૮. વિભત્તિહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૩૩. ધમ્મેસૂતિ પુઞ્ઞાદિદાનાદિભેદભિન્નેસુ સભાવધમ્મેસુ. તત્થ લબ્ભમાનોતિ તેસુ યથાવુત્તેસુ ધમ્મેસુ લબ્ભમાનો. ભૂમિવિભાગોતિ કામાવચરાદિદસ્સનાદિભૂમિપ્પભેદો. પદટ્ઠાનવિભાગોતિ તે પુઞ્ઞાદિધમ્મા યેસં પદટ્ઠાનં, તેસં વા યે ધમ્મા પદટ્ઠાનં, તબ્બિભાગો. યેસં સુત્તાનન્તિ મૂલપદટ્ઠાનભૂતાનં સંકિલેસભાગિયાદીનં ચતુન્નં સુત્તાનં વસેન. અસઙ્કરવવત્થાનેન હિ એતેસુ સુત્તેસુ સાતિસયં ધમ્મા વિભત્તા નામ હોન્તિ. તેનાહ ‘‘વિસેસતો’’તિ. યદિ એવં કસ્મા વાસનાભાગિયનિબ્બેધભાગિયસુત્તાનિ એવેત્થ ગહિતાનીતિ? નયિદમેવં નિક્ખમનપરિયોસાનભાવેન ઇતરેસમ્પિ ગહિતત્તા. યતો હિ નિસ્સટા વાસનાભાગિયા ધમ્મા, તે સંકિલેસભાગિયા. યંપરિયોસાના નિબ્બેધભાગિયા ધમ્મા, તે અસેક્ખભાગિયાતિ દ્વયગ્ગહણેનેવ ઇતરમ્પિ દ્વયં ગહિતમેવ હોતિ. તેનાહ ‘‘ઇમેસં ચતુન્નં સુત્તાનં દેસનાયા’’તિ. ઇમાનિ ચત્તારિ સુત્તાનીતિ પાળિયા, વક્ખમાનાય દેસનાય વા ઇતરદ્વયસઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો, ન પટિક્ખેપો.

તેનેવાતિ નિયમસ્સ અકતત્તા, તતો ચ તેન તન્નિસ્સિતેન ચ બ્રહ્મચારી ભવતીતિ સિદ્ધં હોતિ. એવ-સદ્દો વા સમુચ્ચયત્થો દટ્ઠબ્બો. સિયા તસ્સ પટિક્ખેપોતિ તસ્સ અટ્ઠસમાપત્તિબ્રહ્મચરિયસ્સ સિયા પટિક્ખેપો. એવં સતિ સાવસેસા દેસના સિયા.

તદઙ્ગાદિપ્પહાનદ્વયં પદટ્ઠાનભૂતં ઇધ ગણનૂપગં ન હોતીતિ ‘‘સમુચ્છેદપટિપ્પસ્સદ્ધિપ્પહાનાનં વસેના’’તિ વુત્તં. તથા હેત્થ કેચિ ‘‘તેનેવા’’તિ પઠન્તિ. ‘‘તેનેવ બ્રહ્મચરિયેનાતિ પઠન્તી’’તિ ઇદં ‘‘સંવરસીલે ઠિતો’’તિ (નેત્તિ. ૩૩) એત્થ વુત્તં પાળિવિકપ્પં સન્ધાય વદતિ. ‘‘યસ્મા…પે… વક્ખતી’’તિ ઇદં પચ્છિમપાઠસ્સેવ યુત્તતાય કારણવચનં.

કથં મન્તાતિ? અનિબ્બેધસભાવત્તા મહગ્ગતપુઞ્ઞાનં ન નિબ્બેધભાગિયસુત્તેન સઙ્ગહો, વાસનાભાગિયત્તા પન વાસનાભાગિયસુત્તેનેવ સઙ્ગહોતિ. તદુપસઙ્ગા હિ પચ્છિમો એવ પાઠો યુત્તતરો. ઇતરથા સાવસેસા દેસના ભવેય્ય. તેનાહ ‘‘ન હિ…પે… દેસેતી’’તિ.

સંકિલેસભાગિયઅસેક્ખભાગિયાનં પરતો વક્ખમાનત્તા વુત્તં ‘‘વક્ખમાનાનં…પે… વસેના’’તિ. ‘‘સબ્બતો’’તિ ઇદં પુબ્બપરાપેક્ખં. તસ્સ પરાપેક્ખતાય ‘‘સબ્બતોભાગેન એકાદસસુ ઠાનેસુ પક્ખિપિત્વા’’તિ અટ્ઠકથાયં યોજિતં. તત્થ પદાદિકે વિચયહારપદત્થે સન્ધાય ‘‘એકાદસસુ ઠાનેસૂ’’તિ વુત્તં. પુબ્બપેક્ખતાય પન ‘‘સબ્બતોભાગેન દેસનાય ફલેના’’તિઆદિના યોજેતબ્બં.

સંકિલેસભાગિયાનં તણ્હાસંકિલેસાદિના દેસનાનયો વેદિતબ્બો. ફલં અપાયદુક્ખેન મનુસ્સેસુ દોભગ્ગિયેન. અસેક્ખભાગિયાનં અસેક્ખેહિ સીલક્ખન્ધાદીહિ દેસનાનયો. ફલં અગ્ગફલેન ચ અનુપાદિસેસાય ચ નિબ્બાનધાતુયા વેદિતબ્બં. ઇતરેસં પાળિયં વુત્તમેવ. કામરાગબ્યાપાદઉદ્ધમ્ભાગિયસંયોજનગ્ગહણેન સંકિલેસભાગિયાનં, વિરાગગ્ગહણેન અસેક્ખગ્ગહણેનેવ ચ અસેક્ખભાગિયાનં વક્ખમાનત્તા વુત્તં ‘‘વક્ખમાનાનં…પે… વસેના’’તિ. પદપદત્થવિચારયુત્તિનિદ્ધારણમુખેન ધમ્મવિભત્તિઆદિવિચારો કાતબ્બોતિ દસ્સેતું પાળિયં ‘‘વિચયેન…પે… તબ્બાની’’તિ વુત્તન્તિ અટ્ઠકથાયં ‘‘વિચયેન…પે… દસ્સેતી’’તિ વુત્તં.

૩૪. એવન્તિ ઇતિ. ધમ્મેતિ વુત્તસભાગધમ્મે. સાધારણાસાધારણભાવેહીતિ સામઞ્ઞવિસેસેન વિસિટ્ઠેહિ. દ્વે ધમ્મા સાધારણાતિ દ્વે ઇમે ધમ્મા યેહિ સભાગધમ્મા સાધારણા નામ હોન્તિ. કતમે દ્વે? નામં, વત્થુ ચ. તત્થ નામં નામપઞ્ઞત્તિ, તંમુખેનેવ સદ્દતો તદત્થાવગમો. સદ્દેન ચ સામઞ્ઞરૂપેનેવ તથારૂપસ્સ અત્થસ્સ ગહણં, ન વિસેસરૂપેન, તસ્મા સદ્દવચનીયા અત્થા સાધારણરૂપનામાયત્તગહણીયતાય નામસાધારણા વુત્તા. વત્થૂતિ પવત્તિટ્ઠાનં. યત્થ હિ યે ધમ્મા પવત્તન્તિ, તેસં સબ્બેસં તે ધમ્મા સાધારણાતિ પવત્તિટ્ઠાનસઙ્ખાતાનં વત્થૂનં સાધારણા. યસ્મા પનિદં દ્વયં તેસં ધમ્માનં સાધારણભાવે પકતિભૂતં સભાવભૂતં, તસ્મા વુત્તં ‘‘દ્વે ધમ્માતિ દુવે પકતિયો’’તિ. એકસન્તતિપતિતતાયાતિ સમાનસન્તતિપવત્તિયા. તેનાહ ‘‘સમાનવત્થુકા’’તિ. દસ્સનપહાતબ્બાનઞ્હિ યથા મિચ્છત્તનિયતસત્તા પવત્તિટ્ઠાનં, એવં અનિયતાપીતિ ઉભયે હિ તે સમાનવત્થુકા. એસ નયો ઇતરેસુપિ. સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસા હિ ભિન્નસભાવાપેતે ધમ્મા દસ્સનેન પહાતબ્બતં નાતિવત્તન્તીતિ તે નામસામઞ્ઞતં પત્તા, રૂપરાગાદયો ચ ભાવનાય પહાતબ્બતન્તિ આહ ‘‘પહાનેકટ્ઠા નામસાધારણા’’તિ. યથા પન ‘‘વત્થૂનં સાધારણા વત્થુસાધારણા’’તિ અયમત્થો લબ્ભતિ, એવં ‘‘વત્થુના સાધારણા વત્થુસાધારણા’’તિ અયમ્પિ અત્થો લબ્ભતીતિ દસ્સેન્તો ‘‘સહજેકટ્ઠા વત્થુસાધારણા’’તિ આહ. તે હિ અઞ્ઞમઞ્ઞં ફુસનાદિસભાવતો ભિન્નાપિ યસ્મિં પવત્તન્તિ, તેન વત્થુના સાધારણા નામ હોન્તિ. એત્થ ચ લબ્ભમાનમ્પિ કુસલાદિનામસાધારણં અનામસિત્વા વત્થુસાધારણા તાવ યોજિતાતિ વેદિતબ્બા. પટિપક્ખાદીહીતિ આદિસદ્દેન સમાનફલતાસહબ્યતાદિકે સઙ્ગણ્હાતિ. સેસપદેસૂતિ ‘‘પુથુજ્જનસ્સા’’તિઆદિવાક્યેસુ. કથં? તત્થ હિ પુથુજ્જનસ્સ, સોતાપન્નસ્સ ચ સમ્ભવતો અનાગામિનો, અરહતો ચ અસમ્ભવતોતિઆદિના યોજેતબ્બં.

કથં તે ઓધિસો ગહિતાતિ કેનાકારેન તે ‘‘સાધારણા’’તિ વુત્તધમ્મા ભાગસો ગહિતા. ‘‘અમુકસ્સ, અમુકસ્સ ચા’’તિ અયઞ્હેત્થ અત્થો. સામઞ્ઞભૂતા ધમ્મા સાધારણા નામ, એવં સન્તે કથં તેસં મિચ્છત્તનિયતાનિયતાદિવસેન વિભાગેન પવત્તિટ્ઠાનતા વુચ્ચતિ, ન વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. અથ વિભાગેન તં વત્તબ્બં, નનુ તે સાધારણાતિ ન વત્તબ્બમેવાતિ? એવં સાધારણાતિ મિચ્છત્તનિયતાનં, અનિયતાનન્તિ ઇમેસં ઉભયેસંયેવ તે ધમ્મા સાધારણા. તેનાહ – ‘‘ન સબ્બસત્તાનં સાધારણતાય સાધારણા’’તિ. ‘‘યસ્મા’’તિઆદિના તત્થ કારણમાહ, તેનેતં દસ્સેતિ ‘‘કેચિ ધમ્મા કેસઞ્ચિદેવ ધમ્માનં સાધારણા હોન્તિ, અઞ્ઞેસં અસાધારણા’’તિ. તેનાહ ‘‘પટિનિયતઞ્હિ તેસં પવત્તિટ્ઠાન’’ન્તિ.

ઇતરથાતિ અનિયતપવત્તિટ્ઠાનતાય સબ્બેસં સાધારણા, અસાધારણા વા સિયું, તથા સતિ. તથા વોહારોતિ ‘‘સાધારણા, અસાધારણા’’તિ ચ અયં વોહારો સામઞ્ઞા એવ ન ભવેય્ય. એતે એવ ધમ્માતિ ‘‘સાધારણા’’તિ વુત્તધમ્મા એવ. એવન્તિ ‘‘મિચ્છત્તનિયતાન’’ન્તિઆદિના વુત્તપ્પકારેન. નિયતવિસયા પરિચ્છિન્નપ્પવત્તિટ્ઠાના. ‘‘યોપી’’તિઆદિ પુગ્ગલાધિટ્ઠાનેન વુત્તસ્સેવત્થસ્સ પાકટકરણં. ‘‘ન હી’’તિઆદિના અન્વયતો, બ્યતિરેકતો ચ તમેવત્થં વિભાવેતિ. સેસેપીતિ ‘‘ભાવનાપહાતબ્બા’’તિ એવમાદિમ્હિપિ.

પચ્ચત્તનિયતોતિ પાટિપુગ્ગલિકો. ઇતરસ્સાતિ અપચ્ચત્તનિયતસ્સ. તથાતિ અસાધારણભાવેન. કોચિ ધમ્મો કઞ્ચિ ધમ્મં ઉપાદાય સાધારણોપિ સમાનો તદઞ્ઞં ઉપાદાય અસાધારણોપિ હોતીતિ આહ ‘‘સાધારણાવિધુરતાયા’’તિ. તેનાહ ‘‘તં તં ઉપાદાયા’’તિઆદિ. તથા હિ ‘‘ધમ્મતા’’તિ વુત્તપઠમમગ્ગટ્ઠતા દીપિતા, તાદિસાનં એવ અનેકેસં અરિયાનં વસેન સાધારણાતિ. પઠમસ્સાતિ અટ્ઠમકસ્સ. દુતિયસ્સાતિ સોતાપન્નસ્સ. પુન અટ્ઠમકસ્સાતિ ‘‘અટ્ઠમકસ્સ, અનાગામિસ્સ ચા’’તિ એત્થ વુત્તઅટ્ઠમકસ્સ. તેનાહ ‘‘અનાગામિમગ્ગટ્ઠસ્સા’’તિ. અગ્ગફલટ્ઠતો પટ્ઠાય પટિલોમતો ગણિયમાનો પઠમમગ્ગટ્ઠો અટ્ઠમકો, મગ્ગટ્ઠતાય, પહીયમાનકિલેસતાય ચ સબ્બેપિ મગ્ગટ્ઠા અટ્ઠમકા વિયાતિ અટ્ઠમકા, ‘‘એકચિત્તક્ખણતો ઉદ્ધં ન તિટ્ઠતીતિ અટ્ઠમકો’’તિ અપરે નિરુત્તિનયેન. ‘‘સેક્ખા’’તિ નામં સાધારણન્તિ સમ્બન્ધો. ઇતરેસૂતિ ‘‘ભબ્બાભબ્બા’’તિ વુત્તેસુ અનરિયેસુ. તેનાહ પાળિયં ‘‘હીનુક્કટ્ઠમજ્ઝિમં ઉપાદાયા’’તિ.

નિયામાવક્કન્તિયાતિ અવક્કન્તનિયામતાય. ઞાણુત્થરસ્સાતિ ઞાણાધિકસ્સ. તથાવિધપચ્ચયસમાયોગેતિ ઞાણવિસેસપચ્ચયસમવાયે. યથા હિ ઞાણબલેન દન્ધાભિઞ્ઞતા ન હોતિ, એવં પટિપદાપટિપન્નોપિ સુખેન વિસોસીયતીતિ. સા હિ સુખાપટિપદા ખિપ્પાભિઞ્ઞા તંસમઙ્ગિનો ઞાણુત્તરત્તા વિપસ્સનાય પદટ્ઠાનન્તિ વુત્તા.

ધમ્મતો અનપેતા ચિન્તા ધમ્મચિન્તા, યોનિસોમનસિકારેન પવત્તિતત્તા ધમ્મેસુ ચિન્તા, ધમ્મો વા ઞાણં, તસ્મા ધમ્માવહા ચિન્તા ધમ્મચિન્તા, ચિન્તામયઞાણસ્સ હેતુભૂતા ચિન્તાતિ અત્થો.

પાળિયં સુતમયપઞ્ઞાગ્ગહણેન ‘‘યે તે ધમ્મા આદિકલ્યાણા…પે… તથારૂપાસ્સ ધમ્મા બહુસ્સુતા હોન્તી’’તિઆદિ (અ. નિ. ૮.૨) સુત્તપદસઙ્ગહો અત્થો પરિગ્ગહિતો, તથા યોનિસોમનસિકારગ્ગહણેન ‘‘સો ‘અનિચ્ચ’ન્તિ યોનિસો મનસિ કરોતી’’તિઆદિના વુત્તો ઉપાયમનસિકારો પરિગ્ગહિતો. સમ્માદિટ્ઠિગ્ગહણેન ‘‘સમ્માદિટ્ઠિં ભાવેતિ વિવેકનિસ્સિત’’ન્તિઆદિના વુત્તા સમ્માદિટ્ઠિ પરિગ્ગહિતાતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અથ ખો…પે… દસ્સેતુ’’ન્તિ. સેસન્તિ ‘‘ધમ્મસ્વાક્ખાતતા’’તિ એવમાદિ.

યસ્સ ચ પુબ્બે અત્થો ન સંવણ્ણિતો, તત્થ કલ્યાણમિત્તતાય આયતનગતો પસાદો, ચિત્તવૂપસમો ચ ફલન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સપ્પુરિસ…પે… પદટ્ઠાન’’ન્તિ આહ. અત્તસમ્માપણિહિતત્તા પાપજેગુચ્છિનિબ્બિદાદિબહુલોવ હોતીતિ દસ્સેન્તો આહ ‘‘અત્થ…પે… પદટ્ઠાન’’ન્તિ. ધમ્મો સ્વાક્ખાતો આદિતો પટ્ઠાય યાવ પરિયોસાના સબ્બસમ્પત્તિપારિપૂરિહેતૂતિ દસ્સેન્તો ‘‘ધમ્મસ્વાક્ખાતતા…પે… પદટ્ઠાન’’ન્તિ આહ. કુસલમૂલરોપના હિ સમાપત્તિપરિયોસાનાતિ. સઙ્ઘસુટ્ઠુતાય સઙ્ઘસ્સ સુટ્ઠુભાવાય સઙ્ઘસ્સ સપ્પતિસ્સતાય ‘‘સુટ્ઠુ, ભન્તે’’તિ વચનસમ્પટિચ્છનભાવાય. ઇતરં સુવિઞ્ઞેય્યમેવ.

વિભત્તિહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.