૧૦. સતિપટ્ઠાનસુત્તવણ્ણના

૧૦૫. જાનપદિનોતિ (દી. નિ. ટી. ૨.૯૫) જનપદવન્તો, જનપદસ્સ વા ઇસ્સરા રાજકુમારા. ગોત્તવસેન કુરૂ નામ. તેસં નિવાસો યદિ એકો જનપદો, કથં બહુવચનન્તિ આહ ‘‘રુળ્હીસદ્દેના’’તિ. અક્ખરચિન્તકા હિ ઈદિસેસુ ઠાનેસુ યુત્તે વિય સલિઙ્ગવચનાનિ (પાણિનિ ૧.૨૫૧) ઇચ્છન્તિ, અયમેત્થ રુળ્હી યથા અઞ્ઞત્થાપિ ‘‘અઙ્ગેસુ વિહરતિ, મલ્લેસુ વિહરતી’’તિ ચ. તબ્બિસેસને પન જનપદ-સદ્દે જાતિ-સદ્દે એકવચનમેવ. અટ્ઠકથાચરિયા પનાતિ પન-સદ્દો વિસેસત્થજોતનો. તેન પુથુઅત્થવિસયતાય એવં તં બહુવચનન્તિ ‘‘બહુકે પના’’તિઆદિના વક્ખમાનં વિસેસં દીપેતિ. સુત્વાતિ મન્ધાતુમહારાજસ્સ આનુભાવદસ્સનાનુસારેન પરમ્પરાગતં કથં સુત્વા. અનુસંયાયન્તેનાતિ અનુવિચરન્તેન. એતેસં ઠાનન્તિ ચન્દિમસૂરિયમુખેન ચાતુમહારાજિકભવનમાહ. તેનાહ ‘‘તત્થ અગમાસી’’તિઆદિ. સોતિ મન્ધાતુમહારાજા. તન્તિ ચાતુમહારાજિકરજ્જં. ગહેત્વાતિ સમ્પટિચ્છિત્વા. પુન પુચ્છિ પરિણાયકરતનં. દોવારિકભૂમિયં તિટ્ઠન્તિ સુધમ્માય દેવસભાય દેવપુરસ્સ ચ ચતૂસુ દ્વારેસુ આરક્ખાય અધિકતત્તા. દિબ્બરુક્ખસહસ્સપટિમણ્ડિતન્તિ ઇદં ‘‘ચિત્તલતાવન’’ન્તિઆદીસુપિ યોજેતબ્બં.

પથવિયં પતિટ્ઠાસીતિ ભસ્સિત્વા પથવિયા આસન્ને ઠાને અટ્ઠાસિ, ઠત્વા ચ નચિરસ્સેવ અન્તરધાયિ તેનત્તભાવેન રઞ્ઞો ચક્કવત્તિસ્સરિયસ્સ અભાવતો. ‘‘ચિરતરં કાલં ઠત્વા’’તિ અપરે. દેવભાવો પાતુરહોસિ દેવલોકે પવત્તિવિપાકદાયિનો અપરાપરિયાયવેદનીયસ્સ કમ્મસ્સ કતોકાસત્તા. અવયવે સિદ્ધો વિસેસો સમુદાયસ્સ વિસેસકો હોતીતિ એકમ્પિ રટ્ઠં બહુવચનેન વોહરીયતિ.

દ-કારેન અત્થં વણ્ણયન્તિ નિરુત્તિનયેન. કમ્માસોતિ કમ્માસપાદો વુચ્ચતિ ઉત્તરપદલોપેન યથા ‘‘રૂપભવો રૂપ’’ન્તિ. કથં પન સો કમ્માસપાદોતિ આહ ‘‘તસ્સ કિરા’’તિઆદિ. દમિતોતિ એત્થ કીદિસં દમનં અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘પોરિસાદભાવતો પટિસેધિતો’’તિ. ઇમે પન થેરાતિ મજ્ઝિમભાણકે વદતિ, તે પન ચૂળકમ્માસદમ્મં સન્ધાય તથા વદન્તિ. યક્ખિનિપુત્તો હિ કમ્માસપાદો અલીનસત્તુકુમારકાલે બોધિસત્તેન તત્થ દમિતો, સુતસોમકાલે પન બારાણસિરાજા પોરિસાદભાવપટિસેધનેન યત્થ દમિતો, તં મહાકમ્માસદમ્મં નામ. પુત્તોતિ વત્વા અત્રજોતિ વચનં ઓરસપુત્તભાવદસ્સનત્થં.

યેહિ આવસિતપદેસો કુરુરટ્ઠન્તિ નામં લભિ, તે ઉત્તરકુરુતો આગતા મનુસ્સા તત્થ રક્ખિતનિયામેનેવ પઞ્ચ સીલાનિ રક્ખિંસુ, તેસં દિટ્ઠાનુગતિયા પચ્છિમા જનતાતિ, સો દેસધમ્મવસેન અવિચ્છેદતો વત્તમાનો કુરુવત્તધમ્મોતિ પઞ્ઞાયિત્થ, અયઞ્ચ અત્થો કુરુધમ્મજાતકેન (જા. ૧.૩.૭૬-૭૮) દીપેતબ્બો. સો અપરભાગે યત્થ પઠમં સંકિલિટ્ઠો જાતો, તં દસ્સેતું ‘‘કુરુરટ્ઠવાસીન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. યત્થ ભગવતો વસનોકાસો કોચિ વિહારો ન હોતિ, તત્થ કેવલં ગોચરગામકિત્તનં નિદાનકથાય પકતિ, યથા તંસક્કેસુ વિહરતિ દેવદહં નામ સક્કાનં નિગમોતિ ઇમમત્થં દસ્સેન્તો ‘‘અવસનોકાસતો’’તિઆદિમાહ.

ઉદ્દેસવારકથાવણ્ણના

૧૦૬. કસ્મા ભગવા ઇમં સુત્તમભાસીતિ અસાધારણસમુટ્ઠાનં પુચ્છતિ, સાધારણં પન પાકટન્તિ અનામટ્ઠં, તેન સુત્તનિક્ખેપો પુચ્છિતોતિ કત્વા ઇતરો ‘‘કુરુરટ્ઠવાસીન’’ન્તિઆદિના અપરજ્ઝાસયોયં સુત્તનિક્ખેપોતિ દસ્સેતિ. એતેન બાહિરસમુટ્ઠાનં વિભાવિતન્તિ દટ્ઠબ્બં. અજ્ઝત્તિકં પન અસાધારણઞ્ચ મૂલપરિયાયસુત્તાદિટીકાયં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં. કુરુરટ્ઠં કિર (દી. નિ. ટી. ૨.૩૭૩) તદા તન્નિવાસીનં સત્તાનં યેભુય્યેન યોનિસોમનસિકારવન્તતાય પુબ્બે ચ કતપુઞ્ઞતાબલેન ઉતુઆદિસમ્પન્નમેવ અહોસિ. તેન વુત્તં ‘‘ઉતુપચ્ચયાદિસમ્પન્નત્તા’’તિ. આદિ-સદ્દેન ભોજનાદિસમ્પત્તિં સઙ્ગણ્હાતિ. કેચિ પન ‘‘પુબ્બે કુરુવત્તધમ્માનુટ્ઠાનવાસનાય ઉત્તરકુરુ વિય યેભુય્યેન ઉતુઆદિસમ્પન્નમેવ હોન્તં ભગવતો કાલે સાતિસયં ઉતુસપ્પાયાદિયુત્તં તં રટ્ઠં અહોસી’’તિ વદન્તિ. ચિત્તસરીરકલ્લતાયાતિ ચિત્તસ્સ સરીરસ્સ ચ અરોગતાય. અનુગ્ગહિતપઞ્ઞાબલાતિ લદ્ધુપકારઞાણાનુભાવા, અનુ અનુ વા આચિણ્ણપઞ્ઞાતેજા. એકવીસતિયા ઠાનેસૂતિ કાયાનુપસ્સનાવસેન ચુદ્દસસુઠાનેસુ, વેદનાનુપસ્સનાવસેન એકસ્મિં ઠાને, તથા ચિત્તાનુપસ્સનાવસેન, ધમ્માનુપસ્સનાવસેન પઞ્ચસુ ઠાનેસૂતિ એવં એકવીસતિયા ઠાનેસુ. કમ્મટ્ઠાનં અરહત્તે પક્ખિપિત્વાતિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનં યથા અરહત્તં પાપેતિ, એવં દેસનાવસેન અરહત્તે પક્ખિપિત્વા. સુવણ્ણચઙ્કોટકસુવણ્ણમઞ્જૂસાસુ પક્ખિત્તાનિ સુમનચમ્પકાદિનાનાપુપ્ફાનિ મણિપુત્તાદિસત્તરતનાનિ ચ યથા ભાજનસમ્પત્તિયા સવિસેસં સોભન્તિ, કિચ્ચકરાનિ ચ હોન્તિ મનુઞ્ઞાભાવતો, એવં સીલદસ્સનાદિસમ્પત્તિયા ભાજનવિસેસભૂતાય કુરુરટ્ઠવાસિપરિસાય દેસિતા ચ ભગવતો અયં દેસના ભિય્યોસોમત્તાય સોભતિ, કિચ્ચકારી ચ હોતીતિ ઇમમત્થં દસ્સેતિ ‘‘યથા હિ પુરિસો’’તિઆદિના. એત્થાતિ કુરુરટ્ઠે.

પકતિયાતિ સરસતો, ઇમિસ્સા સતિપટ્ઠાનસુત્તદેસનાય પુબ્બેપીતિ અધિપ્પાયો. અનુયુત્તા વિહરન્તિ સત્થુ દેસનાનુસારતોતિ અધિપ્પાયો. વિસ્સટ્ઠઅત્તભાવનાતિ અનિચ્ચાદિવસેન કિસ્મિઞ્ચિ યોનિસોમનસિકારે ચિત્તં અનિયોજેત્વા રૂપાદિઆરમ્મણે અભિરતિવસેન વિસ્સટ્ઠચિત્તેન ભવિતું ન વટ્ટતિ, પમાદવિહારં પહાય અપ્પમત્તેન ભવિતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

એકાયનોતિ એત્થ અયન-સદ્દો મગ્ગપરિયાયો. ન કેવલમયનમેવ, અથ ખો અઞ્ઞેપિ બહૂ મગ્ગપરિયાયાતિ પદુદ્ધારં કરોન્તો ‘‘મગ્ગસ્સ હી’’તિઆદિ વત્વા યદિ મગ્ગપરિયાયો અયન-સદ્દો, કસ્મા પુન મગ્ગોતિ વુત્તન્તિ ચોદનં સન્ધાયાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. તત્થ એકમગ્ગોતિ એકો એવ મગ્ગો. ન હિ નિબ્બાનગામી મગ્ગો અઞ્ઞો અત્થીતિ. નનુ સતિપટ્ઠાનં ઇધ ‘‘મગ્ગો’’તિ અધિપ્પેતં, તદઞ્ઞે ચ બહૂ મગ્ગધમ્મા અત્થીતિ? સચ્ચં અત્થિ, તે પન સતિપટ્ઠાનગ્ગહણેનેવ ગહિતા તદવિનાભાવતો. તથા હિ ઞાણવીરિયાદયો નિદ્દેસે ગહિતા. ઉદ્દેસે પન સતિયા એવ ગહણં વેનેય્યજ્ઝાસયવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં. ન દ્વેધાપથભૂતોતિ ઇમિના ઇમસ્સ મગ્ગસ્સ અનેકમગ્ગતાભાવં વિય અનિબ્બાનગામિભાવાભાવઞ્ચ દસ્સેતિ. એકેનાતિ અસહાયેન. અસહાયતા ચ દુવિધા અત્તદુતિયતાભાવેન વા, યા ‘‘વૂપકટ્ઠકાયતા’’તિ વુચ્ચતિ, તણ્હાદુતિયતાભાવેન વા, યા ‘‘પવિવિત્તચિત્તતા’’તિ વુચ્ચતિ. તેનાહ ‘‘વૂપકટ્ઠેન પવિવિત્તચિત્તેના’’તિ. સેટ્ઠોપિ લોકે ‘‘એકો’’તિ વુચ્ચતિ ‘‘યાવ પરે એકતો કરોસી’’તિઆદીસૂતિ આહ ‘‘એકસ્સાતિ સેટ્ઠસ્સા’’તિ. યદિ સંસારતો નિસ્સરણટ્ઠો અયનટ્ઠો અઞ્ઞેસમ્પિ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નાનં સાધારણો કથં ભગવતોતિ આહ ‘‘કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ. ઇમસ્મિં ખોતિ એત્થ ખો-સદ્દો અવધારણે, તસ્મા ઇમસ્મિં યેવાતિ અત્થો. દેસનાભેદોયેવ હેસો, યદિદં મગ્ગોતિ વા અયનોતિ વા. તેનાહ ‘‘અત્થો પનેકો’’તિ.

નાનામુખભાવનાનયપ્પવત્તોતિ કાયાનુપસ્સનાદિમુખેન તત્થાપિ આનાપાનાદિમુખેન ભાવનાનયેન પવત્તો. એકાયનન્તિ એકગામિનં, નિબ્બાનગામિનન્તિ અત્થો. નિબ્બાનઞ્હિ અદુતિયત્તા સેટ્ઠત્તા ચ ‘‘એક’’ન્તિ વુચ્ચતિ. યથાહ ‘‘એકઞ્હિ સચ્ચં ન દુતીયમત્થી’’તિ (સુ. નિ. ૮૯૦) ‘‘યાવતા, ભિક્ખવે, ધમ્મા સઙ્ખતા વા અસઙ્ખતા વા, વિરાગો તેસં અગ્ગમક્ખાયતી’’તિ (અ. નિ. ૪.૩૪; ઇતિવુ. ૯૦) ચ. ખયો એવ અન્તોતિ ખયન્તો, જાતિયા ખયન્તં દિટ્ઠવાતિ જાતિખયન્તદસ્સી. અવિભાગેન સબ્બેપિ સત્તે હિતેન અનુકમ્પતીતિ હિતાનુકમ્પી. અતરિંસૂતિ તરિંસુ. પુબ્બેતિ પુરિમકા બુદ્ધા, પુબ્બે વા અતીતકાલે.

તન્તિ તં તેસં વચનં, તં વા કિરિયાવુત્તિવાચકત્તં ન યુજ્જતિ. ન હિ સઙ્ખેય્યપ્પધાનતાય સત્તવાચિનો એક-સદ્દસ્સ કિરિયાવુત્તિવાચકતા અત્થિ. ‘‘સકિમ્પિ ઉદ્ધં ગચ્છેય્યા’’તિઆદીસુ (અ. નિ. ૭.૭૨) વિય ‘‘સકિં અયનો’’તિ ઇમિના બ્યઞ્જનેન ભવિતબ્બં. એવં અત્થં યોજેત્વાતિ એવં પદત્થં યોજેત્વા. ઉભયથાપીતિ પુરિમનયેન પચ્છિમનયેન ચ. ન યુજ્જતિ ઇધાધિપ્પેતમગ્ગસ્સ અનેકવારં પવત્તિસબ્ભાવતો. તેનાહ ‘‘કસ્મા’’તિઆદિ. અનેકવારમ્પિ અયતીતિ પુરિમનયસ્સ, અનેકઞ્ચસ્સ અયનં હોતીતિ પચ્છિમનયસ્સ ચ પટિક્ખેપો.

ઇમસ્મિં પદેતિ ‘‘એકાયનો અયં ભિક્ખવે મગ્ગો’’તિ ઇમસ્મિં વાક્યે, ઇમસ્મિં વા ‘‘પુબ્બભાગમગ્ગો લોકુત્તરમગ્ગો’’તિ સંસયટ્ઠાને. મિસ્સકમગ્ગોતિ લોકિયેન મિસ્સકો લોકુત્તરમગ્ગો. વિસુદ્ધિઆદીનં નિપ્પરિયાયહેતું સઙ્ગણ્હન્તો આચરિયત્થેરો ‘‘મિસ્સકમગ્ગો’’તિ આહ, ઇતરો પરિયાયહેતુ ઇધાધિપ્પેતોતિ ‘‘પુબ્બભાગમગ્ગો’’તિ.

સદ્દં સુત્વાવાતિ ‘‘કાલો, ભન્તે, ધમ્મસ્સવનાયા’’તિ કાલારોચનસદ્દં સુત્વા. એવં ઉક્ખિપિત્વાતિ. એવં ‘‘મધુરં ઇમં કુહિં છડ્ડેમા’’તિ અછડ્ડેન્તા ઉચ્છુભારં વિય પગ્ગહેત્વા ન વિચરન્તિ. આલુળેતીતિ વિલુળિતો આકુલો હોતીતિ અત્થો. એકાયનમગ્ગો વુચ્ચતિ પુબ્બભાગસતિપટ્ઠાનમગ્ગોતિ. એત્તાવતા ઇધાધિપ્પેતત્થે સિદ્ધે તસ્સેવ અલઙ્કારત્થં સો પન યસ્સ પુબ્બભાગમગ્ગો, તં દસ્સેતું ‘‘મગ્ગાનટ્ઠઙ્ગિકો’’તિઆદિકા ગાથાપિ પટિસમ્ભિદામગ્ગતોવ આનેત્વા ઠપિતા.

નિબ્બાનગમનટ્ઠેનાતિ નિબ્બાનં ગચ્છતિ અધિગચ્છતિ એતેનાતિ નિબ્બાનગમનં, સો એવ અવિપરીતસભાવતાય અત્થો, તેન નિબ્બાનગમનટ્ઠેન, નિબ્બાનાધિગમુપાયતાયાતિ અત્થો. મગ્ગનીયટ્ઠેનાતિ ગવેસિતબ્બતાય, ‘‘ગમનીયટ્ઠેના’’તિ વા પાઠો, ઉપગન્તબ્બત્તાતિ અત્થો. રાગાદીહીતિ. ઇમિના રાગદોસમોહાનંયેવ ગહણં ‘‘રાગો મલં, દોસો મલં, મોહો મલ’’ન્તિ (વિભ. ૯૨૪) વચનતો. ‘‘અભિજ્ઝાવિસમલોભાદીહી’’તિ પન ઇમિના સબ્બેસમ્પિ ઉપક્કિલેસાનં સઙ્ગણ્હનત્થં તે વિસું ઉદ્ધટા. સત્તાનં વિસુદ્ધિયાતિ વુત્તસ્સ અત્થસ્સ એકન્તિકતં દસ્સેન્તો ‘‘તથા હી’’તિઆદિમાહ. કામં ‘‘વિસુદ્ધિયા’’તિ સામઞ્ઞજોતના, ચિત્તવિસુદ્ધિ એવ પનેત્થ અધિપ્પેતાતિ દસ્સેતું ‘‘રૂપમલવસેન પના’’તિઆદિ વુત્તં. ન કેવલં અટ્ઠકથાવચનમેવ, અથ ખો ઇદમેત્થ આહચ્ચભાસિતન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તથા હી’’તિઆદિમાહ.

સા પનાયં ચિત્તવિસુદ્ધિ સિજ્ઝમાના યસ્મા સોકાદીનં અનુપ્પાદાય સંવત્તતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમાયા’’તિઆદિ. તત્થ સોચનં ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તં ચેતસો સન્તાપો અન્તોનિજ્ઝાનં સોકો. ઞાતિબ્યસનાદિનિમિત્તમેવ સોકાધિકતાય ‘‘કહં, એકપુત્તક, કહં, એકપુત્તકા’’તિ પરિદેવવસેન લપનં પરિદેવો, આયતિં અનુપ્પજ્જનં ઇધ સમતિક્કમોતિ આહ ‘‘પહાનાયા’’તિ. તં પનસ્સ સમતિક્કમાવહતં નિદસ્સનવસેન દસ્સેન્તો ‘‘અયં હી’’તિઆદિમાહ.

તત્થ યં પુબ્બે તં વિસોધેહીતિ અતીતેસુ ખન્ધેસુ તણ્હાસંકિલેસવિસોધનં વુત્તં. પચ્છાતિ પરતો. તેતિ તુય્હં. માહૂતિ મા અહુ. કિઞ્ચનન્તિ રાગાદિકિઞ્ચનં. એતેન અનાગતેસુ ખન્ધેસુ સંકિલેસવિસોધનં વુત્તં. મજ્ઝેતિ તદુભયવેમજ્ઝે. નો ચે ગહેસ્સસીતિ ન ઉપાદિયિસ્સસિ ચે. એતેન પચ્ચુપ્પન્ને ખન્ધપબન્ધે ઉપાદાનપ્પવત્તિ વુત્તા. ઉપસન્તો ચરિસ્સસીતિ એવં અદ્ધત્તયગતસંકિલેસવિસોધને સતિ નિબ્બુતસબ્બપરિળાહતાય ઉપસન્તો હુત્વા વિહરિસ્સસીતિ અરહત્તનિકૂટેન ગાથં નિટ્ઠપેસિ. તેનાહ ‘‘ઇમં ગાથ’’ન્તિઆદિ.

પુત્તાતિ ઓરસા, અઞ્ઞેપિ વા યે કેચિ. પિતાતિ જનકો. બન્ધવાતિ ઞાતકા. અયઞ્હેત્થ અત્થો – પુત્તા વા પિતા વા બન્ધવા વા અન્તકેન મચ્ચુના અધિપન્નસ્સ અભિભૂતસ્સ મરણતો તાણાય ન હોન્તિ, તસ્મા નત્થિ ઞાતીસુ તાણતાતિ. ન હિ ઞાતીનં વસેન મરણતો આરક્ખા અત્થિ, તસ્મા પટાચારે ‘‘ઉભો પુત્તા કાલકતા’’તિઆદિના (અપ. થેરી ૨.૨.૪૯૮) મા નિરત્થકં પરિદેવિ, ધમ્મંયેવ પન યાથાવતો પસ્સાતિ અધિપ્પાયો.

સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠિતાતિ યથાનુલોમં પવત્તિતાય સામુક્કંસિકાય ધમ્મદેસનાય પરિયોસાને સહસ્સનયપટિમણ્ડિતે સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠહિ. કથં પનાયં સતિપટ્ઠાનમગ્ગવસેન સોતાપત્તિફલે પતિટ્ઠાસીતિ આહ ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. ન હિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનકથાય વિના સાવકાનં અરિયમગ્ગાધિગમો અત્થિ. ‘‘ઇમં ગાથં સુત્વા’’તિ પન ઇદં સોકવિનોદનવસેન પવત્તિતાય ગાથાય પઠમં સુતત્તા વુત્તં. એસ નયો ઇતરગાથાયપિ. ભાવનાતિ પઞ્ઞાભાવના. સા હિ ઇધાધિપ્પેતા. તસ્માતિ યસ્મા રૂપાદીનં અનિચ્ચાદિતો અનુપસ્સનાપિ સતિપટ્ઠાનભાવના, તસ્મા. તેપીતિ સન્તતિમહામત્તપટાચારા.

પઞ્ચસતે ચોરેતિ સતસતચોરપરિવારે પઞ્ચ ચોરે પટિપાટિયા પેસેસિ. તે અરઞ્ઞં પવિસિત્વા થેરં પરિયેસન્તા અનુક્કમેન થેરસ્સ સમીપે સમાગચ્છિંસુ. તેનાહ ‘‘તે ગન્ત્વા થેરં પરિવારેત્વા નિસીદિંસૂ’’તિ. વેદનં વિક્ખમ્ભેત્વા પીતિપામોજ્જં ઉપ્પજ્જીતિ સમ્બન્ધો. થેરસ્સ હિ સીલં પચ્ચવેક્ખતો સુપરિસુદ્ધં સીલં નિસ્સાય ઉળારં પીતિપામોજ્જં ઉપ્પજ્જમાનં ઊરુટ્ઠિભેદજનિતં દુક્ખવેદનં વિક્ખમ્ભેસિ. પાદાનીતિ પાદે. સઞ્ઞપેસ્સામીતિ સઞ્ઞત્તિં કરિસ્સામિ. અડ્ડિયામીતિ જિગુચ્છામિ. હરાયામીતિ લજ્જામિ. વિપસ્સિસન્તિ સમ્મસિં.

પચલાયન્તાનન્તિ પચલાયનં નિદ્દં ઉપગતાનં. વતસમ્પન્નોતિ ધુતચરણસમ્પન્નો. પમાદન્તિ પચલાયનં સન્ધાયાહ. ઓરુદ્ધમાનસોતિ ઉપરુદ્ધઅધિચિત્તો. પઞ્જરસ્મિન્તિ સરીરે. સરીરઞ્હિ ન્હારુસમ્બન્ધઅટ્ઠિસઙ્ઘાતતાય ઇધ ‘‘પઞ્જર’’ન્તિ વુત્તં.

પીતવણ્ણાય પટાકાય પરિહરણતો મલ્લયુદ્ધચિત્તકતાય ચ પીતમલ્લો. તીસુ રજ્જેસૂતિ પણ્ડુચોળગોળરજ્જેસુ. મલ્લા સીહળદીપે સક્કારસમ્માનં લભન્તીતિ તમ્બપણ્ણિદીપં આગમ્મ. તંયેવ અઙ્કુસં કત્વાતિ ‘‘રૂપાદયો ‘મમા’તિ ન ગહેતબ્બા’’તિ ન તુમ્હાકવગ્ગેન (સં. નિ. ૩.૩૩-૩૪) પકાસિતમત્થં અત્તનો ચિત્તમત્તહત્થિનો અઙ્કુસં કત્વા. જણ્ણુકેહિ ચઙ્કમતિ ‘‘નિસિન્ને નિદ્દાય અવસરો હોતી’’તિ. બ્યાકરિત્વાતિ અત્તનો વીરિયારમ્ભસ્સ સફલતાપવેદનમુખેન સબ્રહ્મચારીનં ઉસ્સાહં જનેન્તો અઞ્ઞં બ્યાકરિત્વા. ભાસિતન્તિ વચનં. કસ્સ પન તન્તિ આહ ‘‘બુદ્ધસેટ્ઠસ્સ,સબ્બલોકગ્ગવાદિનો’’તિ. ન તુમ્હાકન્તિઆદિ તસ્સ પવત્તિઆકારદસ્સનં. તયિદં મે સઙ્ખારાનં અચ્ચન્તવૂપસમકારણન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘અનિચ્ચા વતા’’તિ ગાથં આહરિ. તેન ઇદાનાહં સઙ્ખારાનં ખણે ખણે ભઙ્ગસઙ્ખાતસ્સ રોગસ્સ અભાવેન અરોગો પરિનિબ્બુતોતિ દસ્સેતિ.

અસ્સાતિ સક્કસ્સ. ઉપપત્તીતિ દેવૂપપત્તિ. પુનપાકતિકાવ અહોસિ સક્કભાવેનેવ ઉપપન્નત્તા. સુબ્રહ્માતિ એવં નામો. અચ્છરાનં નિરયૂપપત્તિં દિસ્વા તતો પભુતિ સતતં પવત્તમાનં અત્તનો ચિત્તુત્રાસં સન્ધાયાહ ‘‘નિચ્ચં ઉત્રસ્તમિદં ચિત્ત’’ન્તિઆદિ. તત્થ ઉત્રસ્તન્તિ સન્તસ્તં ભીતં. ઉબ્બિગ્ગન્તિ સંવિગ્ગં. ઉત્રસ્તન્તિ વા સંવિગ્ગં. ઉબ્બિગ્ગન્તિ ભયવસેન સહ કાયેન સઞ્ચલિતં. અનુપ્પન્નેસૂતિ અનાગતેસુ. કિચ્છેસૂતિ દુક્ખેસુ. નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં, ભાવીદુક્ખપવત્તિનિમિત્તન્તિ અત્થો. ઉપ્પતિતેસૂતિ ઉપ્પન્નેસુ કિચ્છેસૂતિ યોજના, તદા અત્તનો પરિવારસ્સ ઉપ્પન્નદુક્ખનિમિત્તન્તિ અધિપ્પાયો.

બોજ્ઝાતિ બોધિતો, અરિયમગ્ગતોતિ અત્થો. અઞ્ઞત્રાતિ ચ પદં અપેક્ખિત્વા નિસ્સક્કવચનં, તસ્મા બોધિં ઠપેત્વાતિ અત્થો. એસ નયો સેસેસુપિ. તપસાતિ તપોકમ્મતો. તેન મગ્ગાધિગમસ્સ ઉપાયભૂતં ધુતઙ્ગસેવનાદિસલ્લેખપટિપદં દસ્સેતિ. ઇન્દ્રિયસંવરાતિ મનચ્છટ્ઠાનં ઇન્દ્રિયાનં સંવરણતો. એતેન સતિસંવરસીસેન સબ્બમ્પિ સંવરસીલં, લક્ખણહારનયેન વા સબ્બમ્પિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલં દસ્સેતિ. સબ્બનિસ્સગ્ગાતિ સબ્બુપધિનિસ્સજ્જનતો સબ્બકિલેસપ્પહાનતો. કિલેસેસુ હિ નિસ્સટ્ઠેસુ કમ્મવટ્ટં વિપાકવટ્ટઞ્ચ નિસ્સટ્ઠમેવ હોતીતિ. સોત્થિન્તિ ખેમં અનુપદ્દવતં.

ઞાયતિ નિચ્છયેન કમતિ નિબ્બાનં, તં વા ઞાયતિ પટિવિજ્ઝીયતિ એતેનાતિ ઞાયો, અરિયમગ્ગોતિ આહ ‘‘ઞાયો વુચ્ચતિ અરિયો અટ્ઠઙ્ગિકો મગ્ગો’’તિ. તણ્હાવાનવિરહિતત્તાતિ તણ્હાસઙ્ખાતવાનવિવિત્તત્તા. તણ્હા હિ ખન્ધેહિ ખન્ધં, કમ્મુના વા ફલં, સત્તેહિ વા દુક્ખં વિનતિ સંસિબ્બતીતિ વાનન્તિ વુચ્ચતિ. તયિદં નત્થિ એત્થ વાનં, ન વા એતસ્મિં અધિગતે પુગ્ગલસ્સ વાનન્તિ નિબ્બાનં, અસઙ્ખતા ધાતુ. પરપચ્ચયેન વિના પચ્ચક્ખકરણં સચ્છિકિરિયાતિ આહ ‘‘અત્તપચ્ચક્ખતાયા’’તિ.

નનુ ‘‘વિસુદ્ધિયા’’તિ ચિત્તવિસુદ્ધિયા અધિપ્પેતત્તા વિસુદ્ધિગ્ગહણેનેવેત્થ સોકસમતિક્કમાદયોપિ ગહિતા એવ હોન્તિ, તે પુન કસ્મા ગહિતાતિ અનુયોગં સન્ધાય ‘‘તત્થ કિઞ્ચાપી’’તિઆદિ વુત્તં. સાસનયુત્તિકોવિદેતિ સચ્ચપટિચ્ચસમુપ્પાદાદિલક્ખણાયં ધમ્મનીતિયં છેકે. તં તં અત્થં ઞાપેતીતિ યે યે બોધનેય્યપુગ્ગલા સઙ્ખેપવિત્થારાદિવસેન યથા યથા બોધેતબ્બા, અત્તનો દેસનાવિલાસેન ભગવા તે તે તથા તથા બોધેન્તો તં તમત્થં ઞાપેતિ. તં તં પાકટં કત્વા દસ્સેન્તોતિ અત્થાપત્તિં અગણેન્તો તં તં અત્થં પાકટં કત્વા દસ્સેન્તો. ન હિ સમ્માસમ્બુદ્ધા અત્થાપત્તિઞાપકાદિસાધનીયવચનાતિ. સંવત્તતીતિ જાયતિ, હોતીતિ અત્થો. યસ્મા અનતિક્કન્તસોકપરિદેવસ્સ ન કદાચિ ચિત્તવિસુદ્ધિ અત્થિ સોકપરિદેવસમતિક્કમમુખેનેવ ચિત્તવિસુદ્ધિયા ઇજ્ઝનતો, તસ્મા આહ ‘‘સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમેન હોતી’’તિ. યસ્મા પન દોમનસ્સપચ્ચયેહિ દુક્ખધમ્મેહિ પુટ્ઠં પુથુજ્જનં સોકાદયો અભિભવન્તિ, પરિઞ્ઞાતેસુ ચ તેસુ તે ન હોન્તિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘સોકપરિદેવાનં સમતિક્કમો દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમેના’’તિ. ઞાયસ્સાતિ અગ્ગમગ્ગસ્સ તતિયમગ્ગસ્સ ચ. તદધિગમેન હિ યથાક્કમં દુક્ખદોમનસ્સાનં અત્થઙ્ગમો. સચ્છિકિરિયાભિસમયસહભાવીપિ ઇતરાભિસમયો તદવિનાભાવતો સચ્છિકિરિયાભિસમયહેતુકો વિય વુત્તો ‘‘ઞાયસ્સાધિગમો નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ. ફલઞાણેન વા પચ્ચક્ખકરણં સન્ધાય વુત્તં ‘‘નિબ્બાનસ્સ સચ્છિકિરિયાયા’’તિ. સમ્પદાનવચનઞ્ચેતં દટ્ઠબ્બં.

વણ્ણભણનન્તિ પસંસાવચનં. તયિદં ન ઇધેવ, અથ ખો અઞ્ઞત્થાપિ સત્થા અકાસિયેવાતિ દસ્સેન્તો ‘‘યથેવ હી’’તિઆદિમાહ. તત્થઆદિમ્હિ કલ્યાણં, આદિ વા કલ્યાણં એતસ્સાતિ આદિકલ્યાણં. સેસપદદ્વયેપિ એસેવ નયો. અત્થસમ્પત્તિયા સાત્થં. બ્યઞ્જનસમ્પત્તિયા સબ્યઞ્જનં. સીલાદિપઞ્ચધમ્મક્ખન્ધપારિપૂરિતો ઉપનેતબ્બસ્સ અભાવા ચ કેવલપરિપુણ્ણં. નિરુપક્કિલેસતો અપનેતબ્બસ્સ અભાવા ચ પરિસુદ્ધં. સેટ્ઠચરિયભાવતો સાસન બ્રહ્મચરિયં મગ્ગબ્રહ્મચરિયઞ્ચ વો પકાસેસ્સામીતિ અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૪૭) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. અરિયવંસાતિ અરિયાનં બુદ્ધાદીનં વંસા પવેણિયો. અગ્ગઞ્ઞાતિ ‘‘અગ્ગા’’તિ જાનિતબ્બા સબ્બવંસેહિ સેટ્ઠભાવતો. રત્તઞ્ઞાતિ ‘‘ચિરરત્તા’’તિ જાનિતબ્બા. વંસઞ્ઞાતિ ‘‘બુદ્ધાદીનં વંસા’’તિ જાનિતબ્બા. પોરાણાતિ પુરાતના અનધુનાતનત્તા. અસંકિણ્ણાતિ અવિકિણ્ણા અનપનીતા. અસંકિણ્ણપુબ્બાતિ ‘‘કિં ઇમેહી’’તિ અરિયેહિ ન અપનીતપુબ્બા. ન સંકીયન્તીતિ ઇદાનિપિ તેહિ ન અપનીયન્તિ. ન સંકીયિસ્સન્તીતિ અનાગતેપિ તેહિ ન અપનીયિસ્સન્તિ. અપ્પટિકુટ્ઠા…પે… વિઞ્ઞૂહીતિ યે લોકે વિઞ્ઞૂ સમણબ્રાહ્મણા, તેહિ અપચ્ચક્ખતા અનિન્દિતા, અગરહિતાતિ અત્થો. વિસુદ્ધિયાતિઆદીહીતિ વિસુદ્ધિઆદિદીપનેહિ. પદેહીતિ વાક્યેહિ, વિસુદ્ધિઅત્થતાદિભેદભિન્નેહિ વા ધમ્મકોટ્ઠાસેહિ.

ઉપદ્દવેતિ અનત્થે. વિસુદ્ધિન્તિ વિસુજ્ઝનં સંકિલેસપ્પહાનં. વાચુગ્ગતકરણં ઉગ્ગહો. પરિયાપુણનં પરિચયો. અત્થસ્સ હદયે ઠપનં ધારણં. પરિવત્તનં વાચનં. ગન્ધારકોતિ ગન્ધારદેસે ઉપ્પન્નો. પહોન્તીતિ સક્કોન્તિ અનિય્યાનમગ્ગાતિ મિચ્છામગ્ગા, મિચ્છત્તનિયતાનિયતમગ્ગાપિ વા. સુવણ્ણન્તિ કૂટસુવણ્ણમ્પિ વુચ્ચતિ. પણીતિ કાચમણિપિ. મુત્તાતિ વેળુજાપિ. પવાળન્તિ પલ્લવોપિ વુચ્ચતીતિ રત્તજમ્બુનદાદિપદેહિ તે વિસેસિતા.

ન તતો હેટ્ઠાતિ (સં. નિ. ટી. ૨.૫.૩૬૭; દી. નિ. ટી. ૨.૩૭૩) ઇધાધિપ્પેતકાયાદીનં વેદનાદિસભાવત્તાભાવા, કાયવેદનાચિત્તવિમુત્તસ્સ તેભૂમકધમ્મસ્સ વિસું વિપલ્લાસવત્થન્તરભાવેન ગહિતત્તા ચ હેટ્ઠાગહણેસુ વિપલ્લાસવત્થૂનં અનિટ્ઠાનં સન્ધાય વુત્તં, પઞ્ચમસ્સ પન વિપલ્લાસવત્થુનો અભાવા ‘‘ન ઉદ્ધ’’ન્તિ આહ. આરમ્મણવિભાગેન હેત્થ સતિપટ્ઠાનવિભાગોતિ. તયો સતિપટ્ઠાનાતિ સતિપટ્ઠાનસદ્દસ્સ અત્થુદ્ધારદસ્સનં, ન ઇધ પાળિયં વુત્તસ્સ સતિપટ્ઠાનસદ્દસ્સ અત્થદસ્સનન્તિ. આદીસુ હિ સતિગોચરોતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ‘‘ફસ્સસમુદયા વેદનાનં સમુદયો, નામરૂપસમુદયા ચિત્તસ્સ સમુદયો, મનસિકારસમુદયા ધમ્માનં સમુદયો’’તિ સતિપટ્ઠાનાતિ વુત્તાનં સતિગોચરાનં પકાસકે સુત્તપદેસે સઙ્ગણ્હાતિ. એવં પટિસમ્ભિદાપાળિયમ્પિ (પટિ. મ. ૩.૩૪) અવસેસપાળિપ્પદેસદસ્સનત્થો આદિ-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. સતિયા પટ્ઠાનન્તિ સતિયા પતિટ્ઠાતબ્બટ્ઠાનં. દાનાદીનિ સતિયા કરોન્તસ્સ રૂપાદીનિ કસિણાદીનિ ચ સતિયા ઠાનં હોન્તીતિ તંનિવારણત્થમાહ ‘‘પધાનં ઠાન’’ન્તિ. પ-સદ્દો હિ ઇધ ‘‘પણીતા ધમ્મા’’તિઆદીસુ (ધ. સ. ૧૪ તિકમાતિકા) વિય પધાનત્થદીપકોતિ અધિપ્પાયો.

અરિયોતિ અરિયં સબ્બસત્તસેટ્ઠં સમ્માસમ્બુદ્ધમાહ. એત્થાતિ એતસ્મિં સળાયતનવિભઙ્ગસુત્તે (મ. નિ. ૩.૩૧૧). સુત્તેકદેસેન હિ સુત્તં દસ્સેતિ. તત્થ હિ –

‘‘તયો સતિપટ્ઠાના યદરિયો…પે… મરહતીતિ ઇતિ ખો પનેતં વુત્તં, કિઞ્ચેતં પટિચ્ચ વુત્તં. ઇધ, ભિક્ખવે, સત્થા સાવકાનં ધમ્મં દેસેતિ અનુકમ્પકો હિતેસી અનુકમ્પં ઉપાદાય ‘‘ઇદં વો હિતાય ઇદં વો સુખાયા’તિ. તસ્સ સાવકા ન સુસ્સૂસન્તિ, ન સોતં ઓદહન્તિ, ન અઞ્ઞા ચિત્તં ઉપટ્ઠપેન્તિ, વોક્કમ્મ ચ સત્થુસાસના વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો ન ચેવ અનત્તમનો હોતિ, ન ચ અનત્તમનતં પટિસંવેદેતિ, અનવસ્સુતો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં, ભિક્ખવે, પઠમં સતિપટ્ઠાનં, યદરિયો…પે… અરહતિ.

પુન ચપરં, ભિક્ખવે, સત્થા…પે… ઇદં વો સુખાયાતિ. તસ્સ એકચ્ચે સાવકા ન સુસ્સૂસન્તિ…પે… વત્તન્તિ. એકચ્ચે સાવકા સુસ્સૂસન્તિ…પે… ન ચ વોક્કમ્મ સત્થુસાસના વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો ન ચેવ અનત્તમનો હોતિ, ન ચ અનત્તમનતં પટિસંવેદેતિ, ન ચેવ અત્તમનો હોતિ, ન ચ અત્તમનતં પટિસંવેદેતિ. અનત્તમનતઞ્ચ અત્તમનતઞ્ચ તદુભયં અભિનિવજ્જેત્વા ઉપેક્ખતો વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, દુતિયં સતિપટ્ઠાનં…પે… અરહતિ.

પુન ચપરં…પે… સુખાયાતિ. તસ્સ સાવકા સુસ્સૂસન્તિ…પે… વત્તન્તિ. તત્ર, ભિક્ખવે, તથાગતો અત્તમનો ચેવ હોતિ, અત્તમનતઞ્ચ પટિસંવેદેતિ, અનવસ્સુતો ચ વિહરતિ સતો સમ્પજાનો. ઇદં વુચ્ચતિ, ભિક્ખવે, તતિયં સતિપટ્ઠાનં…પે… અરહતી’’તિ (મ. નિ. ૩.૩૧૧) –

એવં પટિઘાનુનયેહિ અનવસ્સુતતા, નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસ્સતિતાય તદુભયવીતિવત્તતા ‘‘સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તા. બુદ્ધાનંયેવ હિ નિચ્ચં ઉપટ્ઠિતસ્સતિતા હોતિ આવેણિકધમ્મભાવતો, ન પચ્ચેકબુદ્ધાદીનં. પ-સદ્દો આરમ્ભં જોતેતિ, આરમ્ભો ચ પવત્તીતિ કત્વા આહ ‘‘પવત્તયિતબ્બતોતિ અત્થો’’તિ. સતિયા કરણભૂતાય પટ્ઠાનં પટ્ઠપેતબ્બં સતિપટ્ઠાનં. અન-સદ્દો હિ બહુલવચનેન કમ્મત્થોપિ હોતીતિ.

તથાસ્સ કત્તુઅત્થોપિ લબ્ભતીતિ ‘‘પતિટ્ઠાતીતિ પટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ પ-સદ્દો ભૂસત્થવિસિટ્ઠં પક્ખન્ધનં દીપેતીતિ ‘‘ઓક્કન્તિત્વા પક્ખન્દિત્વા પવત્તતીતિ અત્થો’’તિ આહ. પુન ભાવત્થં સતિ-સદ્દં પટ્ઠાન-સદ્દઞ્ચ વણ્ણેન્તો ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. તેન પુરિમવિકપ્પે સતિ-સદ્દો પટ્ઠાન-સદ્દો ચ કત્થુઅત્થોતિ વિઞ્ઞાયતિ. સરણટ્ઠેનાતિ ચિરકતસ્સ ચિરભાસિતસ્સ ચ અનુસ્સરણટ્ઠેન. ઇદન્તિ યં ‘‘સતિયેવ સતિપટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં, ઇદં ઇધ ઇમસ્મિં સુત્તપદેસે અધિપ્પેતં.

યદિ એવન્તિ યદિ સતિ એવ સતિપટ્ઠાનં, સતિ નામ એકો ધમ્મો, એવં સન્તે કસ્મા ‘‘સતિપટ્ઠાના’’તિ બહુવચનન્તિ આહ ‘‘સતિબહુત્તા’’તિઆદિ. યદિ બહુકા એતા સતિયો, અથ કસ્મા ‘‘મગ્ગો’’તિ એકવચનન્તિ યોજના. મગ્ગટ્ઠેનાતિ નિય્યાનટ્ઠેન. નિય્યાનિકો હિ મગ્ગધમ્મો, તેનેવ નિય્યાનિકભાવેન એકત્તુપગતો એકન્તતો નિબ્બાનં ગચ્છતિ, અત્થિકેહિ ચ તદત્થં મગ્ગીયતીતિ અત્તનાવ પુબ્બે વુત્તં પચ્ચાહરતિ ‘‘વુત્તઞ્ચેત’’ન્તિ. તત્થ ચતસ્સોપિ ચેતાતિ કાયાનુપસ્સનાદિવસેન ચતુબ્બિધાપિ ચ એતા સતિયો. અપરભાગેતિ અરિયમગ્ગક્ખણે. કિચ્ચં સાધયમાનાતિ પુબ્બભાગે કાયાદીસુ આરમ્મણેસુ સુભસઞ્ઞાદિવિધમનેન વિસું વિસું પવત્તિત્વા મગ્ગક્ખણે સકિંયેવ તત્થ ચતુબ્બિધસ્સપિ વિપલ્લાસસ્સ સમુચ્છેદવસેન પહાનકિચ્ચં સાધયમાના આરમ્મણકરણવસેન નિબ્બાનં ગચ્છન્તિ. ચતુબ્બિધકિચ્ચસાધનેનેવ હેત્થ બહુવચનનિદ્દેસો. એવઞ્ચ સતીતિ મગ્ગટ્ઠેન એકત્તં ઉપાદાય ‘‘મગ્ગો’’તિ એકવચનેન આરમ્મણભેદેન ચતુબ્બિધતં ઉપાદાય ‘‘ચત્તારો’’તિ ચ વત્તબ્બતાય સતિવિજ્જમાનત્તા. વચનાનુસન્ધિના ‘‘એકાયનો અય’’ન્તિઆદિકા દેસના સાનુસન્ધિકાવ, ન અનનુસન્ધિકાતિ અધિપ્પાયો. વુત્તમેવત્થં નિદસ્સનેન પટિપાદેતું ‘‘મારસેનપ્પમદ્દન’’ન્તિ સુત્તપદં (સં. નિ. ૫.૨૨૪) આનેત્વા ‘‘યથા’’તિઆદિના નિદસ્સનં સંસન્દેતિ. તસ્માતિઆદિ નિગમનં.

વિસેસતો કાયો ચ વેદના ચ અસ્સાદસ્સકારણન્તિ તપ્પહાનત્થં તેસુ તણ્હાવત્થૂસુ ઓળારિકસુખુમેસુ અસુભદુક્ખભાવદસ્સનાનિ મન્દતિક્ખપઞ્ઞેહિ તણ્હાચરિતેહિ સુકરાનીતિ તાનિ તેસં ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગો’’તિ વુત્તાનિ તથા ‘‘નિચ્ચં અત્તા’’તિ અભિનિવેસવત્થુતાય દિટ્ઠિયા વિસેસકારણેસુ ચિત્તધમ્મેસુ અનિચ્ચાનત્તતાદસ્સનાનિ સરાગાદિવસેન સઞ્ઞાફસ્સાદિવસેન નીવરણાદિવસેન ચ નાતિપ્પભેદઅતિપ્પભેદગતેસુ તેસુ તપ્પહાનત્થં મન્દતિક્ખપઞ્ઞાનં દિટ્ઠિચરિતાનં સુકરાનીતિ તેસં તાનિ ‘‘વિસુદ્ધિમગ્ગો’’તિ વુત્તાનિ. એત્થ ચ યથા ચિત્તધમ્માનમ્પિ તણ્હાય વત્થુભાવો સમ્ભવતિ, તથા કાયવેદનાનમ્પિ દિટ્ઠિયાતિ સતિપિ નેસં ચતુન્નમ્પિ તણ્હાદિટ્ઠિયા વત્થુભાવે યો યસ્સ સાતિસયપચ્ચયો, તંદસ્સનત્થં વિસેસગ્ગહણં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તિક્ખપઞ્ઞસમથયાનિકો ઓળારિકારમ્મણં પરિગ્ગણ્હન્તો તત્થ અટ્ઠત્વા ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય વેદનં પરિગ્ગણ્હાતીતિ વુત્તં. ‘‘ઓળારિકારમ્મણે અસણ્ઠહનતો’’તિ. વિપસ્સનાયાનિકસ્સ પન સુખુમે ચિત્તે ધમ્મેસુ ચ ચિત્તં પક્ખન્દતીતિ ચિત્તધમ્માનુપસ્સનાનં મન્દતિક્ખપઞ્ઞાવિપસ્સનાયાનિકાનં વિસુદ્ધિમગ્ગતા વુત્તા.

તેસં તત્થાતિ એત્થ તત્થ-સદ્દસ્સ ‘‘પહાનત્થ’’ન્તિ એતેન યોજના. પરતો તેસં તત્થાતિ એત્થાપિ એસેવનયો. પઞ્ચ કામગુણા સવિસેસા કાયે લબ્ભન્તીતિ વિસેસેન કાયો કામોઘસ્સ વત્થુ, ભવેસુ સુખગ્ગહણવસેન ભવસ્સાદો હોતિ ભવોઘસ્સ વેદના વત્થુ, સન્તતિઘનગહણવસેન વિસેસતો ચિત્તે અત્તાભિનિવેસો હોતીતિ દિટ્ઠોઘસ્સ ચિત્તં વત્થુ, ધમ્મેસુ વિનિબ્ભોગસ્સ દુક્કરત્તા ધમ્માનં ધમ્મમત્તતાય દુપ્પટિવિજ્ઝત્તા સમ્મોહો હોતીતિ અવિજ્જોઘસ્સ ધમ્મા વત્થુ, તસ્મા તેસં પહાનત્થં ચત્તારોવ વુત્તા.

યદગ્ગેન ચ કાયો કામોઘસ્સ વત્થુ, તદગ્ગેન અભિજ્ઝાકાયગન્થસ્સ વત્થુ, દુક્ખાય વેદનાય પટિઘાનુસયો અનુસેતીતિ દુક્ખદુક્ખવિપરિણામદુક્ખસઙ્ખારદુક્ખભૂતા વેદના વિસેસેન બ્યાપાદકાયગન્થસ્સ વત્થુ, ચિત્તે નિચ્ચગ્ગહણવસેન સસ્સતસ્સ અત્તનો સીલેન સુદ્ધીતિઆદિ પરામસનં હોતીતિ સીલબ્બતપરામાસસ્સ ચિત્તં વત્થુ, નામરૂપપરિચ્છેદેન ભૂતં ભૂતતો અપસ્સન્તસ્સ ભવવિભવદિટ્ઠિસઙ્ખાતો ઇદંસચ્ચાભિનિવેસો હોતીતિ તસ્સ ધમ્મા વત્થુ, સુખવેદનાસ્સાદવસેન પરલોકનિરપેક્ખો ‘‘નત્થિ દિન્ન’’ન્તિઆદિકં પરામાસં ઉપ્પાદેતીતિ દિટ્ઠુપાદાનસ્સ વેદના વત્થુ સન્તતિઘનગહણવસેન સરાગાદિચિત્તે સમ્મોહો હોતીતિ મોહાગતિયા ચિત્તં વત્થુ, ધમ્મસભાવાનવબોધેન ભયં હોતીતિ ભયાગતિયા ધમ્મા વત્થુ. યે પનેત્થ અવુત્તા, તેસં વુત્તનયેન વત્થુભાવો યોજેતબ્બો. તથા હિ ઓઘેસુ વુત્તનયા એવ યોગાસવેસુપિ યોજના અત્થતો અભિન્નત્તા. તથા પઠમોઘતતિયચતુત્થગન્થયોજનાય વુત્તનયા એવ કાયચિત્તધમ્માનં ઇતરૂપાદાનવત્થુતા યોજના, તથા કામોઘબ્યાપાદકાયગન્થયોજનાય વુત્તનયા એવ કાયવેદનાનં છન્દદોસાગતિ વત્થુતા યોજના વા.

‘‘આહારસમુદયા કાયસમુદયો, ફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયો, (સં. નિ. ૫.૪૦૮) સઙ્ખારપચ્ચયા વિઞ્ઞાણં, વિઞ્ઞાણપચ્ચયા નામરૂપ’’ન્તિ (મ. નિ. ૩.૧૨૬; ઉદા. ૧; વિભ. ૨૨૫) વચનતો કાયાદીનં સમુદયભૂતા કબળીકારાહારફસ્સમનોસઞ્ચેતનાવિઞ્ઞાણાહારા કાયાદિપરિજાનનેન પરિઞ્ઞાતા હોન્તીતિ આહ ‘‘ચતુબ્બિધાહારપરિઞ્ઞત્થ’’ન્તિ પકરણનયોતિ નેત્તિપકરણવસેન સુત્તન્તસંવણ્ણનાનયો.

સરણવસેનાતિ કાયાદીનં કુસલાદિધમ્માનઞ્ચ ઉપધારણવસેન. સરન્તિ ગચ્છન્તિ નિબ્બાનં એતાયાતિ સતીતિ ઇમસ્મિં અત્થે એકત્તે એકસભાવે નિબ્બાને સમોસરણં સમાગમો એકત્તસમોસરણં. એતદેવ હિ દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિ વુત્તં. એકનિબ્બાનપવેસહેતુભૂતા વા સમાનતા એકો સતિપટ્ઠાનસ્સ ભાવો એકત્તં, તત્થ સમોસરણં તંસભાગતા એકત્તસમોસરણં. એકનિબ્બાનપવેસહેતુભાવં પન દસ્સેતું ‘‘યથા હી’’તિઆદિમાહ. એતસ્મિં અત્થે સરણેકત્તસમોસરણાનિ સહેવ સતિપટ્ઠાનેકભાવસ્સ કારણત્થેન વુત્તાનીતિ દટ્ઠબ્બાનિ, પુરિમસ્મિં વિસું. સરણવસેનાતિ વા ‘‘ગમનવસેના’’તિ અત્થે સતિ તદેવ ગમનં સમોસરણન્તિ, સમોસરણે વા સતિસદ્દત્થવસેન અવુચ્ચમાને ધારણતાવ સતીતિ સતિસદ્દત્થન્તરાભાવા પુરિમં સતિભાવસ્સ કારણં, પચ્છિમં એકભાવસ્સાતિ નિબ્બાનસમોસરણેપિ સહિતાનેવ તાનિ સતિપટ્ઠાનેકભાવસ્સ કારણાનિ વુત્તાનિ હોન્તિ. ચુદ્દસવિધેન,નવવિધેન, સોળસવિધેન, પઞ્ચવિધેનાતિ ઇદં ઉપરિ પાળિયં (મ. નિ. ૧.૧૦૭) આગતાનં આનાપાનપબ્બાદીનં વસેન વુત્તં, તેસં પન અન્તરભેદવસેન તદનુગતભેદવસેન ચ ભાવનાય અનેકવિધતા લબ્ભતિયેવ. ચતૂસુ દિસાસુ ઉટ્ઠાનકભણ્ડસદિસતા કાયાનુપસ્સનાદિતંતંસતિપટ્ઠાનભાવનાનુભાવસ્સ દટ્ઠબ્બા.

‘‘ગોચરે, ભિક્ખવે, ચરથ સકે પેત્તિકે વિસયે’’તિઆદિવચનતો (દી. નિ. ૩.૮૦; સં. નિ. ૫.૩૭૨) ભિક્ખુગોચરા એતે ધમ્મા, યદિદં કાયાનુપસ્સનાદયો. તત્થ યસ્મા કાયાનુપસ્સનાદિપટિપત્તિયા ભિક્ખુ હોતિ, તસ્મા ‘‘કાયાનુપસ્સી વિહરતી’’તિઆદિના ભિક્ખું દસ્સેતિ, ભિક્ખુમ્હિ તં નિયમતોતિ આહ ‘‘પટિપત્તિયા ભિક્ખુભાવદસ્સનતો’’તિ. સત્થુ ચરિયાનુવિધાયકત્તા સકલસાસનસમ્પટિગ્ગાહકત્તા ચ સબ્બપ્પકારાય અનુસાસનિયા ભાજનભાવો.

સમં ચરેય્યાતિ કાયાદિવિસમચરિયં પહાય કાયાદીહિ સમં ચરેય્ય. રાગાદિવૂપસમેન સન્તો. ઇન્દ્રિયદમેન દન્તો. ચતુમગ્ગનિયામેન નિયતો. સેટ્ઠચરિતાય બ્રહ્મચારી. કાયદણ્ડાદિઓરોપનેન નિધાય દણ્ડં. અરિયભાવે ઠિતો સો એવરૂપો બાહિતપાપસમિતપાપભિન્નકિલેસતાહિ બ્રાહ્મણો સમણો ભિક્ખૂતિ વેદિતબ્બો.

‘‘અયઞ્ચેવ કાયો બહિદ્ધો ચ નામરૂપ’’ન્તિઆદીસુ (દી. નિ. ટી. ૨.૩૭૩) ખન્ધપઞ્ચકં, ‘‘સુખઞ્ચ કાયેન પટિસંવેદેતી’’તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૨૭૧, ૨૮૭; પારા. ૧૧) નામકાયો કાયોતિ વુચ્ચતીતિ તતો વિસેસનત્થં ‘‘કાયેતિ રૂપકાયે’’તિ આહ.

અસમ્મિસ્સતોતિ ‘‘વેદનાદયોપિ એત્થ સિતા એત્થ પટિબદ્ધા’’તિ કાયે વેદનાદિઅનુપસ્સનાપસઙ્ગેપિ આપન્ને તતો અસમ્મિસ્સતોતિ અત્થો. સમૂહવિસયતાય ચસ્સ કાય-સદ્દસ્સ સમુદાયુપાદાનતાય ચ અસુભાકારસ્સ ‘‘કાયે’’તિ એકવચનં, તથા આરમ્મણાદિવિભાગેન અનેકભેદભિન્નમ્પિ ચિત્તં ચિત્તભાવસામઞ્ઞેન એકજ્ઝં ગહેત્વા ‘‘ચિત્તે’’તિ એકવચનં, વેદના પન સુખાદિભેદભિન્ના વિસું વિસું અનુપસ્સિતબ્બાતિ દસ્સેન્તેન ‘‘વેદનાસૂ’’તિ બહુવચનેન વુત્તા, તથેવ ચ નિદ્દેસો પવત્તિતો, ધમ્મા ચ પરોપણ્ણાસભેદા અનુપસ્સિતબ્બાકારેન ચ અનેકભેદા એવાતિ તેપિ બહુવચનવસેનેવ વુત્તા. અવયવીગાહ-સમઞ્ઞાતિધાવન-સારાદાનાભિનિવેસનિસેધનત્થં કાયં અઙ્ગપચ્ચઙ્ગેહિ, તાનિ ચ કેસાદીહિ, કેસાદિકે ચ ભૂતુપાદાયરૂપેહિ વિનિબ્ભુજ્જન્તો ‘‘તથા ન કાયે’’તિઆદિમાહ. પાસાદાદિનગરાવયવસમૂહે અવયવીવાદિનોપિ અવયવીગાહં ન કરોન્તિ, નગરં નામ કોચિ અત્થો અત્થીતિ પન કેસઞ્ચિ સમઞ્ઞાતિધાવનં સિયાતિ ઇત્થિપુરિસાદિસમઞ્ઞાતિધાવને નગરનિદસ્સનં વુત્તં. અઙ્ગપચ્ચઙ્ગસમૂહો, કેસલોમાદિસમૂહો ભૂતુપાદાયસમૂહો ચ યથાવુત્તસમૂહે તબ્બિનિમુત્તો કાયોપિ નામ કોચિ નત્થિ, પગેવ ઇત્થિઆદયોતિ આહ ‘‘કાયો વા…પે… દિસ્સતી’’તિ. કોચિ ધમ્મોતિ ઇમિના સત્તજીવાદિં પટિક્ખિપતિ, અવયવી પન કાયપટિક્ખેપેનેવ પટિક્ખિત્તોતિ. યદિ એવં કથં કાયાદિસઞ્ઞાભિધાનાનીતિઆહ ‘‘યથાવુત્ત…પે… કરોન્તી’’તિ.

યં પસ્સતિ ઇત્થિં પુરિસં વા. નનુ ચક્ખુના ઇત્થિપુરિસદસ્સનં નત્થીતિ? સચ્ચમેતં, ‘‘ઇત્થિં પસ્સામિ, પુરિસં પસ્સામી’’તિ પન પવત્તસઞ્ઞાય વસેન ‘‘યં પસ્સતી’’તિ વુત્તં. મિચ્છાદસ્સનેન વા દિટ્ઠિયા યં પસ્સતિ, ન તં દિટ્ઠં, તં રૂપાયતનં ન હોતીતિ અત્થો વિપરીતગ્ગાહવસેન મિચ્છાપરિકપ્પિતરૂપત્તા. અથ વા તં કેસાદિભૂતુપાદાયસમૂહસઙ્ખાતં દિટ્ઠં ન હોતિ અચક્ખુવિઞ્ઞાણવિઞ્ઞેય્યત્તા, દિટ્ઠં વા તં ન હોતિ. યં દિટ્ઠં તં ન પસ્સતીતિ યં રૂપાયતનં કેસાદિભૂતુપાદાયસમૂહસઙ્ખાતં દિટ્ઠં, તં પઞ્ઞાચક્ખુના ભૂતતો ન પસ્સતીતિ અત્થો. અપસ્સં બજ્ઝતેતિ ઇમં અત્તભાવં યથાભૂતં પઞ્ઞાચક્ખુના અપસ્સન્તો ‘‘એતં મમ, એસોહમસ્મિ, એસો મે અત્તો’’તિ કિલેસબન્ધનેન બજ્ઝતિ.

ન અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સીતિ ન અઞ્ઞસભાવાનુપસ્સી, અસુભાદિતો અઞ્ઞાકારાનુપસ્સી ન હોતીતિ અત્થો. કિં વુત્તં હોતીતિઆદિના તમેવત્થં પાકટં કરોતિ. પથવીકાયન્તિ કેસાદિકોટ્ઠાસપથવિં ધમ્મસમૂહત્તા ‘‘કાયો’’તિ વદતિ, લક્ખણપથવિમેવ વા અનેકપ્પભેદં સકલસરીરગતં પુબ્બાપરિયભાવેન ચ પવત્તમાનં સમૂહવસેન ગહેત્વા ‘‘કાયો’’તિ વદતિ. આપોકાયન્તિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

એવં ગહેતબ્બસ્સાતિ ‘‘અહં મમ’’ન્તિ એવં અત્તત્તનિયભાવેન અન્ધબાલેહિ ગહેતબ્બસ્સ. ઇદાનિ સત્તન્નં અનુપસ્સનાકારાનમ્પિ વસેન કાયાનુપસ્સનં દસ્સેતું ‘‘અપિચા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અનિચ્ચતો અનુપસ્સતીતિ ચતુસમુટ્ઠાનિકકાયં ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ અનુપસ્સતિ, એવં પસ્સન્તો એવં ચસ્સ અનિચ્ચાકારમ્પિ અનુપસ્સતીતિ વુચ્ચતિ. તથાભૂતસ્સ ચસ્સ નિચ્ચગ્ગાહસ્સ લેસોપિ ન હોતીતિ વુત્તં ‘‘નો નિચ્ચતો’’તિ તથાહેસ ‘‘નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિ (પટિ. મ. ૩.૩૫) વુત્તો. એત્થ ચ ‘‘અનિચ્ચતો એવ અનુપસ્સતી’’તિ એવ-કારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ તેન નિવત્તિતમત્થં દસ્સેતું ‘‘નો નિચ્ચતો’’તિ વુત્તં. ન ચેત્થ દુક્ખતો અનુપસ્સનાદિનિવત્તનમાસઙ્કિતબ્બં પટિયોગીનિવત્તનપરત્તા એવ-કારસ્સ, ઉપરિદેસનારુળ્હત્તા ચ તાસં.

દુક્ખતો અનુપસ્સતીતિઆદીસુપિ એસેવ નયો. અયં પન વિસેસો – અનિચ્ચસ્સ દુક્ખત્તા તમેવ કાયં દુક્ખતો અનુપસ્સતિ, દુક્ખસ્સ અનત્તત્તા અનત્તતો અનુપસ્સતિ. યસ્મા પન યં અનિચ્ચં દુક્ખં અનત્તા, તં અનભિનન્દિતબ્બં, ન તત્થ રજ્જિતબ્બં, તસ્મા વુત્તં ‘‘નિબ્બિન્દતિ નો નન્દતિ,વિરજ્જતિ નો રજ્જતી’’તિ. સો એવં અરજ્જન્તો રાગં નિરોધેતિ નો સમુદેતિ, સમુદયં ન કરોતીતિ અત્થો. એવં પટિપન્નો ચ પટિનિસ્સજ્જતિ નો આદિયતિ. અયઞ્હિ અનિચ્ચાદિઅનુપસ્સના તદઙ્ગવસેન સદ્ધિં કાયતન્નિસ્સયખન્ધાભિસઙ્ખારેહિ કિલેસાનં પરિચ્ચજનતો, સઙ્ખતદોસદસ્સનેન તબ્બિપરીતે નિબ્બાને તન્નિન્નતાય પક્ખન્દનતો ‘‘પરિચ્ચાગપટિનિસ્સગ્ગો ચેવ પક્ખન્દનપટિનિસ્સગ્ગો ચા’’તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા તાય સમન્નાગતો ભિક્ખુ વુત્તનયેન કિલેસે ચ પરિચ્ચજતિ, નિબ્બાને ચ પક્ખન્દતિ, તથાભૂતો ચ નિબ્બત્તનવસેન કિલેસે ન આદિયતિ, નાપિ અદોસદસ્સિતાવસેન સઙ્ખતારમ્મણં. તેન વુત્તં ‘‘પટિનિસ્સજ્જતિ નો આદિયતી’’તિ. ઇદાનિસ્સ તાહિ અનુપસ્સનાહિ યેસં ધમ્માનં પહાનં હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘સો તં અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતી’’તિ. તત્થ નિચ્ચસઞ્ઞન્તિ ‘‘સઙ્ખારા નિચ્ચા’’તિ એવં પવત્તવિપરીતસઞ્ઞં. દિટ્ઠિચિત્તવિપલ્લાસપહાનમુખેનેવ સઞ્ઞાવિપલ્લાસપ્પહાનન્તિ સઞ્ઞાગહણં, સઞ્ઞાસીસેન વા તેસમ્પિ ગહણં દટ્ઠબ્બં. નન્દિન્તિ સપ્પીતિકતણ્હં. સેસં વુત્તનયેમેવ.

વિહરતીતિ ઇમિના કાયાનુપસ્સનાસમઙ્ગિનો ઇરિયાપથવિહારો વુત્તોતિ આહ ‘‘ઇરિયતી’’તિ ઇરિયાપથં પવત્તેતીતિ અત્થો. આરમ્મણકરણવસેન અભિબ્યાપનતો ‘‘તીસુ ભવેસૂ’’તિ વુત્તં, ઉપ્પજ્જનવસેન પન કિલેસા પરિત્તભૂમકા એવાતિ. યદિપિ કિલેસાનં પહાનં આતાપનન્તિ તં સમ્માદિટ્ઠિઆદીનમ્પિ અત્થેવ, આતાપ-સદ્દો પન વીરિયેયેવ નિરુળ્હોતિ વુત્તં ‘‘વીરિયસ્સેતં નામ’’ન્તિ. અથ વા પટિપક્ખપહાને સમ્પયુત્તધમ્માનં અબ્ભુસ્સહનવસેન પવત્તમાનસ્સ વીરિયસ્સ સાતિસયં તદાતાપનન્તિ વીરિયમેવ તથા વુચ્ચતિ, ન અઞ્ઞે ધમ્મા. આતાપીતિ ચાયમીકારો પસંસાય, અતિસયસ્સ વા દીપકોતિ આતાપીગહણેન સમ્મપ્પધાનસમઙ્ગિતં દસ્સેતિ. સમ્મા, સમન્તતો, સામઞ્ચ પજાનન્તો સમ્પજાનો, અસમ્મિસ્સતો વવત્થાને અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સિતાભાવેન સમ્મા અવિપરીતં, સબ્બાકારપજાનનેન સમન્તતો, ઉપરૂપરિ વિસેસાવહભાવેન પવત્તિયા સયં પજાનન્તોતિ અત્થો. યદિ પઞ્ઞાય અનુપસ્સતિ, કથં સતિપટ્ઠાનતાતિ આહ ‘‘ન હી’’તિઆદિ. સબ્બત્થિકન્તિ સબ્બત્થ ભવં સબ્બત્થ લીને ઉદ્ધતે ચ ચિત્તે ઇચ્છિતબ્બત્તા, સબ્બે વા લીને ઉદ્ધતે ચ ભાવેતબ્બા બોજ્ઝઙ્ગા અત્થિકા એતાયાતિ સબ્બત્થિકા. સતિયા લદ્ધૂપકારાય એવ પઞ્ઞાય એત્થ યથાવુત્તે કાયે કમ્મટ્ઠાનિકો ભિક્ખુ કાયાનુપસ્સી વિહરતિ. અન્તોસઙ્ખેપો અન્તો ઓલીયનો, કોસજ્જન્તિ અત્થો. ઉપાયપરિગ્ગહેતિ એત્થ સીલવિસોધનાદિ ગણનાદિ ઉગ્ગહકોસલ્લાદિ ચ ઉપાયો, તબ્બિપરિયાયતો અનુપાયો વેદિતબ્બો. યસ્મા ચ ઉપટ્ઠિતસ્સતિ યથાવુત્તઉપાયં ન પરિચ્ચજતિ, અનુપાયઞ્ચ ન ઉપાદિયતિ, તસ્મા વુત્તં ‘‘મુટ્ઠસ્સતિ…પે… અસમત્થો હોતી’’તિ. તેનાતિ ઉપાયાનુપાયાનં પરિગ્ગહપરિવજ્જનેસુ અપરિચ્ચાગાપરિગ્ગહેસુ ચ અસમત્થભાવેન અસ્સ યોગિનો.

યસ્મા સતિયેવેત્થ સતિપટ્ઠાનં વુત્તા, તસ્માસ્સ સમ્પયુત્તા ધમ્મા વીરિયાદયો અઙ્ગન્તિ આહ ‘‘સમ્પયોગઙ્ગઞ્ચસ્સ દસ્સેત્વા’’તિ. અઙ્ગ-સદ્દો ચેત્થ કારણપરિયાયો દટ્ઠબ્બો, સતિગ્ગહણેનેવ ચેત્થ સમાધિસ્સતિ ગહણં દટ્ઠબ્બં તસ્સા સમાધિક્ખન્ધે સઙ્ગહિતત્તા. યસ્મા વા સતિસીસેનાયં દેસના. ન હિ કેવલાય સતિયા કિલેસપ્પહાનં હોતિ, નિબ્બાનાધિગમો વા, ન ચ કેવલા સતિ પવત્તતિ, તસ્માસ્સ ઝાનદેસનાયં સવિતક્કાદિવચનસ્સ વિય સમ્પયોગઙ્ગદસ્સનતાતિ અઙ્ગ-સદ્દસ્સ અવયવપરિયાયતા દટ્ઠબ્બા. પહાનઙ્ગન્તિ ‘‘વિવિચ્ચેવ કામેહી’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૨૬; મ. નિ. ૧.૨૭૧, ૨૮૭; સં. નિ. ૨.૧૫૨; અ. નિ. ૪.૧૨૩; પારા. ૧૧) વિય પહાતબ્બઙ્ગં દસ્સેતું. યસ્મા એત્થ લોકિયમગ્ગો અધિપ્પેતો, ન લોકુત્તરમગ્ગો, તસ્મા પુબ્બભાગિયમેવ વિનયં દસ્સેન્તો ‘‘તદઙ્ગવિનયેન વા વિક્ખમ્ભનવિનયેન વા’’તિ આહ. તેસં ધમ્માનન્તિ વેદનાદિધમ્માનં. તેસઞ્હિ તત્થ અનધિપ્પેતત્તા ‘‘અત્થુદ્ધારનયેનેતં વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

અવિસેસેન દ્વીહિપિ નીવરણપ્પહાનં વુત્તન્તિ કત્વા પુન એકેકેન વુત્તં પહાનવિસેસં દસ્સેતું ‘‘વિસેસેના’’તિ આહ. અથ વા ‘‘વિનેય્ય નીવરણાની’’તિ અવત્વા અભિજ્ઝાદોમનસ્સવચનસ્સ પયોજનં દસ્સેન્તો ‘‘વિસેસેના’’તિઆદિમાહ. કાયાનુપસ્સનાભાવનાય હિ ઉજુવિપચ્ચનીકાનં અનુરોધાદીનં પહાનં દસ્સનં એતસ્સ પયોજનન્તિ. કાયસમ્પત્તિમૂલકસ્સાતિ રૂપ-બલ-યોબ્બનારોગ્યાદિ-સરીરસમ્પદા-નિમિત્તસ્સ. વુત્તવિપરિયાયતો કાયવિપત્તિમૂલકો વિરોધો વેદિતબ્બો. કાયભાવનાયાતિ કાયાનુપસ્સનાભાવનાય. સા હિ ઇધ ‘‘કાયભાવના’’તિ અધિપ્પેતા. તેનાતિ અનુરોધાદિપ્પહાનવચનેન. યોગાનુભાવો હીતિઆદિ વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટકરણં.

સતિસમ્પજઞ્ઞેનાતિ અતિસમ્પજઞ્ઞગ્ગહણેન. સબ્બત્થિકકમ્મટ્ઠાનન્તિ બુદ્ધાનુસ્સતિ મેત્તા મરણસ્સતિ અસુભભાવના ચ. ઇદઞ્હિ ચતુક્કં યોગિના પરિહરિયમાનં ‘‘સબ્બત્થિકકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ અતિસમ્પજઞ્ઞબલેન અવિચ્છિન્નસ્સ તસ્સ પરિહરિતબ્બત્તા, સતિયા વા સમથો વુત્તો તસ્સા સમાદ્ધિક્ખન્ધેન સઙ્ગહિતત્તા.

તેનાતિ સદ્દત્થં અનાદિયિત્વા ભાવત્થસ્સેવ વિભજનવસેન પવત્તેન વિભઙ્ગપાઠેન સહ. અટ્ઠકથાનયોતિ સદ્દત્થસ્સપિ વિવરણવસેન યથારહં વુત્તો અત્થસંવણ્ણનાનયો. યથા સંસન્દતીતિ યથા અત્થતો અધિપ્પાયતો ચ અવિલોમેન્તો અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ સમેતિ, એવં વેદિતબ્બો.

વેદનાદીનં પુન વચનેતિ એત્થ નિસ્સયપચ્ચયભાવવસેન ચિત્તધમ્માનં વેદનાસન્નિસ્સિતત્તા પઞ્ચવોકારભવે અરૂપધમ્માનં રૂપપટિબદ્ધવુત્તિતો ચ વેદનાય કાયાદિઅનુપસ્સનાપસઙ્ગેપિ આપન્ને તદસમ્મિસ્સતો વવત્થાનદસ્સનત્થં ઘનવિનિબ્ભોગાદિદસ્સનત્થઞ્ચ દુતિયવેદનાગહણં. તેન ન વેદનાયં કાયાનુપસ્સી, ચિત્તધમ્માનુપસ્સી વા, અથ ખો વેદનાનુપસ્સીયેવાતિ વેદનાસઙ્ખાતે વત્થુસ્મિં વેદનાનુપસ્સનાકારસ્સેવ દસ્સનેન અસમ્મિસ્સતો વવત્થાનં દસ્સિતં હોતિ. તથા ‘‘યસ્મિં સમયે સુખા વેદના, ન તસ્મિં સમયે દુક્ખા અદુક્ખમસુખા વા વેદના. યસ્મિં વા પન સમયે દુક્ખા અદુક્ખમસુખા વા વેદના, ન તસ્મિં સમયે ઇતરા વેદના’’તિ વેદનાભાવસામઞ્ઞે અટ્ઠત્વા તં તં વેદનં વિનિબ્ભુજિત્વા દસ્સનેન ઘનવિનિબ્ભોગો ધુવભાવવિવેકો દસ્સિતો હોતિ. તેન તાસં ખણમત્તાવટ્ઠાનદસ્સનેન અનિચ્ચતાય તતો એવ દુક્ખતાય અનત્તતાય ચ દસ્સનં વિભાવિતં હોતિ. ઘનવિનિબ્ભોગાદીતિ આદિ-સદ્દેન અયમ્પિ અત્થો વેદિતબ્બો. અયઞ્હિ વેદનાયં વેદનાનુપસ્સીયેવ, ન અઞ્ઞધમ્માનુપસ્સી. કિં વુત્તં હોતિ – યથા નામ બાલો અમણિસભાવેપિ ઉદકબુબ્બુળકે મણિઆકારાનુપસ્સી હોતિ, ન એવમયં ઠિતિરમણીયેપિ વેદયિતે, પગેવ ઇતરસ્મિં મનુઞ્ઞાકારાનુપસ્સી, અથ ખો ખણભઙ્ગુરતાય અવસવત્તિતાય કિલેસાસુચિપગ્ઘરણતાય ચ અનિચ્ચઅનત્તઅસુભાકારાનુપસ્સી, વિપરિણામદુક્ખતાય સઙ્ખારદુક્ખતાય ચ વિસેસતો દુક્ખાનુપસ્સીયેવાતિ વુત્તં હોતિ. એવં ચિત્તધમ્મેસુપિ યથારહં પુન વચને પયોજનં વત્તબ્બં. ‘‘કેવલં પનિધા’’તિઆદિના ઇધ ‘એત્તકં વેદિતબ્બ’’ન્તિ વેદિતબ્બપરિચ્છેદં દસ્સેતિ. એસ નયોતિ ઇમિના યથા ચિત્તં ધમ્મા ચ અનુપસ્સિતબ્બા, તથા તાનિ અનુપસ્સન્તો ‘‘ચિત્તે ચિત્તાનુપસ્સી, ધમ્મેસુ ધમ્માનુપસ્સી’’તિ વેદિતબ્બોતિ ઇમમત્થં અતિદિસતિ.

યો સુખં દુક્ખતો અદ્દાતિ યો ભિક્ખુ સુખવેદનં વિપરિણામદુક્ખતાય ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ પઞ્ઞાચક્ખુના અદ્દક્ખિ. દુક્ખમદ્દક્ખિ સલ્લતોતિ દુક્ખવેદનં પીળાજનનતો અન્તોતુદનતો દુન્નીહરણતો ચ સલ્લન્તિ અદ્દક્ખિ પસ્સિ. અદુક્ખમસુખન્તિ ઉપેક્ખાવેદનં. સન્તન્તિ સુખદુક્ખાનિ વિય અનોળારિકતાય પચ્ચયવસેન વૂપસન્તસભાવતાય ચ સન્તં. અનિચ્ચતોતિ હુત્વા અભાવતો ઉદયબ્બયવન્તતો તાવકાલિકતોનિચ્ચપટિક્ખેપતો ચ ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ યો અદ્દક્ખિ. સ વે સમ્મદ્દસો ભિક્ખુ એકંસેન પરિબ્યત્તં વા વેદનાય સમ્મા પસ્સનકોતિ અત્થો.

દુક્ખાતિપીતિ સઙ્ખારદુક્ખતાય દુક્ખા ઇતિપિ. સબ્બં તં દુક્ખસ્મિન્તિ સબ્બં તં વેદયિતં દુક્ખસ્મિં અન્તોગધં પરિયાપન્નં વદામિ સઙ્ખારદુક્ખતાનતિવત્તનતો. સુખદુક્ખતોપિ ચાતિ સુખાદીનં ઠિતિવિપરિણામઞ્ઞાણસુખતાય વિપરિણામઠિતિઅઞ્ઞાણદુક્ખતાય ચ વુત્તત્તા તિસ્સોપિ સુખતો, તિસ્સોપિ ચ દુક્ખતો અનુપસ્સિતબ્બાતિ અત્થો. રૂપાદિ-આરમ્મણછન્દાદિ-અધિપતિ-ઞાણાદિ-સહજાત- કામાવચરાદિ-ભૂમિનાનત્તભેદાનં કુસલાકુસલ-તંવિપાકકિરિયા-નાનત્તાદિભેદાનઞ્ચ, આદિ-સદ્દેન સઙ્ખારિકાસઙ્ખારિકસ-વત્થુકાવત્થુકાદિ-નાનત્તભેદાનઞ્ચ વસેનાતિ યોજેતબ્બં. સુઞ્ઞતધમ્મસ્સાતિ ‘‘ધમ્મા હોન્તી’’તિઆદિના (ધ. સ. ૧૨૧) સુઞ્ઞતવારે આગતસુઞ્ઞતસભાવસ્સ વસેન. ‘‘કામઞ્ચેત્થા’’તિઆદિના પુબ્બે પહીનત્તા પુન પહાનં ન વત્તબ્બન્તિ ચોદનં દસ્સેતિ, મગ્ગચિત્તક્ખણે વા એકત્થ પહીનં સબ્બત્થ પહીનમેવ હોતીતિ વિસું વિસું ન વત્તબ્બન્તિ. તત્થ પુરિમાય ચોદનાય નાનાપુગ્ગલપરિહારો, પચ્છિમાય નાનાચિત્તક્ખણિકપરિહારો. લોકિયભાવનાય હિ કાયે પહીનં ન વેદનાદીસુ પહીનં હોતિ યદિપિ ન પવત્તેય્ય, ન પટિપક્ખભાવનાય તત્થ સા અભિજ્ઝાદોમનસ્સસ્સ અપ્પવત્તિ હોતીતિ પુન તપ્પહાનં વત્તબ્બમેવાતિ. એકત્થ પહીનં સેસેસુપિ પહીનં હોતીતિ મગ્ગસતિપટ્ઠાનભાવનં, લોકિયભાવનાય વા સબ્બત્થ અપ્પવત્તિમત્તં સન્ધાય વુત્તં. ‘‘પઞ્ચપિ ખન્ધા લોકો’’તિ હિ વિભઙ્ગે (વિભ. ૩૬૨, ૩૬૪, ૩૬૬, ૩૭૩) ચતૂસુપિ ઠાનેસુ વુત્તન્તિ.

ઉદ્દેસવારવણ્ણનાય લીનત્થપ્પકાસના સમત્તા.

કાયાનુપસ્સનાવણ્ણના

આનાપાનપબ્બવણ્ણના

૧૦૭. બાહિરકેસુપિ ઇતો એકદેસસ્સ સમ્ભવતો સબ્બપ્પકારગ્ગહણં કતં ‘‘સબ્બપ્પકારકાયાનુપસ્સનાનિબ્બત્તકસ્સા’’તિ. તેન યે ઇમે આનાપાનપબ્બાદિવસેન આગતા ચુદ્દસપ્પકારા, તદન્તોગધા ચ અજ્ઝત્તાદિઅનુપસ્સના પકારા, તથા કાયગતાસતિસુત્તે (મ. નિ. ૩.૧૫૪) વુત્તા કેસાદિવણ્ણસણ્ઠાનકસિણારમ્મણચતુક્કજ્ઝાનપ્પકારા, લોકિયાદિપ્પકારા ચ, તે સબ્બેપિ અનવસેસતો સઙ્ગણ્હાતિ. ઇમે ચ પકારા ઇમસ્મિંયેવ સાસને, ન ઇતો બહિદ્ધાતિ વુત્તં ‘‘સબ્બપ્પકાર…પે… પટિસેધનો ચા’’તિ. તત્થ તથાભાવપટિસેધનોતિ સબ્બપ્પકારકાયાનુપસ્સનાનિબ્બત્તકસ્સ પુગ્ગલસ્સ અઞ્ઞસાસનસ્સ નિસ્સયભાવપટિસેધનો. એતેન ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે’’તિ એત્થ ઇધ-સદ્દો અન્તોગધએવસદ્દત્થોતિ દસ્સેતિ. સન્તિ હિ એકપદાનિપિ સાવધારણાનિ યથા ‘‘વાયુભક્ખો’’તિ (દી. નિ. ટી. ૨.૩૭૪). તેનાહ ‘‘ઇધેવ સમણો’’તિઆદિ. પરિપુણ્ણસમણકરણધમ્મો હિ સો, યો સબ્બપ્પકારકાયાનુપસ્સનાનિબ્બત્તકો. પરપ્પવાદાતિ પરેસં અઞ્ઞતિત્થિયાનં નાનપ્પકારા વાદા તિત્થાયતનાનિ.

અરઞ્ઞાદિકસ્સેવ ભાવનાનુરૂપસેનાસનતં દસ્સેતું ‘‘ઇમસ્સ હી’’તિઆદિ વુત્તં. દુદ્દમો દમથં અનુપગતો ગોણો કૂટગોણો. દોહનકાલે યથા થનેહિ અનવસેસતો ખીરં ન પગ્ઘરતિ, એવં દોહપટિબન્ધિની કૂટધેનુ. રૂપસદ્દાદિકે પટિચ્ચ ઉપ્પજ્જનકઅસ્સાદો રૂપારમ્મણાદિરસો. પુબ્બે આચિણ્ણારમ્મણન્તિ પબ્બજ્જાતો પુબ્બે, અનાદિમતિ વા સંસારે પરિચિતારમ્મણં.

નિબન્ધેય્યાતિ બન્ધેય્ય. સતિયાતિ સમ્મદેવ કમ્મટ્ઠાનસ્સ સલ્લક્ખણવસેન પવત્તાય સતિયા. આરમ્મણેતિ કમ્મટ્ઠાનારમ્મણે. દળ્હન્તિ થિરં, યથા સતોકારિસ્સ ઉપચારપ્પનાભેદો સમાધિ ઇજ્ઝતિ, તથા થામગતં કત્વાતિ અત્થો.

વિસેસાધિગમદિટ્ઠધમ્મસુખવિહારપદટ્ઠાનન્તિ સબ્બેસં બુદ્ધાનં, એકચ્ચાનં પચ્ચેકબુદ્ધાનં, બુદ્ધસાવકાનઞ્ચ વિસેસાધિગમસ્સ, અઞ્ઞેન કમ્મટ્ઠાનેન અધિગતવિસેસાનં દિટ્ઠધમ્મસુખવિહારસ્સ ચ પદટ્ઠાનભૂતં. વત્થુવિજ્જાચરિયો વિય ભગવા યોગીનં અનુરૂપનિવાસટ્ઠાનુપદિસનતો. ભિક્ખુ દીપિસદિસો અરઞ્ઞે એકાકી વિહરિત્વા પટિપક્ખનિમ્મથનેન ઇચ્છિતત્થસાધનતો. ફલમુત્તમન્તિ સામઞ્ઞફલં સન્ધાયાહ. પરક્કમજવયોગ્ગભૂમિન્તિ ભાવનુસ્સાહજવસ્સ યોગ્ગકરણભૂમિભૂતં.

અસ્સાસપસ્સાસાનં વસેન સિક્ખતોતિ અસ્સાસપસ્સાસાનં દીઘરસ્સતાપજાનન-સબ્બકાયપટિસંવેદન-ઓળારિકોળારિકપટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન ભાવનાનુયોગં સિક્ખતો, તથાભૂતો વા હુત્વા તિસ્સો સિક્ખા પવત્તયતો. અસ્સાસપસ્સાસનિમિત્તેતિ અસ્સાસપસ્સાસસન્નિસ્સયેન ઉપટ્ઠિતપટિભાગનિમિત્તે. અસ્સાસપસ્સાસે પરિગ્ગણ્હાતિ રૂપમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસન્તો, યો ‘‘અસ્સાસપસ્સાસકમ્મિકો’’તિ વુત્તો. ઝાનઙ્ગાનિ પરિગ્ગણ્હાતિ અરૂપમુખેન વિપસ્સનં અભિનિવિસન્તો. વત્થુ નામ કરજકાયો ચિત્તચેતસિકાનં પવત્તિટ્ઠાનભાવતો. અઞ્ઞો સત્તો વા પુગ્ગલો વા નત્થીતિ વિસુદ્ધદિટ્ઠિ ‘‘તયિદં ધમ્મમત્તં ન અહેતુકં, નાપિ ઇસ્સરાદિવિસમહેતુકં, અથ ખો અવિજ્જાદીહિ એવ સહેતુક’’ન્તિ અદ્ધત્તયેપિ કઙ્ખાવિતરણેન વિતિણ્ણકઙ્ખો ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપ’’ન્તિઆદિના (મ. નિ. ૧.૩૬૧; મ. નિ. ૨.૧૧૩; મ. નિ. ૩.૮૬; અ. નિ. ૪.૧૮૧; પટિ. મ. ૧.૪૮) કલાપસમ્મસનવસેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાદિવસેન વિપસ્સનં વડ્ઢેન્તો અનુક્કમેન મગ્ગપટિપાટિયા.

પરસ્સ વા અસ્સાસપસ્સાસકાયેતિ ઇદં સમ્મસનચારવસેનાયં પાળિ પવત્તાતિ કત્વા વુત્તં, સમથવસેન પન પરસ્સ અસ્સાસપસ્સાસકાયે અપ્પનાનિમિત્તુપ્પત્તિ એવ નત્થીતિ. ઇદં ઉભયં ન લબ્ભતીતિ ‘‘અજ્ઝત્તં, બહિદ્ધા’’તિ ચ વુત્તં ઇદં ધમ્મદ્વયઘટિતં એકતો આરમ્મણભાવેન ન લબ્ભતિ.

સમુદેતિ એતસ્માતિ સમુદયો, સો એવ કારણટ્ઠેન ધમ્મોતિ સમુદયધમ્મો, અસ્સાસપસ્સાસાનં પવત્તિહેતુકરજકાયાદિ. તસ્સ અનુપસ્સનસીલો સમુદયધમ્માનુપસ્સી. તં પન સમુદયધમ્મં ઉપમામુખેન દસ્સેન્તો ‘‘યથા નામા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ભસ્તન્તિ રુત્તિં. ગગ્ગરનાળિન્તિ ઉક્કાપનાળિં. તેતિ કરજકાયાદિકે. યથા અસ્સાસપસ્સાસકાયો કરજકાયાદિસમ્બન્ધી ફલભાવેન, એવં તેપિ અસ્સાસપસ્સાસકાયસમ્બન્ધિનો હેતુભાવેનાતિ ‘‘સમુદયધમ્મા કાયસ્મિ’’ન્તિ વત્તબ્બતં લભન્તીતિ વુત્તં ‘‘સમુદય…પે… વુચ્ચતી’’તિ. પકતિવાચી વા ધમ્મ-સદ્દો ‘‘જાતિધમ્માન’’ન્તિઆદીસુ (મ. નિ. ૧.૧૩૧; મ. નિ. ૩.૩૭૩; પટિ. મ. ૧.૩૩) વિયાતિ કાયસ્સ પચ્ચયસમવાયે ઉપ્પજ્જનપકતિકાનુપસ્સી ‘‘સમુદયધમ્માનુપસ્સી’’તિ વુત્તો. તેનાહ – ‘‘કરજકાયઞ્ચા’’તિઆદિ. એવઞ્ચ કત્વા કાયસ્મિન્તિ ભુમ્મવચનઞ્ચ સમત્થિતં હોતિ. વયધમ્માનુપસ્સીતિ એત્થ અહેતુકત્તેપિ વિનાસસ્સ યેસં હેતુધમ્માનં અભાવે યં ન હોતિ, તદભાવો તસ્સ અભાવસ્સ હોતુ વિય વોહરીયતીતિ ઉપચારતો કરજકાયાદિઅભાવો અસ્સાસપસ્સાસકાયસ્સ વયકારણં વુત્તો. તેનાહ ‘‘યથા ભસ્તાયા’’તિઆદિ. અયં તાવેત્થ પઠમવિકપ્પવસેન અત્થવિભાવના. દુતિયવિકપ્પવસેન પન ઉપચારેન વિનાયેવ અત્થો વેદિતબ્બો. અજ્ઝત્તબહિદ્ધાનુપસ્સના વિય ભિન્નવત્થુવિસયતાય સમુદયવયધમ્માનુપસ્સનાપિ એકકાલે ન લબ્ભતીતિ આહ ‘‘કાલેન સમુદયં કાલેન વયં અનુપસ્સન્તો’’તિ.

અત્થિ કાયોતિ એવ-સદ્દો લુત્તનિદ્દિટ્ઠોતિ ‘‘કાયોવ અત્થી’’તિ વત્વા અવધારણેન નિવત્થિતં દસ્સેન્તો ‘‘ન સત્તો’’તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – યો રૂપાદીસુ સત્તવિસત્તતાય પરેસઞ્ચ સજ્જાપનટ્ઠેન, સત્વગુણયોગતો વા ‘‘સત્તો’’તિ પરેહિ પરિકપ્પિતો. તસ્સ સત્તનિકાયસ્સ પૂરણતો ચ ચવનુપપજ્જનધમ્મતાય ગલનતો ચ ‘‘પુગ્ગલો’’તિ. થીયતિ સંહઞ્ઞતિ એત્થ ગબ્ભોતિ ‘‘ઇત્થી’’તિ. પુરિ પુરે ભાગે સેતિ પવત્તતીતિ ‘‘પુરિસો’’તિ. આહિતો અહંમાનો એત્થાતિ ‘‘અત્તા’’તિ, અત્તનો સન્તકભાવેન ‘‘અત્તનિય’’ન્તિ. પરો ન હોતીતિ કત્વા ‘‘અહ’’ન્તિ, મમ સન્તકન્તિ કત્વા ‘‘મમ’’ન્તિ. વુત્તપ્પકારવિનિમુત્તો અઞ્ઞોતિ કત્વા ‘‘કોચી’’તિ, તસ્સ સન્તકભાવેન ‘‘કસ્સચી’’તિ પરિકપ્પેતબ્બો કોચિ નત્થિ, કેવલં કાયો એવ અત્થીતિ અત્તત્તનિયસુઞ્ઞતમેવ કાયસ્સ વિભાવેતિ. એવન્તિ ‘‘કાયોવ અત્થી’’તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન. ઞાણપમાણત્થાયાતિ કાયાનુપસ્સનાઞાણપરં પમાણં પાપનત્થાય. સતિપમાણત્થાયાતિ કાયપરિગ્ગાહિકસતિપવત્તં સતિપરં પમાણં પાપનત્થાય. ઇમસ્સ હિ વુત્તનયેન ‘‘અત્થિ કાયો’’તિ અપરાપરુપ્પત્તિવસેન પચ્ચુપટ્ઠિતા સતિ ભિય્યોસો મત્તાય તત્થ ઞાણસ્સ સતિયા ચ પરિબ્રૂહનાય હોતિ. તેનાહ ‘‘સતિસમ્પજઞ્ઞાનં વડ્ઢત્થાયા’’તિ.

ઇમિસ્સા ભાવનાય તણ્હાદિટ્ઠિગાહાનં ઉજુપટિપક્ખત્તા વુત્તં ‘‘તણ્હા…પે… વિહરતી’’તિ. તથાભૂતો ચ લોકે કિઞ્ચિ ‘‘અહ’’ન્તિ વા ‘‘મમ’’ન્તિ વા ગહેતબ્બં ન પસ્સતિ, કુતો ગણ્હેય્ય. તેનાહ ‘‘ન ચ કિઞ્ચી’’તિઆદિ. એવમ્પીતિ એત્થ પિ-સદ્દો હેટ્ઠા નિદ્દિટ્ઠસ્સ તાદિસસ્સ અત્થસ્સ અભાવતો અવુત્તસમુચ્ચયત્થોતિ દસ્સેન્તો ‘‘ઉપરિ અત્થં ઉપાદાયા’’તિ આહ. ‘‘એવ’’ન્તિ પન નિદ્દિટ્ઠાકારસ્સ પચ્ચામસનં નિગમનવસેન કતન્તિ આહ ‘‘ઇમિના પન…પે… દસ્સેતી’’તિ. પુબ્બભાગસતિપટ્ઠાનસ્સ ઇધાધિપ્પેતત્તા વુત્તં ‘‘સતિ દુક્ખસચ્ચ’’ન્તિ. સા પન સતિ યસ્મિં અત્તભાવે, તસ્સ સમુટ્ઠાપિકા તણ્હા તસ્સાપિ સમુટ્ઠાપિકા એવ નામ હોતિ તદભાવે અભાવતોતિ આહ ‘‘તસ્સા સમુટ્ઠાપિકા પુરિમતણ્હા’’તિ. અપ્પવત્તીતિ અપ્પવત્તિનિમિત્તં, ન પવત્તતિ એત્થાતિ વા અપ્પવત્તિ. ચતુસચ્ચવસેનાતિ ચતુસચ્ચકમ્મટ્ઠાનવસેન. ઉસ્સક્કિત્વાતિ વિસુદ્ધિપરમ્પરાય આરુહિત્વા, ભાવનં ઉપરિ નેત્વાતિ અત્થો. નિય્યાનમુખન્તિ વટ્ટદુક્ખતો નિસ્સરણૂપાયો.

આનાપાનપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇરિયાપથપબ્બવણ્ણના

૧૦૮. ઇરિયાપથવસેનાતિ ઇરિયનં ઇરિયા, કિરિયા, ઇધ પન કાયિકપયોગો વેદિતબ્બો. ઇરિયાનં પથો પવત્તિમગ્ગોતિ ઇરિયાપથો, ગમનાદિસરીરાવત્થા. ગચ્છન્તો વા હિ સત્તો કાયેન કત્તબ્બકિરિયં કરેય્ય ઠિતો વા નિસિન્નો વા નિપન્નો વાતિ. તેસં વસેન, ઇરિયાપથવિભાગેનાતિ અત્થો. પુન ચપરન્તિ પુન ચ અપરં, યથાવુત્તઆનાપાનકમ્મટ્ઠાનતો ભિય્યોપિ અઞ્ઞં કાયાનુપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનં કથેમિ, સુણાથાતિ વા અધિપ્પાયો. ગચ્છન્તો વાતિઆદિ ગમનાદિમત્તજાનનસ્સ ગમનાદિગતવિસેસજાનનસ્સ ચ સાધારણવચનં. તત્થ ગમનાદિમત્તજાનનં ઇધ નાધિપ્પેતં, ગમનાદિગતવિસેસજાનનં પન અધિપ્પેતન્તિ તં વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘તત્થ કામ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. સત્તૂપલદ્ધિન્તિ સત્તો અત્થીતિ ઉપલદ્ધિં સત્તગ્ગાહં ન જહતિ ન પરિચ્ચજતિ ‘‘અહં ગચ્છામિ, મમ ગમન’’ન્તિ ગાહસબ્ભાવતો. તતો એવ અત્તસઞ્ઞં ‘‘અત્થિ અત્તા કારકો વેદકો’’તિ એવં પવત્તં વિપરીતસઞ્ઞં ન ઉગ્ઘાટેતિ નાપનેતિ અપટિપક્ખભાવતો, અનનબ્રૂહનતો વા. એવં ભૂતસ્સ ચસ્સ કુતો કમ્મટ્ઠાનાદિભાવોતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનં વા સતિપટ્ઠાનભાવના વા ન હોતી’’તિ. ઇમસ્સ પનાતિઆદિસુક્કપક્ખસ્સ વુત્તવિપરિયાયેન અત્થો વેદિતબ્બો. તમેવ હિ અત્થં વિવરિતું ‘‘ઇદં હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કો ગચ્છતીતિ ગમનકિરિયાય કત્તુપુચ્છા, સા કત્તુભાવવિસિટ્ઠઅત્તપટિક્ખેપત્થા ધમ્મમત્તસ્સેવ ગમનસિદ્ધિદસ્સનતો. કસ્સ ગમનન્તિ અકત્તુતાવિસિટ્ઠઅત્તગ્ગાહપટિક્ખેપત્થા. કિંકારણાતિ પન પટિક્ખિત્તકત્તુકાય ગમનકિરિયાય અવિપરીતકારણપુચ્છા ‘‘ગમનન્તિ અત્તા મનસા સંયુજ્જતિ, મનો ઇન્દ્રિયેહિ, ઇન્દ્રિયાનિ અત્તેહી’’તિ એવમાદિગમનકારણપટિક્ખેપનતો. તેનાહ ‘‘તત્થા’’તિઆદિ.

ન કોચિ સત્તો વા પુગ્ગલો વા ગચ્છતિ ધમ્મમત્તસ્સેવ ગમનસિદ્ધિતો તબ્બિનિમુત્તસ્સ ચ કસ્સચિ અભાવતો. ઇદાનિ ધમ્મમત્તસ્સેવ ગમનસિદ્ધિં દસ્સેતું ‘‘ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ચિત્તકિરિયા ચ સા વાયોધાતુયા વિપ્ફારો વિપ્ફન્દનઞ્ચાતિ ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારો, તેન. એત્થ ચ ચિત્તકિરિયગ્ગહણેન અનિન્દ્રિયબદ્ધવાયોધાતુવિપ્ફારં નિવત્તેતિ, વાયોધાતુવિપ્ફારગ્ગહણેન ચેતનાવચીવિઞ્ઞત્તિભેદં ચિત્તકિરિયં નિવત્તેતિ, ઉભયેન પન કાયવિઞ્ઞત્તિં વિભાવેતિ. ‘‘ગચ્છતી’’તિ વત્વા યથા પવત્તમાને કાયે ‘‘ગચ્છતી’’તિ વોહારો હોતિ, તં દસ્સેતું ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ વુત્તં. તન્તિ ગન્તુકામતાવસેન પવત્તચિત્તં. વાયં જનેતીતિ વાયોધાતુઅધિકં રૂપકલાપં જનેતિ, અધિકતા ચેત્થ સામત્થિયતો, ન પમાણતો. ગમનચિત્તસમુટ્ઠિતં સહજાતરૂપકાયસ્સ થમ્ભનસન્ધારણચલનાનં પચ્ચયભૂતેન આકારવિસેસેન પવત્તમાનં વાયોધાતું સન્ધાયાહ ‘‘વાયો વિઞ્ઞત્તિં જનેતી’’તિ. અધિપ્પાયસહભાવી હિ વિકારો વિઞ્ઞત્તિ, યથાવુત્તઅધિકભાવેનેવ ચ વાયોગહણં, ન વાયોધાતુયા એવ જનકભાવતો, અઞ્ઞથા વિઞ્ઞત્તિયા ઉપાદાયરૂપભાવો દુરુપપાદો સિયા. પુરતો અભિનીહારો પુરતોભાગેન કાયસ્સ પવત્તનં, યો ‘‘અભિક્કમો’’તિ વુચ્ચતિ.

‘‘એસેવ નયો’’તિ અતિદેસવસેન સઙ્ખેપતો વત્વા તમેવત્થં વિવરિતું ‘‘તત્રાપિ હી’’તિઆદિ વુત્તં. કોટિતો પટ્ઠાયાતિ હેટ્ઠિમકોટિતો પટ્ઠાય. ઉસ્સિતભાવોતિ ઉબ્બિદ્ધભાવો.

એવં પજાનતોતિ એવં ચિત્તકિરિયવાયોધાતુવિપ્ફારેનેવ ગમનાદિભાવો હોતીતિ પજાનતો તસ્સ એવં પજાનનાય નિચ્છયગમનત્થં ‘‘એવં હોતી’’તિ વિચારણા વુચ્ચતિ લોકે યથાભૂતં અજાનન્તેહિ મિચ્છાભિનિવેસવસેન, લોકવોહારવસેન વા. અત્થિ પનાતિ અત્તનો એવ વીમંસનવસેન પુચ્છાવચનં. નત્થીતિ નિચ્છયવસેન સત્તસ્સ પટિક્ખેપવચનં. યથા પનાતિઆદિ તસ્સેવત્થસ્સ ઉપમાય વિભાવનં.

નાવા માલુતવેગેનાતિ યથા અચેતના નાવા વાતવેગેન દેસન્તરં યાતિ, યથા ચ અચેતનો તેજનં કણ્ડો જિયાવેગેન દેસન્તરં યાતિ, તથા અચેતનો કાયો વાતાહતો યથાવુત્તવાયુના નીતો દેસન્તરં યાતીતિ એવં ઉપમાસંસન્દનં વેદિતબ્બં. સચે પન કોચિ વદેય્ય ‘‘યથા નાવાય તેજનસ્સ ચ પેલ્લકસ્સ પુરિસસ્સ વસેન દેસન્તરગમનં, એવં કાયસ્સાપી’’તિ, હોતુ, એવં ઇચ્છિતોવાયમત્થો. યથા હિ નાવા તેજનાનં સંહતલક્ખણસ્સેવ પુરિસસ્સ વસેન ગમનં, ન અસંહતલક્ખણસ્સ, એવં કાયસ્સાપીતિ કા નો હાનિ, ભિય્યોપિ ધમ્મમત્તતાવ પતિટ્ઠં લભતિ, ન પુરિસવાદો. તેનાહ ‘‘યન્તં સુત્તવસેના’’તિઆદિ.

તત્થ પયુત્તન્તિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન ગમનાદિકિરિયાવસેન પયોજિતં. ઠાતીતિ તિટ્ઠતિ. એત્થાતિ ઇમસ્મિં લોકે. વિના હેતુપચ્ચયેતિ ગન્તુકામતાચિત્ત-તંસમુટ્ઠાન-વાયોધાતુ-આદિહેતુપચ્ચયેહિ વિના. તિટ્ઠેતિ તિટ્ઠેય્ય. વજેતિ વજેય્ય ગચ્છેય્ય કો નામાતિ સમ્બન્ધો. પટિક્ખેપત્થો ચેત્થ કિં-સદ્દોતિ હેતુપચ્ચયવિરહેન ઠાનગમનપટિક્ખેપમુખેન સબ્બાયપિ ધમ્મપ્પવત્તિયા પચ્ચયાધીનવુત્તિતાવિભાવનેન અત્તસુઞ્ઞતા વિય અનિચ્ચદુક્ખતાપિ વિભાવિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

પણિહિતોતિ યથા યથા પચ્ચયેહિ પકારતો નિહિતો ઠપિતો. સબ્બસઙ્ગાહિકવચનન્તિ સબ્બેસં ચતુન્નમ્પિ ઇરિયાપથાનં સઙ્ગણ્હનવચનં, પુબ્બે વિસું વિસું ઇરિયાપથાનં વુત્તત્તા ઇદં તેસં એકજ્ઝં ગહેત્વા વચનન્તિ અત્થો. પુરિમનયો વા ઇરિયાપથપ્પધાનો વુત્તોતિ તત્થ કાયો અપ્પધાનો અનુનિપ્ફાદીતિ ઇધ કાયં પધાનં અપ્પધાનઞ્ચ ઇરિયાપથં અનુનિપ્ફાદં કત્વા દસ્સેતું દુતિયનયો વુત્તોતિ એવમ્પેત્થ દ્વિન્નં નયાનં વિસેસો વેદિતબ્બો. ઠિતોતિ પવત્તો.

ઇરિયાપથપરિગ્ગણ્હનમ્પિ ઇરિયાપથવતો કાયસ્સેવ પરિગ્ગણ્હનં તસ્સ અવત્થાવિસેસભાવતોતિ વુત્તં ‘‘ઇરિયાપથપરિગ્ગહણેન કાયે કાયાનુપસ્સી વિહરતી’’તિ. તેનેવેત્થ રૂપક્ખન્ધવસેનેવ સમુદયાદયો ઉદ્ધટા. એસ નયો સેસવારેસુપિ. આદિનાતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન યથા ‘‘તણ્હાસમુદયા કમ્મસમુદયા આહારસમુદયા’’તિ નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રુપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતીતિ ઇમે ચત્તારો આહારા સઙ્ગય્હન્તિ, એવં ‘‘અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધા’’તિઆદયોપિ પઞ્ચ આકારા સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બો. સેસં વુત્તનયમેવ.

ઇરિયાપથપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચતુસમ્પજઞ્ઞપબ્બવણ્ણના

૧૦૯. ચતુસમ્પજઞ્ઞવસેનાતિ (દી. નિ. ટી. ૧.૨૮૪; સં. નિ. ૫.૩૬૮; દી. નિ. અભિ. ટી. ૨.૨૧૪) સમન્તતો પકારેહિ, પકટ્ઠં વા સવિસેસં જાનાતીતિ સમ્પજાનો, સમ્પજાનસ્સ ભાવો સમ્પજઞ્ઞં, તથાપવત્તં ઞાણં. ચત્તારિ સમ્પજઞ્ઞાનિ સમાહટાનિ ચતુસમ્પજઞ્ઞં, તસ્સ વસેન. અભિક્કમનં અભિક્કન્તન્તિ આહ ‘‘અભિક્કન્તં વુચ્ચતિ ગમન’’ન્તિ. તથા પટિક્કમનં પટિક્કન્તન્તિ આહ ‘‘પટિક્કન્તં વુચ્ચતિ નિવત્તન’’ન્તિ. નિવત્તનન્તિ ચ નિવત્તિમત્તં, નિવત્તિત્વા પન ગમનં ગમનમેવ. અભિહરન્તોતિ ગમનવસેન કાયં ઉપનેન્તો.

સમ્મા પજાનનં સમ્પજાનં, તેન અત્તના કાતબ્બસ્સ કરણસીલો સમ્પજાનકારીતિ આહ ‘‘સમ્પજઞ્ઞેન સબ્બકિચ્ચકારી’’તિ. સમ્પજાનસદ્દસ્સ સમ્પજઞ્ઞપરિયાયતા પુબ્બે વુત્તાયેવ. સમ્પજઞ્ઞં કરોતેવાતિ અભિક્કન્તાદીસુ અસમ્મોહં ઉપ્પાદેતિ એવ. સમ્પજાનસ્સ વા કારો એતસ્સ અત્થીતિ સમ્પજાનકારી. ધમ્મતો વડ્ઢિસઙ્ખાતેન સહ અત્થેન પવત્તતીતિ સાત્થકં, અભિક્કન્તાદિ. સાત્થકસ્સ સમ્પજાનનં સાત્થકસમ્પજઞ્ઞં. સપ્પાયસ્સ અત્તનો ઉપકારાવહસ્સ હિતસ્સ સમ્પજાનનં સપ્પાયસમ્પજઞ્ઞં અભિક્કમાદીસુ ભિક્ખાચારગોચરે, અઞ્ઞત્થાપિ ચ પવત્તેસુ અવિજહિતે કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતે ગોચરે સમ્પજઞ્ઞં ગોચરસમ્પજઞ્ઞં. અભિક્કમાદીસુ અસમ્મુય્હનમેવ સમ્પજઞ્ઞં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં. પરિગ્ગણ્હિત્વાતિ પટિસઙ્ખાય.

તસ્મિન્તિ સાત્થકસમ્પજઞ્ઞવસેન પરિગ્ગહિતઅત્થે. અત્થો નામ ધમ્મતો વડ્ઢીતિ યં સાત્થકન્તિ અધિપ્પેતં ગમનં, તં સપ્પાયમેવાતિ સિયા કસ્સચિ આસઙ્કાતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘ચેતિયદસ્સનં તાવા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ચિત્તકમ્મરૂપકાનિ વિયાતિ ચિત્તકમ્મકતપટિમાયો વિય, યન્તપયોગેન વા વિચિત્તકમ્મપટિમાયો વિય. અસમપેક્ખનં ગેહસિતઅઞ્ઞાણુપેક્ખાવસેન આરમ્મણસ્સ અયોનિસો ગહણં. યં સન્ધાય વુત્તં ‘‘ચક્ખુના રૂપં દિસ્વા ઉપ્પજ્જતિ ઉપેક્ખા બાલસ્સ મૂળ્હસ્સ પુથુજ્જનસ્સા’’તિઆદિ (મ. નિ. ૩.૩૦૮). હત્થિઆદિસમ્મદ્દેન જીવિતન્તરાયો, વિસભાગરૂપદસ્સનાદિના બ્રહ્મચરિયન્તરાયો.

પબ્બજિતદિવસતો પટ્ઠાય ભિક્ખૂનં અનુવત્તનકથા આચિણ્ણા, અનનુવત્તનકથા પન તસ્સા દુતિયા નામ હોતીતિ આહ ‘‘દ્વે કથા નામ ન કથિતપુબ્બા’’તિ.

એવન્તિ ‘‘સચે પના’’તિઆદિકં સબ્બમ્પિ વુત્તાકારં પચ્ચામસતિ, ન ‘‘પુરિસસ્સ માતુગામાસુભ’’ન્તિઆદિકં વુચ્ચમાનં. યોગકમ્મસ્સ પવત્તિટ્ઠાનતાય ભાવનાય આરમ્મણં કમ્મટ્ઠાનન્તિ વુચ્ચતીતિ આહ ‘‘કમ્મટ્ઠાનસઙ્ખાતં ગોચર’’ન્તિ. ઉગ્ગહેત્વાતિ યથા ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, એવં ઉગ્ગહકોસલ્લસ્સ સમ્પાદનવસેન ઉગ્ગહેત્વા. હરતીતિ કમ્મટ્ઠાનં પવત્તેતિ, યાવ પિણ્ડપાતપટિક્કમા અનુયુઞ્જતીતિ અત્થો. નપચ્ચાહરતીતિ આહારૂપભોગતો યાવ દિવાટ્ઠાનુપસઙ્કમના કમ્મટ્ઠાનં ન પટિનેતિ.

સરીરપરિકમ્મન્તિ મુખધોવનાદિસરીરપટિજગ્ગનં. દ્વે તયો પલ્લઙ્કેતિ દ્વે તયો નિસજ્જાવારે, દ્વે તીણિ ઉણ્હાસનાનિ. તેનાહ ‘‘ઉસુમં ગાહાપેન્તો’’તિ. કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવાતિ કમ્મટ્ઠાનગ્ગેનેવ, કમ્મટ્ઠાનં પધાનં કત્વા એવાતિ અત્થો. તેન ‘‘પત્તોપિ અચેતનો’’તિઆદિના (મ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૦૯) વક્ખમાનં કમ્મટ્ઠાનં, યથાપરિહરિયમાનં વા અવિજહિત્વાતિ દસ્સેતિ. ‘‘પરિભોગચેતિયતો સરીરચેતિયં ગરુતર’’ન્તિ કત્વા ‘‘ચેતિયં વન્દિત્વા’’તિ પુબ્બકાલકિરિયાવસેન વુત્તં. તથા હિ અટ્ઠકથાયં (વિભ. અટ્ઠ. ૮૦૯; મ. નિ. અટ્ઠ. ૩.૧૨૮; અ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૭૫) ‘‘ચેતિયં બાધયમાના બોધિસાખા હરિતબ્બા’’તિ વુત્તા.

જનસઙ્ગહત્થન્તિ ‘‘મયિ અકથેન્તે એતેસં કો કથેસ્સતી’’તિ ધમ્માનુગ્ગહેન જનસઙ્ગહત્થં. તસ્માતિ. યસ્મા ‘‘ધમ્મકથા નામ કથેતબ્બાયેવા’’તિ અટ્ઠકથાચરિયા વદન્તિ, યસ્મા ચ ધમ્મકથા કમ્મટ્ઠાનવિનિમુત્તા નામ નત્થિ, તસ્મા. અનુમોદનં કત્વાતિ એત્થાપિ ‘‘કમ્મટ્ઠાનસીસેનેવા’’તિ આનેત્વા સમ્બન્ધો. સમ્પત્તપરિચ્છેદેનેવાતિ ‘‘પરિચિતો અપરિચિતો’’તિઆદિવિભાગં અકત્વા સમ્પત્તકોટિયાવ. ભયેતિ પરચક્કાદિભયે.

કમ્મજતેજોતિ ગહણિં સન્ધાયાહ. કમ્મટ્ઠાનવીથિં નારોહતિ ખુદાપરિસ્સમેન કિલન્તકાયત્તા સમાધાનાભાવતો. અવસેસટ્ઠાનેતિ યાગુયા અગ્ગહિતટ્ઠાને. પોઙ્ખાનુપોઙ્ખન્તિ કમ્મટ્ઠાનુપટ્ઠાનસ્સ અવિચ્છેદદસ્સનવચનમેતં, યથા પોઙ્ખાનુપોઙ્ખપવત્તાય સરપટિપાટિયા અવિચ્છેદો, એવમેતસ્સાપીતિ.

નિક્ખિત્તધુરો ભાવનાનુયોગે. વત્તપટિપત્તિયા અપૂરણેન સબ્બવત્થાનિ ભિન્દિત્વા. ‘‘કામે અવીતરાગો હોતિ, કાયે અવીતરાગો, રૂપે અવીતરાગો, યાવદત્થં ઉદરાવદેહકં ભુઞ્જિત્વા સેય્યસુખં પસ્સસુખં મિદ્ધસુખં અનુયુત્તો વિહરતિ, અઞ્ઞતરં દેવનિકાયં પણિધાય બ્રહ્મચરિયં ચરતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૨૦; મ. નિ. ૧.૧૮૬) એવં વુત્ત પઞ્ચવિધચેતોખિલવિનિબન્ધચિત્તો. ચરિત્વાતિ પવત્તિત્વા.

અત્તકામાતિ અત્તનો હિતસુખં ઇચ્છન્તા, ધમ્મચ્છન્દવન્તોતિ અત્થો. ધમ્મોતિ હિ હિતં, તન્નિમિત્તકઞ્ચ સુખન્તિ. અથ વા વિઞ્ઞૂનં નિબ્બિસેસત્તા અત્તભાવપરિયાપન્નત્તા ચ અત્તા નામ ધમ્મો, તં કામેન્તિ ઇચ્છન્તીતિ અત્તકામા. ઉસભં નામ વીસતિ યટ્ઠિયો. તાય સઞ્ઞાયાતિ તાય પાસાણસઞ્ઞાય, એત્તકં ઠાનં આગતાતિ જાનન્તાતિ અધિપ્પાયો. સોયેવ નયોતિ ‘‘અયં ભિક્ખૂ’’તિઆદિકો યો ઠાને વુત્તો, સો એવ નિસજ્જાયપિ નયો. પચ્છતો આગચ્છન્તાનં છિન્નભત્તભાવભયેનપિ યોનિસોમનસિકારં પરિબ્રૂહેતિ.

બહાપધાનં પૂજેસ્સામીતિ અમ્હાકં અત્થાય લોકનાથેન છ વસ્સાનિ કતં દુક્કરચરિયં એવાહં યથાસત્તિ પૂજેસ્સામીતિ. પટિપત્તિપૂજા હિ સત્થુપૂજા, ન આમિસપૂજા. ઠાનચઙ્કમનમેવાતિ અધિટ્ઠાતબ્બઇરિયાપથવસેન વુત્તં, ન ભોજનાદિકાલેસુ અવસ્સં કત્તબ્બનિસજ્જાય પટિક્ખેપવસેન.

વીથિં ઓતરિત્વા ઇતો ચિતો ચ અનોલોકેત્વા પઠમમેવ વીથિયો સલ્લક્ખેતબ્બાતિ આહ ‘‘વીથિયો સલ્લક્ખેત્વા’’તિ. યં સન્ધાય વુચ્ચતિ ‘‘પાસાદિકેન અભિક્કન્તેના’’તિ, તં દસ્સેતું ‘‘તત્થ ચા’’તિઆદિ વુત્તં.

પચ્ચેકબોધિં સચ્છિકરોતિ, યદિ ઉપનિસ્સયસમ્પન્નો હોતીતિ સમ્બન્ધો. એવં સબ્બત્થ ઇતો પરેસુપિ. તત્થ પચ્ચેકબોધિયા ઉપનિસ્સયસમ્પદા કપ્પાનં દ્વે અસઙ્ખ્યેય્યાનિ સતસહસ્સઞ્ચ તજ્જં પુઞ્ઞઞાણસમ્ભરણં, સાવકબોધિયં અગ્ગસાવકાનં એકં અસઙ્ખ્યેય્યં કપ્પસતસહસ્સઞ્ચ, મહાસાવકાનં કપ્પસતસહસ્સમેવ, ઇતરેસં અતીતાસુ જાતીસુ વિવટ્ટસન્નિસ્સયવસેન નિબ્બત્તિતં નિબ્બેધભાગિયં કુસલં. બાહિયો દારુચીરિયોતિ બહિ વિસયે સઞ્જાતસંવડ્ઢતાય બાહિયો, દારુચીરપરિહરણેન દારુચીરિયોતિ ચ સમઞ્ઞાતો. સો હિ આયસ્મા –

‘‘તસ્મા તિહ તે, બાહિય, એવં સિક્ખિતબ્બં ‘દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતિ, સુતે… મુતે… વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતમત્તં ભવિસ્સતી’તિ. યતો ખો તે, બાહિય, દિટ્ઠે દિટ્ઠમત્તં ભવિસ્સતિ, સુતે… મુતે… વિઞ્ઞાતે વિઞ્ઞાતમત્તં ભવિસ્સતિ, તતો ત્વં, બાહિય, ન તેન. યતો ત્વં, બાહિય, ન તેન, તતો ત્વં, બાહિય, ન તત્થ. યતો ત્વં, બાહિય, ન તત્થ, તતો ત્વં, બાહિય, નેવિધ ન હુરં ન ઉભયમન્તરેન, એસેવન્તો દુક્ખસ્સા’’તિ (ઉદા. ૧૦) – એત્તકાય દેસનાય અરહત્તં સચ્છાકાસિ.

તન્તિ અસમ્મુય્હનં. એવન્તિ ઇદાનિ વુચ્ચમાનાકારેન વેદિતબ્બં. અત્તા અભિક્કમતીતિ ઇમિના અન્ધપુથુજ્જનસ્સ દિટ્ઠિગ્ગાહવસેન અભિક્કમે સમ્મુય્હનં દસ્સેતિ, અહં અભિક્કમામીતિ પન ઇમિના માનગ્ગાહવસેન, તદુભયં પન તણ્હાય વિના ન હોતીતિ તણ્હાગ્ગાહવસેનપિ સમ્મુય્હનં દસ્સિતમેવ હોતિ. ‘‘તથા અસમ્મુય્હન્તો’’તિ વત્વા તં અસમ્મુય્હનં યેન ઘનવિનિબ્ભોગેન હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘અભિક્કમામી’’તિઆદિમાહ. તત્થ યસ્મા વાયોધાતુયા અનુગતા તેજોધાતુ ઉદ્ધરણસ્સ પચ્ચયો. ઉદ્ધરણગતિકા હિ તેજોધાતૂતિ ઉદ્ધરણે વાયોધાતુયા તસ્સા અનુગતભાવો, તસ્મા ઇમાસં દ્વિન્નમેત્થ સામત્થિયતો અધિમત્તતા, ઇતરાસઞ્ચ ઓમત્તતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘એકેક…પે… બલવતિયો’’તિ આહ. યસ્મા પન તેજોધાતુયા અનુગતા વાયોધાતુ અતિહરણવીતિહરણાનં પચ્ચયો. તિરિયગતિકાય હિ વાયોધાતુયા અતિહરણવીતિહરણેસુ સાતિસયો બ્યાપારોતિ તેજોધાતુયા તસ્સા અનુગતભાવો, તસ્મા ઇમાસં દ્વિન્નમેત્થ સામત્થિયતો અધિમત્તતા, ઇતરાસઞ્ચ ઓમત્તતાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તથા અતિહરણવીતિહરણેસૂ’’તિ આહ. સતિપિ અનુગમનાનુગન્તબ્બતાવિસેસે તેજોધાતુ-વાયોધાતુ-ભાવમત્તં સન્ધાય તથા-સદ્દગ્ગહણં. તત્થ અક્કન્તટ્ઠાનતો પાદસ્સ ઉક્ખિપનં ઉદ્ધરણં, ઠિતટ્ઠાનં અતિક્કમિત્વા પુરતો હરણં અતિહરણં ખાણુઆદિપરિહરણત્થં, પતિટ્ઠિતપાદઘટ્ટનપરિહરણત્થં વા પસ્સેન હરણં વીતિહરણં, યાવ પતિટ્ઠિતપાદો, તાવ આહરણં અતિહરણં, તતો પરં હરણં વીતિહરણન્તિ અયં વા એતેસં વિસેસો.

યસ્મા પથવીધાતુયા અનુગતા આપોધાતુ વોસ્સજ્જનસ્સ પચ્ચયો. ગરુતરસભાવા હિ આપોધાતૂતિ વોસ્સજ્જને પથવીધાતુયા તસ્સા અનુગતભાવો, તસ્મા તાસં દ્વિન્નમેત્થ સામત્થિયતો અધિમત્તતા, ઇતરાસઞ્ચ ઓમત્તતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘વોસ્સજ્જને…પે… બલવતિયો’’તિ. યસ્મા પન આપોધાતુયા અનુગતા પથવીધાતુ સન્નિક્ખેપનસ્સ પચ્ચયો, પતિટ્ઠાભાવે વિય પતિટ્ઠાપનેપિ તસ્સા સાતિસયકિચ્ચત્તા આપોધાતુયા તસ્સા અનુગતભાવો, તથા ઘટ્ટનકિરિયાય પથવીધાતુયા વસેન સન્નિરુમ્ભનસ્સ સિજ્ઝનતો તત્થાપિ પથવીધાતુયા આપોધાતુઅનુગતભાવો, તસ્મા વુત્તં ‘‘તથા સન્નિક્ખેપનસન્નિરુમ્ભનેસૂ’’તિ. તત્થાતિ તસ્મિં અભિક્કમને, તેસુ વા વુત્તેસુ ઉદ્ધરણાદીસુ છસુ કોટ્ઠાસેસુ. ઉદ્ધરણેતિ ઉદ્ધરણક્ખણે. રૂપારૂપધમ્માતિ ઉદ્ધરણાકારેન પવત્તા રૂપધમ્મા, તંસમુટ્ઠાપકા અરૂપધમ્મા ચ અતિહરણં ન પાપુણન્તિ ખણમત્તાવટ્ઠાનતો. તત્થ તત્થેવાતિ યત્થ યત્થ ઉપ્પન્ના, તત્થ તત્થેવ. ન હિ ધમ્માનં દેસન્તરસઙ્કમનં અત્થિ. પબ્બં પબ્બન્તિઆદિ ઉદ્ધરણાદિકોટ્ઠાસે સન્ધાય વુત્તં, તં સભાગસન્તતિવસેન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. અતિઇત્તરો હિ રૂપધમ્માનમ્પિ પવત્તિક્ખણો ગમનસ્સાદાનં દેવપુત્તાનં હેટ્ઠુપરિયેન પટિમુખં ધાવન્તાનં સિરસિ પાદે ચ બદ્ધધુરધારાસમાગમતોપિ સીઘતરો. યથા તિલાનં ભજ્જિયમાનાનં પટપટાયનેન ભેદો લક્ખીયતિ, એવં સઙ્ખતધમ્માનં ઉપ્પાદેનાતિ દસ્સનત્થં ‘‘પટપટાયન્તા’’તિ વુત્તં. ઉપ્પન્ના હિ એકન્તતો ભિજ્જન્તીતિ.

સદ્ધિં રૂપેનાતિ ઇદં તસ્સ તસ્સ ચિત્તસ્સ નિરોધેન સદ્ધિં નિરુજ્ઝનકરૂપધમ્માનં વસેન વુત્તં, યં તતો સત્તરસમચિત્તસ્સ ઉપ્પાદક્ખણે ઉપ્પન્નં. અઞ્ઞથા યદિ રૂપારૂપધમ્મા સમાનક્ખણા સિયું, ‘‘રૂપં ગરુપરિણામં દન્ધનિરોધ’’ન્તિઆદિવચનેહિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૬) વિરોધો સિયા, તથા ‘‘નાહં, ભિક્ખવે, અઞ્ઞં એકધમ્મમ્પિ સમનુપસ્સામિ, યં એવં લહુપરિવત્તં, યથયિદં ચિત્ત’’ન્તિ એવમાદિપાળિયા (અ. નિ. ૧.૪૮). ચિત્તચેતસિકા હિ સારમ્મણસભાવા યથાબલં અત્તનો આરમ્મણપચ્ચયભૂતમત્થં વિભાવેન્તો એવ ઉપ્પજ્જન્તીતિ તેસં તંસભાવનિપ્ફત્તિઅનન્તરં નિરોધો, રૂપધમ્મા પન અનારમ્મણા પકાસેતબ્બા, એવં તેસં પકાસેતબ્બભાવનિવત્તિ સોળસહિ ચિત્તેહિ હોતીતિ તઙ્ખણાયુકતા તેસં ઇચ્છિતા, લહુવિઞ્ઞાણવિસયસઙ્ગતિમત્તપચ્ચયતાય તિણ્ણં ખન્ધાનં, વિસયસઙ્ગતિમત્તતાય ચ વિઞ્ઞાણસ્સ લહુપરિવત્તિતા, દન્ધમહાભૂતપચ્ચયતાય રૂપધમ્માનં દન્ધપરિવત્તિતા, નાનાધાતુયા યથાભૂતઞાણં ખો પન તથાગતસ્સેવ, તેન ચ પુરેજાતપચ્ચયો રૂપધમ્મોવ વુત્તો, પચ્છાજાતપચ્ચયો ચ તસ્સેવાતિ રૂપારૂપધમ્માનં સમાનક્ખણતા ન યુજ્જતેવ, તસ્મા વુત્તનયેનેવેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો.

અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતે ચિત્તં,અઞ્ઞં ચિત્તં નિરુજ્ઝતીતિ યં પુરિમુપ્પન્નં ચિત્તં, તં અઞ્ઞં, તં પન નિરુજ્ઝન્તં અપરસ્સ અનન્તરાદિપચ્ચયભાવેનેવ નિરુજ્ઝતીતિ તતો લદ્ધપચ્ચયં અઞ્ઞં ઉપ્પજ્જતે ચિત્તં. યદિ એવં તેસં અન્તરો લબ્ભેય્યાતિ નોતિ આહ ‘‘અવીચિમનુસમ્બન્ધો’’તિ, યથા વીચિ અન્તરો ન લબ્ભતિ, તદેવેતન્તિ અવિસેસવિદુ મઞ્ઞન્તિ, એવં અનુ અનુ સમ્બન્ધો ચિત્તસન્તાનો રૂપસન્તાનો ચ નદીસોતોવ નદિયં ઉદકપ્પવાહો વિય વત્તતિ.

અભિમુખં લોકિતં આલોકિતન્તિ આહ ‘‘પુરતોપેક્ખન’’ન્તિ. યસ્મા યંદિસાભિમુખો ગચ્છતિ તિટ્ઠતિ નિસીદતિ વા, તદભિમુખં પેક્ખનં આલોકિતં, તસ્મા તદનુગતં વિદિસાલોકનં વિલોકિતન્તિ આહ ‘‘વિલોકિતં નામ અનુદિસાપેક્ખન’’ન્તિ. સમ્મજ્જનપરિભણ્ડાદિકરણે ઓલોકિતસ્સ, ઉલ્લોકહરણાદીસુ ઉલ્લોકિતસ્સ, પચ્છતો આગચ્છન્તપરિસ્સયસ્સ પરિવજ્જનાદીસુ અપલોકિતસ્સ સિયા સમ્ભવોતિ આહ ‘‘ઇમિના વા મુખેન સબ્બાનિપિ તાનિ ગહિતાનેવા’’તિ.

કાયસક્ખિન્તિ કાયેન સચ્છિકતવન્તં, પચ્ચક્ખકારિનન્તિ અત્થો. સો હિ આયસ્મા વિપસ્સનાકાલે એવ ‘‘યમેવાહં ઇન્દ્રિયેસુ અગુત્તદ્વારતં નિસ્સાય સાસને અનભિરતિઆદિવિપ્પકારં પત્તો, તમેવ સુટ્ઠુ નિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ ઉસ્સાહજાતો બલવહિરોત્તપ્પો, તત્થ ચ કતાધિકારત્તા ઇન્દ્રિયસંવરે ઉક્કંસપારમિપ્પત્તો, તેનેવ નં સત્થા ‘‘એતદગ્ગં, ભિક્ખવે, મમ સાવકાનં ભિક્ખૂનં ઇન્દ્રિયેસુ ગુત્તદ્વારાનં યદિદં નન્દો’’તિ (અ. નિ. ૧.૨૩૫) એતદગ્ગે ઠપેસિ.

સાત્થકતા ચ સપ્પાયતા ચ આલોકિતવિલોકિતસ્સ વેદિતબ્બા. તસ્માતિ ‘‘કમ્મટ્ઠાનાવિજહનસ્સેવ ગોચરસમ્પજઞ્ઞભાવતો’’તિ વુત્તમેવત્થં હેતુભાવેન પચ્ચામસતિ. અત્તનો કમ્મટ્ઠાનવસેનેવ આલોકનવિલોકનં કાતબ્બં, ખન્ધાદિકમ્મટ્ઠાના અઞ્ઞો ઉપાયો ન ગવેસિતબ્બોતિ અધિપ્પાયો. આલોકિતાદિસમઞ્ઞાપિ યસ્મા ધમ્મમત્તસ્સેવ પવત્તિવિસેસો, તસ્મા તસ્સ યાથાવતો જાનનં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞન્તિ દસ્સેતું ‘‘અબ્ભન્તરે’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘પઠમજવનેપિ …પે… ન હોતી’’તિ ઇદં પઞ્ચદ્વારવિઞ્ઞાણવીથિયં ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિ રજ્જનાદીનં અભાવં સન્ધાય વુત્તં. તત્થ હિ આવજ્જનવોટ્ઠબ્બનાનં અયોનિસો આવજ્જનવોટ્ઠબ્બનવસેન ઇટ્ઠે ઇત્થિરૂપાદિમ્હિ લોભો, અનિટ્ઠે ચ પટિઘો ઉપ્પજ્જતિ, મનોદ્વારે પન ‘‘ઇત્થી પુરિસો’’તિ રજ્જનાદિ હોતિ, તસ્સ પઞ્ચદ્વારજવનં મૂલં, યથાવુત્તં વા સબ્બં ભવઙ્ગાદિ, એવં મનોદ્વારજવનસ્સ મૂલવસેન મૂલપરિઞ્ઞા વુત્તા. આગન્તુકતાવકાલિકતા પન પઞ્ચદ્વારજવનસ્સેવ અપુબ્બભાવવસેન ઇત્તરભાવવસેન ચ વુત્તા. હેટ્ઠુપરિયવસેન ભિજ્જિત્વા પતિતેસૂતિ હેટ્ઠિમસ્સ ઉપરિમસ્સ ચ અપરાપરં ભઙ્ગપ્પત્તિમાહ. તન્તિ જવનં. તસ્સ ન યુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. આગન્તુકો અબ્ભાગતો. ઉદયબ્બયપરિચ્છિન્નો તાવતકો કાલો એતેસન્તિ તાવકાલિકાનિ.

એતં અસમ્મોહસમ્પજઞ્ઞં. તત્થાતિ પઞ્ચક્ખન્ધવસેન આલોકનવિલોકને પઞ્ઞાયમાને તબ્બિનિમુત્તો કો એકો આલોકેતિ, કો વિલોકેતિ. ઉપનિસ્સયપચ્ચયોતિ ઇદં સુત્તન્તનયેન પરિયાયતો વુત્તં. સહજાતપચ્ચયોતિ નિદસ્સનમત્તમેતં અઞ્ઞમઞ્ઞ-સમ્પયુત્ત-અત્થિઅવિગતાદિપચ્ચયાનમ્પિ લબ્ભનતો.

મણિસપ્પો નામ એકા સપ્પજાતીતિ વદન્તિ. લળનન્તિ કમ્પનન્તિ વદન્તિ, લીળાકરણં વા લળનં.

ઉણ્હપકતિકો પરિળાહબહુલો. સીલસ્સ વિદૂસનેન અહિતાવહત્તા મિચ્છાજીવવસેન ઉપ્પન્નં અસપ્પાયં. ચીવરમ્પિ અચેતનન્તિઆદિના ચીવરસ્સ વિય ‘‘કાયોપિ અચેતનો’’તિ કાયસ્સ અત્તસુઞ્ઞતાવિભાવનેન ‘‘અબ્ભન્તરે’’તિઆદિના વુત્તમેવત્થં વિભાવેન્તો ઇતરીતરસન્તોસસ્સ કારણં દસ્સેતિ. તેનાહ ‘‘તસ્મા’’તિઆદિ. ચતુપઞ્ચગણ્ઠિકાહતોતિ આહતચતુપઞ્ચગણ્ઠિકો, ચતુપઞ્ચગણ્ઠિકાહિ વા હતસોભો.

અટ્ઠવિધોપિ અત્થોતિ અટ્ઠવિધોપિ પયોજનવિસેસો. પથવીસન્ધારકજલસ્સ તંસન્ધારકવાયુના વિય પરિભુત્તસ્સ આહારસ્સ વાયોધાતુનાવ આસયે અવટ્ઠાનન્તિ આહ ‘‘વાયોધાતુવસેનેવ તિટ્ઠતી’’તિ. અતિહરતીતિ યાવ મુખા અભિહરતિ. વીતિહરતીતિ તતો યાવ કુચ્છિ, તાવ હરતિ. અતિહરતીતિ વા મુખદ્વારં અતિક્કામેન્તો હરતિ. વીતિહરતીતિ કુચ્છિગતં પસ્સતો હરતિ. પરિવત્તેતીતિ અપરાપરં ચારેતિ. એત્થ ચ આહારસ્સ ધારણપરિવત્તનસંચુણ્ણનવિસોસનાનિ પથવીધાતુસહિતા એવ વાયોધાતુ કરોતિ, ન કેવલાતિ તાનિ પથવીધાતુયાપિ કિચ્ચભાવેન વુત્તાનિ. અલ્લત્તઞ્ચ અનુપાલેતીતિ વાયુઆદીહિ અતિસોસનં યથા ન હોતિ, તથા અનુપાલેતિ અલ્લઆદીહિ અતિસોસનં યથા ન હોતિ, તથા અનુપાલેતિ અલ્લભાવં. તેજોધાતૂતિ ગહણીસઙ્ખાતા તેજોધાતુ. સા હિ અન્તો પવિટ્ઠં આહારં પરિપાચેતિ. અઞ્જસો હોતીતિ આહારસ્સ પવેસનાદીનં મગ્ગો હોતિ. આભુજતીતિ પરિયેસનજ્ઝોહરણજિણ્ણાજિણ્ણતાદિં આવજ્જેતિ, વિજાનાતીતિ અત્થો. તંતંવિજાનનનિપ્ફાદકોયેવ હિ પયોગો ‘‘સમ્માપયોગો’’તિ વુત્તો. યેન હિ પયોગેન પરિયેસનાદિ નિપ્ફજ્જતિ, સો તબ્બિસયવિજાનનમ્પિ નિપ્ફાદેતિ નામ તદવિનાભાવતો. અથ વા સમ્માપયોગં સમ્માપટિપત્તિં અન્વાય આગમ્મ આભુજતિ સમન્નાહરતિ. આભોગપુબ્બકો હિ સબ્બોપિ વિઞ્ઞાણબ્યાપારોતિ તથા વુત્તં.

ગમનતોતિ ભિક્ખાચારવસેન ગોચરગામં ઉદ્દિસ્સ ગમનતો. પરિયેસનતોતિ ગોચરગામે ભિક્ખત્થં આહિણ્ડનતો. પરિભોગતોતિ આહારસ્સ પરિભુઞ્જનતો. આસયતોતિ પિત્તાદિઆસયતો. આસયતિ એત્થ એકજ્ઝં પવત્તમાનોપિ કમ્મબલવત્થિતો હુત્વા મરિયાદવસેન અઞ્ઞમઞ્ઞં અસઙ્કરતો સયતિ તિટ્ઠતિ પવત્તતીતિ આસયો, આમાસયસ્સ ઉપરિ તિટ્ઠનકો પિત્તાદિકો. મરિયાદત્થો હિ અયમાકારો. નિધેતિ યથાભુત્તો આહારો નિચિતો હુત્વા તિટ્ઠતિ એત્થાતિ નિધાનં, આમાસયો. તતો નિધાનતો. અપરિપક્કતોતિ ગહણીસઙ્ખાતેન કમ્મજતેજેન અવિપક્કતો. પરિપક્કતોતિ યથાભુત્તસ્સ આહારસ્સ વિપક્કભાવતો. ફલતોતિ નિપ્ફત્તિતો. નિસ્સન્દતોતિ ઇતો ચિતો ચ વિસ્સન્દનતો. સમ્મક્ખનતોતિ સબ્બસો મક્ખનતો. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન વિસુદ્ધિમગ્ગસંવણ્ણનાય (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૨૯૪) ગહેતબ્બો.

અઞ્ઞે ચ રોગા કણ્ણસૂલભગન્દરાદયો. અટ્ઠાનેતિ મનુસ્સામનુસ્સપરિગ્ગહિતે અયુત્તે ઠાને ખેત્તદેવાયતનાદિકે. નિસ્સટ્ઠત્તા નેવ અત્તનો કસ્સચિ અનિસ્સજ્જિતત્તા જિગુચ્છનીયત્તા ચ ન પરસ્સ. ઉદકતુમ્બતોતિ વેળુનાળિઆદિઉદકભાજનતો. તન્તિ છડ્ડિતઉદકં.

અદ્ધાનઇરિયાપથા ચિરપ્પવત્તિકા દીઘકાલિકા ઇરિયાપથા. મજ્ઝિમા ભિક્ખાચરણાદિવસેન પવત્તા. ચુણ્ણિકઇરિયાપથા વિહારે અઞ્ઞત્થાપિ ઇતો ચિતો ચ પરિવત્તનાદિવસેન પવત્તાતિ વદન્તિ. ‘‘ગતેતિ ગમને’’તિ પુબ્બે અભિક્કમપટિક્કમગ્ગહણેન ગમનેનપિ પુરતો પચ્છતો ચ કાયસ્સ અતિહરણં વુત્તન્તિ ઇધ ગમનમેવ ગહિતન્તિ કેચિ.

યસ્મા મહાસીવત્થેરવાદે અનન્તરે અનન્તરે ઇરિયાપથે પવત્તરૂપારૂપધમ્માનં તત્થ તત્થેવ નિરોધદસ્સનવસેન સમ્પજાનકારિતા ગહિતા, ઇદઞ્ચેત્થ સમ્પજઞ્ઞવિપસ્સનાચારવસેન આગતં, તસ્મા વુત્તં ‘‘તયિદં મહાસીવત્થેરેન વુત્તં અસમ્મોહધુરં ઇમસ્મિં સતિપટ્ઠાનભુત્તે અધિપ્પેત’’ન્તિ. સામઞ્ઞફલે (દી. નિ. ૧.૨૧૪; દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૧૪; દી. નિ. ટી. ૧.૨૧૪) પન સબ્બમ્પિ ચતુબ્બિધં સમ્પજઞ્ઞં લબ્ભતિ યાવદેવ સામઞ્ઞફલવિસેસદસ્સનપરત્તા તસ્સા દેસનાય. સતિસમ્પયુત્તસ્સેવાતિ ઇદં યથા સમ્પજઞ્ઞકિચ્ચસ્સ પધાનતા, એવં સતિકિચ્ચસ્સાપીતિ દસ્સનત્થં, ન સતિયા સબ્ભાવમત્તદસ્સનત્થં. ન હિ કદાચિ સતિરહિતા ઞાણપ્પવત્તિ અત્થિ. એતાનિ પદાનીતિ સમ્પજઞ્ઞપદાનિ. વિભત્તાનેવાતિ વિસું વિભત્તાનેવ. ઇમિનાપિ સમ્પજઞ્ઞસ્સ વિય સતિયાપિ પધાનતંયેવ વિભાવેતિ.

અપરો નયો – એકો ભિક્ખુ ગચ્છન્તો અઞ્ઞં ચિન્તેન્તો અઞ્ઞં વિતક્કેન્તો ગચ્છતિ, એકો કમ્મટ્ઠાનં અવિસ્સજ્જેત્વાવ ગચ્છતિ, તથા એકો તિટ્ઠન્તો નિસીદન્તો સયન્તો અઞ્ઞં ચિન્તેન્તો અઞ્ઞં વિતક્કેન્તો સયતિ, એકો કમ્મટ્ઠાનં અવિસ્સજ્જેત્વાવ સયતિ, એત્થકેન પન ન પાકટં હોતીતિ ચઙ્કમનેન દીપેન્તિ. યો હિ ભિક્ખુ ચઙ્કમનં ઓતરિત્વા ચઙ્કમનકોટિયં ઠિતો પરિગ્ગણ્હાતિ ‘‘પાચીનચઙ્કમનકોટિયં પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા પચ્છિમચઙ્કમનકોટિં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા, પચ્છિમચઙ્કમનકોટિયં પવત્તાપિ પાચીનચઙ્કમનકોટિં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્દા, ચઙ્કમનમજ્ઝે પવત્તા ઉભો કોટિયો અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા, ચઙ્કમે પવત્તા રૂપારૂપધમ્મા ઠાનં અપ્પત્વા એત્થેવ નિરુદ્ધા, ઠાને પવત્તા નિસજ્જં, નિસજ્જાય પવત્તા સયનં અપ્પત્વા એત્થેવનિરુદ્ધા’’તિ, એવં પરિગ્ગણ્હન્તો પરિગ્ગણ્હન્તોયેવ ચિત્તં ભવઙ્ગં ઓતારેતિ, ઉટ્ઠહન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ ઉટ્ઠહતિ, અયં ભિક્ખુ ગતાદીસુ સમ્પજાનકારી નામ હોતિ, એવમ્પિ સુત્તે કમ્મટ્ઠાનં અવિભૂતં હોતિ, તસ્મા યો ભિક્ખુ યાવ સક્કોતિ, તાવ ચઙ્કમિત્વા ઠત્વા નિસીદિત્વા સયમાનો એવં પરિગ્ગહેત્વા સયતિ ‘‘કાયો અચેતનો, મઞ્ચો અચેતનો, કાયો ન જાનાતિ ‘‘અહં મઞ્ચે સયિતો’તિ, મઞ્ચો ન જાનાતિ ‘‘મયિ કાયો સયિતો’’તિ, અચેતનો કાયો અચેતને મઞ્ચે સયિતો’’તિ, એવં પરિગ્ગણ્હન્તોયેવ ચિત્તં ભવઙ્ગં ઓતારેતિ, પબુજ્ઝન્તો કમ્મટ્ઠાનં ગહેત્વાવ પબુજ્ઝતિ, અયં સુત્તે સમ્પજાનકારી નામ હોતીતિ.

કાયાદિકિરિયાનિબ્બત્તનેન તમ્મયત્તા આવજ્જનકિરિયાસમુટ્ઠિતત્તા ચ જવનં, સબ્બમ્પિ વા છદ્વારપ્પવત્તં કિરિયામયપવત્તં નામ, તસ્મિં સતિ જાગરિતં નામ હોતીતિ પરિગ્ગણ્હન્તો જાગરિતે સમ્પજાનકારી નામ. અપિચ રત્તિન્દિવં છ કોટ્ઠાસે કત્વા પઞ્ચ કોટ્ઠાસે જગ્ગન્તોપિ જાગરિતે સમ્પજાનકારી નામ હોતિ. વિમુત્તાયતનસીસેન ધમ્મં દેસેન્તોપિ બાત્તિંસતિરચ્છાનકથં પહાય દસકથાવત્થુનિસ્સિતં સપ્પાયકથં કથેન્તોપિ ભાસિતે સમ્પજાનકારી નામ. અટ્ઠતિંસાય આરમ્મણેસુ ચિત્તરુચિયં મનસિકારં પવત્તેન્તોપિ દુતિયં ઝાનં સમાપન્નોપિ તુણ્હીભાવે સમ્પજાનકારી નામ. દુતિયઞ્હિ ઝાનં વચીસઙ્ખારવિરહતો વિસેસતો તુણ્હીભાવો નામ. રૂપધમ્મસ્સેવ પવત્તિઆકારવિસેસા અભિક્કમાદયોતિ વુત્તં ‘‘રૂપક્ખન્ધસ્સેવ સમુદયો ચ વયો ચ નીહરિતબ્બો’’તિ. સેસં વુત્તનયમેવ.

ચતુસમ્પજઞ્ઞપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

પટિકૂલમનસિકારપબ્બવણ્ણના

૧૧૦. પટિકૂલમનસિકારવસેનાતિ (દી. નિ. ટી. ૨.૩૭૭) જિગુચ્છનીયતાય. પટિકૂલમેવ પટિકૂલં યો પટિકૂલસભાવો પટિકૂલાકારો, તસ્સ મનસિકરણવસેન. અન્તરેનપિ હિ ભાવવાચિનં સદ્દં ભાવત્થો વિઞ્ઞાયતિ યથા ‘‘પટસ્સ સુક્ક’’ન્તિ. યસ્મા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૮૨-૧૮૩) વુત્તં, તસ્મા તત્થ તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ વુત્તનયેન વેદિતબ્બં. વત્થાદીહિ પસિબ્બકાકારેન બન્ધિત્વા કતં આવટનં પુતોળિ. વિભૂતાકારોતિ પણ્ણત્તિં સમતિક્કમિત્વા અસુભભાવસ્સ ઉપટ્ઠિતાકારો. ઇતિ-સદ્દસ્સ આકારત્થતં દસ્સેન્તો ‘‘એવ’’ન્તિ વત્વા તં કારણં સરૂપતો દસ્સેન્તો ‘‘કેસાદિપરિગ્ગહણેના’’તિ આહ.

પટિકૂલમનસિકારપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધાતુમનસિકારપબ્બવણ્ણના

૧૧૧. ધાતુમનસિકારવસેનાતિ પથવીધાતુઆદિકા ચતસ્સો ધાતુયો આરબ્ભ પવત્તભાવનામનસિકારવસેન, ચતુધાતુવવત્થાનવસેનાતિ અત્થો. ધાતુમનસિકારો ધાતુકમ્મટ્ઠાનં ચતુધાતુવવત્થાનન્તિ હિ અત્થતો એકં. ગોઘાતકોતિ જીવિકત્થાય ગુન્નં ઘાતકો. અન્તેવાસિકોતિ કમ્મકરણવસેન તસ્સ સમીપવાસી. ઠિત-સદ્દો ‘‘ઠિતો વા’’તિઆદીસુ (દી. નિ. ૧.૨૬૩; અ. નિ. ૫.૨૮) ઠાનસઙ્ખાતઇરિયાપથસમઙ્ગિતાય, ઠા-સદ્દસ્સ વા ગતિવિનિવત્તિઅત્થતાય અઞ્ઞત્થ ઠપેત્વા ગમનં સેસઇરિયાપથસમઙ્ગિતાય બોધકો, ઇધ પન યથા તથા રૂપકાયસ્સ પવત્તિઆકારબોધકો અધિપ્પેતોતિ આહ ‘‘ચતુન્નં ઇરિયાપથાનં યેન કેનચિ આકારેન ઠિતત્તા યથાઠિત’’ન્તિ. તત્થ આકારેનાતિ ઠાનાદિના રૂપકાયસ્સ પવત્તિઆકારેન. ઠાનાદયો હિ ઇરિયાપથસઙ્ખાતાય કાયિકકિરિયાય પથો પવત્તિમગ્ગોતિ ‘‘ઇરિયાપથો’’તિ વુચ્ચન્તિ. યથાઠિતન્તિ યથાપવત્તં. યથાવુત્તટ્ઠાનમેવેત્થ ‘‘પણિધાન’’ન્તિ અધિપ્પેતન્તિ આહ ‘‘યથાઠિતત્તા ચ યથાપણિહિત’’ન્તિ. ઠિતન્તિ વા કાયસ્સ ઠાનસઙ્ખાતઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં. પણિહિતન્તિ તદઞ્ઞઇરિયાપથસમાયોગપરિદીપનં. ઠિતન્તિ વા કાયસઙ્ખાતાનં રૂપધમ્માનં તસ્મિં તસ્મિં ખણે સકિચ્ચવસેન અવટ્ઠાનપરિદીપનં. પણિહિતન્તિ પચ્ચયકિચ્ચવસેન તેહિ તેહિ પચ્ચયેહિ પકારતો નિહિતં પણિહિતન્તિ એવમ્પેત્થ અત્થો વેદિતબ્બો. પચ્ચવેક્ખતીતિ પતિ પતિ અવેક્ખતિ, ઞાણચક્ખુના વિનિબ્ભુજિત્વા વિસું વિસું પસ્સતિ.

ઇદાનિ વુત્તમેવત્થં ભાવત્થવિભાવનવસેન દસ્સેતું ‘‘યથા ગોઘાતકસ્સા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પોસેન્તસ્સાતિ મંસૂપચયપરિબ્રૂહનાય કુણ્ડકભત્તકપ્પાસટ્ઠિઆદીહિ સંવડ્ઢેન્તસ્સ. વધિતં મતન્તિ હિંસિતં હુત્વા મતં. મતન્તિ ચ મતમત્તં. તેનેવાહ ‘‘તાવદેવા’’તિ. ગાવીતિ સઞ્ઞા ન અન્તરધાયતિ યાનિ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગાનિ યથાસન્નિવિટ્ઠાનિ ઉપાદાય ગાવીસમઞ્ઞા મતમત્તાયપિ ગાવિયા, તેસં તંસન્નિવેસસ્સ અવિનટ્ઠત્તા. વિલીયન્તિ ભિજ્જન્તિ વિભુજ્જન્તીતિ બીલા ભાગા વ-કારસ્સ બ-કારં, ઇ-કારસ્સ ઈ-કારં કત્વા. બીલસોતિ બીલં બીલં કત્વા. વિભજિત્વાતિ અટ્ઠિસઙ્ઘાટતો મંસં વિવેચેત્વા, તતો વા વિવેચિતમંસં ભાગસો કત્વા. તેનેવાહ ‘‘મંસસઞ્ઞા પવત્તતી’’તિ. પબ્બજિતસ્સપિ અપરિગ્ગહિતકમ્મટ્ઠાનસ્સ. ઘનવિનિબ્ભોગન્તિ સન્તતિસમૂહકિચ્ચઘનાનં વિનિબ્ભુજનં વિવેચનં. ધાતુસો પચ્ચવેક્ખતોતિ ઘનવિનિબ્ભોગકરણેન ધાતું ધાતું પથવીઆદિધાતું વિસું વિસું કત્વા પચ્ચવેક્ખન્તસ્સ. સત્તસઞ્ઞાતિ અત્તાનુદિટ્ઠિવસેન પવત્તા સઞ્ઞાતિ વદન્તિ, વોહારવસેન પવત્તસત્તસઞ્ઞાયપિ તદા અન્તરધાનં યુત્તમેવ યાથાવતો ઘનવિનિબ્ભોગસ્સ સમ્પાદનતો. એવઞ્હિ સતિ યથાવુત્તઓપમ્મત્થેન ઉપમેય્યત્થો અઞ્ઞદત્થુ સંસન્દતિ સમેતિ. તેનેવાહ ‘‘ધાતુવસેનેવ ચિત્તં સન્તિટ્ઠતી’’તિ. દક્ખોતિ છેકો તંતંસમઞ્ઞાય કુસલો, યથાજાતે સૂનસ્મિં નઙ્ગુટ્ઠખુરવિસાણાદિવન્તે અટ્ઠિમંસાદિઅવયવસમુદાયે અવિભત્તે ગાવીસમઞ્ઞા, ન વિભત્તે, વિભત્તે પન અટ્ટિંમંસાદિઅવયવસમઞ્ઞાતિ જાનનકો. ચતુમહાપથો વિય ચતુઇરિયાપથોતિ ગાવિયા ઠિતચતુમહાપથો વિય કાયસ્સ પવત્તિમગ્ગભૂતો ચતુબ્બિધો ઇરિયાપથો. યસ્મા વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૩૦૬) વિત્થારિતા, તસ્મા તત્થ તંસંવણ્ણનાયઞ્ચ (વિસુદ્ધિ. મહાટી. ૧.૩૦૬) વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા.

ધાતુમનસિકારપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નવસિવથિકપબ્બવણ્ણના

૧૧૨. સિવથિકાય અપવિદ્ધઉદ્ધુમાતકાદિપટિસંયુત્તાનં ઓધિસો પવત્તાનં કથાનં તદભિધેય્યાનઞ્ચ ઉદ્ધુમાતકાદિઅસુભભાગાનં સિવથિકપબ્બાનીતિ સઙ્ગીતિકારેહિ ગહિતસમઞ્ઞા. તેનાહ ‘‘સિવથિકપબ્બેહિ વિભજિતુ’’ન્તિ. ઉદ્ધં જીવિતપરિયાદાનાતિ જીવિતક્ખયતો ઉપરિ મરણતો પરં. સમુગ્ગતેનાતિ ઉટ્ઠિતેન. ઉદ્ધુમાતત્તાતિ ઉદ્ધં ઉદ્ધં ધુમાતત્તા સૂનત્તા. સેતરત્તેહિ વિપરિભિન્નં વિમિસ્સિતં નીલં વિનીલં, પુરિમવણ્ણવિપરિણામભૂતં વા નીલંવિનીલં, વિનીલમેવ વિનીલકન્તિ ક-કારેન પદવડ્ઢનમાહ અનત્થન્તરતો યથા ‘‘પીતકં લોહિતક’’ન્તિ (ધ. સ. ૬૧૬). પટિકૂલકત્તાતિ જિગુચ્છનીયત્તા. કુચ્છિતં વિનીલં વિનીલકન્તિ કુચ્છનત્થો વા અયં ક-કારોતિ દસ્સેતું વુત્તં યથા ‘‘પાપકો કિત્તિસદ્દો અબ્ભુગ્ગચ્છતી’’તિ (દી. નિ. ૩.૩૧૬; અ. નિ. ૫.૨૧૩; મહાવ. ૨૮૫). પરિભિન્નટ્ઠાનેહિ કાકકઙ્કાદીહિ. વિસ્સન્દમાનં પુબ્બન્તિ વિસ્સવન્તં પુબ્બં, તહં તહં પગ્ઘરન્તપુબ્બન્તિ અત્થો. તથાભાવન્તિ વિસ્સન્દમાનપુબ્બભાવં.

સો ભિક્ખૂતિ યો ‘‘પસ્સેય્ય સરીરં સિવથિકાય છડ્ડિત’’ન્તિ વુત્તો, સો ભિક્ખુ. ઉપસંહરતિ સદિસતં. અયમ્પિ ખોતિઆદિ ઉપસંહરણાકારદસ્સનં. આયૂતિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયં, અરૂપજીવિતિન્દ્રિયં પનેત્થ વિઞ્ઞાણગતિકમેવ. ઉસ્માતિ કમ્મજતેજો. એવંપૂતિકસભાવોતિ એવં અતિવિય પૂતિકસભાવો, ન આયુઆદીનં અવિગમે વિય મત્તસોતિ અધિપ્પાયો. એદિસો ભવિસ્સતીતિ એવંભાવીતિ આહ ‘‘એવંઉદ્ધુમાતાદિભેદો ભવિસ્સતી’’તિ.

લુઞ્ચિત્વા લુઞ્ચિત્વાતિ ઉપ્પાટેત્વા ઉપ્પાટેત્વા. સેસાવસેસમંસલોહિતયુત્તન્તિ સબ્બસો અખાદિતત્તા તહં તહં સેસેન અપ્પાવસેસેન મંસલોહિતેન યુત્તં. અઞ્ઞેન હત્થટ્ઠિકન્તિ અવિસેસેન હત્થટ્ઠિકાનં વિપ્પકિણ્ણતા જોતિતાતિ અનવસેસતો તેસં વિપ્પકિણ્ણતં દસ્સેન્તો ‘‘ચતુસટ્ઠિભેદમ્પી’’તિઆદિમાહ. તેરોવસ્સિકાનીતિ તિરોવસ્સં ગતાનિ. તાનિ પન સંવચ્છરં વીતિવત્તાનિ હોન્તીતિ આહ ‘‘અતિક્કન્તસંવચ્છરાની’’તિ. પુરાણતાય ઘનભાવવિગમેન વિચુણ્ણતા ઇધ પૂતિભાવોતિ સો યથા હોતિ, તં દસ્સેન્તો ‘‘અબ્ભોકાસે’’તિઆદિમાહ. ખજ્જમાનતાદિવસેન દુતિયસિવથિકપબ્બાદીનં વવત્થિતત્થા વુત્તં ‘‘ખજ્જમાનાદીનં વસેન યોજના કાતબ્બા’’તિ.

નવસિવથિકપબ્બવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઇમાનેવ દ્વેતિ અવધારણેન અપ્પનાકમ્મટ્ઠાનં તત્થ નિયમેતિ અઞ્ઞપબ્બેસુ તદભાવતો. યતો હિ એવ-કારો, તતો અઞ્ઞત્થ નિયમેતિ, તેન પબ્બદ્વયસ્સ વિપસ્સનાકમ્મટ્ઠાનતાપિ અપ્પટિસિદ્ધાતિ દટ્ઠબ્બા અનિચ્ચાદિદસ્સનતો. સઙ્ખારેસુ આદીનવવિભાવનાનિ સિવથિકપબ્બાનીતિ આહ ‘‘સિવથિકાનં આદીનવાનુપસ્સનાવસેન વુત્તત્તા’’તિ. ઇરિયાપથપબ્બાદીનં અનપ્પનાવહતા પાકટા એવાતિ ‘‘સેસાનિ દ્વાદસાપી’’તિ વુત્તં. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં સુવિઞ્ઞેય્યમેવાતિ.

કાયાનુપસ્સનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

વેદનાનુપસ્સનાવણ્ણના

૧૧૩. સુખં વેદનન્તિ એત્થ સુખયતીતિ સુખા, સમ્પયુત્તધમ્મે કાયઞ્ચ લદ્ધસ્સાદે કરોતીતિ અત્થો. સુટ્ઠુ વા ખાદતિ, ખનતિ વા કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ આબાધન્તિ સુખા. સુકરં ઓકાસદાનં એતિસ્સાતિ સુખાતિ અપરે. વેદયતિ આરમ્મણરસં અનુભવતીતિ વેદના. વેદયમાનોતિ અનુભવમાનો. કામન્તિઆદીસુ યં વત્તબ્બં, તં ઇરિયાપથપબ્બે વુત્તમેવ. સમ્પજાનસ્સ વેદિયનં સમ્પજાનવેદિયનં.

‘‘વોહારમત્તં હોતી’’તિ એતેન ‘‘સુખં વેદનં વેદયમાનો સુખં વેદનં વેદયામી’’તિ ઇદં વોહારમત્તન્તિ દસ્સેતિ. વત્થુઆરમ્મણાતિ રૂપાદિઆરમ્મણા. રૂપાદિઆરમ્મણઞ્હિ વેદનાય પવત્તિટ્ઠાનતાય ‘‘વત્થૂ’’તિ અધિપ્પેતં. અસ્સાતિ ભવેય્ય. ધમ્મવિનિમુત્તસ્સ અઞ્ઞસ્સ કત્તુ અભાવતો ધમ્મસ્સેવ કત્તુભાવં દસ્સેન્તો ‘‘વેદનાવ વેદયતી’’તિ આહ. નિત્થુનન્તોતિ. બલવતો વેદનાવેગસ્સ નિરોધને આદીનવં દિસ્વા તસ્સ અવસરદાનવસેન નિત્થુનન્તો. વીરિયસમતં યોજેત્વાતિ અધિવાસનવીરિયસ્સ અધિમત્તત્તા તસ્સ હાપનવસેન સમાધિના સમરસતાપાદનેન વીરિયસમતં યોજેત્વા. સહ પટિસમ્ભિદાહીતિ લોકુત્તરપટિસમ્ભિદાહિ સહ. લોકિયાનમ્પિ વા સતિ ઉપ્પત્તિકાલે તત્થ સમત્થતં સન્ધાયાહ ‘‘સહ પટિસમ્ભિદાહી’’તિ. સમસીસીતિ વારસમસીસી હુત્વા, પચ્ચવેક્ખણવારસ્સ અનન્તરવારે પરિનિબ્બાયીતિ અત્થો.

યથા ચ સુખં, એવં દુક્ખન્તિ યથા ‘‘સુખં વેદયતી’’તિઆદિના સમ્પજાનવેદિયનં સન્ધાય વુત્તં, એવં દુક્ખમ્પિ. તત્થ દુક્ખયતીતિ દુક્ખા, સમ્પયુત્તધમ્મે કાયઞ્ચ પીળેતિ વિબાધતીતિ અત્થો. દુટ્ઠું વા ખાદતિ, ખનતિ વા કાયિકં ચેતસિકઞ્ચ સાતન્તિ દુક્ખા. દુક્કરં ઓકાસદાનં એતિસ્સાતિ દુક્ખાતિ અપરે. અરૂપકમ્મટ્ઠાનન્તિ અરૂપપરિગ્ગહં, અરૂપધમ્મમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસન્તિ અત્થો. રૂપકમ્મટ્ઠાનેન પન સમથાભિનિવેસોપિ સઙ્ગય્હતિ, વિપસ્સનાભિનિવેસો પન ઇધાધિપ્પેતોતિ દસ્સેન્તો આહ. ‘‘રૂપપરિગ્ગહો અરૂપપરિગ્ગહોતિપિ એતદેવ વુચ્ચતી’’તિ. ચતુધાતુવવત્થાનં કથેસીતિ એત્થાપિ ‘‘યેભુય્યેના’’તિ પદં આનેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં. તદુભયન્તિ ચતુધાતુવવત્થાનસ્સ સઙ્ખેપવિત્થારદ્વયમાહ. સઙ્ખેપમનસિકારવસેન મહાસતિપટ્ઠાને, વિત્થારમનસિકારવસેન રાહુલોવાદ- (મ. નિ. ૨.૧૧૫-૧૧૭) ધાતુવિભઙ્ગાદીસુ (વિભ. ૧૭૪-૧૭૫).

યેભુય્યગ્ગહણેન તદઞ્ઞધમ્મવસેનપિ અરૂપકમ્મટ્ઠાનકથાય અત્થિતા દીપિતાતિ તં વિભાગેન દસ્સેતું ‘‘તિવિધો હી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અભિનિવેસોતિ અનુપ્પવેસો, આરમ્ભોતિ અત્થો. આરમ્ભે એવ હિ અયં વિભાગો, સમ્મસનં પન અનવસેસતોવ ધમ્મે પરિગ્ગહેત્વા વત્તતિ. પરિગ્ગહિતે રૂપકમ્મટ્ઠાનેતિ ઇદં રૂપમુખેન વિપસ્સનાભિનિવેસં સન્ધાય વુત્તં, અરૂપમુખેન પન વિપસ્સનાભિનિવેસો યેભૂય્યેન સમથયાનિકસ્સ ઇચ્છિતબ્બો, સો ચ પઠમં ઝાનઙ્ગાનિ પરિગ્ગહેત્વા તતો પરં સેસધમ્મે પરિગ્ગણ્હાતિ. પઠમાભિનિપાતોતિ સબ્બે ચેતસિકા ચિત્તાયત્તા ચિત્તકિરિયભાવેન વુચ્ચન્તીતિ ફસ્સો ચિત્તસ્સ પઠમાભિનિપાતો વુત્તો, ઉપ્પન્નફસ્સો પુગ્ગલો, ચિત્તચેતસિકરાસિ વા આરમ્મણેન ફુટ્ઠો ફસ્સસહજાતાય વેદનાય તંસમકાલમેવ વેદેતિ, ફસ્સો પન ઓભાસસ્સ વિય પદીપો વેદનાદીનં પચ્ચયવિસેસો હોતીતિ પુરિમકાલો વિય વુચ્ચતિ, યા તસ્સ આરમ્મણાભિનિરોપનલક્ખણતા વુચ્ચતિ. ફુસન્તોતિ આરમ્મણસ્સ ફુસનાકારેન. અયઞ્હિ અરૂપધમ્મતા એકદેસેન અનલ્લીયમાનોપિ રૂપં વિય ચક્ખુ, સદ્દો વિય ચ સોતં ચિત્તં આરમ્મણઞ્ચ ફુસન્તો વિય સઙ્ઘટ્ટેન્તો વિય ચ પવત્તતિ. તથાહેસ ‘‘સઙ્ઘટ્ટનરસો’’તિ વુચ્ચતિ.

આરમ્મણં અનુભવન્તીતિ ઇસ્સરવતાય વિસવિતાય સામિભાવેન આરમ્મણરસં અનુભવન્તી. ફસ્સાદીનઞ્હિ સમ્પયુત્તધમ્માનં આરમ્મણે એકદેસેનેવ પવત્તિ ફુસનાદિમત્તભાવતો, વેદનાય પન ઇટ્ઠાકારસમ્ભોગાદિવસેન પવત્તનતો આરમ્મણે નિપ્પદેસતો પવત્તિ. ફુસનાદિભાવેન હિ આરમ્મણગ્ગહણં એકદેસાનુભવનં, વેદયિતાભાવેન ગહણં યથાકામં સબ્બાનુભવનં એવસભાવાનેવ તાનિ ગહણાનીતિ ન વેદનાય વિય ફસ્સાદીનમ્પિ યથાસકં કિચ્ચકરણેન સામિભાવાનુભવનં ચોદેતબ્બં. વિજાનન્તન્તિ પરિચ્છિન્દનવસેન વિસેસતો જાનન્તં. વિઞ્ઞાણઞ્હિ મિનિતબ્બવત્થું નાળિયા મિનન્તો પુરિસો વિય આરમ્મણં પરિચ્છિજ્જ વિભાવેન્તં પવત્તતિ, ન સઞ્ઞા વિય સઞ્જાનનમત્તં હુત્વા. તથા હિ અનેન કદાચિ લક્ખણત્તયવિભાવનાપિ હોતિ. ઇમેસં પન ફસ્સાદીનં તસ્સ તસ્સ પાકટભાવો પચ્ચયવિસેસસિદ્ધસ્સ પુબ્બાભોગસ્સ વસેન વેદિતબ્બા.

એવં તસ્સ તસ્સેવ પાકટભાવેપિ ‘‘સબ્બં, ભિક્ખવે, અભિઞ્ઞેય્ય’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૪૬; પટિ. મ. ૧.૩) ‘‘સબ્બઞ્ચ ખો, ભિક્ખવે, અભિજાન’’ન્તિ (સં. નિ. ૪.૨૬) ચ એવમાદિવચનતો સબ્બે સમ્મસનુપગા ધમ્મા પરિગ્ગહેતબ્બાતિ દસ્સેન્તો ‘‘તત્થ યસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ફસ્સપઞ્ચમકેયેવાતિ અવધારણં તદન્તોગધત્તા તગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા ચતુન્નં અરૂપક્ખન્ધાનં. ફસ્સપઞ્ચમકગ્ગહણઞ્હિ તસ્સ સબ્બચિત્તુપ્પાદસાધારણભાવતો, તત્થ ચ ફસ્સચેતનાગ્ગહણેન સબ્બસઙ્ખારક્ખન્ધધમ્મસઙ્ગહો ચેતનાપધાનત્તા તેસં. તથા હિ સુત્તન્તભાજનીયે સઙ્ખારક્ખન્ધવિભઙ્ગે (વિભ. ૧૨) ‘‘ચક્ખુસમ્ફસ્સજા ચેતના’’તિઆદિના ચેતનાવ વિભત્તા, ઇતરે પન ખન્ધા સરૂપેનેવ ગહિતા.

વત્થું નિસ્સિતાતિ એત્થ વત્થુ-સદ્દો કરજકાયવિસયોતિ કથમિદં વિઞ્ઞાયતીતિ આહ ‘‘યં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિઆદિ. કત્થ પન વુત્તં? સામઞ્ઞફલે. સોતિ કરજકાયો. પઞ્ચક્ખન્ધવિનિમુત્તં નામરૂપં નત્થીતિ ઇદં અધિકારવસેન વુત્તં. અઞ્ઞથા હિ ખન્ધવિનિમુત્તમ્પિ નામં અત્થેવાતિ. અવિજ્જાદિહેતુકાતિ અવિજ્જાતણ્હુપાદાનાદિહેતુકા. વિપસ્સનાપટિપાટિયા…પે… વિચરતીતિ ઇમિના બલવવિપસ્સનં વત્વા પુન તસ્સ ઉસ્સુક્કાપનં વિસેસાધિગમનઞ્ચ દસ્સેન્તો ‘‘સો’’તિઆદિમાહ.

ઇધાતિ ઇમિસ્સં દુતિયસતિપટ્ઠાનદેસનાયં, તસ્સા પન વેદનાનુપસ્સનાવસેન કથેતબ્બત્તા ભગવા વેદનાવસેન કથેસિ. યથાવુત્તેસુ ચ તીસુ કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસેસુ વેદનાવસેન કમ્મટ્ઠાનાભિનિવેસો સુકરો વેદનાનં વિભૂતભાવતોતિ દસ્સેતું ‘‘ફસ્સવસેન હી’’તિઆદિ વુત્તં. ન પાકટં હોતીતિ ઇદં તાદિસે પુગ્ગલે સન્ધાય વુત્તં, યેસં આદિતો વેદનાવ વિભૂતતરા હુત્વા ઉપટ્ઠાતિ. એવઞ્હિ યં વુત્તં ‘‘ફસ્સો પાકટો હોતિ, વિઞ્ઞાણં પાકટં હોતી’’તિ, તં અવિરોધિતં હોતિ. વેદનાનં ઉપ્પત્તિપાકટતાયાતિ ચ ઇદં સુખદુક્ખવેદનાનં વસેન વુત્તં. તાસઞ્હિ પવત્તિ ઓળારિકા, ન ઇતરાય. તદુભયગ્ગહણમુખેન વા ગહેતબ્બત્તા ઇતરાયપિ પવત્તિ વિઞ્ઞૂનં પાકટા એવાતિ ‘‘વેદનાન’’ન્તિ અવિસેસગ્ગહણં દટ્ઠબ્બં. યદા સુખં ઉપ્પજ્જતીતિઆદિ સુખવેદનાય પાકટભાવવિભાવનં. નેવ તસ્મિં સમયે દુક્ખં વેદનં વેદેતીતિ તસ્મિં સુખવેદનાસમઙ્ગિસમયે નેવ દુક્ખં વેદનં વેદેતિ નિરુદ્ધત્તા, અનુપ્પન્નત્તા ચ યથાક્કમં અતીતાનાગતાનં, પચ્ચુપ્પન્નાય પન અસમ્ભવો વુત્તોયેવ. સકિચ્ચક્ખણમત્તાવટ્ઠાનતો અનિચ્ચા. સમેચ્ચસમ્ભુય્ય પચ્ચયેહિ કતત્તા સઙ્ખતા. વત્થારમ્મણાદિપચ્ચયં પટિચ્ચ ઉપ્પન્નત્તા પટિચ્ચસમુપ્પન્ના. ખયવયપલુજ્જનનિરુજ્ઝનપકતિતાય ખયધમ્મા…પે… નિરોધધમ્માતિ દટ્ઠબ્બા.

કિલેસેહિ આમસિતબ્બતો આમિસં નામ પઞ્ચ કામગુણા, આરમ્મણકરણવસેન સહ આમિસેહીતિ આમિસા. તેનાહ ‘‘પઞ્ચકામગુણામિસનિસ્સિતા’’તિ. ઇતો પરન્તિ ‘‘અત્થિ વેદના’’તિ એવમાદિપાળિં સન્ધાયાહ ‘‘કાયાનુપસ્સનાયં વુત્તનયમેવા’’તિ.

વેદનાનુપસ્સનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ચિત્તાનુપસ્સનાવણ્ણના

૧૧૪. સમ્પયોગવસેન (દી. નિ. ટી. ૨.૩૮૧) પવત્તમાનેન સહ રાગેનાતિ સરાગં. તેનાહ ‘‘લોભસહગત’’ન્તિ. વીતરાગન્તિ. એત્થ કામં સરાગપદપટિયોગિના વીતરાગવસેન ભવિતબ્બં, સમ્મસનચારસ્સ પન ઇધાધિપ્પેતત્તા તેભૂમકસ્સેવ ગહણન્તિ ‘‘લોકિયકુસલાબ્યાકત’’ન્તિ વત્વા ‘‘ઇદં પના’’તિઆદિના તમેવ અધિપ્પાયં વિવરતિ. સેસાનિ દ્વે દોસમૂલાનિ, દ્વે મોહમૂલાનીતિ ચત્તારિ અકુસલચિત્તાનિ. તેસઞ્હિ રાગેન સમ્પયોગાભાવતો નત્થેવ સરાગતા, તન્નિમિત્તકતાય પન સિયા તંસહિતતાલેસોતિ નત્થેવ વીતરાગતાપીતિ દુકવિનિમુત્તતા એવેત્થ લબ્ભતીતિ આહ ‘‘નેવ પુરિમપદં, ન પચ્છિમપદં ભજન્તી’’તિ. યદિ એવં પદેસિકં પજાનનં આપજ્જતીતિ? નાપજ્જતિ દુકન્તરપરિયાપન્નત્તા તેસં. અકુસલમૂલેસુ સહ મોહેનેવ વત્તતીતિ સમોહન્તિ આહ ‘‘વિચિકિચ્છાસહગતઞ્ચેવ ઉદ્ધચ્ચસહગતઞ્ચા’’તિ. યસ્મા ચેત્થ સહેવ મોહેનાતિ સમોહન્તિ પુરિમપદાવધારણમ્પિ લબ્ભતિયેવ, તસ્મા વુત્તં ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ. યથા પન અતિમૂળ્હતાય પાટિપુગ્ગલિકનયેન સવિસેસં મોહવન્તતાય મોમૂહચિત્તન્તિ વત્તબ્બતો વિચિકિચ્છુદ્ધચ્ચસહગતદ્વયં વિસેસતો ‘‘સમોહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, ન તથા સેસાકુસલચિત્તાનીતિ ‘‘વટ્ટન્તિયેવા’’તિ વુત્તં. સમ્પયોગવસેન થિનમિદ્ધેન અનુપતિતં અનુગતન્તિ થિનમિદ્ધાનુપતિતં પઞ્ચવિધં સસઙ્ખારિકાકુસલચિત્તં સઙ્કુટિતચિત્તં. સઙ્કુટિતચિત્તં નામ આરમ્મણે સઙ્કોચનવસેન પવત્તનતો. પચ્ચયવિસેસવસેન થામજાતેન ઉદ્ધચ્ચેન સહગતં પવત્તં સંસટ્ઠન્તિ ઉદ્ધચ્ચસહગતં, અઞ્ઞથા સબ્બમ્પિ અકુસલચિત્તં ઉદ્ધચ્ચસહગતમેવાતિ. પસટચિત્તં નામ સાતિસયં વિક્ખેપવસેન પવત્તનતો.

કિલેસવિક્ખમ્ભનસમત્થતાય વિપુલફલતાય દીઘસન્તાનતાય ચ મહન્તભાવં ગતં, મહન્તેહિ વા ઉળારચ્છન્દાદીહિ ગતં પટિપન્નન્તિ મહગ્ગતં. તં પન રૂપારૂપભૂમિકં તતો મહન્તસ્સ લોકે અભાવતો. તેનાહ ‘‘રૂપારૂપાવચર’’ન્તિ. તસ્સ ચેત્થ પટિયોગી પરિત્તમેવાતિ આહ ‘‘અમહગ્ગતન્તિ કામાવચર’’ન્તિ. અત્તાનં ઉત્તરિતું સમત્થેહિ સહ ઉત્તરેહીતિ સઉત્તરં, તપ્પટિપક્ખેન અનુત્તરં, તદુભયં ઉપાદાય વેદિતબ્બન્તિ આહ ‘‘સઉત્તરન્તિ કામાવચર’’ન્તિઆદિ. પટિપક્ખવિક્ખમ્ભનસમત્થેન સમાધિના સમ્મદેવ આહિતં સમાહિતં. તેનાહ ‘‘યસ્સા’’તિઆદિ. યસ્સાતિ યસ્સ ચિત્તસ્સ. યથાવુત્તેન સમાધિના ન સમાહિતન્તિ અસમાહિતં. તેનાહ ‘‘ઉભયસમાધિરહિત’’ન્તિ. તદઙ્ગવિમુત્તિયા વિમુત્તં, કામાવચરં કુસલં. વિક્ખમ્ભનવિમુત્તિયા વિમુત્તં, મહગ્ગતન્તિ તદુભયં સન્ધાયાહ ‘‘તદઙ્ગવિક્ખમ્ભનવિમુત્તીહિ વિમુત્ત’’ન્તિ. યત્થ તદુભયવિમુત્તિ નત્થિ, તં ઉભયવિમુત્તિરહિતન્તિ ગય્હમાને લોકુત્તરચિત્તેપિ સિયા આસઙ્કાતિ તન્નિવત્તનત્થં ‘‘સમુચ્છેદ…પે… ઓકાસોવ નત્થી’’તિ આહ. ઓકાસાભાવો ચ સમ્મસનચારસ્સ અધિપ્પેતત્તા વેદિતબ્બો. યં પનેત્થ અત્થતો અવિભત્તં, તં હેટ્ઠા વુત્તનયમેવાતિ.

ચિત્તાનુપસ્સનાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ધમ્માનુપસ્સનાવણ્ણના

નીવરણપબ્બવણ્ણના

૧૧૫. પહાતબ્બાદિધમ્મવિભાગદસ્સનવસેન પઞ્ચધા ધમ્માનુપસ્સના નિદ્દિટ્ઠાતિ અયમત્થો પાળિતો એવ વિઞ્ઞાયતીતિ તમત્થં ઉલ્લિઙ્ગેન્તો ‘‘પઞ્ચવિધેન ધમ્માનુપસ્સનં કથેતુ’’ન્તિ વુત્તં. યદિ એવં કસ્મા નીવરણાદિવસેનેવ નિદ્દિટ્ઠન્તિ? વેનેય્યજ્ઝાસયતો. યેસઞ્હિ વેનેય્યાનં પહાતબ્બધમ્મેસુ પઠમં નીવરણાનિ વિભાગેન વત્તબ્બાનિ, તેસં વસેનેત્થ ભગવતા પઠમં નીવરણેસુ ધમ્માનુપસ્સના કથિતા. તથા હિ કાયાનુપસ્સનાપિ સમથપુબ્બઙ્ગમા દેસિતા, તતો પરિઞ્ઞેય્યેસુ ખન્ધેસુ આયતનેસુ, ભાવેતબ્બેસુ બોજ્ઝઙ્ગેસુ પરિઞ્ઞેયાદિવિભાગેસુ સચ્ચેસુ ચ ઉત્તરા દેસના દેસિતા, તસ્મા ચેત્થ સમથભાવનાપિ યાવદેવ વિપસ્સનત્થં ઇચ્છિતા, વિપસ્સનાપધાના વિપસ્સનાબહુલા ચ સતિપટ્ઠાનદેસનાતિ તસ્સા વિપસ્સનાભિનિવેસવિભાગેન દેસિતભાવં વિભાવેન્તો ‘‘અપિચા’’તિઆદિમાહ. તત્થ ખન્ધાયતનદુક્ખસચ્ચવસેન મિસ્સકપરિગ્ગહકથનં દટ્ઠબ્બં. સઞ્ઞાસઙ્ખારક્ખન્ધપરિગ્ગહમ્પીતિ પિ-સદ્દેન સકલપઞ્ચુપાદાનક્ખન્ધપરિગ્ગહં સમ્પિણ્ડેતિ ઇતરેસં તદન્તોગધત્તા. ‘‘કણ્હસુક્કાનં યુગન્ધતા નત્થી’’તિ પજાનનકાલે અભાવા ‘‘અભિણ્હસમુદાચારવસેના’’તિ વુત્તં. યથાતિ યેનાકારેન. સો પન ‘‘કામચ્છન્દસ્સ ઉપ્પાદો હોતી’’તિ વુત્તત્તા કામચ્છન્દસ્સ કારણાકારોવ, અત્થતો કારણમેવાતિ આહ ‘‘યેન કારણેના’’તિ. ચ-સદ્દો વક્ખમાનત્થસમુચ્ચયત્થો.

તત્થાતિ ‘‘યથા ચા’’તિઆદિના વુત્તપદે. સુભમ્પીતિ કામચ્છન્દોપિ. સો હિ અત્તનો ગહણાકારેન ‘‘સુભ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તેનાકારેન પવત્તનકસ્સ અઞ્ઞસ્સ કામચ્છન્દસ્સ નિમિત્તત્તા ‘‘સુભનિમિત્ત’’ન્તિ ચ. ઇટ્ઠં, ઇટ્ઠાકારેન વા ગય્હમાનં રૂપાદિ સુભારમ્મણં. આકઙ્ખિતસ્સ હિતસુખસ્સ અનુપાયભૂતો મનસિકારો અનુપાયમનસિકારો. તન્તિ અયોનિસોમનસિકારં. તત્થાતિ નિપ્ફાદેતબ્બે આરમ્મણભૂતે ચ દુવિધેપિ સુભનિમિત્તે. આહારોતિ પચ્ચયો.

અસુભમ્પીતિ અસુભજ્ઝાનમ્પિ ઉત્તરપદલોપેન. તં પન દસસુ અવિઞ્ઞાણકાસુભેસુ, કેસાદીસુ ચ પવત્તં દટ્ઠબ્બં. કેસાદીસુ હિ સઞ્ઞા અસુભસઞ્ઞાતિ ગિરિમાનન્દસુત્તે (અ. નિ. ૧૦.૬૦) વુત્તાતિ. એત્થ ચ ચતુબ્બિધસ્સ અયોનિસોમનસિકારસ્સ યોનિસોમનસિકારસ્સ ચ ગહણં નિરવસેસદસ્સનત્થં કતન્તિ દટ્ઠબ્બં. તેસુ પન અસુભે ‘‘સુભ’’ન્તિ, ‘‘અસુભ’’ન્તિ ચ મનસિકારો ઇધાધિપ્પેતો, તદનુકૂલત્તા વા ઇતરેપીતિ.

એકાદસસુ (અ. નિ. ટી. ૧.૧.૧૬) અસુભેસુ પટિકૂલાકારસ્સ ઉગ્ગણ્હનં, યથા વા તત્થ ઉગ્ગહનિમિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, તથા પટિપત્તિ અસુભનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો. ઉપચારપ્પનાવહાય અસુભભાવનાય અનુયુઞ્જનં અસુભભાવનાનુયોગો. ભોજને મત્તઞ્ઞુનો થિનમિદ્ધાભિભવાભાવા ઓતારં અલભમાનો કામચ્છન્દો પહીયતીતિ વદન્તિ. ભોજનનિસ્સિતં પન આહારે પટિકૂલસઞ્ઞં, તબ્બિપરિણામસ્સ, તદાધારસ્સ, તસ્સ ચ ઉદરિયભૂતસ્સ અસુભતાદસ્સનં, કાયસ્સ આહારટ્ઠિતિકતાદસ્સનઞ્ચ યો સમ્મદેવ જાનાતિ, સો વિસેસતો ભોજને મત્તઞ્ઞૂ નામ, તસ્સ ચ કામચ્છન્દો પહીયતેવ. અસુભકમ્મિકતિસ્સત્થેરો દન્તટ્ઠિદસ્સાવી. અભિધમ્મપરિયાયેન (ધ. સ. ૧૧૫૯, ૧૫૦૩) સબ્બોપિ લોભો કામચ્છન્દનીવરણન્તિ આહ ‘‘અરહત્તમગ્ગેના’’તિ.

પટિઘમ્પિ પુરિમુપ્પન્નં પટિઘનિમિત્તં પરતો ઉપ્પજ્જનકપટિઘસ્સ કારણન્તિ કત્વા. મેજ્જતિ હિતફરણવસેન સિનિય્હતીતિ મિત્તો, તસ્મિં મિત્તે ભવા, મિત્તસ્સ વા એસાતિ મેત્તા, તસ્સા મેત્તાય.

મેત્તાયનસ્સ સત્તેસુ હિતફરણસ્સ ઉપ્પાદનં પવત્તનં મેત્તાનિમિત્તસ્સ ઉગ્ગહો. ઓધિસકઅનોધિસકદિસાફરણાનન્તિ અત્તઅતિપિયસહાયમજ્ઝત્તવેરીવસેન ઓધિસકતા, સીમાસમ્ભેદે કતે અનોધિસકતા, એકાદિદિસાફરણવસેન દિસાફરણતા મેત્તાય ઉગ્ગહણે વેદિતબ્બા. વિહારરચ્છાગામાદિવસેન વા ઓધિસકદિસાફરણં, વિહારાદિઉદ્દેસરહિતં પુરત્થિમાદિદિસાવસેન અનોધિસકદિસાફરણન્તિ એવં વા દ્વિધા ઉગ્ગહણં સન્ધાય ‘‘ઓધિસકઅનોધિસકદિસાફરણાન’’ન્તિ વુત્તં. ઉગ્ગહો ચ યાવ ઉપચારા દટ્ઠબ્બો, ઉગ્ગહિતાય આસેવના ભાવના. તત્થ ‘‘સબ્બે સત્તા, પાણા, ભૂતા, પુગ્ગલા, અત્તભાવપરિયાપન્ના’’તિ એતેસં વસેન પઞ્ચવિધા, એકેકસ્મિં ‘‘અવેરા હોન્તુ, અબ્યાપજ્જા, અનીઘા, સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’’તિ ચતુધા પવત્તિતો વીસતિવિધા અનોધિસકફરણા મેત્તા, ‘‘સબ્બા ઇત્થિયો, પુરિસા, અરિયા, અનરિયા, દેવા, મનુસ્સા, વિનિપાતિકા’’તિ સત્તોધિકરણવસેન પવત્તા સત્તવિધા અટ્ઠવીસતિવિધા વા, દસહિ દિસાહિ દિસોધિકરણવસેન પવત્તા દસવિધા ચ, એકેકાય વા દિસાય સત્તાદિઇત્થાદિઅવેરાદિભેદેન અસીતાધિકચતુસતપ્પભેદા ચ ઓધિભોફરણા વેદિતબ્બા.