૯. સમ્માદિટ્ઠિસુત્તવણ્ણના

૮૯. કથેતુકમ્યતાપુચ્છા એવાતિ અવધારણેન ઇતરા ચતસ્સો પુચ્છા નિવત્તેતિ ઇતરાસં અસમ્ભવતો, તત્થ યથાપુચ્છિતસ્સ અત્થસ્સ વિસ્સજ્જનતો ચ ‘‘અયં સમ્માદિટ્ઠી’’તિ યાથાવતો અજાનન્તાપિ પુથુજ્જના બાહિરકતાપસાદયો અત્તનો સમાનસીલે ઠિતં સમ્માદિટ્ઠીતિ વદન્તિ. અનુસ્સવાદિવસેનાપીતિ અનુસ્સવાકારપરિવિતક્કદિટ્ઠિનિજ્ઝાનક્ખન્તિવસેનપિ. યથાસમઙ્ગિતાકારસ્સ અત્થસ્સ એવમેતન્તિ નિજ્ઝાનક્ખમાપનતો એકન્તતો યાથાવગ્ગાહો હોતીતિ આહ ‘‘અત્તપચ્ચક્ખેનપી’’તિ, યાથાવતો લક્ખણસ્સ પટિવિદ્ધત્તા અત્તનો પચ્ચક્ખભાવેનાતિ અત્થો. બહુન્નં વચનં ઉપાદાયાતિ ઇમિના સાસને લોકે ચ નિરુળ્હતાય અયં આમેડિતપયોગોતિ સાસનસ્સ નિરુળ્હતાય ચ સમ્પસાદં ઉપાદાયપિ તદુભયિકો આમેડિતપયોગો દટ્ઠબ્બો. અત્થન્તિ વચનત્થં. લક્ખણન્તિ સભાવં. ઉપાદાયાતિ ગહેત્વા. સોભનાયાતિ સુન્દરાય. પસત્થાયાતિ પસંસાય. તેસુ પુરિમેન ધમ્માનં યથાસભાવાવબોધસઙ્ખાતં સમ્માદિટ્ઠિસભાવં દસ્સેતિ. તેન હિ સા સબ્બધમ્મે અભિભવિત્વા સોભતિ. દુતિયેન સમ્પયુત્તધમ્મેસુ પરિણાયિકભાવં. તેન હિ સા સમ્પયુત્તધમ્મે ઞાણમયે વિય તંસમઙ્ગિનઞ્ચ પુગ્ગલં ઞાણપિણ્ડં વિય કરોતિ, તસ્સ ‘‘પણ્ડિતો નિપુણો છેકો વિઞ્ઞૂ વિભાવી’’તિઆદિના દિસાસુ પસંસા પત્થરતિ.

કમ્મસ્સકતાઞાણન્તિ કમ્મં સકો એતસ્સાતિ કમ્મસ્સકો, તસ્સ ભાવો કમ્મસ્સકતા, તત્થ ઞાણં ‘‘ઇદં કમ્મં સત્તાનં સકં, ઇદં નો સક’’ન્તિ એવં જાનનઞાણં. સચ્ચાનુલોમિકઞાણન્તિ અરિયસચ્ચાનં પટિવેધસ્સ અનુલોમતો સચ્ચાનુલોમિકં ઞાણં, વિપસ્સનાઞાણં. નો સચ્ચાનુલોમિકાયાતિ બાહિરકો સચ્ચાનુલોમિકાય સમ્માદિટ્ઠિયા નો સમ્માદિટ્ઠિ સબ્બેન સબ્બં તસ્સ અભાવતો. તત્થ કારણમાહ ‘‘અત્તદિટ્ઠિપરામાસકત્તા’’તિ. કમ્મસ્સ કતાદિટ્ઠિ પન બાહિરકસ્સ અત્તદિટ્ઠિં અનુરુજ્ઝન્તી પવત્તતિ ‘‘અત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તિતો. સાસનિકો દ્વીહિપીતિ સાસનિકો પુથુજ્જનો કમ્મસ્સકતાઞાણાદીહિ દ્વીહિપિ સમ્માદિટ્ઠિ. ઓક્કન્તસમ્મત્તનિયામત્તા ‘‘સેક્ખો નિયતાયા’’તિ વુત્તં. અસેક્ખાય સમ્માદિટ્ઠિયા સમ્માદિટ્ઠીતિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તીસુપિ પુગ્ગલેસુ સેક્ખો ઇધ સમ્માદિટ્ઠીતિ અધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘નિયતાય નિય્યાનિકાયા’’તિઆદિમાહ.

ઇદાનિ યથાવુત્તમત્થં પાળિયા વિભાવેતું ‘‘તેનેવાહા’’તિઆદિ વુત્તં. અન્તદ્વયન્તિ ‘‘સસ્સતં, ઉચ્છેદં, કામસુખં, અત્તકિલમથ’’ન્તિ એતં અન્તદ્વયં. લીનુદ્ધચ્ચપતિટ્ઠાનાયૂહનન્તદ્વયસ્સ અનુપગમનં અત્થસિદ્ધમેવ. ઉજુભાવેનાતિ ઉજુસભાવેન મગ્ગેન, મજ્ઝિમાય પટિપત્તિયાતિ અત્થો. ધમ્મે પસાદગ્ગહણેન સત્થરિ સઙ્ઘે ચ પસાદોપિ ગહિતોયેવ હોતીતિ ‘‘ધમ્મે’’ઇચ્ચેવ વુત્તો તદવિનાભાવતો. યસ્મા એસ નિયતાય સમ્માદિટ્ઠિયા સમન્નાગતો સમ્માદિટ્ઠીતિ અધિપ્પેતો, તઞ્ચ વટ્ટતો નિય્યાનં વિવટ્ટાધિગમેન હોતીતિ આહ ‘‘આગતો ઇમં સદ્ધમ્મ’’ન્તિ. નિબ્બાનઞ્હિ સન્તો સદા વિજ્જમાનો ધમ્મોતિ કત્વા સદ્ધમ્મોતિ ઇમં ફલેહિ અસાધારણેન પરિયાયેન વત્તબ્બતં લભતિ. તયિદમસ્સ આગમં સચ્છિકિરિયાભિસમયો, સો ચ પહાનાભિસમયાદીહિ સહેવ ઇધ ઇજ્ઝતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બદિટ્ઠિગહનાની’’તિઆદિમાહ. તત્થ સબ્બદિટ્ઠિગહનાનિ વિનિબ્બેઠેન્તો સબ્બકિલેસે પજહન્તોતિ પદદ્વયેન પન પહાનાભિસમયમાહ, જાતિસંસારા નિક્ખમન્તોતિ ઇમિના પરિઞ્ઞાભિસમયં. સમતિક્કમત્થો હિ પરિઞ્ઞત્થો. પટિપત્તિં પરિનિટ્ઠપેન્તોતિ ઇમિના ભાવનાભિસમયન્તિ દટ્ઠબ્બં.

કાલપરિચ્છેદવચનન્તિ પરિચ્છિજ્જતીતિ પરિચ્છેદો, કાલો એવ પરિચ્છેદો કાલપરિચ્છેદો, યો સો અકુસલપજાનનાદિના પરિચ્છિન્નો મગ્ગવુટ્ઠાનકાલો મગ્ગક્ખણો, તસ્સ વચનન્તિ અત્થો. તેનાહ ‘‘યસ્મિં કાલે’’તિ. અકુસલઞ્ચાતિ ચ-સદ્દો સમુચ્ચયત્થો. તેન વક્ખમાનં અકુસલમૂલાદિં સમુચ્ચિનોતિ. દસાકુસલકમ્મપથન્તિ કુતોયં વિસેસો, યાવતા અનિદ્ધારિતવિસેસં અકુસલં ગહિતન્તિ? ન સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસે અવટ્ઠાનતો. કિં વા ઇમાય યુત્તિચિન્તાય, યસ્મા પઠમવારેન ઉદ્દેસવસેન દેસિતસ્સ અત્થસ્સ વિત્થારદેસના દુતિયવારો. તેનેવાહ ‘‘કતમં પનાવુસો’’તિઆદિ. યસ્મા લોકુત્તરા સમ્માદિટ્ઠિ ઇધ અધિપ્પેતા, તસ્મા નિરોધારમ્મણાય પજાનનાય મગ્ગપઞ્ઞાય કિચ્ચવસેન સમ્મોહતો ‘‘ઇદં દુક્ખ’’ન્તિ દસઅકુસલકમ્મપથં પટિવિજ્ઝન્તો ‘‘અકુસલં પજાનાતી’’તિ વુચ્ચતીતિ અત્થો. તસ્સાતિ અકુસલકમ્મપથસઙ્ખાતસ્સ દુક્ખસ્સ. તેનેવ પકારેનાતિ ‘‘નિરોધારમ્મણાય પજાનનાય કિચ્ચવસેના’’તિ વુત્તપ્પકારેન.

કુસલન્તિ એત્થાયં વચનત્થો – કુચ્છિતે પાપધમ્મે સલયતિ ચલયતિ કમ્પેતીતિ કુસલં, કુચ્છિતેન વા આકારેન સયન્તીતિ કુસા, પાપકા ધમ્મા. તે કુસે લુનાતિ છિન્દતીતિ કુસલં. કુચ્છિતાનં વા સાનતો તનુકરણતો ઞાણં કુસં નામ, તેન લાતબ્બં ગહેતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ કુસલં. યથા વા કુસો ઉભયભાગગતં હત્થપદેસં લુનાતિ, એવમિદં ઉપ્પન્નાનુપ્પન્નવસેન ઉભયભાગગતં સંકિલેસપક્ખં લુનાતિ છિન્દતિ, તસ્મા કુસો વિય લુનાતીતિ કુસલં. કુચ્છિતાનં વા સાવજ્જધમ્માનં સલનતો સંવરણતો કુસલં. કુસલધમ્મવસેન હિ અકુસલા મનચ્છટ્ઠેસુ દ્વારેસુ અપ્પવત્તિયા સંવુતા હોન્તિ. કુચ્છિતે વા પાપધમ્મે સલયતિ ગમેતિ અપનેતીતિ કુસલં. કુચ્છિતાનં વા પાણાતિપાતાદીનં સાનતો નિસાનતો તેજનતો કુસા, દોસલોભાદયો. સાદીનવવસેન ચેતનાય તિક્ખભાવપ્પત્તિયા પાણાતિપાતાદીનં મહાસાવજ્જતા. તે કુસે લુનાતિ છિન્દતીતિ કુસલં. કુચ્છિતાનં વા સાનતો અન્તકરણતો વિનાસનતો કુસાનિ, પુઞ્ઞકિરિયવસેન પવત્તાનિ સદ્ધાદીનિ ઇન્દ્રિયાનિ. તેહિ લાતબ્બં પવત્તેતબ્બન્તિ કુસલં. ‘‘કુ’’ઇતિ વા ભૂમિ વુચ્ચતિ, અધિટ્ઠાનભાવેન તંસદિસસ્સ અત્તનો નિસ્સયભૂતસ્સ રૂપારૂપપબન્ધસ્સ સમ્પતિ આયતિઞ્ચ અનુદહેન વિનાસનતો કું સસન્તીતિ કુસા, રાગાદયો. તે વિય અત્તનો નિસ્સયસ્સ લવનતો છિન્દનતો કુસલં. પયોગસમ્પાદિતા હિ કુસલધમ્મા અચ્ચન્તમેવ રૂપારૂપધમ્મે અપ્પવત્તિકરણેન સમુચ્છિન્દન્તિ. કુસલસ્સ મૂલન્તિ કુસલમૂલં, સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનેન કુસલસ્સ પતિટ્ઠા નિદાનન્તિ અત્થો. અકુસલમૂલન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો.

અકુસલન્તિ પન ન કુસલં અકુસલં, કુસલધમ્માનં પટિપક્ખવસેન અકુસલન્તિ પદસ્સ અત્થો વેદિતબ્બો. એવઞ્હિ આરોગ્યાનવજ્જસુખવિપાકકોસલ્લસમ્ભૂતટ્ઠેન કુસલં વુચ્ચતીતિ. યથા યં ધમ્મજાતં ન અરોગં ન અવજ્જં ન સુખવિપાકં ન ચ કોસલ્લસમ્ભૂતં, તં અકુસલન્તિ અયમત્થો દસ્સિતો હોતિ. એવં યં ન કુચ્છિતાનં સલનસભાવં, ન કુસેન, કુસેહિ વા પવત્તેતબ્બં, ન ચ કુસો વિય લવનકં, તં અકુસલં નામાતિ અયમ્પિ અત્થો દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બો. વત્થુપજાનનાતિ દુક્ખાદિવત્થુનો પજાનના પટિવેધો. તથા બુજ્ઝનકપુગ્ગલાનં અજ્ઝાસયવસેન દેસના પવત્તાતિ આહ ‘‘અકુસલાદિપજાનનેનાપી’’તિ. તેનેવ ચ સંખિત્તેન દેસના પવત્તા. ભાવનામનસિકારો પન ‘‘સબ્બં ભિક્ખવે અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૪૬; પટિ. મ. ૧.૩) વચનતો અનવસેસતો રૂપારૂપધમ્માનં પરિગ્ગહવસેનેવ પવત્તતિ. તેનાહ ‘‘દેસનાયેવા’’તિઆદિ. તત્થ મનસિકારપટિવેધોતિ પુબ્બભાગે પવત્તવિપસ્સનામનસિકારો અરિયમગ્ગપટિવેધો ચ. કસ્સચિ અકોપનતો વિત્થારવસેનેવ વુત્તં વિપસ્સનં અનુયુઞ્જન્તા મગ્ગં પટિવિજ્ઝન્તાપિ વિત્થારનયેનેવ પટિવિજ્ઝન્તીતિ અત્થો વિસુદ્ધિક્કમસ્સ અભાવતો.

ભિક્ખૂતિ મહાવિહારે ધમ્મસઙ્ગીતિવસેન પઞ્ચનિકાયમણ્ડલે નિસિન્નભિક્ખૂ. થેરોતિ તત્થ સઙ્ઘત્થેરોતિ વદન્તિ. વત્થસુત્તવણ્ણનાયં વુત્તનયેન પન મહાસઙ્ઘરક્ખિતત્થેરસ્સ અન્તેવાસિકભિક્ખૂ સન્ધાય ‘‘આહંસૂ’’તિ વુત્તં. થેરોતિ પન મહાસઙ્ઘરક્ખિતત્થેરો. સો હિ ઇમસ્મિં મજ્ઝિમનિકાયે તં તં વિનિચ્છયં કથેસિ. રાસિતોતિ પિણ્ડતો, એકજ્ઝન્તિ અત્થો.

અકુસલકમ્મપથવણ્ણના

અકોસલ્લપ્પવત્તિયાતિ કોસલ્લપટિપક્ખતો અકોસલ્લં વુચ્ચતિ અઞ્ઞાણં, તતો પવત્તનતો, અકોસલ્લસમ્ભૂતત્તાતિ અત્થો. ઞાણપટિપક્ખો અઞ્ઞાણં મિત્તપટિપક્ખો અમિત્તો વિય કુસલપટિપક્ખો અકુસલં કુસલેન પહાતબ્બત્તા, ન પન કુસલાનં પહાયતત્તા. કુસલમેવ હિ પયોગસમ્પાદિતં અકુસલં પજહતિ. સહ અવજ્જેહિ લોભાદીહિ વત્તતીતિ સાવજ્જં. દુક્ખો અનિટ્ઠો ચતુક્ખન્ધ-સઙ્ખાતો વિપાકો એતસ્સાતિ દુક્ખવિપાકં. તત્થ સાવજ્જવચનેન અકુસલાનં પવત્તિદુક્ખતં દસ્સેતિ, દુક્ખવિપાકવચનેન વિપાકદુક્ખતં. પુરિમઞ્હિ પવત્તિસમ્ભવવસેન અકુસલસ્સ લક્ખણવચનં, પચ્છિમં તાલન્તરે વિપાકુપ્પાદનસમત્થતાવસેન. તથા પુરિમેન અકુસલસ્સ અવિસુદ્ધસભાવતં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન અવિસુદ્ધવિપાકતં. પુરિમેન અકુસલં કુસલસભાવતો નિવત્તેતિ, પચ્છિમેન અબ્યાકતસભાવતો સવિપાકત્તદીપકત્તા પચ્છિમસ્સ. પુરિમેન વા અવજ્જવન્તતાદસ્સનતો કિચ્ચટ્ઠેન રસેન અનત્થજનનરસતં દસ્સેતિ, પચ્છિમેન સમ્પત્તિઅત્થેન અનિટ્ઠવિપાકરસતં. પુરિમેન ચ ઉપટ્ઠાનાકારટ્ઠેન પચ્ચુપટ્ઠાનેન સંકિલેસપચ્ચુપટ્ઠાનતં, પચ્છિમેન ફલટ્ઠેન દુક્ખવિપાકપચ્ચુપટ્ઠાનતં. પુરિમેન ચ અયોનિસોમનસિકારં અકુસલસ્સ પદટ્ઠાનં પકાસેતિ. તતો હિ તં સાવજ્જં જાતં, પચ્છિમેન અકુસલસ્સ અઞ્ઞેસં પદટ્ઠાનભાવં વિભાવેતિ. તઞ્હિ દુક્ખવિપાકસ્સ કારણન્તિ. સંકિલિટ્ઠન્તિ સંકિલેસેહિ સમન્નાગતં, દસહિ કિલેસવત્થૂહિ વિબાધિતં, ઉપતાપિતં વા તેહિ વિદૂસિતં મલીનકતઞ્ચાતિ અત્થો. ઇદઞ્ચસ્સ દુક્ખવિપાકતઞ્ચાતિ અત્થે ઇદઞ્ચ દુક્ખવિપાકતં અપચ્ચક્ખતાય અસદ્દહન્તાનં પચ્ચક્ખતો આદીનવદસ્સનેન સંવેજનત્થં વુત્તં. સાધારણા સબ્બસ્સપિ અકુસલસ્સ.

સરસેનેવ (ધ. સ. મૂલટી. ૧) પતનસભાવસ્સ અન્તરા એવ અતીવ પાતનં અતિપાતો, સણિકં પતિતું અદત્વા સીઘં પાતનન્તિ અત્થો. અતિક્કમ્મવા સત્થાદીહિ અભિભવિત્વા પાતનં અતિપાતો. પયોગવત્થુમહન્તતાદીહિ મહાસાવજ્જતા તેહિ પચ્ચયેહિ ઉપ્પજ્જમાનાય ચેતનાય બલવભાવતો. એકસ્સ હિ પયોગસ્સ સહસા નિપ્ફાદનવસેન સકિચ્ચસાધિકાય બહુક્ખત્તું પવત્તજવનેહિ લદ્ધાસેવનાય ચ સન્નિટ્ઠાપકચેતનાય વસેન પયોગસ્સ મહન્તભાવો. સતિપિ કદાચિ ખુદ્દકે ચેવ મહન્તે ચ પાણે પયોગસ્સ સમભાવે મહન્તં હનન્તસ્સ ચેતના તિબ્બાકારા ઉપ્પજ્જતીતિ વત્થુસ્સ મહન્તભાવો. ઇતિ ઉભયમ્પેતં ચેતનાય બલવભાવેનેવ હોતીતિ. યથાવુત્તપચ્ચયપરિયાયેપિ તંતંપચ્ચયેહિ ચેતનાય બલવતાય એવ મહાસાવજ્જભાવો વેદિતબ્બો. પયોગવત્થુઆદિપચ્ચયાનઞ્હિ અમહત્તેપિ હન્તબ્બસ્સ ગુણવન્તતાય મહાસાવજ્જતા, તબ્બિપરિયાયેન અપ્પસાવજ્જતા ચ વત્થુસ્સ મહત્તામહત્તેસુ વિય દટ્ઠબ્બા. કિલેસાનં ઉપક્કમાનં દ્વિન્નઞ્ચ મુદુતાય તિબ્બતાય ચ અપ્પસાવજ્જતા મહાસાવજ્જતાપિ યોજેતબ્બા. પાણો પાણસઞ્ઞિતા વધકચિત્તઞ્ચ પુબ્બભાગિયાપિ હોન્તિ, ઉપક્કમો વધકચેતનાસમુટ્ઠાપિતો. પઞ્ચ સમ્ભારા હિ પાણાતિપાતચેતનાતિ સા પઞ્ચસમ્ભારવિનિમુત્તા દટ્ઠબ્બા. અયઞ્ચ વિચારો અદિન્નાદાનાદીસુપિ યથારહં વત્તબ્બો. વિજ્ઝનપહરણાદિવસેન સહત્થેનનિબ્બત્તો સાહત્થિકો, આણાપનવસેન પવત્તો આણત્તિકો, ઉસુસત્તિયન્તપાસાણાદિનિસ્સજ્જનવસેન પવત્તો નિસ્સગ્ગિયો, અદુહલસજ્જનાદિવસેન પવત્તો થાવરો, આથબ્બણિકાદીનં વિય મન્તપરિજપ્પનવસેન પવત્તો વિજ્જામયો, કમ્મવિપાકજિદ્ધિમયો ઇદ્ધિમયો દાઠાકોટનાદીનિ વિય.

યદિ ‘‘મમ ઇદ’’ન્તિ પરેન પરિગ્ગહિતં અદિન્નં, ઉત્તાનસેય્યકદારકસન્તકે કથં તસ્સ પરિગ્ગહસઞ્ઞાય એવ અભાવતોતિ આહ ‘‘યત્થ પરો’’તિઆદિ. પરો નામ વિઞ્ઞૂ વા અવિઞ્ઞૂ વા અત્થિ તસ્સ વત્થુસ્સ સામિકો. અવિઞ્ઞૂપિ હિ વિઞ્ઞુકાલે યથાકામં કરોન્તો અદણ્ડારહોતિ. મન્તપરિજપ્પનેન પરસન્તકહરણં વિજ્જામયો, વિના મન્તેન પરસન્તકસ્સ કાયવચીપયોગેહિ પરિકડ્ઢનં તાદિસેનિદ્ધિવસેન ઇદ્ધિમયો પયોગોતિ અદિન્નાદાને છ પયોગાસાહત્થિકાદયો વુત્તા. યથાનુરૂપન્તિ એત્થ સાહત્થિકો તાવ પઞ્ચન્નમ્પિ અવહારાનં વસેન પવત્તતિ, તથા આણત્તિયો નિસ્સગ્ગિયો ચ. થાવરો થેય્યાવહારપસય્હાવહારપટિચ્છન્નાવહારવસેન. તથા સેસાપીતિ દટ્ઠબ્બં.

મેથુનસમાચારેસૂતિ સદારાસન્તોસ-પરદારગમનવસેન દુવિધેસુ મેથુનસમાચારેસુ. અયમેવહિ ભેદો ઇધાધિપ્પેતો. ગોત્તરક્ખિતા સગોત્તેહિ રક્ખિતા. ધમ્મરક્ખિતા સહધમ્મિકેહિ રક્ખિતા. સારક્ખા સસામિકા. યસ્સા ગમને રઞ્ઞા દણ્ડો ઠપિતો, સા સપરિદણ્ડા. ભરિયભાવત્થં ધનેન કીતા ધનક્કીતા. છન્દેન વસન્તી છન્દવાસિની. ભોગત્થં વસન્તી ભોગવાસિની. પટત્થં વસન્તી પટવાસિની. ઉદકપત્તં આમસિત્વા ગહિતા ઓદપત્તકિની. ચુમ્બટકં અપનેત્વા ગહિતા ઓભટચુમ્બટા. કરમરાનીતા ધજાહતા. તઙ્ખણિકા મુહુત્તિકા. અભિભવિત્વા વીતિક્કમે મિચ્છાચારો મહાસાવજ્જો, ન તથા દ્વિન્નં સમાનછન્દતાય. અભિભવિત્વા વીતિક્કમને સતિપિ મગ્ગેનમગ્ગપટિપત્તિઅધિવાસને પુરિમુપ્પન્નસેવનાભિસન્ધિપયોગાભાવતો મિચ્છાચારો ન હોતિ અભિભુય્યમાનસ્સાતિ વદન્તિ. સેવનાચિત્તે સતિ પયોગાભાવો અપ્પમાણં યેભુય્યેન ઇત્થિયા સેવનાપયોગસ્સ અભાવતો. તથા સતિ પુરેતરં સેવનાચિત્તસ્સ ઉપટ્ઠાનેપિ તસ્સા મિચ્છાચારો ન સિયા, તથા પુરિસસ્સપિ સેવનાપયોગાભાવેતિ, તસ્મા અત્તનો રુચિયા પવત્તિતસ્સ વસેન તયો, બલક્કારેન પવત્તિતસ્સ વસેન તયોતિ સબ્બેપિ અગ્ગહિતગ્ગહણેન ચત્તારો સમ્ભારાતિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

અત્થભઞ્જકોતિ કમ્મપથવસેન વુત્તં. કમ્મપથકથા હેસાતિ. અસ્સાતિ વિસંવાદકસ્સ. મુસા વદતિ એતેનાતિ ચેતના મુસાવાદો, ઇમસ્મિં પક્ખે અતથાકારેન વત્થુનો વિઞ્ઞાપનપયોગો મુસા, તંસમુટ્ઠાપિકા ચેતનામુસાવાદોતિ વુત્તત્તા તતો અઞ્ઞથા વત્તું ‘‘અપરો નયો’’તિઆદિ વુત્તં. અત્તનો સન્તકં અદાતુકામતાયાતિઆદિ મુસાવાદસામઞ્ઞેન વુત્તં. હસાધિપ્પાયેનપિ વિસંવાદનપુરક્ખારસ્સ મુસાવાદો. પરસ્સાતિ વિસંવાદનવસેન વિઞ્ઞાપેતબ્બસ્સ. સોતિ મુસાવાદપયોગો.

સુઞ્ઞભાવન્તિ પીતિવિરહિતતાય રિત્તભાવં. ફરુસસદ્દતાય નેવ કણ્ણસુખા. અત્થવિપન્નતાય ન હદયસુખા. સંકિલિટ્ઠચિત્તસ્સાતિ દોસેન, લોભેન વા દૂસિતચિત્તસ્સ.

એકન્તફરુસા ચેતનાતિ એતેન દુટ્ઠચિત્તતંયેવ વિભાવેતિ, દુટ્ઠચિત્તતા ચસ્સ અમરણાધિપ્પાયવસેન દટ્ઠબ્બા. સતિ હિ મરણાધિપ્પાયે અત્થસિદ્ધિ, તદભાવે પાણાતિપાતબ્યાપાદા સિયુન્તિ. યં પટિચ્ચ ફરુસવાચા પયુજ્જતિ, તસ્સ સમ્મુખાવ સીસં એતિ. પરમ્મુખાપિ સીસં એતિ એવાતિ અપરે. તત્થાયં અધિપ્પાયો યુત્તો સિયા – સમ્મુખા પયોગે અગારવાદીનં બલવભાવતો સિયા ચેતના બલવતી, પરસ્સ ચ તદત્થવિઞ્ઞાપનં, ન તથા અસમ્મુખાતિ. યથા ચ અક્કોસિતે મતે આળહને કતા ખમાપના ઉપવાદન્તરાયં નિવત્તેતિ, એવં પરમ્મુખા પયુત્તા ફરુસવાચા હોતિયેવાતિ સક્કા વિઞ્ઞાતું. તસ્સાતિ એકન્તફરુસચેતનાય એવ ફરુસવાચાભાવસ્સ આવિભાવત્થં. મમ્મચ્છેદકો સવનફરુસતાયાતિ અધિપ્પાયો. ચિત્તસણ્હાતાય ફરુસવાચા ન હોતિ કમ્મપથા’પ્પત્તત્તા, કમ્મભાવં પન ન સક્કા વારેતું. એવં અન્વયવસેન ચેતનાફરુસતાય ફરુસવાચં સાધેત્વા ઇદાનિ તમેવ બ્યતિરેકવસેન સાધેતું ‘‘વચનસણ્હતાયા’’તિઆદિ વુત્તં. એસાતિ ફરુસવાચા. કમ્મપથભાવં અપ્પત્તા અપ્પસાવજ્જા, ઇતરા મહાસાવજ્જા. તથા કિલેસાનં મુદુતિબ્બતાભેદેહિ સબ્બં પુરિમસદિસં.

આસેવનં બહુલીકરણં. યં ઉદ્દિસ્સ પવત્તિતો, તેન અગ્ગહિતે અપ્પસાવજ્જો, ગહિતે મહાસાવજ્જો કમ્મપથપ્પત્તિતો. યો કોચિ પન સમ્ફપ્પલાપો દ્વીહિ સમ્ભારેહિ સિજ્ઝતિ. કિલેસાનં મુદુતિબ્બતાવસેનપિ અપ્પસાવજ્જમહાસાવજ્જતા વેદિતબ્બા.

અત્તનો પરિણામનં ચિત્તેનેવાતિ વેદિતબ્બં. હિતસુખં બ્યાપાદયતીતિ યો તં ઉપ્પાદેતિ, તસ્સ હિતસુખં વિનાસેતિ. અહો વતાતિ ઇમિના અચ્ચન્તવિનાસચિન્તનં દીપેતિ. એવં હિસ્સ દારુણપવત્તિયા કમ્મપથપ્પત્તિ. યથાભુચ્ચગહણાભાવેનાતિ યાથાવગ્ગાહસ્સ અભાવેન અનિચ્ચાદિસભાવસ્સ નિચ્ચાદિતો ગહણેન. મિચ્છા પસ્સતીતિ વિતથં પસ્સતિ. સમ્ફપ્પલાપો વિયાતિ ઇમિના આસેવનસ્સ મન્દતાય અપ્પસાવજ્જતં, મહન્તતાય મહાસાવજ્જતં દસ્સેતિ. ગહિતાકારવિપરીતતાતિ મિચ્છાદિટ્ઠિયા ગહિતાકારસ્સ વિપરીતભાવો. વત્થુનોતિ તસ્સા અયથાભૂતસભાવમાહ. તથાભાવેનાતિ ગહિતાકારેનેવ તસ્સ દિટ્ઠિગતિકસ્સ, તસ્સ વા વત્થુનો ઉપટ્ઠાનં એવમેતં, ન ઇતો અઞ્ઞથાતિ.

ધમ્મતોતિ સભાવતો. કોટ્ઠાસતોતિ ફસ્સપઞ્ચમકાદીસુ ચિત્તઙ્ગકોટ્ઠાસેસુ યં કોટ્ઠાસા હોન્તિ, તતોતિ અત્થો. ચેતનાધમ્માતિ ચેતનાસભાવા.

પટિપાટિયા સત્તાતિ એત્થ નનુ ચેતના અભિધમ્મે કમ્મપથેસુ ન વુત્તાતિ પટિપાટિયા સત્તન્નં કમ્મપથભાવો ન યુત્તોતિ? ન, અવચનસ્સ અઞ્ઞહેતુકત્તા. ન હિ તત્થ ચેતનાય અકમ્મપથત્તા કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં, કદાચિ પન કમ્મપથો હોતિ, ન સબ્બદાતિ કમ્મપથભાવસ્સ અનિયતત્તા અવચનં. યદા પન કમ્મપથો હોતિ, તદા કમ્મપથરાસિસઙ્ગહો ન નિવારિતો. એત્થાહ – યદિ ચેતનાય સબ્બદા કમ્મપથભાવાભાવતો અનિયતો કમ્મપથભાવોતિ કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં, નનુ અભિજ્ઝાદીનં કમ્મપથભાવં અપ્પત્તાનં અત્થિતાય અનિયતો કમ્મપથભાવોતિ તેસમ્પિ કમ્મપથરાસિમ્હિ અવચનં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ કમ્મપથતાતંસભાગતાહિ તેસં તત્થ વુત્તત્તા. યદિ એવં ચેતનાપિ તત્થ વત્તબ્બા સિયા? સચ્ચમેતં, સા પન પાણાતિપાતાદિકાતિ પાકટો, તસ્સા કમ્મપથભાવોતિ ન વુત્તા સિયા. ચેતનાય હિ – ‘‘ચેતનાહં, ભિક્ખવે, કમ્મં વદામિ (અ. નિ. ૬.૬૩; કથા. ૫૩૯), તિવિધા, ભિક્ખવે, કાયસઞ્ચેતના અકુસલં કાયકમ્મ’’ન્તિઆદિવચનતો (કથા. ૫૩૯) કમ્મભાવો પાકટો, કમ્મંયેવ ચ સુગતિદુગ્ગતીનં તત્થ ઉપ્પજ્જનકસુખદુક્ખાનઞ્ચ પથભાવેન પવત્તં કમ્મપથોતિ વુચ્ચતીતિ પાકટો તસ્સા કમ્મપથભાવો, અભિજ્ઝાદીનં પન ચેતનાસમીહનભાવેન સુચરિતદુચ્ચરિતભાવો ચેતનાજનિતપિટ્ઠિવટ્ટકભાવેન સુગતિદુગ્ગતિતદુપ્પજ્જનકસુખદુક્ખાનં પથભાવો ચાતિ ન તથા પાકટો કમ્મપથભાવોતિ તેયેવ તેન સભાવેન દસ્સેતું અભિધમ્મે ચેતના કમ્મપથરાસિભાવેન ન વુત્તા, અતથાજાતિયકત્તા વા ચેતના તેહિ સદ્ધિં ન વુત્તાતિ દટ્ઠબ્બં. મૂલં પત્વાતિ મૂલદેસનં પત્વા, મૂલસભાવેસુ ધમ્મેસુ વુચ્ચમાનેસૂતિ અત્થો.

અદિન્નાદાનં સત્તારમ્મણન્તિ ઇદં ‘‘પઞ્ચ સિક્ખાપદા પરિત્તારમ્મણા એવ વા’’તિ ઇમાય પઞ્હપુચ્છકપાળિયા વિરુજ્ઝતિ. યઞ્હિ પાણાતિપાતાદિદુસ્સીલ્યસ્સ આરમ્મણં, તદેવ તં વેરમણિયા આરમ્મણં. વીતિક્કમિતબ્બવત્થુતો એવ હિ વિરતીતિ. સત્તારમ્મણન્તિ વા સત્તસઙ્ખાતં સઙ્ખારારમ્મણમેવ ઉપાદાય વુત્તન્તિ નાયં વિરોધો. તથા હિ વુત્તં સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૭૧૪) ‘‘યાનિ સિક્ખાપદાનિ એત્થ સત્તારમ્મણાનીતિ વુત્તાનિ, તાનિ યસ્મા સત્તોતિ સઙ્ખ્યં ગતં સઙ્ખારમેવ આરમ્મણં કરોન્તી’’તિ. વિસભાગવત્થુનો ‘‘ઇત્થી, પુરિસો’’તિ ગહેતબ્બતો સત્તારમ્મણોતિ એકે. ‘‘એકો દિટ્ઠો, દ્વે સુતા’’તિઆદિના સમ્ફપ્પલપને દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતવસેન. તથા અભિજ્ઝાતિ એત્થ તથા-સદ્દો ‘‘દિટ્ઠસુતમુતવિઞ્ઞાતવસેના’’તિ ઇદમ્પિ ઉપસંહરતિ, ન સત્તસઙ્ખારારમ્મણતં એવ દસ્સનાદિવસેન અભિજ્ઝાયનતો. ‘‘નત્થિ સત્તા ઓપપાતિકા’’તિ પવત્તમાનાપિ મિચ્છાદિટ્ઠિ તેભૂમકધમ્મવિસયાવાતિ અધિપ્પાયેનસ્સા સઙ્ખારારમ્મણતા વુત્તા. કથં પન મિચ્છાદિટ્ઠિયા સબ્બે તેભૂમકધમ્મા આરમ્મણં હોન્તીતિ? સાધારણતો. ‘‘નત્થિ સુકતદુક્કટાનં કમ્માનં ફલં વિપાકો’’તિ હિ પવત્તમાનાય અત્થતો રૂપારુપાવચરધમ્માપિ ગહિતા એવ હોન્તીતિ.

સુખબહુલતાય રાજાનો હસમાનાપિ ‘‘ચોરં ઘાતેથા’’તિ વદન્તિ, હાસો પન તેસં અઞ્ઞવિસયોતિ આહ ‘‘સન્નિટ્ઠાપક…પે… હોતી’’તિ.

કેસઞ્ચીતિ સહજાતાનં અદિન્નાદાનાદીનં. સમ્પયુત્તપભાવકટ્ઠેનાતિ સમ્પયુત્તો હુત્વા ઉપ્પાદકટ્ઠેન. કેસઞ્ચીતિ અસહજાતાનં. ઉપનિસ્સયપચ્ચયટ્ઠેનાતિ એતેન મૂલટ્ઠેન લોભસ્સ ઉપકારતં નિવત્તેતિ. સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનટ્ઠો હિ મૂલટ્ઠો, સો ચ હેતુપચ્ચયતાઅવિનાભાવી, તેન ચેત્થ મૂલમિવ મૂલન્તિ ગહેતબ્બં, નિપ્પરિયાયતો પન પુબ્બે ‘‘કેસઞ્ચી’’તિ વુત્તાનં સહજાતાનં મૂલભાવો વેદિતબ્બો. રત્તો ખોતિઆદિના સુત્તપદેનપિ પાણાતિપાતાદીનં અકુસલાનં લોભસ્સ મૂલકારણતં વિભાવેતિ, ન મૂલટ્ઠેનુપકારત્થં અવિસેસતો તેસં હેતુપચ્ચયત્તાભાવતો.

અકુસલકમ્મપથવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

કુસલકમ્મપથવણ્ણના

વેરન્તિ પાણાતિપાતાદિપાપધમ્મં. સો હિ વેરહેતુતાય ‘‘વેર’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તં મણતિ ‘‘મયિ ઇધ ઠિતાય કથમાગચ્છસી’’તિ તજ્જેન્તી વિય નિવારેતીતિ વેરમણી. તેનાહ ‘‘પજહતી’’તિ. ‘‘વિરમણી’’તિ વત્તબ્બે નિરુત્તિનયેન એવ-કારં કત્વા એવં વુત્તં. વિભઙ્ગે (વિભ. ૭૦૩, ૭૦૪) એવ નિદ્દિસનવસેન એવં વુત્તા. અસમાદિન્નસીલસ્સ સમ્પત્તતો યથાઉપટ્ઠિતવીતિક્કમિતબ્બવત્થુતો વિરતિ સમ્પત્તવિરતિ, સમાદાનવસેન ઉપ્પન્ના વિરતિ સમાદાનવિરતિ, સમાદાનવસેન ઉપ્પન્ના વિરતિ સમાદાનવિરતિ, કિલેસાનં સમુચ્છિન્દનવસેન પવત્તાવિરતિ સમુચ્છેદવિરતિ.

જીવમાનસસસ્સ મંસરુધિરસમ્મિસ્સતાય અલ્લસસમંસં. મુઞ્ચિ સબ્બત્થ સમકરુણતાય. સચ્ચં વત્વા ‘‘એતેન સચ્ચવજ્જેન મય્હં માતુ રોગો સમ્મતૂ’’તિ અધિટ્ઠાસિ.

મહાસપ્પોતિ અજગરો. મુઞ્ચિત્વા અગમાસિ સીલતેજેન.

કોસલ્લં વુચ્ચતિ ઞાણં, કોસલ્લેન, કોસલ્લતો વા પવત્તિયા ઉપગમનતો. કુચ્છિતસયનતોતિ કુચ્છિતેનાકારેન સયનતો અનુસયનતો, પવત્તનતો વા. ‘‘વેરમણિકુસલા’’તિ વત્તબ્બાપિ પુચ્છાનુરૂપં વિસ્સજ્જનન્તિ ‘‘કુસલા’’તિ ન વુત્તા, ‘‘કુસલ’’ન્ત્વેવ વુત્તા.

કામઞ્ચેત્થ પાળિયં વિરતિયોવ આગતા, સિક્ખાપદવિભઙ્ગે (વિભ. ૭૦૪) પન ચેતનાપિ આહરિત્વા દીપિતાતિ તદુભયમ્પિ ગણ્હન્તો ‘‘ચેતનાપિ વટ્ટન્તિ વિરતિયોપી’’તિ આહ.

અનભિજ્ઝા હિ મૂલં પત્વા કમ્મપથકોટ્ઠાસં પત્વા અનભિજ્ઝાતિ વુત્તધમ્મો મૂલતો અલોભો કુસલમૂલં હોતીતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો.

દુસ્સીલ્યારમ્મણા તદારમ્મણા જીવિતિન્દ્રિયાદિઆરમ્મણા કથં દુસ્સીલ્યાનિ પજહન્તીતિ તં દસ્સેતું ‘‘યથા પના’’તિઆદિ વુત્તં.

અનભિજ્ઝા …પે… વિરમન્તસ્સાતિ અભિજ્ઝં પજહન્તસ્સાતિ અત્થો. ન હિ મનોદુચ્ચરિતતો વિરતિ અત્થિ અનભિજ્ઝાદીહેવ તપ્પહાનસિદ્ધિતો. તેસુ અલોભોતિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં અકુસલમૂલેસુ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

અપ્પનાવારન્તિ નિગમનવારં. એકેન નયેનાતિ વેદનાદિવસેન અરૂપમુખેનેવ અનેકવિધેસુ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનેસુ એકેન કમ્મટ્ઠાનનયેન. ‘‘ઠપેત્વા અભિજ્ઝં નવ અકુસલકમ્મપથા’’તિ વત્તબ્બં. દસાતિ વા ઇદં ‘‘કુસલકમ્મપથા’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધિતબ્બં ‘‘અકુસલકમ્મપથા ચ દસ કુસલકમ્મપથા ચા’’તિ. ‘‘ઠપેત્વા અભિજ્ઝ’’ન્તિ હિ ઇમિનાવ અકુસલકમ્મપથાનં નવભાવો વુત્તો હોતિ. અથ વા દસાતિ ઇદં ઉભયથાપિ સમ્બન્ધિતબ્બં. અભિજ્ઝા હિ પહાતબ્બાપિ સતિ પરિઞ્ઞેય્યતં નાતિવત્તતીતિ. તથા હિ વુત્તં ‘‘રૂપતણ્હા પિયરૂપં સાતરૂપ’’ન્તિઆદિ, તસ્મા સા તાય પરિઞ્ઞેય્યતાય દુક્ખસચ્ચેપિ સઙ્ગહં લભતેવ, પહાતબ્બં પન ઉપાદાય ‘‘ઠપેત્વા અભિજ્ઝ’’ન્તિ વુત્તં. તેનેવાહ ‘‘પરિયાયેન પન સબ્બેપિ કમ્મપથા દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ. અભિજ્ઝાલોભાનં પવત્તિઆકારસિદ્ધભેદં ઉપાદાય ‘‘ઇમે દ્વે ધમ્મા’’તિ વુત્તં. સુત્તન્તનયેન તણ્હા ‘‘સમુદયસચ્ચ’’ન્તિ વુત્તાતિ આહ ‘‘નિપ્પરિયાયેન સમુદયસચ્ચ’’ન્તિ. અપ્પવત્તીતિ અપ્પવત્તિનિમિત્તમાહ યથા ‘‘રાગક્ખયો દોસક્ખયો’’તિ (સં. નિ. ૪.૩૧૪). સપ્પચ્ચયતાય સઙ્ખતસભાવે દુક્ખસચ્ચે ગહિતે અપ્પચ્ચયતાય અસઙ્ખતં નિરોધસચ્ચં પટિપક્ખતો આવત્તતિ, એકન્તસાવજ્જે આચયગામિલક્ખણે સમુદયસચ્ચે ગહિતે સાવજ્જા વિગમનં અપચયગામિલક્ખણં મગ્ગસચ્ચંપટિપક્ખતો આવત્તતીતિ દ્વે આવત્તહારવસેન વેદિતબ્બાનીતિ વુત્તં. તેનેવાહ નેત્તિયં (નેત્તિ. ૪.નિદ્દેસવાર) –

‘‘એકમ્હિ પદટ્ઠાને, પરિયેસતિ સેસકં પદટ્ઠાનં;

આવત્તતિ પટિપક્ખે, આવત્તો નામ સો હારો’’તિ.

સબ્બાકારેનાતિ કામરાગરૂપરાગાદિસબ્બપ્પકારેહિ, સબ્બતો વા અપાયગમનીયાદિઆકારતો, તત્થ કિઞ્ચિપિ અનવસેસેત્વા વા. સબ્બાકારેનેવાતિ સબ્બાકારતો. નીહરિત્વાતિ અપનેત્વા, સમુચ્છિન્દિત્વાઇચ્ચેવ અત્થો. કઞ્ચિ ધમ્મં અનવકારીકરિત્વાતિ રૂપવેદનાદીસુ કઞ્ચિ એકધમ્મમ્પિ અવિનિબ્ભોગં કત્વા, એકેકતો અગ્ગહેત્વા સમૂહતોવ ગહેત્વાતિ અત્થો. અસ્મીતિ અહમસ્મીતિ માનગ્ગાહવસેન. સો પન યસ્મા પઞ્ચક્ખન્ધે નિરવસેસતો ગણ્હાતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સમૂહગ્ગહણાકારેના’’તિ. યસ્મા ચેત્થ અગ્ગમગ્ગચિત્તં વુચ્ચતિ, તસ્મા આહ ‘‘દિટ્ઠિસદિસં માનાનુસય’’ન્તિ. ‘‘યં રૂપં તં અહ’’ન્તિઆદિના યથા દિટ્ઠિ રૂપાદિં ‘‘અહમસ્મી’’તિ ગણ્હન્તી પવત્તતિ, એવં માનોપિ ‘‘સેય્યોહમસ્મી’’તિઆદિનાતિ આહ ‘‘માનાનુસયો અસ્મીતિ પવત્તત્તા દિટ્ઠિસદિસો’’તિ. પરિચ્છેદકરોતિ ઓસાનપરિચ્છેદકરો ઇતો પરં દુક્ખસ્સાભાવકરણતો. કમ્મપથદેસનાયાતિ કમ્મપથમુખેન પવત્તચતુસચ્ચદેસનાય. મનસિકારપ્પટિવેધવસેનાતિ વિપસ્સનામનસિકારમગ્ગપ્પટિવેધવસેન.

કુસલકમ્મપથવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આહારવારવણ્ણના

૯૦. આહરતીતિ (સં. નિ. ટી. ૨.૨.૧૧) આનેતિ, ઉપ્પાદેતિ ઉપત્થમ્ભેતિ ચાતિ અત્થો. નિબ્બત્તાતિ પસુતા. તતો પટ્ઠાય હિ લોકે જાતવોહારો. પટિસન્ધિગ્ગહણતો પન પટ્ઠાય યાવ માતુકુચ્છિતો નિક્ખમનં, તાવ સમ્ભવેસિનો. એસ તાવ ગબ્ભસેય્યકેસુ ભૂતસમ્ભવેસિવિભાગો, ઇતરેસુ પન પઠમચિત્તાદિવસેન વુત્તો. સમ્ભવ-સદ્દો ચેત્થ ગબ્ભસેય્યકાનં વસેન પસૂતિપરિયાયો, ઇતરેસં વસેન ઉપ્પત્તિપરિયાયો. પઠમચિત્તપઠમઇરિયાપથક્ખણેસુ હિ તે સમ્ભવં ઉપ્પત્તિં એસન્તિ ઉપગચ્છન્તિ નામ, ન તાવ ભૂતા ઉપ્પત્તિયા ન સુપ્પતિટ્ઠિતત્તા. ભૂતાયેવ સબ્બસો ભવેસનાય સમુચ્છિન્નત્તા. ન પુન ભવિસ્સન્તીતિ અવધારણેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેતિ, ‘‘યો ચ કાલઘસો ભૂતો’’તિઆદીસુ (જા. ૧.૨.૧૯૦) ભૂત-સદ્દસ્સ ખીણાસવવાચિતા દટ્ઠબ્બા. વા-સદ્દો ચેત્થ સમ્પિણ્ડનત્થો ‘‘અગ્ગિના વા ઉદકેન વા’’તિઆદીસુ (ઉદા. ૭૬) વિય.

યથાસકં પચ્ચયભાવેન અત્તભાવસ્સ પટ્ઠપનમેવેત્થઆહારેહિ કાતબ્બઅનુગ્ગહોતિ અધિપ્પાયેનાહ ‘‘વચનભેદો…પે… એકોયેવા’’તિ. સત્તસ્સ ઉપ્પન્નધમ્માનન્તિ સત્તસ્સસન્તાને ઉપ્પન્નધમ્માનં. યથા ‘‘વસ્સસતં તિટ્ઠતી’’તિ વુત્તે અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તતીતિ વુત્તં હોતિ, એવં ઠિતિયાતિ અનુપ્પબન્ધવસેન પવત્તિયાતિ અત્થો, સા પન અવિચ્છેદોતિ આહ ‘‘અવિચ્છેદાયા’’તિ. અનુપ્પબન્ધધમ્મુપ્પત્તિયા સત્તસન્તાનો અનુગ્ગહિતો નામ હોતીતિ આહ ‘‘અનુપ્પન્નાનં ઉપ્પાદાયા’’તિ. એતાનીતિ ઠિતિઅનુગ્ગહપદાનિ. ઉભયત્થ દટ્ઠબ્બાનિ, ન યથાસઙ્ખ્યં.

વત્થુગતા ઓજા વત્થુ વિય તેન સદ્ધિં આહરિતબ્બતં ગચ્છતીતિ વુત્તં ‘‘અજ્ઝોહરિતબ્બતો આહારો’’તિ. નિબ્બત્તિતઓજં પન સન્ધાય ‘‘કબળીકારાહારો ઓજટ્ઠમકરૂપાનિ આહરતી’’તિ વક્ખતિ. ઓળારિકતા અપ્પોજતાય, ન વત્થુનો થૂલતાય, કથિનતાય વા, તસ્મા યસ્મિં વત્થુસ્મિં પરિત્તા ઓજા હોતિ, તં ઓળારિકં. સપ્પાદયો દુક્ખુપ્પાદકતાય ઓળારિકાવેદિતબ્બા. વિસાણાદીનં તિવસ્સછડ્ડિતાનં પૂતિભૂત્તતા મુદુકતાતિ વદન્તિ, તરચ્છખેળતેમિકતાય પન તથાભૂતાનં તેસં મુદુકતા. ધમ્મસભાવો હેસ. સસાનં આહારો સુખુમો તરુણતિણસસ્સખાદનતો. સકુણાનં આહારો સુખુમો તિણબીજાદિખાદનતો. પચ્ચન્તવાસીનં સુખુમો, તેસઞ્હિ સાકપણ્ણસુક્ખકુરપદુમપત્તમ્પિ આહારોતિ. તેસં પરનિમ્મિતવસવત્તીનં. સુખુમોત્વેવાતિ ન કિઞ્ચિ ઉપાદાય, અથ ખો સુખુમો ઇચ્ચેવ નિટ્ઠં પત્તો તતો પરં સુખુમસ્સ અભાવતો.

વત્થુવસેન પનેત્થ આહારસ્સ ઓળારિકસુખુમતા વુત્તા, સા ચસ્સ અપ્પોજમહોજતાહિ વેદિતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘એત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં. પરિસ્સમન્તિ ખુદાવસેન ઉપ્પન્નં સરીરખેદં. વિનોદેતીતિ વત્થુ તસ્સ વિનોદનમત્તં કરોતિ. ન પન સક્કોતિ પાલેતુન્તિ સરીરં યાપેતું નપ્પહોતિ નિસ્સારત્તા. ન સક્કોતિ પરિસ્સમં વિનોદેતું આમાસયસ્સ અપૂરણતો.

છબ્બિધોપીતિ ઇમિના કસ્સચિપિ ફસ્સસ્સ અનવસેસિતબ્બતમાહ. આહારસ્સદેસનાક્કમેનેવેત્થ ફસ્સાદીનં દુતિયાદિતા, ન અઞ્ઞેન કારણેનાતિ આહ ‘‘દેસનાનયો એવા’’તિઆદિ. મનસો સઞ્ચેતના, ન સત્તસ્સાતિ દસ્સનત્થં મનોગહણં યથા ‘‘ચિત્તસ્સ ઠિતિ (ધ. સ. ૧૧), ચેતોવિમુત્તિ ચા’’તિ (મ. નિ. ૧.૬૯) આહ ‘‘મનોસઞ્ચેતનાતિ ચેતના એવા’’તિ. ચિત્તન્તિ યં કિઞ્ચિ ચિત્તં, ન વિપાકવિઞ્ઞાણમેવ.

પુબ્બે ‘‘આહારન્તિ પચ્ચય’’ન્તિ વુત્તત્તા ‘‘યદિ પચ્ચયટ્ઠો આહારટ્ઠો’’તિઆદિના ચોદેતિ. અથ કસ્મા ઇમેયેવ ચત્તારો વુત્તાતિ અથ કસ્મા ચત્તારોવ વુત્તા, ઇમે એવ ચ વુત્તાતિ યોજના. વિસેસપચ્ચયત્તાતિ એતેન યથા અઞ્ઞે પચ્ચયધમ્મા અત્તનો પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પચ્ચયાવ હોન્તિ, ઇમે પન તથા ચ હોન્તિ અઞ્ઞથા ચાતિ સમાનેપિ પચ્ચયત્તે અતિરેકપચ્ચયા હોન્તિ, તસ્મા આહારાતિ વુત્તાતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ. ઇદાનિ તં અતિરેકપચ્ચયતં દસ્સેતું ‘‘વિસેસપચ્ચયો હી’’તિઆદિ આરદ્ધં. વિસેસપચ્ચયો રૂપકાયસ્સ કબળીકારો આહારો ઉપત્થમ્ભકભાવતો. તેનાહ અટ્ઠકથાયં (વિસુદ્ધિ. ૨.૭૦૮; પટ્ઠા. અટ્ઠ. પચ્ચયુદ્દેસવણ્ણના) ‘‘રૂપારૂપાનં ઉપત્થમ્ભકત્તેન ઉપકારકા ચત્તારો આહારા આહારપચ્ચયો’’તિ. ઉપત્થમ્ભકત્તઞ્હિ સતિપિ જનકત્તે અરૂપીનં આહારાનં આહારજરૂપસમુટ્ઠાપકરૂપાહારસ્સ ચ હોતિ, અસતિ પન ઉપત્થમ્ભકત્તે આહારાનં જનકત્તં નત્થીતિ ઉપત્થમ્ભકત્તં પધાનં. જનયમાનોપિ હિ આહારો અવિચ્છેદવસેન ઉપત્થમ્ભયમાનો એવ જનેતીતિ ઉપત્તમ્ભકભાવો એવ આહારભાવો. વેદનાય ફસ્સો વિસેસપચ્ચયો. ‘‘ફસ્સપચ્ચયા વેદના’’તિ હિ વુત્તં. ‘‘સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણ’’ન્તિ (ઉદા. ૧; મ. નિ. ૩.૧૨૬) વચનતો વિઞ્ઞાણસ્સમનોસઞ્ચેતના. ‘‘ચેતના તિવિધં ભવં જનેતી’’તિ હિ વુત્તં. ‘‘વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ પન વચનતો નામરૂપસ્સ વિઞ્ઞાણં વિસેસપચ્ચયા. ન હિ ઓક્કન્તિવિઞ્ઞાણાભાવે નામરૂપસ્સ અત્તસમ્ભવો. યથાહ ‘‘વિઞ્ઞાણઞ્ચ હિ, આનન્દ, માતુકુચ્છિસ્મિં ન ઓક્કમિસ્સથ, અપિ નુ ખો નામરૂપં માતુકુચ્છિસ્મિં સમુચ્ચિસ્સથા’’તિઆદિ (દી. નિ. ૨.૧૧૫). વુત્તમેવત્થં સુત્તેન સાધેતું ‘‘યથાહા’’તિઆદિ વુત્તં.

એવં યદિપિ પચ્ચયટ્ઠો આહારટ્ઠો, વિસેસપચ્ચયતાય પન ઇમે એવ આહારાતિ વુત્તાતિ તં નેસં વિસેસપચ્ચયતં અવિભાગતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ વિભાગતો દસ્સેતું ‘‘કો પનેત્થા’’તિઆદિ આરદ્ધં. મુખે ઠપિતમત્તોયેવ અસઙ્ખાદિતો, તત્તકેનપિ અબ્ભન્તરસ્સ આહારસ્સ પચ્ચયો હોતિ એવ. તેનાહ ‘‘અટ્ઠ રૂપાનિ સમુટ્ઠાપેતી’’તિ. સુખવેદનાય હિતો સુખવેદનિયો. સબ્બથાપીતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિવસેન. યત્તકા ફસ્સસ્સ પકારભેદા, તેસં વસેન સબ્બપ્પકારોપિ ફસ્સાહારો. યથારહં તિસ્સો વેદના આહરતિ, અનાહારકો નત્થિ.

સબ્બથાપીતિ ઇધાપિ ફસ્સાહારે વુત્તનયાનુસારેન અત્થો વેદિતબ્બો. તિસન્તતિવસેનાતિ કાયદસકં ભાવદસકં વત્થુદસકન્તિ તિવિધસન્તતિવસેન. સહજાતાદિપચ્ચયનયેનાતિ સહજાતાદિપચ્ચયવિધિના. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણઞ્હિ અત્તના સહજાતનામસ્સ સહજાતઅઞ્ઞમઞ્ઞનિસ્સયવિપાકિન્દ્રિયસમ્પયુત્તઅત્થિઅવિગતપચ્ચયેહિ પચ્ચયો હોન્તોયેવ આહારપચ્ચયતાય તં આહારેતી વુત્તં, સહજાતરૂપેસુ પન વત્થુનો સમ્પયુત્તપચ્ચયં ઠપેત્વા વિપ્પયુત્તપચ્ચયેન, સેસરૂપસ્સ અઞ્ઞમઞ્ઞપચ્ચયઞ્ચ ઠપેત્વા વુત્તનયેનેવયોજના કાતબ્બા. તાનીતિ નપુંસકનિદ્દેસો અનપુંસકાનમ્પિ નપુંસકેહિ સહ વચનતો.

સાસવા કુસલાકુસલચેતનાવ વુત્તા. વિસેસપચ્ચયભાવદસ્સનં હેતન્તિ. તેનાહ ‘‘અવિસેસેન પના’’તિઆદિ. પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણમેવ વુત્તન્તિ એત્થાપિ એસેવ નયો. યથા તસ્સ તસ્સ ફલસ્સ વિસેસતો પચ્ચયતાય એતેસં આહારટ્ઠો, એવં અવિસેસતોપીતિ દસ્સન્તેન ‘‘અવિસેસેન પના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ તંસમ્પયુત્તતંસમુટ્ઠાનધમ્માનન્તિ તેહિ ફસ્સાદીહિ સમ્પયુત્તધમ્માનઞ્ચેવ તંસમુટ્ઠાનરૂપધમ્માનઞ્ચ. તત્થ સમ્પયુત્તગ્ગહણં યથારહતો દટ્ઠબ્બં, સમુટ્ઠાનગ્ગહણં પન અવિસેસતો.

ઉપત્થમ્ભેન્તો આહારકિચ્ચં સાધેતીતિ ઉપત્થમ્ભેન્તોયેવ રૂપં સમુટ્ઠાપેતિ, ઓજટ્ઠમકરૂપસમુટ્ઠાપનેનેવ પનસ્સ ઉપત્થમ્ભનકિચ્ચસિદ્ધિ. ફુસન્તોયેવાતિ ફુસનકિચ્ચં કરોન્તો એવ. આયૂહમાનાવાતિ ચેતયમાના એવ અભિસન્દહન્તી એવ. વિજાનન્તમેવાતિ ઉપપત્તિપરિકપ્પનવસેન વિજાનન્તમેવ આહારકિચ્ચં સાધેતીતિ યોજના. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. આહારકિચ્ચસાધનઞ્ચ તેસં વેદનાદિઉપ્પત્તિહેતુતાય અત્તભાવસ્સ પવત્તનમેવ.

કાયટ્ઠપનેનાતિ કસ્મા વુત્તં? નનુ કમ્મજાદિરૂપં કમ્માદિનાવ પવત્તતીતિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘કમ્મજનિતોપી’’તિઆદિ. ઉપાદિન્નરૂપસન્તતિયા ઉપત્થમ્ભનેનેવ ઉતુચિત્તજરૂપસન્તતીનમ્પિ ઉપત્થમ્ભનસિદ્ધિ હોતીતિ ‘‘દ્વિન્નં રૂપસન્તતીન’’ન્તિ વુત્તં. ઉપત્થમ્ભનમેવ સન્ધાય ‘‘અનુપાલકો હુત્વા’’તિ ચ વુત્તં. રૂપકાયસ્સ ઠિતિહેતુતા હિ યાપના અનુપાલના.

સુખાદિવત્થુભૂતન્તિ સુખાદીનં પવત્તિટ્ઠાનભૂતં. આરમ્મણમ્પિ હિ વસતિ એત્થ આરમ્મણકરણવસેન તદારમ્મણા ધમ્માતિ વત્થૂતિ વુચ્ચતિ. ફુસન્તોયેવાતિ ઇદં ફસ્સસ્સ ફુસનસભાવત્તા વુત્તં. ન હિ ધમ્માનં સભાવેન વિના પવત્તિ અત્થિ. વેદનાપવત્તિયા વિના સત્તાનં સન્ધાવનતા નત્થીતિ આહ ‘‘સુખાદિ…પે… હોતી’’તિ, ન ચેત્થ સઞ્ઞીભવકથાયં અસઞ્ઞીભવો દસ્સેતબ્બો, તસ્સાપિ વા કારણભૂતવેદનાપવત્તિવસેનેવ ઠિતિયા હેતુનો અબ્યાપિતા. તથા હિ ‘‘મનોસઞ્ચેતના…પે… ભવમૂલનિપ્ફાદનતો સત્તાનં ઠિતિયા હોતી’’તિ વુત્તા, તતો એવ ‘‘વિઞ્ઞાણં વિજાનન્તમેવાતિ ઉપપત્તિપરિકપ્પનવસેન વિજાનન્તમેવા’’તિ વુત્તોવાયમત્થોતિ.

ચત્તારિ ભયાનિ દટ્ઠબ્બાનિ આદીનવવિભાવનતો. નિકન્તીતિ નિકામના. રસતણ્હં સન્ધાય વદતિ. સા હિ કબળીકારે આહારે બલવતી. તેનેવ તત્થ અવધારણં કતં. ભાયતિ એતસ્માતિ ભયં, નિકન્તિયેવભયં મહાનત્થહેતુતો. ઉપગમનં વિસયિન્દ્રિયવિઞ્ઞાણેસુ વિસયવિઞ્ઞાણેસુ એવ ચ સઙ્ગતિવસેન પવત્તિ, તં વેદનાદિઉપ્પત્તિહેતુતાય ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તં. અવધારણે પયોજનં વુત્તનયમેવ. સેસદ્વયેપિ એસેવનયો. આયૂહનં અભિસન્દહનં, સંવિધાનન્તિપિ વદન્તિ. તં ભવૂપપત્તિહેતુતાય ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તં. અભિનિપાતો તત્થ તત્થ ભવે પટિસન્ધિગ્ગહણવસેન નિબ્બત્તિ. સો ભવૂપપત્તિહેતુકાનં સબ્બેસં અનત્થાનં મૂલકારણત્તા ‘‘ભય’’ન્તિ વુત્તો. ઇદાનિ નિકન્તિઆદીનં સપ્પટિભયતં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘કિંકારણા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ નિકન્તિં કત્વાતિ આલયં જનેત્વા, તણ્હં ઉપ્પાદેત્વાતિ અત્થો.

ફસ્સ ઉપગચ્છન્તાતિ ચક્ખુસમ્ફસ્સાદિભેદં ફસ્સં પવત્તેન્તા. ફસ્સસ્સાદિનોતિ કાયસમ્ફસ્સવસેન ફોટ્ટબ્બસઙ્ખાતસ્સ ફસ્સસ્સ અસ્સાદનસીલા. કાયસમ્ફસ્સવસેન હિ સત્તાનં ફોટ્ઠબ્બતણ્હા પવત્તતીતિ દસ્સેતું ફસ્સાહારાદીનવદસ્સને ફોટ્ઠબ્બારમ્મણં ઉદ્ધટં ‘‘પરેસં રક્ખિતગોપિતેસૂ’’તિઆદિના. ફસ્સસ્સાદિનોતિ વા ફસ્સાહારસ્સાદિનોતિ અત્થો. સતિ હિ ફસ્સાહારે સત્તાનં ફસ્સારમ્મણે અસ્સાદો, નાસતીતિ. તેનાહ ‘‘ફસ્સસ્સાદમૂલક’’ન્તિઆદિ.

જાતિનિમિત્તસ્સ ભયસ્સ અભિનિપાતસભાવેન ગહિતત્તા ‘‘તમ્મૂલક’’ન્તિ વુત્તં, કમ્માયૂહનનિમિત્તન્તિ અત્થો.

અભિનિપતતીતિ અભિનિબ્બત્તતિ. પઠમાભિનિબ્બત્તિ હિ સત્તાનં તત્થ તત્થ અઙ્ગારકાસુસદિસે ભવે અભિનિપાતસદિસીતિ. તમ્મૂલકત્તાતિ નામરૂપનિબ્બત્તિમૂલકત્તા.

તત્રાતિ તાસુ ઉપમાસુ. ભૂતમત્થં કત્વાતિ ન પરિકપ્પિતમત્થં, અથ ખો ભૂતં ભૂતપુબ્બં અત્થં કત્વા. પાથેય્યહત્થેસુ ગચ્છન્તેસુ પાથેય્યં, ગચ્છન્તં વિય હોતીતિ વુત્તં ‘‘ગન્ત્વા પાથેય્યં નિટ્ઠાસી’’તિ. ગન્ત્વાતિ વાગમનહેતૂતિ અત્થો. ખુપ્પિપાસાતુરતાય ઘનચ્છાયં રુક્ખં ઉપગન્તું અસમત્થા વિરળ્હચ્છાયાયં નિસીદિંસુ. ન દાનિ સક્કા તં મયા કાતું અતિદુબ્બલભાવતો. પરિક્ખલિતગતિતરુણદારકો ખુપ્પિપાસાભિભૂતો ચ, તસ્મા ગચ્છન્તોયેવ મતો.

સજાતિમંસતાયાતિ (સં. નિ. ટી. ૨.૨.૬૩) સમાનજાતિમંસતાય, મનુસ્સમંસતાયાતિ અત્થો. યં મનુસ્સમંસં, તઞ્હિ લોકે જિગુચ્છનીયત્તા પટિકુલં. તથા હિ તં વિઞ્ઞૂહિ વજ્જિતં, મનુસ્સમંસેસુપિ ઞાતિમંસં અયુત્તપરિભોગતાય પટિકૂલં, તત્થાપિ પુત્તમંસં, તત્થાપિ પિયપુત્તમંસં, તત્થાપિ તરુણમંસં, તત્થાપિ આમકમંસં, તત્થાપિ અગોરસાભિસઙ્ખતં, તત્થાપિ અલોણં, તત્થાપિ અધૂપિતન્તિ એવં હેટ્ઠિમતો ઉત્તરુત્તરસ્સ પટિકૂલતરભાવકારણતા દટ્ઠબ્બા. પુત્તમંસસદિસન્તિ પટિકૂલતાઉપટ્ઠાપનેન પુત્તમંસસદિસં કત્વા પસ્સતિ. તત્થ નિકન્તિં પરિયાદિયતીતિ અરિયમગ્ગેન આહારે સાપેક્ખં ખેપેતિ.

સા ગાવીતિ ‘‘સેય્યથાપિ ભિક્ખવે ગાવી’’તિ (સં. નિ. ૨.૬૩) એવં સુત્તે વુત્તગાવી. ઉદ્દાલેત્વાતિ ઉપ્પાટેત્વા. નિસ્સાય તિટ્ઠતીતિ પટિચ્ચપચ્ચયં કત્વા પવત્તતિ. દુક્ખદુક્ખતાદિવસેન તિણ્ણમ્પિ વેદયિતાનં દુક્ખભાવં સન્ધાયાહ ‘‘વેદયિતદુક્ખસ્સા’’તિ.

સાધુસમ્મતાપિ ગતિ વિપરિણામસઙ્ખારદુક્ખતાવસેન કિલેસદુક્ખવસેન ચ મહાપરિળાહાયેવાતિ વુત્તં ‘‘મહાપરિળાહટ્ઠેન તયો ભવા’’તિ. યથા ઉપકડ્ઢકા દ્વે પુરિસા, એવં કુસલાકુસલવસેન દ્વે મનોસઞ્ચેતના. યથા મનોસઞ્ચેતના ન પવત્તતિ, તથા પટિપજ્જન્તો તત્થ નિકન્તિં પરિયાદિયતીતિ વેદિતબ્બો.

સત્તિસતેન હતા એવ ઉપમા સત્તિસતહતૂપમા, તસ્સં સત્તિસતહતૂપમાયં. તં સત્તિસતં. અસ્સ પુરિસસ્સ. પતિતોકાસેતિ પુરિમસત્તીહિ પતિતપ્પદેસે. દુક્ખસ્સ પમાણં નત્થિ અનેકસ્સ અપરાપરં ઉપ્પજ્જનતો. ખન્ધજનનન્તિ ખન્ધાનં અપરાપરુપ્પાદો, પઠમાભિનિબ્બત્તિ પન પટિસન્ધિ એવ. આગુચારી પુરિસો વિય પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણં નાનપ્પકારદુક્ખુપ્પાદસન્નિસ્સયતો, તેહિ ચ દુક્ખેહિ ઉપગન્તબ્બતો. સમ્પયુત્તધમ્માનં પમુખભાવેન પવત્તિયા ‘‘વિઞ્ઞાણસ્સ દુક્ખુપ્પાદોતિ વુત્તા. તથા હિ વુત્તં ‘‘મનોપુબ્બઙ્ગમા ધમ્મા’’તિ (ધ. પ. ૧, ૨) યથા વિઞ્ઞાણં આયતિં પટિસન્ધિવસેન ન પવત્તતિ, એવં કરણં તત્થ નિકન્તિપરિયાદાનં દટ્ઠબ્બં.

પરિઞ્ઞાતં વત્થૂતિ દુક્ખસચ્ચમાહ. પઞ્ચકામગુણિકો રાગોતિ પઞ્ચકામગુણારમ્મણો રાગો. પરિઞ્ઞાતો હોતીતિ પરિચ્છિજ્જ જાનનેન સમતિક્કન્તો હોતિ. રસતણ્હાય હિ સમ્મદેવ વિગતાય રૂપતણ્હાદયોપિ વિગતાયેવ હોન્તિ. તથા ચ સતિ કામરાગસંયોજનં સમુચ્છિન્નમેવ હોતિ, એવં કરણં તત્થ નિકન્તિપરિયાદાનં દટ્ઠબ્બં. પરિઞ્ઞાભિસમયે હિ સિદ્ધે પહાનાભિસમયો સિદ્ધો એવાતિ. પહીને ચ કામરાગસંયોજને ઓરમ્ભાગિયસંયોજનાનં લેસોપિ નાવસિસ્સતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘નત્થિ તં સંયોજન’’ન્તિઆદિ. તેન કબળીકારાહારપરિઞ્ઞા અનાગામિતં પાપેતીતિ દસ્સેતિ. સેસાહારપરિઞ્ઞા પન અરહત્તનિટ્ઠા એવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘ફસ્સે ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ તિસ્સો તણ્હાતિ કામતણ્હા રૂપતણ્હા અરૂપતણ્હાતિ ઇમા તિસ્સો તણ્હા.

‘‘પુરિમતણ્હાસમુદયા’’તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિત્થારતો દસ્સેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તણ્હાપચ્ચયનિબ્બત્તાતિ તણ્હાપચ્ચયા નિબ્બત્તા. પટિસન્ધિક્ખણે પુરિમતણ્હાસમુદયા આહારાનં સમુદયદસ્સનેનેવ પવત્તિક્ખણેપિ ઉપાદિન્નકઆહારસમુદયો દસ્સિતો હોતીતિ તં અનામસિત્વા અનુપાદિન્નકાનં તણ્હાસમુદયં દસ્સેતું ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ વુત્તં. ઇધાતિ ઇમસ્મિં સુત્તે મિસ્સિત્વા કથિતા અવિસેસિતત્તા. સહજાતતણ્હાપચ્ચયનિબ્બત્તોતિ એત્થ સહજાતગ્ગહણં અસહજાતતણ્હાપચ્ચયનિબ્બત્તોપિ અનુપાદિન્નકઆહારો લબ્ભતીતિ દસ્સનત્થં. સો પન અસહજાતતણ્હાપચ્ચયનિબ્બત્તતાસામઞ્ઞેનપિ યથાવુત્તઉપાદિન્નકાહારેન સંસયં જનેય્યાતિ ન ઉદ્ધટો, ન ચ એતં કારણં ‘‘રાગં ઉપનિસ્સાય દોમનસ્સં ઉપ્પજ્જતી’’તિ વચનતો, તણ્હોપનિસ્સયપટિઘચિત્તસમુટ્ઠાનાય ચ ઓજાય વસેન અનુપાદિન્નકઆહારસ્સ લબ્ભનતો. કથં પન તણ્હા ઓજાય ઉપનિસ્સયપચ્ચયો; ન હિ પટ્ઠાને કત્થચિ રૂપસ્સ ઉપનિસ્સયપચ્ચયો વુત્તો અત્થીતિ. નાયં વિરોધો ‘‘યસ્મિં સતિ યં હોતિ, સો તસ્સ ઉપનિસ્સયો’’તિ સુત્તન્તનયસ્સ અધિપ્પેતત્તા યથાવુત્તત્થસમ્ભવતો. તેનેવાહ ‘‘ઇમિસ્સા…પે… તણ્હાય નિરોધેના’’તિ.

કારણે સબ્બસો નિરુદ્ધે ફલમ્પિ સબ્બસો નિરુજ્ઝતીતિ આહ ‘‘આહારનિરોધો પઞ્ઞાયતી’’તિ. આહારાનં દુક્ખસચ્ચેકદેસત્તા આહારગ્ગહણં દુક્ખસચ્ચગ્ગહણમેવ હોતીતિ આહ ‘‘ઇધ ચત્તારિપિ સચ્ચાનિ સરૂપેનેવ વુત્તાની’’તિ. સચ્ચદેસના દુક્ખાદીનં યાવદેવ પરિઞ્ઞેય્યાદિભાવસન્દસ્સનત્થા, તસ્મા જરામરણાદીસુ પરિઞ્ઞેય્યાદિભાવો અસમ્મોહતો સલ્લક્ખેતબ્બોતિ દસ્સેન્તો ‘‘સબ્બત્થ અસમ્મુય્હન્તેન સચ્ચાનિ ઉદ્ધરિતબ્બાની’’તિ આહ.

આહારવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સચ્ચવારવણ્ણના

૯૧. યેન યેન પરિયાયેન બ્યાકરોતીતિ યેન યેન દુક્ખાદિજરામરણાદિપરિયાયેન અરિયસચ્ચાનિ સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારતો ચ કથેતિ. દુક્ખન્તિ દુક્ખસચ્ચં દુક્ખં, ન દુક્ખમત્તં.

સચ્ચવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

જરામરણવારવણ્ણના

૯૨. તેસં તેસન્તિ બ્યાપનિચ્છાવસેનાયં નિદ્દેસો કતો, તસ્મા યથા ‘‘ગામો ગામો રમણીયો’’તિ વુત્તે રમણીયતાય તાદિસા સબ્બેપિ ગામા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ, એવં ‘‘તેસં તેસં સત્તાનં જાતી’’તિ વુત્તે જાતિસઙ્ખાતવિકારવસેન સબ્બેપિ સત્તા સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. તેનાહ ‘‘સઙ્ખેપતો અનેકેસં સત્તાનં સાધારણનિદ્દેસો’’તિ.

ગતિજાતિવસેનાતિ (સં. નિ. ટી. ૨.૧.૨) પઞ્ચગતિવસેન, તત્થાપિ એકેકાય ગતિયા ખત્તિયાદિભુમ્મદેવાદિહત્થિઆદિજાતિવસેન ચ. નિકિય્યન્તિ સત્તા એત્થ, એતેન વાતિ નિકાયો, ગોત્તચરણાદિવિભાગો. જરાય સભાવો નામ વયોહાનિ, તસ્મા જરાતિ વયોહાનિસઙ્ખાતસ્સ સભાવસ્સ નિદ્દેસો, પાકટજરાવસેન નિદ્દેસો ખણ્ડિચ્ચાદિવસેન ગહણતો. જીરણમેવ જીરણતા, જીરન્તસ્સ વા આકારો તા-સદ્દેન વુત્તો. તેનાહ ‘‘અયં આકારનિદ્દેસો’’તિ. દન્તાદીનં વસેન ખણ્ડં જાતં એતસ્સાતિ ખણ્ડિતો, પુગ્ગલો. તસ્સ ભાવો ખણ્ડિચ્ચં. પલિતં એતસ્સ અત્થીતિ પલિતો, તસ્સ ભાવો પાલિચ્ચં. વલિ તચો એતસ્સાતિ વલિત્તચો, તસ્સ ભાવો વલિત્તચતા. ઇમે ખણ્ડિચ્ચાદયો જરા. વિકારાનં દસ્સનવસેનાતિ વિપત્તિદસ્સનવસેન. વાતસ્સાતિ મહતો વાતક્ખન્ધસ્સ. ખણ્ડિચ્ચાદિવસેન ગતમગ્ગો પાકટો, તસ્મા ખણ્ડિચ્ચાદિગ્ગહણં જરાય કિચ્ચનિદ્દેસોતિ વુત્તન્તિ દસ્સેતિ. ન ચ ખણ્ડિચ્ચાદીનેવ જરાતિ કલલકાલતો પભુતિ પુરિમરૂપાનં જરાપત્તક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનિ પચ્છિમરૂપાનિ પરિપક્કરૂપાનુરૂપાનિ પરિણતપરિણતાનિ ઉપ્પજ્જન્તીતિ અનુક્કમેન સુપરિણતરૂપાનં પરિપાકકાલે ઉપ્પજ્જમાનાનિ ખણ્ડિચ્ચાદિસભાવાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ, તાનિ ઉદકાદિમગ્ગેસુ તિણરુક્ખસંભગ્ગતાદયો વિય પરિપાકગતમગ્ગસઙ્ખાતેસુ પરિપક્કરૂપેસુ ઉપ્પન્નાનિ ‘‘જરાય ગતો મગ્ગો’’ઇચ્ચેવ વુત્તાનિ, ન જરાતિ.

પકતિયાતિ ફલવિપચ્ચનપકતિયા, જરાય વા પાપુણિતબ્બં ફલમેવપકતિ, તાય જરા દીપિતા. સુપ્પસન્નાનીતિ સુટ્ઠુ પસન્નાનિ. તમેવ સુપ્પસન્નતં કિચ્ચતો દસ્સેતું ‘‘સુખુમમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. તિક્ખવિસદતા હિ તેસં ઇન્દ્રિયાનં સુપ્પસન્નતા. આલુળિતાનીતિ આકુલાનિ. અવિસદાનીતિ અબ્યત્તાનિ.

કામં રૂપધમ્મેસુપિ ખણિકજરા દુરુપલક્ખિતા પટિચ્છન્નાવ, સા પન યસ્મા સન્તાનવસેન પવત્તિયા પરિબ્યત્તાવ હોતીતિ ‘‘પાકટજરા’’ઇચ્ચેવ વુત્તા. અવીચિ નિરન્તરા જરા અવીચિજરા સતિ સન્તાને સત્તાનં અનુપ્પબન્ધતો. તતો અઞ્ઞેસૂતિ મન્દદસકાદીસુ પુબ્બદસકાદિપરિચ્છેદતો અઞ્ઞેસુ યથાવુત્તેસુ. અન્તરન્તરાતિ તેસુ એવ વુત્તપ્પકારેસુ પુરિમદસકાદિતો પચ્છિમદસકાદીનં અન્તરન્તરા. વણ્ણવિસેસાદીનન્તિ વણ્ણવિસેસસણ્ઠાનવિસેસસમ્ફસ્સવિસેસાદીનં.

વચનકવસેનાતિ ક-કારેન હિ પદં વડ્ઢેત્વા વુત્તં, તસ્મા ચવનં ચુતીતિ વુત્તં હોતિ. તં પન એકચતુપઞ્ચવોકારભવેસુ ચુતિયા અવિસેસતો ગહણન્તિ આહ ‘‘એકચતુપઞ્ચક્ખન્ધાનં સામઞ્ઞવચન’’ન્તિ. ચવનકવસેનાતિ વા ચવનકસ્સ પુગ્ગલસ્સ વસેનાતિ અત્થો. ચવનમેવ ચવનતાતિ આહ ‘‘ભાવવચનેના’’તિ. લક્ખણનિદસ્સનન્તિ વયસઙ્ખાતસ્સ લક્ખણસ્સ નિદસ્સનં. ચવન્તસ્સ વા આકારો તા-સદ્દેન વુત્તો ‘‘ચવનતા’’તિ. ભિજ્જનં ભેદોતિ વુત્તં ‘‘ચુતિક્ખન્ધાનં ભઙ્ગુપ્પત્તિપરિદીપન’’ન્તિ. યથા ભિન્નસ્સ ઘટસ્સ કેનચિ પરિયાયેન ઘનઘટભાવેન ઠાનં નત્થિ, એવં ભિન્નાનં ખન્ધાનન્તિ ચવનં અન્તરહિતં નામાતિ આહ ‘‘અન્તરધાનન્તિ…પે… પરિદીપન’’ન્તિ. યો મચ્ચૂતિ વુચ્ચતિ ભેદો, યઞ્ચ મરણં પાણચાગો, તદુભયં એકજ્ઝં કત્વા વુત્તં ‘‘મચ્ચુ મરણ’’ન્તિ એવં વા એત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. કાલસ્સ અન્તકસ્સ કિરિયાતિ યા લોકે વુચ્ચતિ, સા ચુતિ, મરણન્તિ અત્થો. ચવનકાલો એવ વા અનતિક્કમનીયત્તા વિસેસેન કાલોતિ વુત્તોતિ તસ્સ કિરિયા અત્થતો ચુતિક્ખન્ધાનં ભેદપ્પત્તિયેવ. ‘‘ચુતિ ચવનતા’’તિઆદિના પુબ્બે વોહારમિસ્સકેન નિદ્દિટ્ઠં.

ઇદાનિ નિબ્બત્તિતપરમત્થનયેનેવ નિદ્દેસોતિ દસ્સેતું ‘‘પરમત્થેન દીપેતુ’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘ચવનકવસેના’’તિઆદિના હિ પુગ્ગલવસેન ચ વોહારાધિટ્ઠાના સંવણ્ણના કતા. ન કિઞ્ચિ કળેવરં નિક્ખિપકિ ઓપપાતિકાનં ચુતિક્ખન્ધાનં અન્તરધાનમેવહોતિ, તતો પરં ઉતુસમુટ્ઠાનરૂપસન્તતિ ન પવત્તતિ. ‘‘જાતિસમુદયા’’તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં ‘‘તણ્હાસમુદયા’’તિઆદીસુ વુત્તનયનેવ સક્કા વિઞ્ઞાતુન્તિ ન વુત્તં.

જરામરણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

જાતિવારવણ્ણના

૯૩. જાયનટ્ઠેનાતિઆદિ આયતનવસેન યોનિવસેન ચ દ્વીહિ દ્વીહિ પદેહિ સબ્બસત્તે પરિયાદિયિત્વા જાતિં દસ્સેતું વુત્તં. સમ્મોહવિનોદનિયં (વિભ. અટ્ઠ. ૧૯૧) પન ‘‘જાયમાનકવસેન જાતિ, સઞ્જાયનવસેન સઞ્જાતી’’તિ વુત્તત્તા તત્થ એકેકેનેવ પદેન સબ્બસત્તે પરિયાદિયિત્વા જાતિં દસ્સેતીતિ દટ્ઠબ્બં. સમ્પુણ્ણા જાતિ સઞ્જાતીતિ કત્વા ‘‘સા પરિપુણ્ણાયતનવસેન યુત્તા’’તિ વુત્તં. એતેનેવ કેવલં જાતિસદ્દેન વુત્તાય જાતિયા અપરિપુણ્ણાયતનતા દટ્ઠબ્બા. અભિબ્યત્તા નિબ્બત્તિ અભિનિબ્બત્તિ, પાકટા નિબ્બત્તીતિ અત્થો. ‘‘તેસં તેસં સત્તાનં…પે… અભિનિબ્બત્તી’’તિ સત્તવસેન પવત્તત્તા વોહારદેસના.

તત્ર તત્રાતિ એત્થ ચતુવોકારભવે દ્વિન્નં, એકવોકારભવે દ્વિન્નં, સેસરૂપધાતુયં પટિસન્ધિક્ખણે ઉપ્પજ્જમાનાનં પઞ્ચન્નં, કામધાતુયં વિકલાવિકલિન્દ્રિયવસેન સત્તન્નં નવન્નં દસન્નં, પુન દસન્નં, એકાદસન્નઞ્ચ આયતનાનં વસેન સઙ્ગહો વેદિતબ્બો. યદિપિ ચુતિક્ખન્ધા અનન્તરાનં પટિસન્ધિકધમ્માનં અનન્તરાદિના પચ્ચયા હોન્તિ, યે પન સમુદયા અજનકા, તે એત્થ ઉપપત્તિભવોતિ અધિપ્પેતા. જનકો એવ ભવોતિ અધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો ‘‘જાતિયા પચ્ચયભૂતો કમ્મભવો વેદિતબ્બો’’તિ આહ.

જાતિવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભવવારવણ્ણના

૯૪. ભાવનભવનટ્ઠેન ભવો દુવિધો. તત્થ કમ્મભવો ‘‘ભવતિ એતસ્મા ઉપપત્તિભવો’’તિ ભાવનટ્ઠેન ભવો. અટ્ઠકથાયં પન ઉપપત્તિભવં ‘‘ભવતીતિ ભવો’’તિ વત્વા તસ્સ કારણત્તા કમ્મં ફલૂપચારેન ભવોતિ અયમત્થો વુત્તો, ઉભયત્થાપિ ઉપપત્તિભવહેતુભાવનેત્થ કમ્મસ્સ કમ્મભવપરિયાયોતિ દસ્સિતં હોતિ. સબ્બથાપીતિ ભાવનભવનકુસલાકુસલઉપપત્તિસમ્પત્તિભવહીનપણીતાદિના સબ્બપ્પકારેનપિ. કામભવોતિ વુત્તં કામતણ્હાહેતુકતો કામતણ્હાય આરમ્મણભાવતો ચ. રૂપભવૂપગકમ્મં રૂપભવો, તથા અરૂપભવૂપગકમ્મં અરૂપભવો, તંતંનિબ્બત્તક્ખન્ધા રૂપારૂપુપત્તિભવા, રૂપારૂપભવભાવો પન તેસં ‘‘કામભવો’’તિ એત્થ વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

ભવવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઉપાદાનવારવણ્ણના

૯૫. ઉપાદાનન્તિ ચતુબ્બિધમ્પિ ઉપાદાનં. યથા હિ કામસ્સાદવસેન, ભવસ્સાદવસેન વા તંતંસુગતિભવૂપગં કમ્મં કરોન્તસ્સ કામુપાદાનં, એવં ઉચ્છેદાદિમિચ્છાભિનિવેસવસેનાતિ ચત્તારિપિ ઉપાદાનાનિ યથારહં તસ્સ તસ્સ કુસલકમ્મભવસ્સ ઉપનિસ્સયવસેનેવ પચ્ચયા હોન્તિ, અકુસલકમ્મભવસ્સ અસહજાતસ્સ અનન્તરસ્સ ઉપનિસ્સયવસેનપિ આરમ્મણવસેનપિ. સહજાતસ્સ કામુપાદાનં સહજાત-અઞ્ઞમઞ્ઞ-નિસ્સય-સમ્પયુત્ત-અત્થિ-અવિગત-હેતુ-વસેન સત્તધા, સેસઉપાદાનાનિ તત્થ હેતુપચ્ચયભાવં પહાય મગ્ગપચ્ચયં પક્ખિપિત્વા સત્તધાવ પચ્ચયા હોન્તિ. અનન્તરસ્સ પન અનન્તરસમનન્તરઅનન્તરૂપનિસ્સયનત્થિવિગતાસેવનવસેન પચ્ચયા હોન્તિ. તસ્સિદમ્પિ સહજાતાદીતિ આદિ-સદ્દેન સઙ્ગહિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. વત્થુકામં ઉપાદિયતિ ચિત્તં, પુગ્ગલો વા એતેનાતિ અત્થો. તન્તિ વત્થુકામં. કામેતીતિ કામો ચ સો ઉપાદિયતીતિ ઉપાદાનઞ્ચાતિ યોજના. વુત્તનયેનાતિ અભિધમ્મે વુત્તનયેન.

સસ્સતો અત્તાતિ ઇદં પુરિમદિટ્ઠિં ઉપાદિયમાનં ઉત્તરદિટ્ઠિં નિદસ્સેતું વુત્તં. યથા એસા દિટ્ઠિ દળ્હીકરણવસેન પુરિમં પુરિમં ઉત્તરા ઉત્તરા ઉપાદિયતિ, એવં ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકાપીતિ. અત્તગ્ગહણં પન અત્તવાદુપાદાનન્તિ નયિદં દિટ્ઠુપાદાનદસ્સનન્તિ દટ્ઠબ્બં. લોકો ચાતિ અત્તગ્ગહણવિનિમુત્તગહણં દિટ્ઠુપાદાનભૂતં ઇધ પુરિમદિટ્ઠિઉત્તરદિટ્ઠિવચનેહિ વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. સબ્બદિટ્ઠિગતસ્સ ‘‘દિટ્ઠુપાદાન’’ન્તિ એતં અધિવચનં ‘‘સબ્બાપિ દિટ્ઠિ દિટ્ઠુપાદાન’’ન્તિ વચનતો.

સીલબ્બતં ઉપાદિયન્તીતિ સીલબ્બતં ‘‘સુદ્ધિમગ્ગો’’તિ ઉપાદિયન્તિ. એતેન મિચ્છાભિનિવેસેન. સયં વા તં મિચ્છાભિનિવેસસહગતં. સીલબ્બતસહચરણતો સીલબ્બતઞ્ચ તં દળ્હગ્ગાહભાવતો ઉપાદાનઞ્ચાતિ સીલબ્બતુપાદાનં. એવં સુદ્ધીતિ અભિનિવેસતોતિ એવં ગોસીલગોવતાદિચરણેન સંસારસુદ્ધીતિ અભિનિવેસભાવતો. એતેન તં સહચરણતો અભિનિવેસસ્સ તંસદ્દારહતં દસ્સેતિ.

વદન્તીતિ ‘‘અત્થિ મે અત્તા’’તિઆદિના વોહરન્તિ. એતેન દિટ્ઠિગતેન. અત્તવાદમત્તમેવાતિ અત્તાતિ વાચામત્તમેવ. એતેન વાચાવત્થુમત્તમેતં, યદિદં બાહિરકપરિકપ્પિતો અત્તાતિ દસ્સેતિ.

તણ્હા કામુપાદાનસ્સાતિ એત્થ ‘‘તત્થ કતમં કામુપાદાનં? યો કામેસુ કામચ્છન્દો કામરાગો કામનન્દી કામતણ્હા કામસ્નેહો કામપરિળાહો કામમુચ્છા કામજ્ઝોસાનં. ઇદં વુચ્ચતિ કામુપાદાન’’ન્તિ વચનતો તણ્હાદળ્હત્તં કામુપાદાનં. તણ્હાદળ્હત્તન્તિ ચ પુરિમતણ્હાઉપનિસ્સયપચ્ચયતો દળ્હભૂતા ઉત્તરતણ્હા એવ. કેચિ પનાહુ –

‘‘અપ્પત્તવિસયપત્થના તણ્હા અન્ધકારે ચોરસ્સહત્થપ્પસારણં વિય, સમ્પત્તવિસયગ્ગહણં ઉપાદાનં તસ્સેવ ભણ્ડગ્ગહણં વિયા’’તિ. અપ્પિચ્છસન્તુટ્ઠિપટિપક્ખા એતે ધમ્મા પરિયેસનારક્ખદુક્ખમૂલાનિ, તસ્મા વુત્તલક્ખણા તણ્હા વુત્તલક્ખણસ્સેવ ઉપાદાનસ્સ અનાનન્તરસ્સ ઉપનિસ્સયવસેન પચ્ચયો, આરમ્મણાદિવસેનપિ પચ્ચયો હોતિયેવ, અનન્તરાદીનં પન અનન્તરાદિવસેન પચ્ચયો. સબ્બસ્સપિ હિ લોભસ્સ તણ્હાપરિયાયોપિ કામુપાદાનપરિયાયોપિ લબ્ભતેવાતિ. અવસેસાનન્તિ દિટ્ઠુપાદાનાદીનં. સહજાતાદિવસેનાતિ સહજાતાનં સહજાતાદિવસેન, અસહજાતાનં અનન્તરઉપનિસ્સયાદિવસેનાતિ સબ્બં હેટ્ઠા વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં.

ઉપાદાનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

તણ્હાવારવણ્ણના

૯૬. ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સો’’તિઆદિ ફસ્સસ્સ માતિતો નામં વિય પુત્તસ્સ વત્થુતો તસ્સ નિસ્સયભાવેન ઉપ્પત્તિહેતુત્તા, આરમ્મણં પન કેવલં ઉપ્પત્તિહેતૂતિ વુત્તં ‘‘સેટ્ઠિ…પે… નામ’’ન્તિ. કામરાગભાવેનાતિ વત્થુકામસ્સ રજ્જનવસેન. રૂપં અસ્સાદેન્તીતિ રુપારમ્મણં તણ્હાભિનન્દનાવસેન અભિરમમાના એવ અસ્સાદેન્તી. નિચ્ચન્તિઆદિના દિટ્ઠાભિનન્દનામુખેન રૂપં અભિરમન્તી. પેચ્ચ ન ભવિસ્સતીતિ ભિજ્જિત્વા ન હોતિ પુન અનુપ્પજ્જનતો. તથા સદ્દકણ્હાદયોપીતિ યથા રૂપતણ્હા કામરાગભાવેન સસ્સતરાગવસેન ઉચ્છેદરાગવસેનાતિ ચ પવત્તિયા તિસ્સો તણ્હા, તથા સદ્દતણ્હા ગન્ધરસફોટ્ઠબ્બધમ્મતણ્હાપિ. તણ્હાવિચરિતાનીતિ તણ્હાસમુદાચારા, સમુદાચારવસેન પવત્તતણ્હાતિ અત્થો.

અજ્ઝત્તિકસ્સુપાદાયાતિ (વિભ. અટ્ઠ. ૯૭૩; સં. નિ. ટી. ૨.૨.૨) અજ્ઝત્તિકં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય. ઉપયોગત્થે હિ ઇદં સામિવચનં. અસ્મીતિ હોતીતિ યદેતં અજ્ઝત્તં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન સમૂહગાહતો અસ્મીતિ એવં હોતિ, તસ્મિં સતીતિ અત્થો. ઇત્થસ્મીતિ હોતીતિ ખત્તિયાદીસુ ‘‘ઇદંપકારો અહ’’ન્તિ એવં તણ્હામાનદિટ્ઠિવસેન હોતીતિ ઇદમેત્થ અનુપનિધાય ગહણં. એવમાદિનાતિ આદિ-સદ્દેન ‘‘એવંસ્મીતિ, અઞ્ઞથાસ્મીતિ, ભવિસ્સન્તિ, ઇત્થં ભવિસ્સન્તિ, એવં ભવિસ્સન્તિ, અઞ્ઞથા ભવિસ્સન્તિ, અસસ્મીતિ, સતસ્મીતિ, સિયન્તિ, ઇત્થં સિયન્તિ, એવં સિયન્તિ, અઞ્ઞથા સિયન્તિ, અપાહં સિયન્તિ, અપાહં ઇત્થં સિયન્તિ, અપાહં એવં સિયન્તિ, અપાહં અઞ્ઞથા સિય’’ન્તિ (વિભ. ૯૭૩) ઇમેસં તણ્હાવિચરિતાનં ગહણં. તત્થ એવંસ્મીતિ ઇદં સમતો ઉપનિધાય ગહણં, યથા અયં ખત્તિયો, યથા અયં બ્રાહ્મણો, એવં અહમ્પીતિ અત્થો. અઞ્ઞથાસ્મીતિ ઇદં અસમણો ઉપનિધાય ગહણં, યથા અયં ખત્તિયો, યથા અયં બ્રાહ્મણો, તતો અઞ્ઞથા અહં હીનો વા અધિકો વાતિ અત્થો. ઇતિ ઇમાનિ પુબ્બે વુત્તાનિ દ્વેતિ એતાનિ પચ્ચુપ્પન્નવસેન ચત્તારિ તણ્હાવિચરિતાનિ. ભવિસ્સન્તિઆદીનિ પન ચત્તારિ અનાગતવસેન વુત્તાનિ. તેસં પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અસસ્મીતિ અસતીતિ અસં. નિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં, તસ્મા સસ્સતો અસ્મીતિ અત્થો. સતસ્મીતિ સીદતીતિ સતં. અનિચ્ચસ્સેતં અધિવચનં, તસ્મા અસસ્સતો અસ્મીતિ અત્થો. ઇતિ ઇમાનિ દ્વે સસ્સતુચ્છેદવસેન વુત્તાનિ. ઇતો પરાનિ સિયન્તિઆદીનિ ચત્તારિ સંસયપરિવિતક્કવસેન વુત્તાનિ, તાનિ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેન અત્થતો વેદિતબ્બાનિ. અપાહં સિયન્તિઆદીનિ ચત્તારિ ‘‘અપિ નામાહં ભવેય્ય’’ન્તિ એવં પત્થનાકપ્પનવસેન વુત્તાનિ, તાનિ પુરિમચતુક્કે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ.

એત્થ ચ સસ્સતુચ્છેદવસેન વુત્તા દ્વે દિટ્ઠિસીસા નામ, અસ્મિ, ભવિસ્સં, સિયં, અપાહં સિયન્તિ એતે પન ચત્તારો સુદ્ધસીસા એવ, ‘‘ઇત્થસ્મી’’તિઆદયો તયો તયોતિ દ્વાદસ સીસમૂલકા નામ. એવમેતાનિ દ્વે દિટ્ઠિસીસા, ચત્તારો સુદ્ધસીસા, દ્વાદસ સીસમૂલકાતિ અજ્ઝત્તિકસ્સુપાદાય અટ્ઠારસ્સ તણ્હાવિચરિતાનિ વેદિતબ્બાનિ.

બાહિરસ્સુપાદાયાતિ બાહિરં ખન્ધપઞ્ચકં ઉપાદાય. ઇદમ્પિ હિ ઉપયોગત્થે સામિવચનં. ઇમિનાતિ ઇમિના રુપેન વા…પે… વિઞ્ઞાણેન વાતિ એવં રૂપાદીસુ એકમેવ ‘‘અહ’’ન્તિ, ઇતરં કિઞ્ચનપલિબોધભાવેન ગહેત્વા તણ્હાદિવસેન ‘‘અસ્મી’’તિ અભિનિવિસતિ, ‘‘ઇમિના’’તિ અયમેત્થ વિસેસો. અસ્મીતિ ઇમિના ખગ્ગેન વા છત્તેન વા અભિસેકેન વા ‘‘ખત્તિયોહમસ્મી’’તિ અભિનિવિસતિ. બાહિરરૂપાદિનિસ્સિતાનીતિ બાહિરાનિ પરસન્તતિપરિયાપન્નાનિ રૂપવેદનાદીનિ નિસ્સિતાનિ. અટ્ઠારસાતિ ઇમિના ‘‘અસ્મી’’તિઆદિનયપ્પવત્તાનિ અટ્ઠારસ, તાનિ પુબ્બે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બાનિ. ‘‘ઇમિના’’તિ હિ અયમેવેત્થ વિસેસો, તસ્મા ‘‘દ્વે દિટ્ઠિસીસા’’તિઆદિના વુત્તનયેનેવ નિદ્ધારેત્વા વેદિતબ્બા. ઉભયં પન એકજ્ઝં કત્વા આહ ‘‘છત્તિંસા’’તિ.

નિદ્દેસત્થેનાતિ ‘‘છયિમે આવુસો તણ્હાકાયા’’તિઆદિનિદ્દેસપાળિયા અત્થવચનેન. નિદ્દેસવિત્થારાતિ તસ્સ ચ નિદ્દેસસ્સ અટ્ઠસતતણ્હાવિચરિતવસેન વિત્થારેન. વિત્થારસ્સ ચ પુન સઙ્ગહતોતિ દ્વીહિ આકારેહિ વિત્થારિતસ્સ અટ્ઠારસતણ્હાવિચરિતપભેદસ્સ છળેવ તિસ્સોયેવાતિ ચ પુન સઙ્ગહણતો ચ.

વિપાકવેદના અધિપ્પેતા વિસેસતો અત્તાનં અસ્સાદેતબ્બતો. તમેવ હિસ્સા અસ્સાદેતબ્બતં પકાસેતું ‘‘કથ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. અસ્સાદનેનાતિ અભિરતિયા. મમાયન્તાતિ ધનાયન્તા. ચિત્તકારાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન ઇટ્ઠવણ્ણારમ્મણદાયકાનં સઙ્ગહો. સિપ્પસન્દસ્સનકાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન વેજ્જાદીનં સઙ્ગહો. વેજ્જા હિ રસાયતનોજાવસેન તદુપત્થમ્ભિતવસેન ચ ધમ્મારમ્મણસ્સ દાયકા. સ્વાયં આદિ-સદ્દો ‘‘વીણાવાદકાદી’’તિઆદિના પચ્ચેકઞ્ચ યોજેતબ્બો, પુત્તં મમાયન્તાતિ પુત્તં સમ્પિયાયન્તા. પુત્તો વિય ચેત્થ વેદના દટ્ઠબ્બા, સપ્પાયસપ્પિખીરાદીનિ વિય વેદનાય પચ્ચયભૂતાનિ ઇટ્ઠરૂપાદિઆરમ્મણાનિ, ધાતિ વિય રૂપાદિછળારમ્મણદાયકા ચિત્તકારાદયો દટ્ઠબ્બા.

તણ્હાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વેદનાવારવણ્ણના

૯૭. ચક્ખુસમ્ફસ્સજા એવ વેદના અતીતાદિભેદભિન્ના રાસિવસેન એકજ્ઝં ગહેત્વા એકો વેદનાકાયો યથા વેદનાક્ખન્ધો, એવં સોતસમ્ફસ્સજાદિકાતિ પાળિયં ‘‘છયિમે આવુસો વેદનાકાયા’’તિ વુત્તન્તિ આહ ‘‘વેદનાકાયાતિ વેદનાસમૂહા’’તિ. ચક્ખુસમ્ફસ્સતો જાતા ચક્ખુસમ્ફસ્સજા વેદના. સા પન ઉપાદિન્નાપિ અનુપાદિન્નાપિ, તદુભયસ્સપિ સઙ્ગણ્હન્તેન અત્થવણ્ણનાય કતત્તા આહ ‘‘અયં તાવેત્થ સબ્બસઙ્ગાહિકકથા’’તિ. ઇદાનિ ‘‘વિપાકવિધિ અય’’ન્તિ ઉપાદિન્નયેવ ગણ્હન્તો ‘‘વિપાકવસેના’’તિઆદિમાહ. મનોદ્વારે મનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તાતિ તદારમ્મણમનોવિઞ્ઞાણધાતુસમ્પયુત્તા.

અવસેસાનન્તિ સમ્પટિચ્છનાદિવેદનાનં. ઉપનિસ્સયાદીતિ આદિ-સદ્દેન અનન્તરાદીનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. અનન્તરાનઞ્હિ અનન્તરાદિવસેન, ઇતરેસં ઉપનિસ્સયવસેન ફસ્સો પચ્ચયો હોતિ, મનોદ્વારે પન તદારમ્મણવેદનાનં મનોસમ્ફસ્સો ઉપનિસ્સયવસેન પચ્ચયો. અદ્વારિકાનન્તિ દ્વારરહિતાનં. ન હિ પટિસન્ધિઆદિવેદનાનં કિઞ્ચિ દ્વારં અત્થિ. સહજાતમનોસમ્ફસ્સસમુદયાતિ એતેનસ્સ તાસં સહજાતકોટિયા પચ્ચયભાવમાહ.

વેદનાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ફસ્સવારવણ્ણના

૯૮. ચક્ખું નિસ્સાય ઉપ્પન્નો સમ્ફસ્સો ચક્ખુસમ્ફસ્સો. પઞ્ચવત્થુકાતિ ચક્ખાદિપઞ્ચવત્થુકા ચક્ખાદિપઞ્ચવત્થુસન્નિસ્સયા. ‘‘ઉપાદિન્નકકથા એસા’’તિ બાવીસતિગ્ગહણં, પવત્તિકથાભાવતો લોકિયગ્ગહણં. વિપાકમનસમ્પયુત્તફસ્સાતિ વિપાકમનોવિઞ્ઞાણસમ્પયુત્તા ફસ્સા. પચ્ચયુપ્પન્નેન વિય પચ્ચયેનપિ ઉપાદિન્નકેનેવ ભવિતબ્બન્તિ ‘‘છન્નં ચક્ખાદીનં આયતનાન’’ન્તિ વુત્તં.

ફસ્સવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સળાયતનવારવણ્ણના

૯૯. નિદસ્સનમત્તઞ્ચેતં, તસ્મા યથા એત્થ અરૂપલોકાપેક્ખાય છટ્ઠાયતનઞ્ચ સળાયતનઞ્ચ સળાયતનન્તિ એકસેસો ઇચ્છિતબ્બો, એવં યેસં પચ્ચયુપ્પન્નો ઉપાદિન્નો, પચ્ચયો પન અનુપાદિન્નોતિપિ ઇચ્છિતબ્બો. તેસં મતેન બાહિરાયતનવસેનપિ એકસેસો વેદિતબ્બો ‘‘છટ્ઠાયતનઞ્ચ સળાયતનઞ્ચ સળાયતનઞ્ચ સળાયતન’’ન્તિ. વિસુદ્ધિમગ્ગોપિ ઇમસ્સ આગમસ્સ અત્થસંવણ્ણનાતિ આહ ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગે…પે… વુત્તનયમેવા’’તિ. એસ નયો અઞ્ઞત્થાપિ વિસુદ્ધિમગ્ગગ્ગહણે.

સળાયતનવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નામરૂપવારવણ્ણના

૧૦૦. નમનલક્ખણન્તિ આરમ્મણાભિમુખં નમનસભાવં તેન વિના અપવત્તનતો. રુપ્પનં સીતાદિવિરોધિપચ્ચયસન્નિપાતે વિસદિસુપ્પત્તિ. ઇમે પન તયોતિઆદિના સબ્બચિત્તુપ્પાદસાધારણવસેનેવ તંસઙ્ખારક્ખન્ધગ્ગહણં, તસ્મા યે યત્થ અસાધારણા, તેપિ અત્થતો ગહિતાયેવાતિ દસ્સેતિ.

ઉપાદિયિત્વાતિ પચ્ચયે કત્વા. પચ્ચયકરણમેવ હિ પચ્ચયુપ્પન્નસ્સ પચ્ચયભૂતધમ્માનં ઉપાદિયનં. સમૂહસમ્બન્ધે સામિવચનં એતન્તિ ‘‘સમૂહત્થે એતં સામિવચન’’ન્તિ વુત્તં તેન વિના સમ્બન્ધસ્સ અભાવતો. તેનાતિ તસ્મા. તં સબ્બમ્પીતિ તં ભૂતુપાદાયપભેદં સબ્બમ્પિ સત્તવીસતિવિધં. યસ્સ નામસ્સાતિ ચતુવોકારભવે નામસ્સ. વિઞ્ઞાણમ્પિ તપ્પરિયાપન્નમેવ વેદિતબ્બં. રૂપસ્સાતિ એકવોકારભવે રૂપસ્સ. વિઞ્ઞાણં પન પઞ્ચવોકારભવે સઙ્ખારવિઞ્ઞાણમેવ. યસ્સ પઞ્ચવોકારભવે નામરૂપસ્સ. તસ્સ વસેનાતિ સહજાતસ્સ સહજાતાદિવસેન, અનન્તરસ્સ અનન્તરાદિવસેન, ઇતરસ્સ ઉપનિસ્સયાદિવસેન તસ્સ નામસ્સ યથારહં તસ્સ તસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સ પચ્ચયભાવો વેદિતબ્બો.

નામરૂપવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વિઞ્ઞાણવારવણ્ણના

૧૦૧. તેભૂમકવિપાકગ્ગહણે કારણં હેટ્ઠા વુત્તમેવ. સઙ્ખારો યસ્સ વિઞ્ઞાણસ્સાતિ એત્થ અટ્ઠવિધોપિ કામાવચરપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો સોળસવિધસ્સ કામાવચરવિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ, પઞ્ચવિધોપિ રૂપાવચરપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો પઞ્ચવિધસ્સ રૂપાવચરવિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ, દ્વાદસવિધોપિ અપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારો સત્તવિધસ્સ અકુસલવિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ, ચતુબ્બિધોપિ આનેઞ્જાભિસઙ્કારો ચતુબ્બિધસ્સ અરૂપાવચરવિપાકવિઞ્ઞાણસ્સ યથારહં પટિસન્ધિપવત્તીસુ કમ્મપચ્ચયેન ચેવ ઉપનિસ્સયપચ્ચયેન ચ પચ્ચયો હોતિ. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૨૦) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો.

વિઞ્ઞાણવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સઙ્ખારવારવણ્ણના

૧૦૨. અભિસઙ્ખરણલક્ખણોતિ અભિસઞ્ચેતયિતસભાવો, આયૂહનલક્ખણોતિ અત્થો. ચોપનવસેનાતિ કાયવિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતચોપનવસેન. તેન પઞ્ચદ્વારિકચેતના પટિક્ખિપતિ. વચનભેદવસેનાતિ વાચાનિચ્છારણવસેન. વચીવિઞ્ઞત્તિસમુટ્ઠાપનવસેનાતિ અત્થો. યથાવુત્તા વીસતિ, નવ મહગ્ગતકુસલચેતના ચાતિ એકૂનતિંસ મનોસઞ્ચેતના. ‘‘કુસલાનં ઉપનિસ્સયવસેના’’તિ વુત્તં, એકચ્ચાનં આરમ્મણવસેનપીતિ વત્તબ્બં. સહજાતાદિવસેનાતિ સહજાત-અઞ્ઞમઞ્ઞ-નિસ્સય-સમ્પયુત્ત-અત્થિ-અવિગતહેતુવસેન, અનન્તરાનં અનન્તરસમનન્તરઅનન્તરૂપનિસ્સયનત્થિવિગતાસેવનસેન પચ્ચયો. અપિ-સદ્દેન ઉપનિસ્સયં સઙ્ગણ્હાતિ.

સઙ્ખારવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અવિજ્જાવારવણ્ણના

૧૦૩. ‘‘દુક્ખસચ્ચેઅઞ્ઞાણ’’ન્તિ સઙ્ખેપતો વુત્તમત્થં વિવરિતું ‘‘તત્થા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તન્તિ અઞ્ઞાણં. સતિપિ પહાતબ્બત્તે પરિઞ્ઞેય્યત્તવસેન અન્તોગધં. દુક્ખસચ્ચઞ્ચસ્સાતિ વત્થુસઙ્ખાતં સમ્પયુત્તખન્ધસઙ્ખાતઞ્ચ દુક્ખસચ્ચં અસ્સ અઞ્ઞાણસ્સ. તં હિસ્સ નિસ્સયપચ્ચયો હોતિ. તસ્સાતિ દુક્ખસચ્ચસ્સ. યાથાવલક્ખણપટિવેધનિવારણેનાતિ સઙ્ખતઅવિપરીતસભાવપટિવિજ્ઝનસ્સ નિવારણેન. એતેનસ્સ પરિઞ્ઞાભિસમયસઙ્ખાતસ્સ અરિયમગ્ગપટિવેધસ્સ વિબન્ધકભાવમાહ. ઞાણપ્પવત્તિયાતિ ‘‘ઇદં દુક્ખં, એત્તકં દુક્ખ’’ન્તિ અનુબુજ્ઝનાકારાય પુબ્બભાગઞાણપ્પવત્તિયા. એત્થાતિ દુક્ખસચ્ચે. અપ્પદાનેનાતિ અવિસ્સજ્જનેન. એતેનસ્સા અનુબોધઞાણસ્સપિ વિબન્ધકતમાહ.

તીહિ કારણેહિ વેદિતબ્બં અન્તોગધાભાવતો. ઇધ સમ્પયુત્તખન્ધવસેનેવ વત્થુતો સમુદયે અઞ્ઞાણં દટ્ઠબ્બં. એકેનેવાતિ ઇતરં કારણત્તયં પટિક્ખિપતિ. યદિપિ અઞ્ઞાણં નિરોધમગ્ગે આરમ્મણં ન કરોતિ, કુતો તદન્તોગધતબ્બત્થુતા, તે પન જાનિતુકામસ્સ તપ્પટિચ્છાદનવસેન અનિરોધમગ્ગેસુ નિરોધમગ્ગગ્ગાહહેતુતાવસેન ચ પવત્તમાનં ‘‘નિરોધે પટિપદાયઞ્ચ અઞ્ઞાણ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘પટિચ્છાદનતો’’તિઆદિ. તસ્સત્થો વુત્તોયેવ. ગમ્ભીરત્તાતિ સભાવેનેવ ગમ્ભીરત્તા. અગાધઅપતિટ્ઠાભાવેન તંવિસયસ્સ ઞાણસ્સ ઉપ્પાદેતું અસક્કુણેય્યત્તા દુદ્દસં. પુરિમં પન સચ્ચદ્વયં. વઞ્ચનીયટ્ઠેનાતિ વઞ્ચકભાવેન અયાથાવભાવેન ઉપટ્ઠાનતો દુદ્દસત્તા ગમ્ભીરં, ન સભાવતો, તસ્મા તંવિસયં અઞ્ઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. તત્થાતિ તસ્મિં પુરિમસચ્ચદ્વયે અનિચ્ચાદિસભાવલક્ખણસ્સ દુદ્દસત્તા એવ નિચ્ચાદિવિપલ્લાસવસેન પવત્તતિ અઞ્ઞાણન્તિ આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં.

ઇદાનિ નિદ્દેસવિભાગેનપિ અવિજ્જાય સચ્ચેસુ પવત્તિવિભાગં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દુક્ખેતિ એત્તકેન ભુમ્મનિદ્દેસેન. સઙ્ગહતોતિ પરિઞ્ઞેય્યતાય દુક્ખેન સઙ્ગહેતબ્બતો. તેન નિદ્ધારણત્થં દસ્સેતિ. દુક્ખસ્મિઞ્હિ અવિજ્જા નિદ્ધારીયતિ, ન અઞ્ઞસ્મિં. વત્થુતોતિ આધારત્થં. દુક્ખસન્નિસ્સયા હિ અવિજ્જા. આરમ્મણતોતિ વિસયત્થં તં આરબ્ભ પવત્તનતો. કિચ્ચતોતિ બ્યાપનત્થં છાદનવસેન તં બ્યાપેત્વા પવત્તનતો. ઇમિના નયેન સેસેસુપિ અત્થો વેદિતબ્બો. અવિસેસતોતિ વિસેસાભાવતો, વુત્તનયેન દુક્ખાદીસુ પવત્તિઆકારવિસેસં અગ્ગહેત્વાતિ અત્થો. સભાવતોતિ સરસલક્ખણતો. ચતુન્નમ્પિ સચ્ચાનં અજાનનસભાવા હિ અવિજ્જા. કામરાગભવરાગા કામાસવભવાસવાતિ આહ ‘‘સહજાતાદિવસેના’’તિ. નનુ અવિજ્જા એવ અવિજ્જાસવો, સો કથં અવિજ્જાય પચ્ચયોતિ આહ ‘‘પુબ્બુપ્પન્ના’’તિઆદિ.

અવિજ્જાવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

આસવવારવણ્ણના

૧૦૪. આસવવારે આસવ-સદ્દત્થો આસવવિચારો ચ હેટ્ઠા વુત્તોયેવ. કસ્મા પનાયં વારો વુત્તો, નનુ અવિજ્જાદિકાવ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસનાતિ ચોદનં સન્ધાય ‘‘અયં વારો’’તિઆદિ આરદ્ધં. પટિચ્ચસમુપ્પાદપદેસૂતિ પટિચ્ચસમુપ્પાદકોટ્ઠાસેસુ. દ્વાદસકોટ્ઠાસા હિ સત્થુ પટિચ્ચસમુપ્પાદદેસના. તસ્સાપિ પચ્ચયદસ્સનવસેનાતિ નાયં કાપિલાનં મૂલપકતિ વિય અપ્પચ્ચયા, અથ ખો સપ્પચ્ચયાતિ અવિજ્જાયપિ પચ્ચયદસ્સનવસેન. આસવસમુદયેનાતિ અતીતભવે આસવાનં સમુદયેન એતરહિ અવિજ્જાય સમુદયો, એતરહિ અવિજ્જાય સમુદયેન અનાગતે આસવસમુદયોતિ એવં આસવાવિજ્જાનં પચ્ચયપચ્ચયુપ્પન્નકભાવેન અપરાપરં પવત્તમાનં આદિકોટિઅભાવેનેવ તન્નિમિત્તસ્સ સંસારસ્સ આદિકોટિઅભાવતો અનમતગ્ગતાસિદ્ધિ વેદિતબ્બા.

દ્વત્તિંસ ઠાનાનીતિ દ્વત્તિંસ સચ્ચપ્પટિવેધકારણાનિ, દ્વત્તિંસ વા ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનાનિ. ઇમમ્હા સમ્માદિટ્ઠિસુત્તાતિ યાય અરિયસાવકો સમ્માદિટ્ઠિ નામ હોતિ, સા અરિયા સમ્માદિટ્ઠિ એત્થ વુત્તાતિ સમ્માદિટ્ઠિસુત્તં, ઇતો સમ્માદિટ્ઠિસુત્તતો.

ચતુસચ્ચપરિયાયેહીતિ ચતુસચ્ચાધિગમકારણેહિ. અરહત્તપરિયાયેહીતિ ‘‘સો સબ્બસો રાગાનુસયં પહાયા’’તિઆદિના અરહત્તાધિગમકારણેહિ. તેનાહ ‘‘ચતુસટ્ઠિયા કારણેહી’’તિ.

આસવવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સમ્માદિટ્ઠિસુત્તવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.