૧. સઙ્ગહવારવણ્ણના

યન્તિ અનિયમત્થો સબ્બનામસદ્દો કમ્મસાધનવસેન વુત્તો. અત્થાવબોધનત્થો સદ્દપ્પયોગો અત્થપરાધીનો કેવલો અત્થપદત્થકો, સો પદત્થવિપરિયેસકારિના ઇતિ-સદ્દેન પરભૂતેન સદ્દપદત્થકો જાયતીતિ આહ ‘‘યન્તિ અનિયમતો ઉપયોગનિદ્દેસો’’તિ. લોકોતિ કત્તુનિદ્દેસોતિઆદીસુપિ એસેવ નયો.

એવં ‘‘ય’’ન્તિઆદીનં ગાથાપદાનં કમ્મકત્તુકિરિયાકત્તુવિસેસનાદિદસ્સનવસેન અત્થં વત્વા ઇદાનિ અવયવજોતનવસેન પદત્થં દસ્સેતું ‘‘લોકિયન્તિ એત્થા’’તિઆદિમાહ. લોકસદ્દો ઇધ સામત્થિયતો સત્તલોકવચનો દટ્ઠબ્બો. તેનાહ ‘‘પૂજનકિરિયાયોગ્યભૂતતાવસેના’’તિ. સાસનન્તરધાનતો પરં પૂજના અઞ્ઞબુદ્ધુપ્પાદેન વેદિતબ્બા, યથેતરહિ વિપસ્સીઆદિસમ્માસમ્બુદ્ધાનં. ‘‘દીપઙ્કરો’’તિઆદિના યદિપિ બુદ્ધવંસદેસનાયં (બુ. વં. ૨.૭૫) ભગવતાવ વુત્તં, સુમેધપણ્ડિતત્તભાવેન પન પવત્તિં સન્ધાય વુત્તન્તિ આહ ‘‘યથાહ ભગવા સુમેધભૂતો’’તિ.

પરિઞ્ઞાક્કમેનાતિ ઞાતપરિઞ્ઞાદિપટિપાટિયા. લક્ખણાવબોધપ્પટિપત્તિયાતિ વિપસ્સનાય. તેન વુત્તં ‘‘સુઞ્ઞતમુખાદીહી’’તિ. તથા ચ વુત્તન્તિ વિઞ્ઞૂહિ વેદનીયતાય એવ સાસનવરસ્સ વુત્તં ભગવતા –

‘‘એતુ વિઞ્ઞૂ પુરિસો અસઠો અમાયાવી ઉજુજાતિકો, અહમનુસાસામિ, અહં ધમ્મં દેસેમિ, યથાનુસિટ્ઠં તથા પટિપજ્જમાનો ન ચિરસ્સેવ સામઞ્ઞેવ ઉસ્સતિ, સામં દક્ખિતી’’તિઆદિ (મ. નિ. ૨.૨૮૧).

યં-સદ્દો સાસનવિસયો, લોકપાલસદ્દો સત્થુવિસયોપિ લોકં પતિ ગુણીભૂતોતિ ‘‘તસ્સા’’તિ પટિનિદ્દેસસ્સ કથં સત્થુવિસયતાતિ ચોદનં મનસિકત્વા આહ ‘‘સલોકપાલોતિ ચેત્થા’’તિઆદિ, ગુણીભૂતોપિ લોકપાલસદ્દો પધાનભૂતો વિય પટિનિદ્દેસં અરહતિ. અઞ્ઞો હિ સદ્દક્કમો, અઞ્ઞો અત્થક્કમોતિ.

ધમ્મગારવેન ભગવા ધમ્મં પૂજેન્તો વેનેય્યબન્ધવે અચિન્તેત્વા સમાપત્તિસમાપજ્જનધમ્મપચ્ચવેક્ખણાહિ સત્તસત્તાહં વીતિનામેસીતિ આહ ‘‘ભગવતો…પે… દીપેતબ્બા’’તિ. તત્થ આદિસદ્દેન સાવકેહિ ધમ્મસ્સવનસ્સ, તેસં પચ્ચુગ્ગમનાદીનઞ્ચ સઙ્ગહો વેદિતબ્બો.

ઇચ્ચસ્સાતિ ઇતિ અસ્સ, એવં ભગવતો અવિપરીતઅનન્તરાયિકનિય્યાનિકધમ્મદેસનાય સબ્બઞ્ઞુતાનાવરણભાવદીપનેનાતિ અત્થો. તેનાતિ ચતુવેસારજ્જયોગેન. તદવિનાભાવિના દસબલ…પે… પકાસિતા હોતિ. આવેણિકબુદ્ધધમ્માદીતિ એત્થ આદિસદ્દેન તીસુ કાલેસુ અપ્પટિહતઞાણાનિ, ચતુસચ્ચઞાણાનિ, ચતુપટિસમ્ભિદાઞાણાનિ, પઞ્ચગતિપરિચ્છેદકઞાણાનિ, છ અભિઞ્ઞાઞાણાનિ, સત્ત અરિયધનાનિ, સત્ત બોજ્ઝઙ્ગા, અટ્ઠ વિજ્જા, અટ્ઠસુ પરિસાસુ અકમ્પનઞાણાનિ, અટ્ઠ વિમોક્ખા, નવ સમાધિચરિયા, નવ અનુપુબ્બવિહારા, દસ નાથકરણા ધમ્મા, દસ અરિયવાસા, દ્વાદસ ધમ્મચક્કાકારા, તેરસ ધુતધમ્મા, ચુદ્દસ બુદ્ધઞાણાનિ, પન્નરસ ચરણધમ્મા, સોળસ ઞાણચરિયા, સોળસ આનાપાનસ્સતી, એકૂનવીસતિ પચ્ચવેક્ખણઞાણાનિ, ચતુવીસતિ પચ્ચયવિભાવનઞાણાનિ, ચતુચત્તારીસ ઞાણવત્થૂનિ, સત્તસત્તતિ ઞાણવત્થૂનિ, ચતુવીસતિકોટિસતસહસ્સસમાપત્તિસઞ્ચારિમહાવજિરઞાણં, અનન્તનયસમન્તપટ્ઠાનપવિચયદેસનાકારપ્પવત્તઞાણાનિ ચાતિ એવમાદીનં ભગવતો ગુણવિસેસાનં સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો.

અપરો નયો – ગુણવિસિટ્ઠતં દીપેતિ, સા ચ ગુણવિસિટ્ઠતા મહાકરુણામહાપઞ્ઞાહિ વેદિતબ્બા તાહિ સત્થુસમ્પત્તિસિદ્ધિતો. તત્થ મહાકરુણાય પવત્તિભેદો ‘‘બહુકેહિ આકારેહિ પસ્સન્તાનં બુદ્ધાનં ભગવન્તાનં સત્તેસુ મહાકરુણા ઓક્કમતી’’તિઆદિના પટિસમ્ભિદામગ્ગે (પટિ. મ. ૧.૧૧૭) વુત્તનયેન વેદિતબ્બો. મહાપઞ્ઞાય પન પવત્તિભેદો વુત્તો એવ. તત્થ કરુણાય ભગવતો ચરણસમ્પત્તિ, પઞ્ઞાય વિજ્જાસમ્પત્તિ. કરુણાય સત્તાધિપતિતા, પઞ્ઞાય ધમ્માધિપતિતા. કરુણાય લોકનાથતા, પઞ્ઞાય અત્તનાથતા. કરુણાય પુબ્બકારિતા, પઞ્ઞાય કતઞ્ઞુતા. કરુણાય અપરન્તપતા, પઞ્ઞાય અનત્તન્તપતા. કરુણાય બુદ્ધકરધમ્મસિદ્ધિ, પઞ્ઞાય બુદ્ધભાવસિદ્ધિ. કરુણાય પરેસં તારણં, પઞ્ઞાય સયં તારણં. કરુણાય સબ્બસત્તેસુ અનુગ્ગહચિત્તતા, પઞ્ઞાય સબ્બધમ્મેસુ વિરત્તચિત્તતા પકાસિતા હોતીતિ અનવસેસતો પરહિતપટિપત્તિયા, અત્તહિતસમ્પત્તિયા ચ પારિપૂરી વેદિતબ્બા. તીસુપિ અવત્થાસૂતિ હેતુફલસત્તૂપકારાવત્થાસુ.

અભિસમયો પટિવેધસાસનસ્સ, મનસિકરણં પટિપત્તિસાસનસ્સ, સવનાદીહિ પરિચયકરણં પરિયત્તિસાસનસ્સાતિ તિણ્ણમ્પિ વસેન યોજેતબ્બો. તેનાહ ‘‘યથારહ’’ન્તિ. ‘‘સક્કચ્ચં ધમ્મદેસનેના’’તિ ઇમિના ઇધ ‘‘સાસન’’ન્તિ વુત્તસ્સ તિવિધસ્સાપિ સદ્ધમ્મસ્સ અવિસેસેન દેસનાપૂજં વત્વા થોમનાપૂજનસ્સ વસેન તં વિભજિત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અરિયં, વો ભિક્ખવે’’તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘થોમનેના’’તિ પદેનાપિ ‘‘સક્કચ્ચ’’ન્તિ પદં યોજેતબ્બં. પૂજનાદ્વયસ્સાપિ વા વસેન ઇધાપિ પદયોજના વેદિતબ્બા. અરિયભાવાદયોતિ અરિયસેટ્ઠઅગ્ગભાવાદયો. નિય્યાનાદયોતિ નિય્યાનહેતુદસ્સનાદયો. સ્વાક્ખાતતાદયોતિ સ્વાક્ખાતસન્દિટ્ઠિકતાદયો.

ઇદાનિ અરિયસઙ્ઘગુણાનમ્પિ ઇમાય ગાથાય પકાસિતભાવં દસ્સેતું ‘‘યસ્મા પના’’તિઆદિ વુત્તં. બાલ્યાદિસમતિક્કમનતોતિ બાલઅબ્યત્તભાવાદિસમતિક્કમનતો.

ઞાણવિસેસો સુતચિન્તાભાવનામયઞાણાનિ. સોતબ્બમનસિકાતબ્બપટિવિજ્ઝિતબ્બાવત્થા અવત્થાભેદો. ઉભયન્તિ બ્યઞ્જનપદં, અત્થપદઞ્ચ. ઉભયથાતિ કરણકમ્મસાધનવસેન પચ્ચેકં યોજેતબ્બં. પટિપજ્જિતબ્બત્તાતિ ઞાતબ્બત્તા.

‘‘અયઞ્ચ ગાથા’’તિઆદિ કેસઞ્ચિ વાદો. તથા હિ અપરે ‘‘થેરેનેવાયં ગાથા ભાસિતા’’તિ વદન્તિ. અત્તૂપનાયિકાપિ હિ કદાચિ ધમ્મદેસના હોતિ એવ યથા ‘‘દસબલસમન્નાગતો, ભિક્ખવે, તથાગતો ચતુવેસારજ્જવિસારદો’’તિઆદિ (સં. નિ. ૨.૨૧-૨૨). એવઞ્ચ કત્વા ‘‘કતમે સોળસ હારા’’તિઆદિવચનં સમત્થિતં હોતિ.

યથાવુત્તઅત્થમુખેનેવાતિ મૂલપદસઙ્ખાતઅત્થુદ્ધારેનેવ. પરતો આગમિસ્સતીતિ નિદ્દેસવારસ્સ પરિયોસાને આગમિસ્સતિ ‘‘તીણિ ચ નયા અનૂના’’તિઆદિના (નેત્તિ. ૪ દ્વાદસપદ).

વુચ્ચતીતિ કત્તરિ કમ્મનિદ્દેસોતિ આહ ‘‘વદતી’’તિ. અથ વા વુચ્ચતીતિ કમ્મકત્તુનિદ્દેસોયં. અયઞ્હેત્થ અત્થો – હારા, નયા ચાતિ ઉભયં પરિગ્ગહિતં સંવણ્ણકેન સબ્બથા ગહિતઞ્ચે, વુચ્ચતિ સુત્તં, સયમેવ સુત્તં સંવણ્ણેતીતિ, એતેન હારનયેસુ વસીભાવેન સુત્તસંવણ્ણનાય સુકરતં દસ્સેતિ.

પકારન્તરેનાતિ પુબ્બે ‘‘સાસન’’ન્તિ વુત્તમત્થં ‘‘દેસના, દેસિત’’ન્તિ તતો અઞ્ઞેન પકારેન. નિયમેત્વાતિ તસ્સ એકન્તતો વિઞ્ઞેય્યતં અવધારેત્વા. વિઞ્ઞેય્યતા વિસિટ્ઠેસુ દેસનાદેસિતેસુ વિઞ્ઞેય્યપદે લબ્ભમાના વિજાનનકિરિયા.

દેસનાદેસિતાનિ ચ યાવદેવ વિજાનનત્થાનીતિ વિજાનનં પધાનન્તિ તમેવ નિદ્ધારેન્તો ‘‘તત્રાતિ તસ્મિં વિજાનને’’તિ આહ.

એત્થાહાતિ નવઙ્ગસાસનનવવિધસુત્તન્તાતિ એતસ્મિં અત્થવચને આહ ચોદકો. તસ્સાયં અધિપ્પાયો – નવહિ અઙ્ગેહિ વવત્થિતેહિ અઞ્ઞમઞ્ઞસઙ્કરરહિતેહિ ભવિતબ્બં, તથા ચ સતિ અસુત્તસભાવાનેવ ગેય્યઙ્ગાદીનીતિ નવવિધસુત્તન્તવચનં વિરુજ્ઝેય્ય. અથ સુત્તસભાવાનિ ગેય્યઙ્ગાદીનિ, એવં સતિ ‘‘સુત્ત’’ન્તિ વિસું સુત્તઙ્ગં ન સિયા, એવં સન્તે અટ્ઠઙ્ગસાસનં આપજ્જતીતિ. તેનાહ ‘‘કથં પના’’તિઆદિ. ગેય્યઙ્ગાદીસુ કતિપયાનમ્પિ સુત્તભાવે યથાવુત્તદોસાનતિવત્તિ, પગેવ સબ્બેસન્તિ દસ્સેતિ ‘‘યઞ્ચા’’તિઆદિના. સઙ્ગહેસૂતિ અટ્ઠકથાસુ. પોરાણટ્ઠકથાનઞ્હિ સઙ્ખેપભૂતા ઇદાનિ અટ્ઠકથા ‘‘સઙ્ગહા’’તિ વુત્તા. સુત્તં નામ સગાથકં વા સિયા, નિગ્ગાથકં વાતિ અઙ્ગદ્વયેનેવ તદુભયઙ્ગં કતન્તિ વિસું સુત્તઙ્ગસ્સ અસમ્ભવો તદુભયવિનિમુત્તસ્સ સુત્તસ્સ અભાવતો. તેન વુત્તં ‘‘સુત્તઙ્ગમેવ ન સિયા’’તિ. અથાપિ કથઞ્ચિ. સિયાતિ વક્ખમાનં સામઞ્ઞવિધિં સન્ધાયાહ. એવમ્પિ અયં દોસોતિ દસ્સેન્તો ‘‘મઙ્ગલસુત્તાદીન’’ન્તિઆદિમાહ.

તબ્ભાવનિમિત્તન્તિ ગેય્યઙ્ગભાવનિમિત્તં. વેય્યાકરણસ્સ તબ્ભાવનિમિત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ચોદકો ‘‘ગાથાવિરહે’’તિ વચનં અગ્ગણ્હન્તો ‘‘પુચ્છાવિસ્સજ્જનં બ્યાકરણ’’ન્તિ વચનમત્તમેવ ગહેત્વા ‘‘એવં સન્તે’’તિઆદિના ચોદેતિ. ઇતરો પન ઓકાસવિધિતો અનોકાસો વિધિ બલવાતિ ઞાયં ગાથાવિરહિતંયેવ વેય્યાકરણન્તિ, ઇધાધિપ્પેતન્તિ ચ દસ્સેન્તો ‘‘નાપજ્જતી’’તિઆદિના પરિહરતિ. તથા હીતિ તેનેવ કારણેન, સતિપિ સઞ્ઞન્તરનિમિત્તયોગે અનોકાસસઞ્ઞાનં બલવભાવેનેવાતિ અત્થો.

સઙ્ગહવારવણ્ણના નિટ્ઠિતા.