ અયં વિતક્કો અકુસલોતિ અત્થો. ઇમિના નયેન સાવજ્જોતિઆદીસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. એત્થ ચ અકુસલોતિઆદિના દિટ્ઠધમ્મિકં કામવિતક્કસ્સ આદીનવં દસ્સેતિ, દુક્ખવિપાકોતિ ઇમિના સમ્પરાયિકં. અત્તબ્યાબાધાય સંવત્તતીતિઆદીસુપિ ઇમિનાવ નયેન આદીનવવિભાવના વેદિતબ્બા. ઉપ્પન્નસ્સ કામવિતક્કસ્સ અનધિવાસનં નામ પુન તાદિસસ્સ અનુપ્પાદનં, તં પનસ્સ પહાનં વિનોદનં બ્યન્તિકરણં અનભાવગમનન્તિ ચ વત્તું વટ્ટતીતિ પાળિયં ‘‘ઉપ્પન્નં કામવિતક્કં નાધિવાસેતી’’તિ વત્વા ‘‘પજહતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ તમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અનધિવાસેન્તો કિં કરોતીતિ પજહતી’’તિઆદિમાહ. પહાનઞ્ચેત્થ વિક્ખમ્ભનમેવ, ન સમુચ્છેદોતિ દસ્સેતું ‘‘વિનોદેતી’’તિઆદિ વુત્તન્તિ વિક્ખમ્ભનવસેનેવ અત્થો દસ્સિતો.

કામવિતક્કોતિ સમ્પયોગતો આરમ્મણતો ચ કામસહગતો વિતક્કો. તેનાહ ‘‘કામપટિસંયુત્તો તક્કો’’તિઆદિ. કામપટિસંયુત્તોતિ હિ કામરાગસઙ્ખાતેન કામેન સમ્પયુત્તો વત્થુકામસઙ્ખાતેન પટિબદ્ધો ચ. ઉપ્પન્નુપ્પન્નેતિ તેસં પાપવિતક્કાનં ઉપ્પાદાવત્થાગહણં વા કતં સિયા અનવસેસગ્ગહણં વા. તેસુ પઠમં સન્ધાયાહ ‘‘ઉપન્નમત્તે’’તિ, સમ્પતિજાતેતિ અત્થો. અનવસેસગ્ગહણં બ્યાપનિચ્છાય હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘સતક્ખત્તુમ્પિ ઉપ્પન્ને’’તિ વુત્તં. ઞાતિવિતક્કોતિ ‘‘અમ્હાકં ઞાતયો સુખજીવિનો સમ્પત્તિયુત્તા’’તિઆદિના ગેહસ્સિતપેમવસેન ઞાતકે આરબ્ભ ઉપ્પન્નવિતક્કો. જનપદવિતક્કોતિ ‘‘અમ્હાકં જનપદો સુભિક્ખો સમ્પન્નસસ્સો રમણીયો’’તિઆદિના ગેહસ્સિતપેમવસેનેવ જનપદં આરબ્ભ ઉપ્પન્નવિતક્કો. ઉક્કુટિકપ્પધાનાદીહિ દુક્ખે નિજ્જિણ્ણે સમ્પરાયે અત્તા સુખી હોતિ અમરોતિ દુક્કરકારિકાય પટિસંયુત્તો અમરત્થાય વિતક્કો, તં વા આરબ્ભ અમરાવિક્ખેપદિટ્ઠિસહગતો અમરો ચ સો વિતક્કો ચાતિ અમરવિતક્કો. પરાનુદ્દયતાપટિસંયુત્તોતિ પરેસુ ઉપટ્ઠાકાદીસુ સહનન્દિકાદિવસેન પવત્તો અનુદ્દયતાપતિરૂપકો ગેહસ્સિતપેમેન પટિસંયુત્તો વિતક્કો. લાભસક્કારસિલોકપટિસંયુત્તોતિ ચીવરાદિલાભેન ચેવ સક્કારેન ચ કિત્તિસદ્દેન ચ આરમ્મણકરણવસેન પટિસંયુત્તો. અનવઞ્ઞત્તિપટિસંયુત્તોતિ ‘‘અહો વત મં પરે ન અવજાનેય્યું, ન હેટ્ઠા કત્વા મઞ્ઞેય્યું, પાસાણચ્છત્તં વિય ગરું કરેય્યુ’’ન્તિ ઉપ્પન્નવિતક્કો.

કામવિતક્કો કામસઙ્કપ્પનસભાવત્તા કામસઙ્કપ્પપવત્તિયા સાતિસયત્તા ચ કામનાકારોતિ આહ ‘‘કામવિતક્કો પનેત્થ કામાસવો’’તિ. તબ્બિસેસોતિ કામાસવવિસેસો, રાગસહવુત્તીતિ અધિપ્પાયો. કામવિતક્કાદિકે વિનોદેતિ અત્તનો સન્તાનતો નીહરતિ એતેનાતિ વિનોદનં, વીરિયન્તિ આહ ‘‘વીરિયસંવરસઙ્ખાતેન વિનોદનેના’’તિ.

વિનોદનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભાવનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના

૨૭. ‘‘સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા ભાવિતા બહુલીકતા વિજ્જાવિમુત્તિયો પરિપૂરેન્તી’’તિ (સં. નિ. ૫.૧૮૭) વચનતો વિજ્જાવિમુત્તીનં અનધિગમો તતો ચ સકલવટ્ટદુક્ખાનતિવત્તિ અભાવનાય આદીનવો, વુત્તવિપરિયાયેન ભગવતો ઓરસપુત્તભાવાદિવસેન ચ ભાવનાય આનિસંસો વેદિતબ્બો. ઉપરિમગ્ગત્તયસમયસમ્ભૂતાતિ દુતિયાદિમગ્ગક્ખણે જાતા, ભાવનાધિકારતો દુતિયમગ્ગાદિપરિયાપન્નાતિ અત્થો. નનુ ચ તે લોકુત્તરા એવ, કસ્મા વિસેસનં કતન્તિ? નયિદં વિસેસનં, વિસેસિતબ્બં પનેતં, લોકુત્તરબોજ્ઝઙ્ગા એવ અધિપ્પેતા, તે ચ ખો ઉપરિમગ્ગત્તયસમયસમ્ભૂતાતિ. બોજ્ઝઙ્ગેસુ અસમ્મોહત્થન્તિ વિપસ્સનાઝાનમગ્ગફલબોજ્ઝઙ્ગેસુ સમ્મોહાભાવત્થં. મિસ્સકનયેન હિ બોજ્ઝઙ્ગેસુ વુચ્ચમાનેસુ તદઙ્ગાદિવિવેકદસ્સનવસેન વિપસ્સનાબોજ્ઝઙ્ગાદયો વિભજિત્વા વુચ્ચન્તિ, ન નિબ્બત્તિતલોકુત્તરબોજ્ઝઙ્ગા એવાતિ બોજ્ઝઙ્ગેસુ સમ્મોહો ન હોતિ બોજ્ઝઙ્ગભાવનાપટિપત્તિયા ચ સમ્મદેવ પકાસિતત્તા. ઇધ પનાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે, ઇમસ્મિં વા અધિકારે. લોકુત્તરનયો એવ ગહેતબ્બો ભાવનામગ્ગસ્સ અધિકતત્તા.

આદિપદાનન્તિ (અ. નિ. ટી. ૧.૧.૪૧૮) ‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગ’’ન્તિ એવમાદીનં તસ્મિં તસ્મિં વાક્યે આદિભૂતાનં પદાનં. અત્થતોતિ વિસેસવસેન સામઞ્ઞવસેન ચ પદત્થતો. લક્ખણાદીહીતિ લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનતો. કમતોતિ અનુપુબ્બિતો. અનૂનાધિકતોતિ તાવત્તકતો. વિભાવિનાતિ વિઞ્ઞુના.

સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગેતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગપદે. સરણટ્ઠેનાતિ અનુસ્સરણટ્ઠેન. ચિરકતાદિભેદં આરમ્મણં ઉપગન્ત્વા ઠાનં, અનિસ્સજ્જનં વા ઉપટ્ઠાનં. ઉદકે અલાબુ વિય પિલવિત્વા ગન્તું અદત્વા પાસાણસ્સ વિય નિચ્ચલસ્સ આરમ્મણસ્સ ઠપનં સારણં અસમ્મુટ્ઠતાકરણં અપિલાપનં. વુત્તમ્પિ હેતં મિલિન્દપઞ્હે. ભણ્ડાગારિકોતિ ભણ્ડગોપકો. અપિલાપે કરોતિ અપિલાપેતિ. થેરેનાતિ નાગસેનત્થેરેન. સમ્મોસપચ્ચનીકં કિચ્ચં અસમ્મોસો, ન સમ્મોસાભાવમત્તં. ગોચરાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાનાતિ કાયાદિઆરમ્મણાભિમુખભાવપચ્ચુપટ્ઠાના.

બોધિયા ધમ્મસામગ્ગિયા, અઙ્ગો અવયવો, બોધિસ્સ વા અરિયસાવકસ્સ અઙ્ગો કારણં. પતિટ્ઠાનાયૂહના ઓઘતરણસુત્તવણ્ણનાયં (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૧) –

‘‘કિલેસવસેન પતિટ્ઠાનં, અભિસઙ્ખારવસેન આયૂહના. તણ્હાદિટ્ઠીહિ પતિટ્ઠાનં, અવસેસકિલેસાભિસઙ્ખારેહિ આયૂહના. તણ્હાવસેન પતિટ્ઠાનં, દિટ્ઠિવસેન આયૂહના. સસ્સતદિટ્ઠિયા પતિટ્ઠાનં, ઉચ્છેદદિટ્ઠિયા આયૂહના. લીનવસેન પતિટ્ઠાનં, ઉદ્ધચ્ચવસેન આયૂહના. કામસુખાનુયોગવસેન પતિટ્ઠાનં, અત્તકિલમથાનુયોગવસેન આયૂહના. સબ્બાકુસલાભિસઙ્ખારવસેન પતિટ્ઠાનં, સબ્બલોકિયકુસલાભિસઙ્ખારવસેન આયૂહના’’તિ –

વુત્તેસુ પકારેસુ ઇધ અવુત્તાનં વસેન વેદિતબ્બા. યા હિ અયં બોધીતિ વુચ્ચતીતિ યોજેતબ્બં. ‘‘બુજ્ઝતી’’તિ પદસ્સ પટિબુજ્ઝતીતિ અત્થોતિ આહ ‘‘કિલેસસન્તાનનિદ્દાય ઉટ્ઠહતી’’તિ. તં પન પટિબુજ્ઝનં અત્થતો ચતુન્નં સચ્ચાનં પટિવેધો, નિબ્બાનસ્સેવ વા સચ્છિકિરિયાતિ આહ ‘‘ચત્તારી’’તિઆદિ. ઝાનઙ્ગમગ્ગઙ્ગાદયો વિયાતિ યથા અઙ્ગાનિ એવ ઝાનમગ્ગા, ન અઙ્ગવિનિમુત્તા, એવમિધાપીતિ અત્થો. સેનઙ્ગરથઙ્ગાદયો વિયાતિ એતેન પુગ્ગલપઞ્ઞત્તિયા અવિજ્જમાનપઞ્ઞત્તિભાવં દસ્સેતિ.

બોધાય સંવત્તન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ ઇદં કારણત્થો અઙ્ગ-સદ્દોતિ કત્વા વુત્તં. બુજ્ઝન્તીતિ બોધિયો, બોધિયો એવ અઙ્ગાતિ બોજ્ઝઙ્ગાતિ વુત્તં ‘‘બુજ્ઝન્તીતિ બોજ્ઝઙ્ગા’’તિ. અનુબુજ્ઝન્તીતિ વિપસ્સનાદીનં કારણાનં બુજ્ઝિતબ્બાનઞ્ચ સચ્ચાનં અનુરૂપં બુજ્ઝન્તિ. પટિબુજ્ઝન્તીતિ કિલેસનિદ્દાય ઉટ્ઠહનતો પચ્ચક્ખભાવેન વા પટિમુખં બુજ્ઝન્તિ. સમ્બુજ્ઝન્તીતિ અવિપરીતભાવેન સમ્મા ચ બુજ્ઝન્તિ. એવં ઉપસગ્ગાનં અત્થવિસેસદીપનતા દટ્ઠબ્બા. બોધિ-સદ્દો હિ સબ્બવિસેસયુત્તં બુજ્ઝનં સામઞ્ઞેન ગહેત્વા ઠિતો.

વિચિનાતીતિ ‘‘તયિદં દુક્ખ’’ન્તિઆદિના વીમંસતિ. ઓભાસનં ધમ્માનં યથાભૂતસભાવપટિચ્છાદકસ્સ સમ્મોહસ્સ વિદ્ધંસનં યથા આલોકો અન્ધકારસ્સ. યસ્મિં ધમ્મે સતિ વીરો નામ હોતિ, સો ધમ્મો વીરભાવો. ઈરયિતબ્બતોતિ પવત્તેતબ્બતો. કોસજ્જપક્ખતો પતિતું અપ્પદાનવસેન સમ્પયુત્તાનં પગ્ગણ્હનં પગ્ગહો. ઉપત્થમ્ભનં અનુબલપ્પદાનં. ઓસીદનં લયાપત્તિ, તપ્પટિપક્ખતો અનોસીદનં દટ્ઠબ્બં. પીણયતીતિ તપ્પેતિ વડ્ઢેતિ વા. ફરણં પણીતરૂપેહિ કાયસ્સ બ્યાપનં. તુટ્ઠિ નામ પીતિ. ઉદગ્ગભાવો ઓદગ્યં, કાયચિત્તાનં ઉક્ખિપનન્તિ અત્થો. કાયચિત્તદરથપસ્સમ્ભનતોતિ કાયદરથસ્સ ચિત્તદરથસ્સ ચ પસ્સમ્ભનતો વૂપસમનતો. કાયોતિ ચેત્થ વેદનાદયો તયો ખન્ધા. દરથો સારમ્ભો, દુક્ખદોમનસ્સપચ્ચયાનં ઉદ્ધચ્ચાદિકિલેસાનં, તપ્પધાનાનં વા ચતુન્નં ખન્ધાનં અધિવચનં. ઉદ્ધચ્ચાદિકિલેસપટિપક્ખભાવો દટ્ઠબ્બો, એવઞ્ચેત્થ પસ્સદ્ધિયા અપરિપ્ફન્દનસીતિભાવો દટ્ઠબ્બો અસારદ્ધભાવતો. તેનાહ ભગવા ‘‘પસ્સદ્ધો કાયો અસારદ્ધો’’તિ (મ. નિ. ૧.૫૨).

સમાધાનતોતિ સમ્મા ચિત્તસ્સ આધાનતો ઠપનતો. અવિક્ખેપો સમ્પયુત્તાનં અવિક્ખિત્તતા, યેન સસમ્પયુત્તા ધમ્મા અવિક્ખિત્તા હોન્તિ, સો ધમ્મો અવિક્ખેપોતિ. અવિસારો અત્તનો એવ અવિસરણસભાવો. સમ્પિણ્ડનં સમ્પયુત્તાનં અવિપ્પકિણ્ણભાવાપાદનં ન્હાનીયચુણ્ણાનં ઉદકં વિય. ચિત્તટ્ઠિતિપચ્ચુપટ્ઠાનોતિ ‘‘ચિત્તસ્સ ઠિતી’’તિ (ધ. સ. ૧૧) વચનતો ચિત્તસ્સ પબન્ધઠિતિપચ્ચુપટ્ઠાનો. અજ્ઝુપેક્ખનતોતિ ઉદાસીનભાવતો. સાતિ બોજ્ઝઙ્ગઉપેક્ખા. સમપ્પવત્તે ધમ્મે પટિસઞ્ચિક્ખતિ ઉપપત્તિતો ઇક્ખતિ તદાકારા હુત્વા પવત્તતીતિ પટિસઙ્ખાનલક્ખણા, એવઞ્ચ કત્વા ‘‘પટિસઙ્ખા સન્તિટ્ઠના ગહણે મજ્ઝત્તતા’’તિ ઉપેક્ખાકિચ્ચાધિમત્તતાય સઙ્ખારુપેક્ખા વુત્તા. સમ્પયુત્તધમ્માનં યથાસકકિચ્ચકરણવસેન સમં પવત્તનપચ્ચયતા સમવાહિતા. અલીનાનુદ્ધતપ્પવત્તિપચ્ચયતા ઊનાધિકતાનિવારણં. સમ્પયુત્તાનં અસમપ્પવત્તિહેતુકપક્ખપાતં ઉપચ્છિન્દન્તી વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘પક્ખપાતુપચ્છેદરસા’’તિ. અજ્ઝુપેક્ખનમેવ મજ્ઝત્તભાવો.

સબ્બસ્મિં લીનપક્ખે ઉદ્ધચ્ચપક્ખે ચ અત્થિકા પત્થનીયા ઇચ્છિતબ્બાતિ સબ્બત્થિકા, તં સબ્બત્થિકં. સમાનક્ખણપવત્તીસુ સત્તસુપિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગેસુ વાચાય કમપ્પવત્તિતો પટિપાટિયા વત્તબ્બેસુ યં કિઞ્ચિ પઠમં અવત્વા સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સેવ પઠમં વચનસ્સ કારણં સબ્બેસં ઉપકારકત્તન્તિ વુત્તં ‘‘સબ્બેસ’’ન્તિઆદિ. સબ્બેસન્તિ ચ લીનુદ્ધચ્ચપક્ખિકાનં, અઞ્ઞથા સબ્બેપિ સબ્બેસં પચ્ચયાતિ.

‘‘કસ્મા સત્તેવ બોજ્ઝઙ્ગા વુત્તા’’તિ ચોદકો સદ્ધાલોભાદીનમ્પિ બોજ્ઝઙ્ગભાવં આસઙ્કતિ, ઇતરો સતિઆદીનંયેવ ભાવનાય ઉપકારતં દસ્સેન્તો ‘‘લીનુદ્ધચ્ચપટિપક્ખતો સબ્બત્થિકતો ચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ લીનસ્સાતિ અતિસિથિલવીરિયતાદીહિ ભાવનાવીથિં અનોતરિત્વા સંકુટિતસ્સ ચિત્તસ્સ. તદા હિ પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગા ન ભાવેતબ્બા. તઞ્હિ એતેહિ અલ્લતિણાદીહિ વિય પરિત્તો અગ્ગિ દુસ્સમુટ્ઠાપિયં હોતીતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો પરિત્તં અગ્ગિં ઉજ્જાલેતુકામો અસ્સ, સો તત્થ અલ્લાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્યા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪). ધમ્મવિચયવીરિયપીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગા પન ભાવેતબ્બા, સુક્ખતિણાદીહિ વિય પરિત્તો અગ્ગિ લીનં ચિત્તં એતેહિ સુસમુટ્ઠાપિયં હોતીતિ. તેન વુત્તં ‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો’’તિઆદિ. તત્થ યથાસકં આહારવસેન ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં ભાવના વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, કુસલાકુસલા ધમ્મા…પે… પીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભિય્યોભાવાય…પે… સંવત્તતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨). તત્થ સભાવસામઞ્ઞલક્ખણપટિવેધવસેન પવત્તમનસિકારો…પે… ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો ભાવેતિ નામ.

ઉદ્ધચ્ચસ્સાતિ ચિત્તસ્સ અચ્ચારદ્ધવીરિયતાદીહિ સીતિભાવપતિટ્ઠિતભાવં અનોતિણ્ણતાય, તદા ધમ્મવિચયવીરિયપીતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગા ન ભાવેતબ્બા. તઞ્હિ એતેહિ સુક્ખતિણાદીહિ વિય અગ્ગિક્ખન્ધો દુવૂપસમયં હોતિ. તેનાહ ભગવા ‘‘સેય્યથાપિ, ભિક્ખવે, પુરિસો મહન્તં અગ્ગિક્ખન્ધં નિબ્બાપેતુકામો અસ્સ, સો તત્થ સુક્ખાનિ ચેવ તિણાનિ પક્ખિપેય્યા’’તિઆદિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪). પસ્સદ્ધિસમાધિઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગા પન ભાવેતબ્બા, અલ્લતિણાદીહિ વિય અગ્ગિક્ખન્ધો ઉદ્ધતં ચિત્તં એતેહિ સુવૂપસમયં હોતિ. તેન વુત્તં ‘‘યસ્મિઞ્ચ ખો’’તિઆદિ. એત્થાપિ યથાસકં આહારવસેન પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીનં ભાવના વેદિતબ્બા. વુત્તઞ્હેતં ‘‘અત્થિ, ભિક્ખવે, કાયપસ્સદ્ધિ ચિત્તપસ્સદ્ધિ…પે… ઉપેક્ખાસમ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ ભિય્યોભાવાય સંવત્તતી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૨). તત્થ યથાસ્સ પસ્સદ્ધિઆદયો ઉપ્પન્નપુબ્બા, તં આકારં સલ્લક્ખેત્વા તેસં ઉપ્પાદનવસેન તથા મનસિકરોન્તોવ પસ્સદ્ધિસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદયો ભાવેતિ નામ. સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો પન સબ્બત્થ બહૂપકારો. સો હિ ચિત્તં લીનપક્ખિકાનં પસ્સદ્ધિઆદીનં વસેન લયાપત્તિતો, ઉદ્ધચ્ચપક્ખિકાનઞ્ચ ધમ્મવિચયાદીનં વસેન ઉદ્ધચ્ચપાતતો રક્ખતિ, તસ્મા સો લોણધૂપનં વિય સબ્બબ્યઞ્જનેસુ સબ્બકમ્મિકઅમચ્ચો વિય ચ રાજકિચ્ચેસુ સબ્બત્થ ઇચ્છિતબ્બો. તેનાહ ‘‘સતિઞ્ચ ખ્વાહં, ભિક્ખવે, સબ્બત્થિકં વદામી’’તિ (સં. નિ. ૫.૨૩૪).

ઞત્વા ઞાતબ્બાતિ (સં. નિ. ટી. ૧.૧.૧૨૯) સમ્બન્ધો. વડ્ઢિ નામ વેપુલ્લં ભિય્યોભાવો પુનપ્પુનં ઉપ્પાદો એવાતિ આહ ‘‘પુનપ્પુનં જનેતી’’તિ. અભિવુદ્ધિં પાપેન્તો નિબ્બત્તેતિ. વિવિત્તતાતિ વિવિત્તભાવો. યો હિ વિવેચનીયતો વિવિચ્ચતિ, યં વિવિચ્ચિત્વા ઠિતં, તદુભયં ઇધ વિવિત્તભાવસામઞ્ઞેન ‘‘વિવિત્તતા’’તિ વુત્તં. તેસુ પુરિમો વિવેચનીયતો વિવિચ્ચમાનતાય વિવેકસઙ્ખાતાય વિવિચ્ચનકિરિયાય સમઙ્ગી ધમ્મસમૂહો તાય એવ વિવિચ્ચનકિરિયાય વસેન વિવેકોતિ ગહિતો. ઇતરો સબ્બસો તતો તતો વિવિત્તસભાવતાય. તત્થ યસ્મિં ધમ્મપુઞ્જે સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગો વિવિચ્ચનકિરિયાય પવત્તતિ, તં યથાવુત્તાય વિવિચ્ચમાનતાય વિવેકસઙ્ખાતં નિસ્સાયેવ પવત્તતિ, ઇતરં પન તન્નિન્નતાતદારમ્મણતાહીતિ વુત્તં ‘‘વિવેકે નિસ્સિત’’ન્તિ. યથા વા વિવેકવસેન પવત્તં ઝાનં ‘‘વિવેકજ’’ન્તિ વુત્તં, એવં વિવેકવસેન પવત્તો બોજ્ઝઙ્ગો ‘‘વિવેકનિસ્સિતો’’તિ દટ્ઠબ્બો. નિસ્સયટ્ઠો ચ વિપસ્સનામગ્ગાનં વસેન મગ્ગફલાનં વેદિતબ્બો. અસતિપિ પુબ્બાપરભાવે ‘‘પટિચ્ચસમુપ્પાદા’’તિ એત્થ પચ્ચયાનં સમુપ્પાદનં વિય અભિન્નધમ્માધારા નિસ્સયનભાવના સમ્ભવન્તીતિ. અયમેવાતિ વિવેકો એવ. વિવેકો હિ પહાનવિનયવિરાગનિરોધા ચ સમાનત્થા.

તદઙ્ગસમુચ્છેદનિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતતં વત્વા પટિપસ્સદ્ધિવિવેકનિસ્સિતતાય અવચનં ‘‘સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં ભાવેતી’’તિઆદિના ભાવેતબ્બાનં બોજ્ઝઙ્ગાનં ઇધ વુત્તત્તા. ભાવિતબ્બોજ્ઝઙ્ગસ્સ હિ યે સચ્છિકાતબ્બા ફલબોજ્ઝઙ્ગા, તેસં કિચ્ચં પટિપસ્સદ્ધિવિવેકો. અજ્ઝાસયતોતિ ‘‘નિબ્બાનં સચ્છિકરિસ્સામી’’તિ મહન્તઅજ્ઝાસયતો. યદિપિ વિપસ્સનાક્ખણે સઙ્ખારારમ્મણં ચિત્તં, સઙ્ખારેસુ પન આદીનવં સુટ્ઠુ દિસ્વા તપ્પટિપક્ખે નિબ્બાને અધિમુત્તતાય અજ્ઝાસયતો નિસ્સરણવિવેકનિસ્સિતતા દાહાભિભૂતસ્સ પુગ્ગલસ્સ સીતનિન્નચિતત્તા વિય. ન પટિસિદ્ધા વિપસ્સનાપાદકેસુ કસિણારમ્મણાદિઝાનેસુ સતિઆદીનં નિબ્બેધભાગિયત્તા. અનુદ્ધરન્તા પન વિપસ્સના વિય બોધિયા મગ્ગસ્સ આસન્નકારણં ઝાનં ન હોતિ, નાપિ તથા એકન્તિકં કારણં, ન ચ વિપસ્સનાકિચ્ચસ્સ વિય ઝાનકિચ્ચસ્સ નિટ્ઠાનં મગ્ગોતિ કત્વા ન ઉદ્ધરન્તિ. એત્થ ચ કસિણગ્ગહણેન તદાયત્તાનિ આરુપ્પાનિપિ ગહિતાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ. તાનિપિ હિ વિપસ્સનાપાદકાનિ નિબ્બેધભાગિયાનિ ચ હોન્તીતિ વત્તું વટ્ટતિ તન્નિન્નભાવસબ્ભાવતો. યદગ્ગેન હિ નિબ્બાનનિન્નતા, તદગ્ગેન ફલનિન્નતાપિ સિયા. ‘‘કુદાસ્સુ નામાહં તદાયતનં ઉપસમ્પજ્જ વિહરેય્ય’’ન્તિ (મ. નિ. ૧.૪૬૫) આદિવચનમ્પેતસ્સ અત્થસ્સ સાધકં.

વોસ્સગ્ગ-સદ્દો પરિચ્ચાગત્થો પક્ખન્દનત્થો ચાતિ વોસ્સગ્ગસ્સ દુવિધતા વુત્તા. વોસ્સજ્જનઞ્હિ પહાનં, વિસ્સટ્ઠભાવેન નિરાસઙ્કપવતિ ચ, તસ્મા વિપસ્સનાક્ખણે તદઙ્ગવસેન, મગ્ગક્ખણે સમુચ્છેદવસેન પટિપક્ખસ્સ પહાનં વોસ્સગ્ગો, તથા વિપસ્સનાક્ખણે તન્નિન્નભાવેન, મગ્ગક્ખણે આરમ્મણકરણેન વિસ્સટ્ઠસભાવતો વોસ્સગ્ગોતિ વેદિતબ્બં. યથાવુત્તેન પકારેનાતિ તદઙ્ગસમુચ્છેદપકારેન તન્નિન્નતદારમ્મણકરણપકારેન ચ. પુબ્બે વોસ્સગ્ગ-પદસ્સેવ અત્થસ્સ વુત્તત્તા આહ ‘‘સકલેન વચનેના’’તિ. પરિણમન્તં વિપસ્સનાક્ખણે, પરિણતં મગ્ગક્ખણે. પરિણામો નામ પરિપાકોતિ આહ ‘‘પરિપચ્ચન્તં પરિપક્કઞ્ચા’’તિ. પરિપાકો ચ આસેવનલાભેન આહિતસામત્થિયસ્સ કિલેસસ્સ પરિચ્ચજિતું નિબ્બાનઞ્ચ પક્ખન્દિતું તિક્ખવિસદસભાવો. તેનાહ ‘‘અયઞ્હી’’તિઆદિ. એસ નયોતિ ય્વાયં ‘‘તદઙ્ગવિવેકનિસ્સિત’’ન્તિઆદિના સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગે વુત્તો, સેસેસુ ધમ્મવિચયસમ્બોજ્ઝઙ્ગાદીસુપિ એસ નયોતિ એવં તત્થ નેતબ્બન્તિ અત્થો.

એવં આદિકમ્મિકાનં બોજ્ઝઙ્ગેસુ અસમ્મોહત્થં મિસ્સકનયં વત્વા ઇદાનિ નિબ્બત્તિતલોકુત્તરબોજ્ઝઙ્ગવસેન અત્થં વિભાવેતું ‘‘ઇધ પના’’તિઆદિ વુત્તં. ઇધ પનાતિ ઇમસ્મિં સબ્બાસવસુત્તન્તે. મગ્ગો એવ વોસ્સગ્ગવિપરિણામી ભાવનામગ્ગસ્સ ઇધ અધિપ્પેતત્તા. તઞ્ચ ખોતિ સતિસમ્બોજ્ઝઙ્ગં. સમુચ્છેદતોતિ સમુચ્છિન્દનતો.

દિટ્ઠાસવસ્સ પઠમમગ્ગવજ્ઝત્તા ‘‘તયો આસવા’’તિ વુત્તં. તેપિ અનપાયગમનીયા એવ વેદિતબ્બા અપાયગમનીયાનં દસ્સનેનેવ પહીનત્તા. સતિપિ સમ્બોજ્ઝઙ્ગાનં યેભુય્યેન મગ્ગભાવે તત્થ તત્થ સમ્બોજ્ઝઙ્ગસભાવાનં મગ્ગધમ્માનં વસેન વુત્તમગ્ગત્તયસમ્પયુત્તા બોજ્ઝઙ્ગાતિ પચ્ચેકબોજ્ઝઙ્ગે ‘‘બોજ્ઝઙ્ગભાવનાયા’’તિ ઇમિના ગણ્હન્તો ‘‘મગ્ગત્તયસમ્પયુત્તાયા’’તિ આહ.

ભાવનાપહાતબ્બઆસવવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨૮. થોમેન્તોતિ આસવપ્પહાનસ્સ સુદુક્કરત્તા તાય એવ દુક્કરકિરિયાય તં અભિત્થવન્તો. અસ્સાતિ પહીનાસવભિક્ખુનો. આનિસંસન્તિ તણ્હાચ્છેદાદિદુક્ખક્ખયપરિયોસાનં ઉદ્રયં. એતેહિ પહાનાદિસંકિત્તનેહિ. ઉસ્સુક્કં જનેન્તોતિ એવં ધમ્મસ્સામિનાપિ અભિત્થવનીયં મહાનિસંસઞ્ચ આસવપ્પહાનન્તિ તત્થ આદરસહિતં ઉસ્સાહં ઉપ્પાદેન્તો. દસ્સનેનેવ પહીનાતિ દસ્સનેન પહીના એવ. તેન વુત્તં ‘‘ન અપ્પહીનેસુયેવ પહીનસઞ્ઞી’’તિ.

સબ્બ-સદ્દેન આસવાનં, આસવસંવરાનઞ્ચ સમ્બન્ધવસેન દુતિયપઠમવિકપ્પાનં ભેદો દટ્ઠબ્બો. દસ્સનાભિસમયાતિ પરિઞ્ઞાભિસમયા પરિઞ્ઞાકિચ્ચસિદ્ધિયા. તેનાહ ‘‘કિચ્ચવસેના’’તિ, અસમ્મોહપટિવેધેનાતિ અત્થો. સમુસ્સયો કાયો, અત્તભાવો વા.

અનવજ્જપીતિસોમનસ્સસહિતં ચિત્તં ‘‘અત્તનો’’તિ વત્તબ્બતં અરહતિ અત્થાવહત્તા, ન તબ્બિપરીતં અનત્થાવહત્તાતિ પીતિસમ્પયુત્તચિત્તતં સન્ધાયાહ ‘‘અત્તમનાતિ સકમના’’તિ. તેનાહ ‘‘તુટ્ઠમના’’તિ. અત્તમનાતિ વા પીતિસોમનસ્સેહિ ગહિતમના. યસ્મા પન તેહિ ગહિતતા સમ્પયુત્તતાવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘પીતિસોમનસ્સેહિ વા સમ્પયુત્તમના’’તિ. યદેત્થ અત્થતો ન વિભત્તં, તં વુત્તનયત્તા સુવિઞ્ઞેય્યત્તા ચાતિ વેદિતબ્બં.

સબ્બાસવસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.