૪. પાચિત્તિયનિદ્દેસવણ્ણના

૩૦. ઇદાનિ પાચિત્તિયં દસ્સેતું ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે’’ત્યાદિ આરદ્ધં. તત્થ સમ્પજાનમુસાવાદેતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં, તસ્મા યો ભિક્ખુ સમ્પજાનન્તો મુસા વદતિ, તસ્સ તન્નિમિત્તં તંહેતુ તપ્પચ્ચયા પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ અત્થો. ભિક્ખુઞ્ચ ઓમસન્તસ્સાતિ જાતિનામગોત્તકમ્મસિપ્પવયઆબાધલિઙ્ગકિલેસાપત્તિઅક્કોસેસુ ભૂતેન વા અભૂતેન વા યેન કેનચિ મુખસત્તિના ભિક્ખું ઓવિજ્ઝન્તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ અત્થો. પેસુઞ્ઞહરણેપિ ચાતિ ભિક્ખુસ્સ પેસુઞ્ઞહરણે, જાતિઆદીહિ અક્કોસવત્થૂહિ ભિક્ખું અક્કોસન્તસ્સ ભિક્ખુનો સુત્વા ભિક્ખુનો પિયકમ્યતાય વા ભેદાધિપ્પાયેન વા યો અક્કુદ્ધો, તસ્સ ભિક્ખુસ્સ કાયેન વા વાચાય વા પેસુઞ્ઞહરણવચને પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ અત્થો.

૩૧. સઙ્ગીતિત્તયમારુળ્હં પિટકત્તયં ધમ્મં ભિક્ખુઞ્ચ ભિક્ખુનિઞ્ચ ઠપેત્વા અઞ્ઞેન પુગ્ગલેન સદ્ધિં એકતો પદં પદં ભણન્તસ્સ ભિક્ખુનો પદગણનાય પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ સમુદાયત્થો.

૩૨. અનુપસમ્પન્નેનેવાતિ ભિક્ખું ઠપેત્વા અન્તમસો પારાજિકવત્થુભૂતેન તિરચ્છાનગતેનાપિ સહ તિરત્તિયં સયિત્વા ચતુત્થદિવસે અત્થઙ્ગતે સૂરિયે પુન સહસેય્યાય પાચિત્તિ સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ સહસેય્યાયાતિ સબ્બચ્છન્નપરિચ્છિન્ને, યેભુય્યેનચ્છન્નપરિચ્છિન્ને વા સેનાસને પુબ્બાપરિયેન વા એકક્ખણે વા એકતો નિસજ્જનાય. તત્થ છદનં અનાહચ્ચ દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધેન પાકારાદિના પરિચ્છિન્નમ્પિ સબ્બપરિચ્છિન્નમિચ્ચેવ વેદિતબ્બં.

૩૩. એકરત્તમ્પિ ઇત્થિયા સદ્ધિં સેય્યં કપ્પયતો તસ્સ ભિક્ખુનોપિ પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્થ ઇત્થિયાતિ અન્તમસો તદહુજાતાયપિ મનુસ્સિત્થિયા. દેસેન્તસ્સ વિના વિઞ્ઞું, ધમ્મઞ્ચ છપ્પદુત્તરિન્તિ વિઞ્ઞું પુરિસં વિના ઇત્થિયા છપ્પદતો ઉત્તરિં ધમ્મં દેસેન્તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્થ ‘‘છપ્પદુત્તરિ’’ન્તિ એત્થ એકો ગાથાપાદો એકં પદન્તિ એવં સબ્બત્થ પદપ્પમાણં વેદિતબ્બં. છ પદાનિ છપ્પદં, છપ્પદતો ઉત્તરિં છપ્પદુત્તરિં.

૩૪. ભિક્ખુસમ્મુતિં ઠપેત્વા ભિક્ખુનો દુટ્ઠુલ્લં વજ્જં અભિક્ખુનો વદન્તસ્સ પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ અત્થો. તત્થ દુટ્ઠુલ્લન્તિ ઇધ સઙ્ઘાદિસેસં અધિપ્પેતં. ભિક્ખુસમ્મુતિયાતિ યં સઙ્ઘો અભિણ્હાપત્તિકસ્સ ભિક્ખુનો આયતિં સંવરત્થાય આપત્તીનઞ્ચ કુલાનઞ્ચ પરિયન્તં કત્વા વા અકત્વા વા તિક્ખત્તું અપલોકેત્વા કતિકં કરોતિ, તં ઠપેત્વા. અભિક્ખુનોતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ. વદન્તસ્સાતિ આરોચેન્તસ્સ.

૩૫. યો અકપ્પિયં પથવિં ખણેય્ય વા ખણાપેય્ય વા, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયા. તત્થ અકપ્પિયન્તિ ઉદ્ધનપચનાદિવસેન વા તથા તથા અદડ્ઢા વા જાતપથવી વુચ્ચતિ. સા તિવિધા સુદ્ધમિસ્સપુઞ્જવસેન. તત્થ સુદ્ધપથવી નામ પકતિયા સુદ્ધપંસુ વા સુદ્ધમત્તિકા વા. મિસ્સપથવી નામ યત્થ પંસુતો વા મત્તિકતો વા પાસાણસક્ખરકથલમરુમ્બવાલુકાસુ અઞ્ઞતરસ્સ તતિયભાગો હોતિ. પુઞ્જપથવી નામ અતિરેકચાતુમાસં ઓવટ્ઠો પંસુપુઞ્જો વા મત્તિકાપુઞ્જો વા હોતિ. વુત્તલક્ખણેન પન મિસ્સકપુઞ્જોપિ પિટ્ઠિપાસાણે ઠિતસુખુમરજમ્પિ ચ દેવે ફુસયન્તે સકિં ચે તિન્તં, ચાતુમાસચ્ચયેન તિન્તોકાસો પુઞ્જપથવીસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ. યો ભિક્ખુ ભૂતગામં વિકોપેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ભૂતગામન્તિ ભવન્તિ, અભવું ચાતિ ભૂતા, જાયન્તિ વડ્ઢન્તિ જાતા વડ્ઢિતા ચાતિ અત્થો, ગામોતિ રાસિ, ભૂતાનં ગામો, ભૂતા એવ વા ગામોતિ ભૂતગામો, પતિટ્ઠિતહરિતતિણરુક્ખાદીનમેતં અધિવચનં. તં ભૂતગામં. વિકોપેય્યાતિ છેદનભેદનાદીનિ કરેય્ય.

૩૬. યો ભિક્ખુ સઙ્ઘિકં મઞ્ચાદિં અજ્ઝોકાસે સન્થરણાદિકં કત્વા આપુચ્છનાદિકં અકત્વા યાતિ, તસ્સ પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્થ સઙ્ઘિકન્તિ સઙ્ઘસ્સ સન્તકં. મઞ્ચાદિન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પીઠભિસિકોચ્છાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સન્થરણાદિકન્તિ સન્થરણાદિં કત્વા વા કારાપેત્વા વા. આપુચ્છનાદિકન્તિ આપુચ્છનં વા ઉદ્ધરણં વા ઉદ્ધરાપનં વાતિ અત્થો. યાતીતિ ગચ્છતિ.

૩૭. યો ભિક્ખુ સઙ્ઘિકાવસથે સેય્યં સન્થરણાદિકં કત્વા આપુચ્છનાદિકં અકત્વા યાતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્થ સઙ્ઘિકાવસથેતિ સઙ્ઘસ્સ સન્તકે આવસથે વિહારે ગબ્ભે વા અઞ્ઞસ્મિં વા સબ્બપરિચ્છિન્ને ગુત્તસેનાસને. સેય્યન્તિ ભિસિ ચિમિલિકા પાવુરણં ઉત્તરત્થરણં ભૂમત્થરણં તટ્ટિકા ચમ્મક્ખણ્ડં નિસીદનં પચ્ચત્થરણં તિણસન્થારો પણ્ણસન્થારોતિ એવમાદિકં. સન્થરણાદિકન્તિ તેસુ યેન કેનચિ અત્થરણાદિકં કત્વા વા કારાપેત્વા વા.

૩૮-૯. યો પન ભિક્ખુ જાનં સપ્પાણકં તોયં પરિભુઞ્જયે, તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ યોજના. તત્થ જાનં સપ્પાણકન્તિ ‘‘સપ્પાણકમિદ’’ન્તિ દિસ્વા વા સુત્વા વા યેન કેનચિ આકારેન જાનન્તો. તોયન્તિ ઉદકં. પરિભુઞ્જયેતિ પરિભુઞ્જેય્ય. યો ભિક્ખુ પારિવત્તકં ઠપેત્વા અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં દેતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયા. ચીવરપ્પટિગ્ગહણસિક્ખાપદે ભિક્ખુ પટિગ્ગાહકો ઇધ ભિક્ખુની, અયં વિસેસો. અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં સિબ્બતોપિ તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. ચીવરન્તિ નિવાસનપારુપનૂપગં. સિબ્બતોતિ સયં સિબ્બન્તસ્સ સૂચિં પવેસેત્વા નીહરણે પયોગગણનાય પાચિત્તિ. સિબ્બાપેન્તસ્સ પન ‘‘સિબ્બા’’તિ વુત્તો સચેપિ સબ્બં સૂચિકમ્મં નિટ્ઠાપેસિ, એકમેવ પાચિત્તિ, આણત્તસ્સ પયોગગણનાય પાચિત્તિ હોતિ. પવારેત્વાન અતિરિત્તં અકારેત્વા ભુઞ્જતો પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્રાયં વિનિચ્છયો – ઓદનો સત્તુ કુમ્માસો મચ્છો મંસન્તિ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં સાસપમત્તમ્પિ અજ્ઝોહરિત્વા ભોજનં પટિક્ખેપં કત્વા અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ અતિરિત્તં અકારેત્વા પરિભુઞ્જતો પાચિત્તિ હોતીતિ.

૪૦. યો ભિક્ખુ આસાદનાપેક્ખો ભુત્તાવિં પવારિતં ભિક્ખું ‘‘હન્દ, ભિક્ખુ, ખાદ વા ભુઞ્જ વા’’તિ અનતિરિત્તેન પવારેતિ, ભોજને ભુત્તે તસ્સ પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ અત્થો. તત્થ આસાદનાપેક્ખોતિ આસાદનં ચોદનં મઙ્કુકરણભાવં અપેક્ખમાનો.

૪૧-૨. યો ભિક્ખુ સન્નિધિભોજનં ભુઞ્જેય્ય, તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્થ સન્નિધિભોજનન્તિ પટિગ્ગહેત્વા એકરત્તં વીતિનામિતભોજનં. વિકાલે યાવકાલિકં ભુઞ્જતો વાપિ પાચિત્તિ સિયાતિ યોજના. તત્થ વિકાલેતિ વિગતકાલે, મજ્ઝન્હિકાતિક્કમતો પટ્ઠાય યાવ અરુણુગ્ગમનાતિ અત્થો. યાવકાલિકન્તિ વનમૂલફલાદિકં આમિસભોજનં. અગિલાનો ભિક્ખુ પણીતકં સપ્પિભત્તાદિકમ્પિ વિઞ્ઞાપેત્વાન ભુઞ્જેય્ય, તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ યોજના. તત્થ અગિલાનોતિ કલ્લકો. પણીતકન્તિ સપ્પિતેલમધુફાણિતમચ્છમંસખીરદધિસઙ્ખાતેહિ સંસટ્ઠં સત્તધઞ્ઞનિબ્બત્તં પણીતભોજનં. યો ભિક્ખુ દન્તકટ્ઠોદકં વજ્જેત્વા અપ્પટિગ્ગહિતકં ભુઞ્જેય્ય, પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્થ અપ્પટિગ્ગહિતન્તિ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા ગણ્હન્તસ્સ હત્થપાસે ઠત્વા કાયકાયપ્પટિબદ્ધનિસ્સગ્ગિયાનં અઞ્ઞતરેન ન દિન્નં અપ્પટિગ્ગહિતં નામ.

૪૩. યો ભિક્ખુ તિત્થિયસ્સ સહત્થતો કિઞ્ચિ ભુઞ્જિતબ્બં દદેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિ સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ તિત્થિયસ્સાતિ અઞ્ઞતિત્થિયસ્સ. કિઞ્ચિ ભુઞ્જિતબ્બન્તિ યં કિઞ્ચિ ભોજનીયં. સહત્થતોતિ સહત્થા. યો ભિક્ખુ માતુગામેન એકતો રહો નિસજ્જં કપ્પેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિ સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ રહોતિ પટિચ્છન્ને. કપ્પેતિ કપ્પેય્ય. એકતોતિ સદ્ધિં.

૪૪. સુરામેરયપાનેપીતિ એત્થ પિટ્ઠાદીહિ કતં મજ્જં સુરા. પુપ્ફાદીહિ કતો આસવો મેરયં. યો ભિક્ખુ તદુભયમ્પિ બીજતો પટ્ઠાય કુસગ્ગેનાપિ પિવતિ, તસ્સ તપ્પાનપચ્ચયા પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ અત્થો. અઙ્ગુલિપતોદકે ચાપીતિ અઙ્ગુલીહિ ઉપકચ્છકાદીનં ઘટ્ટનપચ્ચયા પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. હસધમ્મેપિ ચોદકેતિ ઉપરિગોપ્ફકે ઉદકે હસધમ્મે કીળાનિમિત્તં તસ્સ પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો.

૪૫. અનાદરેપિ પાચિત્તીતિ પુગ્ગલસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા અનાદરકરણેપિ પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. યો ભિક્ખુ ઉપસમ્પન્નેન પઞ્ઞત્તેન વુચ્ચમાનો તસ્સ વા વચનં અકત્તુકામતાય, તં વા ધમ્મં અસિક્ખિતુકામતાય અનાદરિયં કરોતિ, તસ્સ તસ્મિં અનાદરિયે પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. ભયાનકં કથં કત્વા વા ભયાનકં રૂપં દસ્સેત્વા વા ભિક્ખું ભીસયતોપિ પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો.

૪૬. યો ભિક્ખુ અગિલાનો કિઞ્ચિ પચ્ચયં ઠપેત્વા જોતિં જલેય્ય વા જલાપેય્ય વા, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ કિઞ્ચિ પચ્ચયન્તિ પદીપુજ્જલનં વા પત્તપચનાદીસુ જોતિકરણં વાતિ એવરૂપં પચ્ચયં ઠપેત્વા. જોતિન્તિ અગ્ગિં.

૪૭-૮. કપ્પબિન્દું અનાદાય નવચીવરભોગિનો નવં ચીવરં ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. કપ્પબિન્દુન્તિ મોરક્ખિમણ્ડલમઙ્ગુલપિટ્ઠીનં અઞ્ઞતરપ્પમાણં કપ્પબિન્દું. અનાદાયાતિ અનાદિયિત્વા. ભિક્ખુનો ચીવરાદિકં પરિક્ખારં અપનેત્વા નિધેન્તસ્સ વા નિધાપેન્તસ્સ વા હસાપેક્ખસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. ચીવરાદિકન્તિ આદિ-સદ્દેન પત્તનિસીદનસૂચિઘરકાયબન્ધનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. નિધેન્તસ્સાતિ નિદહન્તસ્સ. હસાપેક્ખસ્સાતિ હસાધિપ્પાયસ્સ. જાનં પાણં હને ભિક્ખુ, તિરચ્છાનગતમ્પિ ચાતિ યો ભિક્ખુ ‘‘પાણો’’તિ જાનન્તો તિરચ્છાનગતં પાણં ખુદ્દકમ્પિ મહન્તમ્પિ હનેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ અત્થો.

૪૯. છાદેતુકામો છાદેતિ, દુટ્ઠુલ્લં ભિક્ખુનોપિ ચાતિ યો ભિક્ખુ ભિક્ખુનો દુટ્ઠુલ્લસઙ્ખાતં સઙ્ઘાદિસેસં છાદેતુકામો હુત્વા છાદેતિ, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ અત્થો. ઇત્થિયા સહ સંવિધાય ગામન્તરગતસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિયં સિયાતિ યોજના.

૫૦. ભિક્ખું વા પહરેય્યાથાતિ યો ભિક્ખુ ભિક્ખું પહરેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ યોજના. તલસત્તિકમુગ્ગિરેતિ યો ભિક્ખુ પહરણાકારં દસ્સેન્તો કાયં વા કાયપ્પટિબદ્ધં વા ઉગ્ગિરેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ અત્થો. ચોદેય્ય વા ચોદાપેય્ય, ભિક્ખું અમૂલકેન ચાતિ યો ભિક્ખુ ભિક્ખું અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન ચોદેય્ય વા ચોદાપેય્ય વા, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ અત્થો. તત્થ અમૂલકેનાતિ દિટ્ઠાદિમૂલવિરહિતેન.

૫૧. કુક્કુચ્ચુપ્પાદને ચાપીતિ ‘‘ઊનવીસતિવસ્સો ત્વં મઞ્ઞે’’તિઆદીનિ ભણન્તો કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેય્ય, તસ્સ કુક્કુચ્ચુપ્પાદનપચ્ચયા પાચિત્તિયં હોતિ. યો ભિક્ખુ ભણ્ડનત્થાય ભણ્ડનજાતાનં વચનં સોતું ઉપસ્સુતિં યાતિ, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ભણ્ડનત્થાયાતિ કલહત્થાય. ભણ્ડનજાતાનન્તિ કલહજાતાનં. ઉપસ્સુતિન્તિ સુતિસમીપં.

૫૨. યો ભિક્ખુ સઙ્ઘસ્સ પરિણામિતં યં લાભં, તં પરપુગ્ગલસ્સ નામેતિ, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ નામેતીતિ પરિણામેતિ. પુચ્છં અકત્વાતિ ‘‘વિકાલે ગામપ્પવેસનં આપુચ્છામી’’તિ વા ‘‘ગામં પવિસિસ્સામી’’તિ વા અનાપુચ્છિત્વા. સન્તભિક્ખુન્તિ અન્તોઉપચારસીમાય દસ્સનૂપચારે ભિક્ખું દિસ્વા યં સક્કા હોતિ પકતિવચનેન આપુચ્છિતું, તાદિસં વિજ્જમાનં ભિક્ખું. ગામસ્સાતિ ગામં, કમ્મત્થે સામિવચનં. ગતેતિ સમ્પદાનત્થે ભુમ્મવચનં, ગતસ્સાતિ અત્થો. સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છિત્વા વિકાલે ગામં ગતસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિયં સિયાતિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

પાચિત્તિયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.