૧૪. અધિટ્ઠાનહારવિભઙ્ગવણ્ણના

૪૬. ધારયિતબ્બાતિ ઉપધારેતબ્બા, ઉપલક્ખિતબ્બાતિ અત્થો. વુત્તમેવ ‘‘સામઞ્ઞવિસેસકપ્પનાય વોહારભાવેન અનવટ્ઠાનતો’’તિઆદિના (નેત્તિ. અટ્ઠ. ૧૪).

તં તં ફલન્તિ નિરયાદિં તં તં ફલં. અઞ્ચિતાતિ ગતા. યોનીતિ એકજાતિ. સમાનવસેન મિસ્સીભવતિ એતાયાતિ હિ યોનિ, ઉપપત્તિ. પેચ્ચાતિ મરિત્વા. ઉસ્સન્નતાયાતિ વિતક્કબહુલતાય. ‘‘ઉસ્સન્નત્તા’’તિપિ વદન્તિ. સસ્સતાદીહિ વા ઉસ્સન્નત્તા. અસુરજાતિયા નિબ્બત્તાપનકો અસુરજાતિનિબ્બત્તનકો.

સઙ્ખાતિ પઞ્ઞા. પઞ્ઞાપધાના ચ ભાવનાતિ આહ ‘‘પટિસઙ્ખાય પટિપક્ખભાવનાયા’’તિ.

૪૭. પત્થટભાવેન પથવી. સભાવધારણટ્ઠેન, નિસ્સત્તનિજ્જીવટ્ઠેન ચ ધાતુ. આપીયતિ, અપ્પાયતીતિ વા આપો. તેજનવસેન તિક્ખતાવસેન, દહનવસેન વા તેજો. વાયનવસેન વેગગમનવસેન, સમુદીરણવસેન વા વાયો. વીસતિ આકારાતિ કેસાદયો વીસતિ કોટ્ઠાસા, પકારા વા. કક્ખળલક્ખણાધિકતાય કેસાદી કક્ખળલક્ખણા વુત્તા.

પાટિયેક્કો પથવીધાતુકોટ્ઠાસોતિ પથવીકોટ્ઠાસમત્તો, અત્તસુઞ્ઞધમ્મમત્તોતિ અત્થો. સન્તપ્પતીતિ એત્થ સરીરપકતિમતિક્કમિત્વા ઉણ્હભાવો સન્તાપો, સરીરદહનવસેન પવત્તો મહાદાહો, અયમેતેસં વિસેસો. યેન ચ જીરીયતીતિ એકાહિકાદિજરારોગેન જરીયતીતિ ચ અત્થો યુજ્જતિ. ‘‘સતવારં તાપેત્વા તાપેત્વા ઉદકે પક્ખિપિત્વા ઉદ્ધટસપ્પિ સતધોતસપ્પી’’તિ વદન્તિ. રસરુધિરમંસમેદન્હારુઅટ્ઠિઅટ્ઠિમિઞ્જા રસાદયો. કેચિ ન્હારું અપનેત્વા સુક્કં સત્તમં ધાતું વદન્તિ. વિવેકન્તિ વિસુંભાવં, વિસદિસભાવન્તિ અત્થો. વત્થુસઙ્ખાતો હિ આહારો પરિણામં ગચ્છન્તો પાણભક્ખગહણિપદનિય મુત્તકરીસભાવેહિ વિય અત્તનાપિ વિસદિસરસસઙ્ખાતં વિસુંભાવં નિબ્બત્તેન્તો તબ્ભાવં ગચ્છતીતિ વુચ્ચતિ, તથા રસાદયોપિ રુધિરાદિકોટ્ઠાસં. તેનાહ ‘‘રસાદિભાવેન વિવેકં ગચ્છતી’’તિ.

સભાવલક્ખણતોતિ અસુચિભાવેન લક્ખિતબ્બતો.

૪૮. યાથાવસરસલક્ખણન્તિ રસિતબ્બોતિ રસો, પટિવિજ્ઝિતબ્બો સભાવો, અત્તનો રસો સરસો, યાથાવો સરસો, યાથાવસરસો યાથાવસરસો એવ લક્ખિતબ્બત્તા લક્ખણન્તિ યાથાવસરસલક્ખણં. અથ વા યાથાવસરસલક્ખણન્તિ અવિપરીતં અત્તનો પવત્તિસઙ્ખાતં કિચ્ચઞ્ચેવ પીળનસઙ્ખાતં લક્ખણઞ્ચ. ‘‘ઇદં કિચ્ચં, ઇદં લક્ખણ’’ન્તિ અવિજ્જાહેતુ ઞાતું ન સક્કોતિ, તબ્બિસયઞાણુપ્પત્તિં નિવારેન્તી છાદેત્વા પરિયોનન્ધિત્વા તિટ્ઠતીતિ વુત્તા. તેન વુત્તં ‘‘જાનિતું પટિવિજ્ઝિતું ન દેતી’’તિ. તયિદમસ્સા કિચ્ચન્તિ કિચ્ચતો કથિતા. કથિતાતિ ચ વુત્તા, યતો ચ અવિજ્જા અસમ્પટિવેધરસાતિ વુચ્ચતિ. જાયતિ એત્થાતિ જાતિ, ઉપ્પત્તિટ્ઠાનં. યદિપિ નિરોધમગ્ગે અવિજ્જા આરમ્મણં ન કરોતિ, તે પન જાનિતુકામસ્સ તપ્પટિચ્છાદનવસેન અનિરોધમગ્ગેસુ નિરોધમગ્ગગ્ગહણસ્સ કારણભાવેન પવત્તમાના તત્થ ઉપ્પજ્જતીતિ વુચ્ચતિ, તેસમ્પિ અવિજ્જાય ઉપ્પત્તિટ્ઠાનતા હોતિ, ઇતરેસં આરમ્મણભાવેન ચાતિ.

અત્થાનત્થન્તિ હિતાહિતં. સમ્મોહવિનોદનિયં પન ‘‘અત્થત્થ’’ન્તિ (વિભ. અટ્ઠ. ૨૨૬) વુત્તં, તત્થ અત્થો એવ અત્થત્થોતિ અત્થસ્સ અવિપરીતતાદસ્સનત્થં દુતિયેન અત્થસદ્દેન વિસેસનં. ન હિ ઞાણં અનત્થે ‘‘અત્થો’’તિ ગણ્હાતીતિ. કારણાકારણન્તિ એત્થાપિ એવં દટ્ઠબ્બં. અત્થત્થન્તિ વા આમેડિતવચનં સબ્બેસં અત્થાનં પાકટકરણભાવપ્પકાસનત્થં, ફલં ફલન્તિ અત્થો, હિતપરિયાયેપિ એસેવ નયો. ન્તિ અત્થાનત્થાદિકં. આકારન્તિ અત્થાદિકારણમેવ.

પટિવિદ્ધસ્સ પુન અવેક્ખના પચ્ચવેક્ખણા. દુચિન્તિતચિન્તિતાદિલક્ખણસ્સ બાલસ્સ ભાવો બાલ્યં. સમ્પજાનાતીતિ સમં પકારેહિ જાનાતિ. બલવમોહો પમોહો. સમન્તતો મોહનં સમ્મોહો. દુગ્ગતિગામિકમ્મસ્સ વિસેસપચ્ચયત્તા અવિન્દિયં. વિન્દતીતિ લભતિ. અનવજ્જધમ્માનં વિજ્જા વિય વિસેસપચ્ચયો ન હોતીતિ વિન્દિયં ન વિન્દતિ. અયં અવિજ્જાય વેમત્તતાતિ અયં ‘‘દુક્ખે અઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના કિચ્ચજાતિલક્ખણેહિ વુત્તો અવિજ્જાય અવિસેસો. વિજ્જાતિઆદીનં વુત્તનયાનસારેન અત્થો વેદિતબ્બો.

પાસાણસક્ખરવાલિકાવિરહિતા ભૂમિ સણ્હાતિ ‘‘સણ્હટ્ઠેના’’તિ વુત્તં.

તત્તકમેવ કાલન્તિ પઞ્ચકપ્પસતાનિ. વિભૂતં સમત્તિક્કન્તં રૂપસઞ્ઞાસઙ્ખાતં રૂપં એતાયાતિ વિભૂતરૂપં, સમાપત્તિન્તિ પદત્થો. ન હિ કાચિ અરૂપસમાપત્તિ રૂપસઞ્ઞાસહગતા પવત્તીતિ. નિરોધસમાપત્તિયં વત્તબ્બમેવ નત્થિ, તત્થ નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનસમાપત્તિયા વિસું ગહિતત્તા વુત્તં ‘‘સેસારુપ્પસમાપત્તિયો’’તિ.

દમથં અનુપગચ્છન્તો દુટ્ઠસ્સો ખલુઙ્કસ્સો. ઉત્તરિદમથાયાતિ અરિયમગ્ગદમથાય.

ઇતરોતિ દુક્ખાપટિપદો ખિપ્પાભિઞ્ઞો, સુખાપટિપદો ચ ખિપ્પાભિઞ્ઞો. ઉભયતોભાગેહીતિ રૂપકાયનામકાયભાગેહિ. ઉભયતોતિ વિક્ખમ્ભનસમુચ્છેદવિમુત્તિવસેન.

અનેકોપીતિ સભાવેન અનેકોપિ. એકસદ્દાભિધેય્યતાયાતિ સામઞ્ઞસદ્દાભિધેય્યતાય.

અધિટ્ઠાનહારવિભઙ્ગવણ્ણના નિટ્ઠિતા.