મૂલસિક્ખા-ટીકા

ગન્થારમ્ભકથા

સબ્બકામદદં સબ્બરતને રતનત્તયં;

ઉત્તમં ઉત્તમતરં, વન્દિત્વા વન્દનારહં.

ચરણે બ્રહ્મચારીનં, આચરિયાનં સિરં મમ;

ઠપેત્વાન કરિસ્સામિ, મૂલસિક્ખત્થવણ્ણનં.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

તત્થાદો તાવ સબ્બસક્કતસ્સ સબ્બસત્તુત્તમસ્સ સત્થુનો પણામં દસ્સેન્તો આહ ‘‘નત્વા નાથ’’ન્ત્યાદિ. નાથં ચતૂહિ નાથઙ્ગેહિ સમન્નાગતં ભગવન્તં નત્વા વન્દિત્વા આદો આદિમ્હિ ઉપસમ્પન્નતો પટ્ઠાય નવકેન ભિક્ખુના અધુના પબ્બજિતેન ઉપસમ્પન્નેન મૂલભાસાય માગધભાસાય સિક્ખિતું સમાસતો સઙ્ખેપેન મૂલસિક્ખં અહં પવક્ખામીતિ પિણ્ડત્થો.

અયં પન અવયવત્થો – નત્વાતિ તન્નિન્નતપ્પોણતપ્પબ્ભારો હુત્વા કાયવચીમનોદ્વારેહિ વન્દિત્વાતિ અત્થો. નાથતીતિ નાથો, વેનેય્યાનં હિતસુખં મેત્તાયનવસેન આસીસતિ પત્થેતીતિ અત્થો, અથ વા નાથતિ વેનેય્યગતે કિલેસે ઉપતાપેતીતિ અત્થો, નાથતિ વા યાચતીતિ અત્થો. ભગવા હિ ‘‘સાધુ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ કાલેન કાલં અત્તસમ્પત્તિં પચ્ચવેક્ખેય્યા’’તિઆદિના (અ. નિ. ૮.૭) સત્તાનં તં તં હિતપ્પટિપત્તિં યાચિત્વાપિ કરુણાય સમુસ્સાહિતો તે તત્થ નિયોજેતિ. પરમેન વા ચિત્તિસ્સરિયેન સમન્નાગતો સબ્બસત્તે ઈસતિ અભિભવતીતિ પરમિસ્સરો ભગવા ‘‘નાથો’’તિ વુચ્ચતિ. સબ્બો ચાયમત્થો સદ્દસત્થાનુસારતો વેદિતબ્બો. પવક્ખામીતિ પકારેન કથેસ્સામિ. મૂલસિક્ખાતિ અધિસીલઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાવસેન તિસ્સોપિ સિક્ખા, ઉપસમ્પન્નસ્સ સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનટ્ઠેન મૂલા ચ સા સિક્ખિતબ્બતો સિક્ખા ચાતિ મૂલસિક્ખા. ગન્થવસેનેત્થ સઙ્ખિપિત્વા વુત્તત્તા તદ્દીપનો ગન્થો ‘‘મૂલસિક્ખા’’તિ વુચ્ચતિ.

તત્થ કતમં સીલં, કતમં અધિસીલં, કતમં ચિત્તં, કતમં અધિચિત્તં, કતમા પઞ્ઞા, કતમા અધિપઞ્ઞાતિ? વુચ્ચતે – પઞ્ચઙ્ગઅટ્ઠઙ્ગદસઙ્ગસીલં તાવ સીલમેવ. પાતિમોક્ખસંવરસીલં પન ‘‘અધિસીલ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તઞ્હિ સૂરિયો વિય પજ્જોતાનં, સિનેરુ વિય પબ્બતાનં સબ્બલોકિયસીલાનં અધિકઞ્ચેવ ઉત્તમઞ્ચ. પાતિમોક્ખસંવરતોપિ ચ મગ્ગફલસમ્પયુત્તમેવ સીલં અધિસીલં, તં પન ઇધ નાધિપ્પેતં. ન હિ તં સિક્ખન્તો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવતિ. કામાવચરાનિ પન અટ્ઠ કુસલચિત્તાનિ, લોકિયઅટ્ઠસમાપત્તિચિત્તાનિ ચ એકજ્ઝં કત્વા ચિત્તમેવ. વિપસ્સનાપાદકં અટ્ઠસમાપત્તિચિત્તં પન ‘‘અધિચિત્ત’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તઞ્હિ સબ્બલોકિયચિત્તાનં અધિકઞ્ચેવ ઉત્તમઞ્ચ. તતોપિ ચ મગ્ગફલચિત્તમેવ અધિચિત્તં, તં પન ઇધ નાધિપ્પેતં. ન હિ તં સિક્ખન્તો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવતિ. ‘‘અત્થિ દિન્નં, અત્થિ યિટ્ઠ’’ન્તિઆદિનયપ્પવત્તં કમ્મસ્સકતાઞાણં પઞ્ઞા, તિલક્ખણાકારપરિચ્છેદકં પન વિપસ્સનાઞાણં ‘‘અધિપઞ્ઞા’’તિ વુચ્ચતિ. સા હિ સબ્બલોકિયપઞ્ઞાનં અધિકા ચેવ ઉત્તમા ચ. તતોપિ ચ મગ્ગફલપઞ્ઞાવ અધિપઞ્ઞા, સા પન ઇધ નાધિપ્પેતા. ન હિ તં સિક્ખન્તો મેથુનં ધમ્મં પટિસેવતિ.

તાસુ તીસુ અધિસીલસિક્ખા ચારિત્તવારિત્તવસેન દુવિધમ્પિ સીલં યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનેન, તપ્પટિપક્ખે કિલેસે તદઙ્ગપ્પહાનવસેન પજહન્તેન સિક્ખિતબ્બા. અધિચિત્તસિક્ખા યથાવુત્તેસુ આરમ્મણેસુ અભિયોગવસેન ઝાનપ્પટિપક્ખાનં નીવરણગણાનં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં કુરુમાનેન સિક્ખિતબ્બા. અધિપઞ્ઞાસિક્ખા પન યથાનુરૂપં તદઙ્ગપ્પહાનસમુચ્છેદવસેન સાનુસયે કિલેસે સમુચ્છિન્દન્તેન સિક્ખિતબ્બા. તસ્મા સુપ્પતિટ્ઠિતભાવસાધનટ્ઠેન મૂલા ચ સા સિક્ખિતબ્બતો સિક્ખા ચાતિ મૂલસિક્ખા, કમ્મવચનિચ્છાયં ‘‘મૂલસિક્ખ’’ન્તિ વુત્તં.

સમાસીયતે સઙ્ખિપીયતેતિ સમાસો, તતો સમાસતો. સમગ્ગેન સઙ્ઘેન ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન અકુપ્પેન ઠાનારહેન ઉપસમ્પન્નોતિ ભિક્ખુ. તત્થ સબ્બન્તિમેન પરિયાયેન પઞ્ચવગ્ગકરણીયે કમ્મે યાવતિકા ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા, તેસં આગતત્તા, છન્દારહાનં છન્દસ્સ આહટત્તા, સમ્મુખીભૂતાનઞ્ચ અપ્પટિક્કોસનતો એકસ્મિં કમ્મે સમગ્ગભાવં ઉપગતેન સઙ્ઘેન તીહિ અનુસ્સાવનાહિ એકાય ઞત્તિયા કાતબ્બકમ્મસઙ્ખાતેન ઞત્તિચતુત્થેન ધમ્મિકેન વિનયકમ્મેન વત્થુઞત્તિઅનુસ્સાવનસીમાપરિસાસમ્પત્તિસમ્પન્નત્તા અકોપેતબ્બતં, અપ્પટિક્કોસિતબ્બતં ઉપગતેન ઠાનારહેન કારણારહેન સત્થુસાસનારહેન ઉપસમ્પન્નો નામ, ઉપરિભાવં સમાપન્નો પત્તોતિ અત્થો. ભિક્ખુભાવો હિ ઉપરિભાવો. તઞ્ચેસ યથાવુત્તેન કમ્મેન સમાપન્નત્તા ‘‘ઉપસમ્પન્નો’’તિ વુચ્ચતિ, તેન ભિક્ખુના. ઊનપઞ્ચવસ્સતાય નવકો, તેન નવકેન અધુના પબ્બજિતેન, અચિરપબ્બજિતેનાતિ વુત્તં હોતિ. આદોતિ આદિમ્હિયેવાતિ અત્થો, આદિતો પટ્ઠાયાતિ વા. અપિ ચ થેરો ‘‘આદો’’તિ વચનેન સદ્ધાપબ્બજિતાનં કુલપુત્તાનં આલસિયદોસેન, અપ્પટિપજ્જન્તાનં અઞ્ઞાણદોસેન ચ અઞ્ઞથા પટિપજ્જન્તાનં સંવેગં જનેતિ. કથં? અતિદુલ્લભં ખણં સમવાયં પટિલભિત્વા તઙ્ખણં ન કુસીતેન વા નિરત્થકકથાપસુતેન વા વીતિનામેતબ્બં, કિં કાતબ્બં? આદિતો પટ્ઠાય નિરન્તરમેવ તીસુ સિક્ખાસુ આદરો જનેતબ્બોતિ.

‘‘સા માગધી મૂલભાસા, નરા યાયાદિકપ્પિકા;

બ્રહ્માનો ચસ્સુતાલાપા, સમ્બુદ્ધા ચાપિ ભાસરે’’તિ. –

વચનતો મૂલભાસાયાતિ માગધમૂલાય ભાસાય, સભાવનિરુત્તિયા ભાસાયાતિ વુત્તં હોતિ. સિક્ખિતુન્તિ ઉગ્ગણ્હિતું.

૧. પારાજિકનિદ્દેસવણ્ણના

૧. ઇદાનિ સબ્બસિક્ખાનં પન મૂલભૂતત્તા અધિસીલસિક્ખાવ પઠમં વુત્તા, તત્રાપિ મહાસાવજ્જત્તા, મૂલચ્છેજ્જવસેન પવત્તનતો ચ સબ્બપઠમં પારાજિકં જાનિતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘સં નિમિત્ત’’ન્ત્યાદિમાહ. તત્થ મગ્ગત્તયે સં નિમિત્તં પવેસન્તો ભિક્ખુ ચુતોતિ અત્થો. સં નિમિત્તન્તિ અત્તનો અઙ્ગજાતં, સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન એકતિલબીજમત્તમ્પિ અત્તનો અઙ્ગજાતન્તિ વુત્તં હોતિ. ભિક્ખૂતિ અનિક્ખિત્તસિક્ખો. મગ્ગત્તયેતિ એત્થ મનુસ્સામનુસ્સતિરચ્છાનગતાનં વસેન તિસ્સો ઇત્થિયો, તયો ઉભતોબ્યઞ્જનકા, તયો પણ્ડકા, તયો પુરિસાતિ પારાજિકવત્થુભૂતાનં નિમિત્તાનં નિસ્સયા દ્વાદસ સત્તા હોન્તિ. તેસં વચ્ચપસ્સાવમુખમગ્ગવસેન તયો મગ્ગા. તત્થ મનુસ્સિત્થિયા તયો, અમનુસ્સિત્થિયા તયો, તિરચ્છાનગતિત્થિયા તયોતિ નવ, તથા મનુસ્સુભતોબ્યઞ્જનકાદીનં. મનુસ્સપણ્ડકાદીનં પન વચ્ચમુખમગ્ગવસેન દ્વે દ્વેતિ છ, તથા મનુસ્સપુરિસાદીનન્તિ સબ્બેસં વસેન તિંસ મગ્ગા હોન્તિ. તે સબ્બે પરિગ્ગહેત્વા ઇધ ‘‘મગ્ગત્તયે’’તિ વુત્તં, તસ્મિં મગ્ગત્તયે, દ્વાદસન્નં સત્તાનં તીસુ મગ્ગેસુ યત્થ કત્થચિ મગ્ગેતિ અત્થો. ચુતોતિ સક્કત્તા વા બ્રહ્મત્તા વા ચુતસત્તો વિય સાસનતો ચુતો હોતિ, પારાજિકો હોતીતિ અત્થો.

ઇદાનિ પવેસનં નામ ન કેવલં અત્તુપક્કમેનેવ હોતિ, પરૂપક્કમેનાપિ હોતિ, તત્થાપિ સેવનચિત્તે સતિ પારાજિકો હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘પવેસના’’ત્યાદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યો ભિક્ખુ પવેસનટ્ઠિતઉદ્ધરણપવિટ્ઠક્ખણેસુ અઞ્ઞતરં ખણં ચેપિ સાદિયં સાદિયન્તો સચેપિ તસ્મિં ખણે સેવનચિત્તં ઉપટ્ઠાપેન્તો, ચુતો પારાજિકો હોતિ. યો પન સબ્બસો અસાદિયન્તો આસીવિસમુખં અઙ્ગારકાસું પવિટ્ઠં વિય ચ મઞ્ઞતિ, સો નિપ્પરાધો હોતિ. એત્થ પન ઠિતં નામ સુક્કવિસ્સટ્ઠિસમયપ્પત્તં. પઠમપારાજિકં.

૨-૭. ઇદાનિ દુતિયં દસ્સેતું ‘‘અદિન્નં માનુસં ભણ્ડ’’ન્ત્યાદિમાહ. તત્થ યો ભિક્ખુ અદિન્નં માનુસં ગરુકં ભણ્ડં પઞ્ચવીસાવહારેસુ યેન કેનચિ અવહારેન આદિયન્તો ચુતો ભવેતિ સમ્બન્ધો. અદિન્નન્તિ યં કિઞ્ચિ પરપરિગ્ગહિતં સસ્સામિકં ભણ્ડં, તં તેહિ સામિકેહિ કાયેન વા વાચાય વા ન દિન્નન્તિ અદિન્નં, અનિસ્સટ્ઠં અપરિચ્ચત્તં રક્ખિતં ગોપિતં મમાયિતં પરપરિગ્ગહિતં. મનુસ્સસ્સ ઇદન્તિ માનુસં, મનુસ્સસન્તકં, ‘‘ભણ્ડ’’ન્તિમિના તુલ્યાધિકરણં. થેય્યાયેકેનાતિ થેય્યાય એકેન, એકેન અવહારેનાતિ અત્થો. લિઙ્ગભેદં કત્વા વુત્તં. ‘‘થેય્યા કેનચી’’તિ વા પાઠો. તત્થ થેનોતિ ચોરો, થેનસ્સ ભાવો થેય્યા, કરણત્થે ચેતં પચ્ચત્તવચનં, તસ્મા કેનચિ થેય્યેન અવહારેનાતિ અત્થો. આદિયન્તિ આદિયન્તો ગણ્હન્તો. પઞ્ચવીસાવહારેસૂતિ પઞ્ચપઞ્ચકે સમોધાનેત્વા પઞ્ચવીસતિ અવહારા. તત્થ પઞ્ચપઞ્ચકાનિ નામ નાનાભણ્ડપઞ્ચકં એકભણ્ડપઞ્ચકં સાહત્થિકપઞ્ચકં પુબ્બપ્પયોગપઞ્ચકં થેય્યાવહારપઞ્ચકન્તિ.

તત્થ સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકમિસ્સકભણ્ડવસેન નાનાભણ્ડપઞ્ચકં, સવિઞ્ઞાણકભણ્ડવસેન એકભણ્ડપઞ્ચકં. તત્થ નાનાભણ્ડવસેન તાવ એવં વેદિતબ્બો – યો આરામં અભિયુઞ્જતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. સામિકો ‘‘ન મય્હં ભવિસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. અઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં હરન્તો સીસે ભારં થેય્યચિત્તો આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ફન્દાપેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. ખન્ધં ઓરોપેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. ઉપનિક્ખિત્તં ભણ્ડં ‘‘દેહિ મે ભણ્ડ’’ન્તિ વુચ્ચમાનો ‘‘નાહં ગણ્હામી’’તિ ભણતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. સામિકસ્સ વિમતિં ઉપ્પાદેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. સામિકો ‘‘ન મય્હં દસ્સતી’’તિ ધુરં નિક્ખિપતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. ‘‘સહભણ્ડહારકં નેસ્સામી’’તિ પઠમં પાદં સઙ્કામેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. દુતિયં પાદં સઙ્કામેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. થલટ્ઠં ભણ્ડં થેય્યચિત્તો આમસતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. ફન્દાપેતિ, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ. ઠાના ચાવેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. અયમેત્થ નાનાભણ્ડવસેન યોજના. એકભણ્ડવસેન પન સસ્સામિકં દાસં વા તિરચ્છાનં વા યથાવુત્તેન અભિયોગાદિના નયેન આદિયતિ વા હરતિ વા અવહરતિ વા ઇરિયાપથં કોપેતિ વા ઠાના ચાવેતિ વાતિ. અયમેત્થ એકભણ્ડવસેન યોજના.

પઞ્ચ અવહારા સાહત્થિકો આણત્તિકો નિસ્સગ્ગિયો અત્થસાધકો ધુરનિક્ખેપોતિ. તત્થ સાહત્થિકો નામ પરસ્સ ભણ્ડં સહત્થા અવહરતિ. આણત્તિકો નામ ‘‘અસુકસ્સ ભણ્ડં અવહરા’’તિ અઞ્ઞં આણાપેતિ. નિસ્સગ્ગિયો નામ અન્તોસુઙ્કઘાતે ઠિતો બહિસુઙ્કઘાતં પાતેતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ. અત્થસાધકો નામ ‘‘અસુકં ભણ્ડં યદા સક્કોસિ, તદા અવહરા’’તિ આણાપેતિ. તત્થ સચે પરો અનન્તરાયિકો હુત્વા તં અવહરતિ, આણાપકો આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકો હોતિ, અવહારકો પન અવહટકાલે, અયં અત્થસાધકો. ધુરનિક્ખેપો પન ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડવસેન વેદિતબ્બોતિ ઇદં સાહત્થિકપઞ્ચકં.

અપરેપિ પઞ્ચ અવહારા પુબ્બપ્પયોગો સહપ્પયોગો સંવિધાવહારો સઙ્કેતકમ્મં નિમિત્તકમ્મન્તિ. તત્થ આણત્તિવસેન પુબ્બપ્પયોગો વેદિતબ્બો, ઠાનાચાવનવસેન સહપ્પયોગો. સંવિધાવહારો નામ સમ્બહુલા ભિક્ખૂ ‘‘અમુકં નામ ગેહં ગન્ત્વા, છદનં વા ભિન્દિત્વા, સન્ધિં વા છિન્દિત્વા ભણ્ડં હરિસ્સામા’’તિ સંવિદહિત્વા ગચ્છન્તિ, તેસુ એકો ભણ્ડં અવહરતિ, તસ્સુદ્ધારે સબ્બેસં પારાજિકં. સઙ્કેતકમ્મં નામ સઞ્જાનનકમ્મં કાલપરિચ્છેદવસેન સઞ્ઞાકરણં. એત્થ ચ ‘‘પુરેભત્તં અવહરા’’તિ વુત્તે અજ્જ વા પુરેભત્તં અવહરતુ, સ્વે વા અનાગતે સંવચ્છરે વા, નત્થિ વિસઙ્કેતો, સઙ્કેતકારકસ્સ આણત્તિક્ખણે, ઇતરસ્સ ઠાના ચાવનેતિ એવં આપત્તિ ઉભિન્નં પારાજિકસ્સ. નિમિત્તકમ્મં નામ સઞ્ઞુપ્પાદનત્થં કસ્સચિ નિમિત્તસ્સ કરણં અક્ખિનિખણનહત્થાલઙ્ઘનપાણિપ્પહારઅઙ્ગુલિફોટનગીવુન્નામનઉક્કાસનાદિના અનેકપ્પકારં. અવહારકો આણાપકેન યં નિમિત્તસઞ્ઞં કત્વા વુત્તં, તં ‘‘એત’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો તમેવ અવહરતિ, ઉભિન્નં પારાજિકં. યં ‘‘અવહરા’’તિ વુત્તં, તં ‘‘એત’’ન્તિ મઞ્ઞમાનો અઞ્ઞં તસ્મિંયેવ ઠાને ઠપિતં અવહરતિ, મૂલટ્ઠસ્સ અનાપત્તિ. ઇદં પુબ્બપ્પયોગપઞ્ચકં.

અપરેપિ પઞ્ચ અવહારા થેય્યાવહારો પસય્હાવહારો પરિકપ્પાવહારો પટિચ્છન્નાવહારો કુસાવહારોતિ. તત્થ યો કૂટમાનકૂટકહાપણાદીહિ વઞ્ચેત્વા ગણ્હાતિ, તસ્સેવં ગણ્હતો અવહારો થેય્યાવહારો. યો સન્તજ્જેત્વા સયં દસ્સેત્વા તેસં સન્તકં ગણ્હાતિ, યો વા અત્તનો પત્તબલિતો ચ અધિકં બલક્કારેન ગણ્હાતિ રાજરાજમહામત્તાદયો વિય, તસ્સેવં ગણ્હતો અવહારો પસય્હાવહારો. પરિકપ્પેત્વા ગણ્હતો પનાવહારો પરિકપ્પાવહારો. સો દુવિધો ભણ્ડોકાસપરિકપ્પવસેન. તત્ર યો ‘‘સાટકો ચે, ગણ્હિસ્સામિ, સુત્તં ચે, ન ગણ્હિસ્સામી’’તિ પરિકપ્પેત્વા અન્ધકારે પસિબ્બકં ગણ્હાતિ, તત્ર સાટકો ચે, ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકં, સુત્તં ચે હોતિ, રક્ખતિ. અયં ભણ્ડપરિકપ્પો નામ. યો ઠાનં પરિકપ્પેત્વા ભણ્ડં ગણ્હાતિ, તસ્સ તં પરિકપ્પિતપરિચ્છેદં અતિક્કન્તમત્તે પારાજિકં. અયં ઓકાસપરિકપ્પો નામ. એવમિમેસં દ્વિન્નં પરિકપ્પાનં વસેન પરિકપ્પેત્વા ગણ્હતો અવહારો પરિકપ્પાવહારો. પટિચ્છાદેત્વા પરસ્સ ભણ્ડં ગણ્હતો અવહારો પટિચ્છન્નાવહારો નામ. કુસં સઙ્કામેત્વા અવહરણં કુસાવહારો. યો કુસં પાતેત્વા ચીવરે ભાજિયમાને અત્તનો કોટ્ઠાસસ્સ સમીપે ઠિતં અપ્પગ્ઘતરં વા મહગ્ઘતરં વા સમસમં વા પરસ્સ કોટ્ઠાસં દિસ્વા સચે પઠમતરં પરકોટ્ઠાસતો કુસદણ્ડકં ઉદ્ધરતિ, અત્તનો કોટ્ઠાસે પાતેતુકામતાય ઉદ્ધારે રક્ખતિ, પાતનેપિ રક્ખતિ, અત્તનો કોટ્ઠાસતો પન કુસદણ્ડં ઉદ્ધરતિ, ઉદ્ધારે રક્ખતિ, તં ઉદ્ધરિત્વા પરકોટ્ઠાસે પાતેન્તસ્સ હત્થતો મુત્તમત્તે પારાજિકં. અયં કુસાવહારો નામાતિ ઇમેસુ પઞ્ચવીસાવહારેસુ યેન કેનચિ અવહારેન ગણ્હન્તો પારાજિકો ભવેતિ અત્થો.

ગરુકન્તિ પઞ્ચમાસકં. વીસતિમાસકો હિ કહાપણો, કહાપણસ્સ ચતુત્થો ભાગો પાદો નામ, તસ્મા પઞ્ચમાસકં વા પાદં વા ગરુકન્તિ વેદિતબ્બં. તત્થ ‘‘ચત્તારો વીહયો ગુઞ્જા, દ્વે ગુઞ્જા માસકો ભવે’’તિ વચનતો વીહિવસેન ચત્તાલીસ વીહયો દસ ગુઞ્જા પઞ્ચમાસકોતિ વેદિતબ્બો. યં પન સામણેરસિક્ખાયં ‘‘વીસતિવીહી’’તિ વુત્તં, તં નેવ પાળિયં, ન અટ્ઠકથાયં અત્થિ, વીમંસિતબ્બમેતં. દુતિયપારાજિકં.

૮. ઇદાનિ તતિયં દસ્સેતું ‘‘મનુસ્સપાણં પાણો’’ત્યાદિ વુત્તં. તત્થ યો ભિક્ખુ ‘‘મનુસ્સપાણો’’ ઇતિ જાનન્તો વધકચિત્તેન મનુસ્સપાણં જીવિતા વિયોજેતિ, સો ભિક્ખુ સાસના પારાજિકો હોતીતિ સમુદાયત્થો.

મનુસ્સપાણન્તિ માતુકુચ્છિસ્મિં પટિસન્ધિચિત્તેન સહુપ્પન્નં અતિપરિત્તં કલલરૂપં આદિં કત્વા પકતિયા વીસવસ્સસતાયુકસ્સ સત્તસ્સ યાવ મરણકાલા એત્થન્તરે અનુપુબ્બેન વુદ્ધિપ્પત્તો અત્તભાવો, એસો મનુસ્સપાણો નામ, એવરૂપં મનુસ્સપાણન્તિ અત્થો. પાણોતિ જાનન્તિ ‘‘પાણો’’ ઇતિ જાનન્તો ‘‘તં જીવિતા વોરોપેમી’’તિ જાનન્તો. વધકચેતસાતિ વધકચિત્તેન, ઇત્થમ્ભૂતે કરણવચનં, વધકચિત્તો હુત્વા મરણાધિપ્પાયો હુત્વાતિ વુત્તં હોતિ. જીવિતાતિ જીવિતિન્દ્રિયતો. યોતિ અનિયમવચનં. સોતિ એતેન નિયમનં વેદિતબ્બં. વિયોજેતીતિ વુત્તપ્પકારં મનુસ્સવિગ્ગહં કલલકાલેપિ તાપનમદ્દનેહિ વા ભેસજ્જસમ્પદાનેન વા તતો વા ઉદ્ધમ્પિ તદનુરૂપેન ઉપક્કમેન જીવિતા વિયોજેતીતિ અત્થો. સાસનાતિ પરાપુબ્બજિધાતુપ્પયોગે નિસ્સક્કવચનં, તેન સત્થુસાસનતોતિ અત્થો. પરાજિતોતિ પરાજયમાપન્નો. હોતીતિ પાઠસેસો. તતિયપારાજિકં.

૯. ઇદાનિ ચતુત્થં દસ્સેતું ‘‘ઝાનાદિભેદ’’ન્ત્યાદિ વુત્તં. તત્થ યો ભિક્ખુ અઞ્ઞાપદેસઞ્ચ અધિમાનઞ્ચ વજ્જેત્વા હદયે અસન્તં ઝાનાદિભેદં ધમ્મં મનુસ્સજાતિકસ્સ સત્તસ્સ વદેય્ય, તસ્મિં ખણે ઞાતે સો તતો સાસના પારાજિકો એવ હોતીતિ અત્થો.

ઝાનાદિભેદન્તિ ‘‘ઝાનં વિમોક્ખો સમાધિ સમાપત્તિ ઞાણદસ્સનં મગ્ગભાવના ફલસચ્છિકિરિયા કિલેસપ્પહાનં વિનીવરણતા ચિત્તસ્સ સુઞ્ઞાગારે અભિરતી’’તિ (પારા. ૧૯૮) એવં વુત્તં ઝાનાદિભેદં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં. હદયેતિ ચિત્તે. અસન્તન્તિ અસંવિજ્જમાનં. અઞ્ઞાપદેસન્તિ ‘‘યો તે વિહારે વસિ, સો ભિક્ખુ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી’’તિઆદિના નયેન અઞ્ઞાપદેસં વજ્જેત્વાતિ અત્થો. વિનાતિ વજ્જનત્થે નિપાતો, તસ્સ વજ્જેત્વાતિ અત્થો. અધિમાનન્તિ ‘‘અધિગતા મયા’’તિ એવં ઉપ્પન્નં માનન્તિ અત્થો. અધિગતો માનોતિ વિગ્ગહો, તં અધિમાનં વજ્જેત્વાતિ અત્થો. મનુસ્સજાતિસ્સાતિ મનુસ્સજાતિકસ્સ, ન દેવબ્રહ્માદીસુ અઞ્ઞતરસ્સાતિ અત્થો. વદેય્યાતિ આરોચેય્ય. ઞાતક્ખણેતિ ઞાતે ખણેતિ છેદો, તસ્મિં તેનારોચિતક્ખણે મનુસ્સજાતિકેન ઞાતેતિ અત્થો. તેનાતિ નિસ્સક્કે કરણવચનં, તતો સાસનતો પારાજિકોતિ અત્થો. ચતુત્થપારાજિકં.

પારાજિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગરુકાપત્તિનિદ્દેસવણ્ણના

૧૦. ઇદાનિ સઙ્ઘાદિસેસં પકાસેતું ‘‘મોચેતુકામચિત્તેના’’તિઆદિમારદ્ધં. તત્થ મોચેતું કામેતીતિ મોચેતુકામં, મોચેતુકામઞ્ચ તં ચિત્તઞ્ચાતિ મોચેતુકામચિત્તં, તેન, મોચનસ્સાદચિત્તેનાતિ અત્થો. એકાદસન્નઞ્હિ રાગાનં એકેન મોચનસ્સાદેન આપત્તિ હોતીતિ વુત્તં હોતિ.

તત્રિમે એકાદસ અસ્સાદા મોચનસ્સાદો મુચ્ચનસ્સાદો મુત્તસ્સાદો મેથુનસ્સાદો ફસ્સસ્સાદો કણ્ડૂવનસ્સાદો દસ્સનસ્સાદો નિસજ્જસ્સાદો વાચસ્સાદો ગેહસિતપેમં વનભઙ્ગિયન્તિ. તત્થ મોચનસ્સાદચેતનાય ચેતેન્તો ચેવ અસ્સાદેન્તો ચ ઉપક્કમતિ, મુચ્ચતિ, સઙ્ઘાદિસેસો, ન મુચ્ચતિ ચે, થુલ્લચ્ચયં. સચે પન સયનકાલે રાગપરિયુટ્ઠિતો હુત્વા ઊરુના વા મુટ્ઠિના વા અઙ્ગજાતં ગાળ્હં પીળેત્વા મોચનત્થાય સઉસ્સાહો સુપતિ, સુપન્તસ્સ ચસ્સ અસુચિ મુચ્ચતિ, સઙ્ઘાદિસેસો. મુચ્ચનસ્સાદે અત્તનો ધમ્મતાય મુચ્ચમાનં અસ્સાદેતિ, ન ઉપક્કમતિ, મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. મુત્તસ્સાદે અત્તનો ધમ્મતાય મુત્તે ઠાના ચુતે અસુચિમ્હિ પચ્છા અસ્સાદેન્તસ્સ વિના ઉપક્કમેન મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. મેથુનસ્સાદે મેથુનરાગેન માતુગામં ગણ્હાતિ, તેન અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ, દુક્કટં પન આપજ્જતિ. ફસ્સસ્સાદો દુવિધો અજ્ઝત્તિકો બાહિરો ચાતિ. તત્થ અત્તનો નિમિત્તં ‘‘થદ્ધં, મુદુકન્તિ જાનિસ્સામી’’તિ વા લોલભાવેન વા કીળાપયતો અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. બાહિરફસ્સસ્સાદે પન કાયસંસગ્ગરાગેન ઇત્થિં ફુસતો, આલિઙ્ગતો ચ અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ, કાયસંસગ્ગસઙ્ઘાદિસેસં પન આપજ્જતિ.

કણ્ડૂવનસ્સાદે દદ્દુકચ્છુપિળકપાણકાદીનં અઞ્ઞતરેન ખજ્જમાનં નિમિત્તં કણ્ડૂવનસ્સાદેન કણ્ડૂવતો અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. દસ્સનસ્સાદે ઇત્થિયા અનોકાસં ઉપનિજ્ઝાયતો અસુચિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ, દુક્કટં પન હોતિ. નિસજ્જસ્સાદે માતુગામેન સદ્ધિં રહો નિસિન્નસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ, રહોનિસજ્જાપત્તિ પન હોતિ. વાચસ્સાદે માતુગામં મેથુનપ્પટિસંયુત્તાહિ વાચાહિ ઓભાસન્તસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ, દુટ્ઠુલ્લવાચાસઙ્ઘાદિસેસં પન આપજ્જતિ. ગેહસિતપેમે માતાદીનં માતાદિપેમેન આલિઙ્ગનાદિં કરોન્તસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ. વનભઙ્ગં સન્થવકરણત્થાય ઇત્થિયા પેસિતપુપ્ફાદિવનભઙ્ગસઞ્ઞિતં પણ્ણાકારં ‘‘ઇત્થન્નામાય ઇમં પેસિત’’ન્તિ અસ્સાદેન આમસન્તસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તીતિ. એવમેતેસુ મોચનસ્સાદેન આપત્તિ હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘મોચેતુ…પે… ના’’તિ વુત્તં. અથ વા મોચેતુકામં ચિત્તં યસ્સ સોયં મોચેતુકામચિત્તો, તેન, ઇત્થમ્ભૂતે કરણવચનં, મોચેતુકામચિત્તો હુત્વાતિ અત્થો.

ઉપક્કમ્માતિ હત્થાદીસુ યેન કેનચિ નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વાતિ અત્થો. વિમોચયન્તિ યં અન્તમસો એકા ખુદ્દકમક્ખિકા પિવેય્ય, તત્તકમ્પિ વિમોચેન્તોતિ અત્થો. સુક્કન્તિ નીલપીતલોહિતોદાતતક્કતેલદકખીરદધિસપ્પિવણ્ણસઙ્ખાતેસુ દસવિધેસુ સુક્કેસુ યં કિઞ્ચિ સુક્કં. અઞ્ઞત્ર સુપિનાતિ યા સુપિનન્તે સુક્કવિસ્સટ્ઠિ હોતિ, તં ઠપેત્વાતિ અત્થો. સમણોતિ યો કોચિ ઉપસમ્પન્નો. ગરુકન્તિ સઙ્ઘાદિસેસં. ફુસેતિ આપજ્જેય્યાતિ અત્થો. ચેતના ઉપક્કમો મુચ્ચનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનીતિ. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદં.

૧૧. ઇદાનિ કાયસંસગ્ગં દસ્સેતું ‘‘કાયસંસગ્ગરાગેના’’તિઆદિમારદ્ધં. ભિક્ખુ મનુસ્સિત્થિયા મનુસ્સિત્થિસઞ્ઞી હુત્વા કાયસંસગ્ગરાગેન ઉપક્કમિત્વા મનુસ્સિત્થિં પરામસન્તો સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જેય્યાતિ યોજના. તત્થ કાયસંસગ્ગરાગેનાતિ હત્થગ્ગહણાદિકાયસમ્ફસ્સેન રાગેન કાયમિસ્સરાગેન. મનુસ્સિત્થિન્તિ તદહુજાતમ્પિ જીવમાનકમનુસ્સિત્થિં. પરામસન્તિ પરામસન્તો, ઇત્થીતિ સઞ્ઞા ઇત્થિસઞ્ઞા, સા અસ્સ અત્થીતિ ઇત્થિસઞ્ઞી, ઇત્થિસઞ્ઞી હુત્વાતિ અત્થો. મનુસ્સિત્થી, ઇત્થિસઞ્ઞિતા, કાયસંસગ્ગરાગો, તેન રાગેન વાયામો, હત્થગ્ગાહાદિસમાપજ્જનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદં.

૧૨. ઇદાનિ દુટ્ઠુલ્લં દસ્સેતું ‘‘દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદેના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદેનાતિ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગમેથુનધમ્મપ્પટિસંયુત્તવાચસ્સાદરાગેન. મગ્ગં વારબ્ભ મેથુનન્તિ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગાનં અઞ્ઞતરં મગ્ગં વા મેથુનં વા આરબ્ભાતિ અત્થો. ઓભાસન્તોતિ અવભાસન્તો. મનુસ્સિત્થિન્તિ વિઞ્ઞું પટિબલં સુભાસિતદુબ્ભાસિતં દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લં સલ્લક્ખણસમત્થં મનુસ્સિત્થિં. સુણમાનન્તિ સુણન્તિં. ઇમિના પટિબલાયપિ ઇત્થિયા અવિઞ્ઞત્તિપથે ઠિતાય દૂતેન વા પણ્ણેન વા આરોચેન્તસ્સ દુટ્ઠુલ્લવાચાપત્તિ ન હોતીતિ દીપિતં હોતિ. મનુસ્સિત્થી, ઇત્થિસઞ્ઞિતા, દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદરાગો, તેન રાગેન ઓભાસનં, તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. દુટ્ઠુલ્લવાચસ્સાદસિક્ખાપદં.

૧૩. ઇદાનિ અત્તકામપારિચરિયં દસ્સેતું ‘‘વણ્ણ’’ન્ત્યાદિ વુત્તં. તત્થ યો ભિક્ખુ અત્તનો કામપારિચરિયાય વણ્ણં વત્વા મેથુનરાગેન ઇત્થિં મેથુનં યાચમાનો ગરું ફુસેતિ સમ્બન્ધો. વણ્ણં વત્વાતિ ગુણં આનિસંસં પકાસેત્વા. અત્તનોકામપારિચરિયાયાતિ મેથુનધમ્મસઙ્ખાતેન કામેન પારિચરિયા કામપારિચરિયા, અત્તનો અત્થાય કામપારિચરિયા અત્તનોકામપારિચરિયા, અલુત્તસમાસોયં. અથ વા અત્તનોતિ કત્વત્થે સામિવચનં, અત્તનો કામિતા ઇચ્છિતાતિ અત્તનોકામા, સયં મેથુનરાગવસેન પત્થિતાતિ અત્થો, અત્તનોકામા ચ સા પારિચરિયા ચાતિ અત્તનોકામપારિચરિયા, તાય અત્તનોકામપારિચરિયાય, ‘‘એતદગ્ગં, ભગિનિ, પારિચરિયાનં, યા માદિસં સીલવન્તં કલ્યાણધમ્મં બ્રહ્મચારિં એતેન ધમ્મેન પરિચરેય્યા’’તિ એવં વણ્ણં વત્વાતિ અત્થો. યાચધાતુનો દ્વિકમ્મિકત્તા ‘‘ઇત્થિં મેથુનં યાચમાનો’’તિ વુત્તં. તત્થ ઇત્થિન્તિ દુટ્ઠુલ્લોભાસને વુત્તપ્પકારં ઇત્થિં. મનુસ્સિત્થી, ઇત્થિસઞ્ઞિતા, અત્તકામપારિચરિયાય રાગો, તેન રાગેન વણ્ણભણનં, તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. અત્તકામપારિચરિયસિક્ખાપદં.

૧૪. ઇદાનિ સઞ્ચરિત્તં દસ્સેતું ‘‘સન્દેસ’’ન્ત્યાદિમારદ્ધં. તત્થ ભિક્ખુ પુરિસસ્સ વા સન્દેસં, ઇત્થિયા વા સન્દેસં પટિગ્ગહેત્વા વીમંસિત્વા પચ્ચાહરન્તો ગરુકં ફુસેતિ સમ્બન્ધો. તત્થ સન્દેસન્તિ ‘‘ગચ્છ, ભન્તે, ઇત્થન્નામં માતુરક્ખિતં બ્રૂહિ ‘હોહિ કિર ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા ધનક્કીતા’’તિ (પારા. ૩૦૫) એવં વુત્તં પુરિસસ્સ સાસનં, ‘‘ગચ્છ, ભન્તે, ઇત્થન્નામં પુરિસં બ્રૂહિ ‘અહં તસ્સ ભરિયા ભવિસ્સામી’’તિ (પારા. ૩૨૬-૩૨૭ થોકં વિસદિસં) એવં વુત્તં ઇત્થિયા સાસનં. પટિગ્ગણ્હિત્વાતિ ‘‘સાધુ ઉપાસકા’’તિ વા ‘‘હોતૂ’’તિ વા ‘‘આરોચેસ્સામી’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન વચીભેદં કત્વા વા સીસકમ્પનાદીહિ વા પટિગ્ગણ્હિત્વા સમ્પટિચ્છિત્વાતિ અત્થો. વીમંસિત્વાતિ વુત્તપ્પકારેન સાસનં ગહેત્વા પુરિસસ્સ વા ઇત્થિયા વા તેસં અવસ્સારોચનકાનં માતાપિતાભાતાભગિનિઆદીનં વા આરોચેત્વાતિ અત્થો. હરંપચ્ચાતિ એત્થ ‘‘પચ્ચાહર’’ન્તિ વત્તબ્બે છન્દહાનિભયા હર-સદ્દં પુબ્બનિપાતં કત્વા વુત્તન્તિ દટ્ઠબ્બં. યત્થ પહિતેન તત્થ ગન્ત્વા તેન આરોચિતા સા ઇત્થી ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છતુ વા પટિક્ખિપતુ વા લજ્જાય વા તુણ્હી હોતુ, પુન આગન્ત્વા તસ્સ પુરિસસ્સ હરન્તો એત્તાવતા ઇમાય પટિગ્ગહણારોચનપ્પચ્ચાહરણસઙ્ખાતાય તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા સો ભિક્ખુ સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જેય્યાતિ અત્થો. તેસં મનુસ્સજાતિકતા, અલંવચનીયતા, પટિગ્ગણ્હનવીમંસનપ્પચ્ચાહરણાનીતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદં.

૧૫. ઇદાનિ અમૂલકં પકાસેતું ‘‘ચાવેતુકામો’’તિઆદિમારદ્ધં. ચાવેતુકામો ભિક્ખુ અમૂલન્તિમવત્થુના અઞ્ઞં સુણમાનં ભિક્ખું ચોદેન્તો વા ચોદાપેન્તો વા ગરું ફુસેતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ચાવેતુકામોતિ બ્રહ્મચરિયા ચાવેતુકામો. ચોદેન્તોતિ ‘‘ત્વં પારાજિકં ધમ્મં આપન્નોસિ, અસ્સમણોસિ, અસક્યપુત્તિયોસી’’તિઆદીહિ વચનેહિ સયં ચોદેન્તોતિ અત્થો. એવં ચોદેન્તસ્સ વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસો. અમૂલન્તિમવત્થુનાતિ યં ચોદકેન ચુદિતકમ્હિ પુગ્ગલે અદિટ્ઠં અસુતં અપરિસઙ્કિતં, ઇદં એતેસં દસ્સનસવનપરિસઙ્કિતસઙ્ખાતાનં મૂલાનં અભાવતો નાસ્સ મૂલન્તિ અમૂલં, અન્તિમં વત્થુ યસ્સ પારાજિકસ્સ તદિદં અન્તિમવત્થુ, અમૂલઞ્ચ તં અન્તિમવત્થુ ચેતિ અમૂલન્તિમવત્થુ, તેન અમૂલન્તિમવત્થુના, ભિક્ખુનો અનુરૂપેસુ એકૂનવીસતિયા પારાજિકેસુ અઞ્ઞતરેનાતિ અત્થો. ચોદાપયન્તિ ચોદાપયન્તો, તસ્સ સમીપે ઠત્વા અઞ્ઞં ભિક્ખું આણાપેત્વા ચોદાપેન્તો તસ્સ આણત્તસ્સ વાચાય વાચાય ગરું ફુસેતિ અત્થો. સુણમાનન્તિ ઇમિના પરમ્મુખા દૂતેન વા પણ્ણેન વા ચોદેન્તસ્સ ન રુહતીતિ દીપિતં હોતિ. પરમ્મુખા પન સત્તહિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વદન્તસ્સ દુક્કટં. યં ચોદેતિ, તસ્સ ઉપસમ્પન્નોતિ સઙ્ખ્યૂપગમનં, તસ્મિં સુદ્ધસઞ્ઞિતા, યેન પારાજિકેન ચોદેતિ, તસ્સ દિટ્ઠાદિવસેન અમૂલકતા, ચાવનાધિપ્પાયેન સમ્મુખા ચોદના, તસ્સ તઙ્ખણવિજાનનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. અમૂલકસિક્ખાપદં.

૧૬. ઇદાનિ અઞ્ઞભાગિયં દસ્સેતું ‘‘લેસમત્ત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ લેસમત્તમુપાદાયાતિ જાતિનામગોત્તલિઙ્ગાપત્તિપત્તચીવરૂપજ્ઝાયાચરિયસેનાસનલેસસઙ્ખાતેસુ દસસુ લેસેસુ યો તસ્મિં પુગ્ગલે દિસ્સતિ, તં લેસમત્તં ઉપાદાય નિસ્સાય ભિક્ખું બ્રહ્મચરિયા ચાવેતુકામો અમૂલન્તિમવત્થુના સુણમાનં ભિક્ખું ચોદેન્તો ગરું ફુસેતિ અત્થો. કથં? અઞ્ઞો ખત્તિયજાતિકો ઇમિના ચોદકેન પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો હોતિ, સો અઞ્ઞં અત્તનો વેરિં ખત્તિયજાતિકં ભિક્ખું પસ્સિત્વા તં ખત્તિયજાતિલેસં ગહેત્વા એવં ‘‘ખત્તિયો મયા દિટ્ઠો પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો, ત્વં ખત્તિયો પારાજિકં ધમ્મં આપન્નોસી’’તિ વા ‘‘ત્વં સો ખત્તિયો, નાઞ્ઞો, પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસી’’તિ વા ચોદેતિ, એવં નામલેસાદયોપિ વેદિતબ્બા. અઙ્ગાનિ પનેત્થ અનન્તરસદિસાનિ. અઞ્ઞભાગિયસિક્ખાપદં.

ગરુકાપત્તિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. નિસ્સગ્ગિયનિદ્દેસવણ્ણના

૧૭. ઇદાનિ ચીવરવિધિં દસ્સેતું ‘‘વિકપ્પન’’ન્ત્યાદિમુદ્ધટં. યો ભિક્ખુ અકાલચીવરં વિકપ્પનઞ્ચ અધિટ્ઠાનઞ્ચ અકત્વા દસાહં અતિક્કામેતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો નિસ્સગ્ગિયં સિયાતિ પિણ્ડત્થો. તત્થ અકાલચીવરન્તિ અકાલે ચીવરં, ખોમં કપ્પાસિકં કોસેય્યં કમ્બલં સાણં ભઙ્ગન્તિ જાતિતો છ ચીવરાનિ, દુકૂલં પટ્ટુણ્ણં સોમારપટ્ટં ચીનપટ્ટં ઇદ્ધિજં દેવદિન્નન્તિ ઇમાનિ પન છ અનુલોમચીવરાનિ. તેસુ દુકૂલં સાણસ્સ અનુલોમં વાકમયત્તા. પટ્ટુણ્ણાદીનિ તીણિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ પાણકેહિ કતસુત્તમયત્તા. ઇદ્ધિજાદીનિ દ્વયાનિ ખોમાદીનં અનુલોમાનિ તેસમઞ્ઞતરભાવતો. ઇમેસં છન્નં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં અકાલચીવરં.

વિકપ્પનમધિટ્ઠાનન્તિ એત્થ પન વિકપ્પનૂપગં અધિટ્ઠાનૂપગઞ્ચ એવં વેદિતબ્બં. તત્રાયં પાળિ – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આયામેન અટ્ઠઙ્ગુલં સુગતઙ્ગુલેન ચતુરઙ્ગુલવિત્થતં પચ્છિમચીવરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮). મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ દીઘસો દ્વે વિદત્થિયો, તિરિયં વિદત્થિ. દ્વે વિકપ્પના સમ્મુખાવિકપ્પના ચ પરમ્મુખાવિકપ્પના ચ. કથં? ‘‘ઇમં ચીવરં તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વત્તબ્બં, અયં સમ્મુખાવિકપ્પના. ‘‘મય્હં સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ, એકસ્સ સન્તિકે ‘‘ઇમં ચીવરં તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો વિકપ્પેમી’’તિ વત્તબ્બં, અયં અપરાપિ સમ્મુખાવિકપ્પના. તેન ભિક્ખુના ‘‘તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ, ‘‘ઇમં ચીવરં તુય્હં વિકપ્પનત્થાય દમ્મી’’તિ વત્તબ્બં, તેન વત્તબ્બો ‘‘કો તે મિત્તો વા સન્દિટ્ઠો વા સમ્ભત્તો વા’’તિ, તતો ઇતરેન ‘‘તિસ્સો ભિક્ખૂ’’તિ વત્તબ્બં, પુન તેન ‘‘અહં તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો દમ્મી’’તિ વત્તબ્બં, અયં પરમ્મુખાવિકપ્પના. ‘‘તિસ્સસ્સ ભિક્ખુનો સન્તકં પરિભુઞ્જ વા વિસ્સજ્જેહિ વા યથાપચ્ચયં વા કરોહી’’તિ વુત્તે પચ્ચુદ્ધારો નામ હોતિ. બહુકે ‘‘ઇમાની’’તિ, અહત્થપાસે ‘‘એતં, એતાની’’તિ વા. એવં વિકપ્પનઞ્ચ અકત્વાતિ અત્થો.

તિચીવરસ્સ પન પમાણં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન સુગતચીવરતો ઊનકં વટ્ટતિ, લામકપરિચ્છેદેન સઙ્ઘાટિયા, ઉત્તરાસઙ્ગસ્સ ચ દીઘતો મુટ્ઠિપઞ્ચકં, તિરિયં મુટ્ઠિત્તિકં, અન્તરવાસકો દીઘતો મુટ્ઠિપઞ્ચકો, તિરિયં દ્વિહત્થોપિ અડ્ઢતેય્યો વા વટ્ટતિ. વુત્તપ્પમાણતો અધિકઞ્ચ ઊનકઞ્ચ ‘‘પરિક્ખારચોળ’’ન્તિ અધિટ્ઠાતબ્બં. દ્વે ચીવરસ્સ અધિટ્ઠાના કાયેન વા અધિટ્ઠેતિ, વાચાય વા અધિટ્ઠેતિ. તિચીવરં અધિટ્ઠહન્તેન રજિત્વા કપ્પબિન્દું દત્વા પુરાણસઙ્ઘાટિં ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ પચ્ચુદ્ધરિત્વા નવં સઙ્ઘાટિં હત્થેન ગહેત્વા ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ ચિત્તેન આભોગં કત્વા કાયવિકારં કરોન્તેન કાયેન અધિટ્ઠાતબ્બા, ઇદં કાયેન અધિટ્ઠાનં. તં યેન કેનચિ સરીરાવયવેન અફુસન્તસ્સ ન વટ્ટતિ. વાચાય અધિટ્ઠાનં પન વચીભેદં કત્વા વાચાય અધિટ્ઠાતબ્બં, સચે હત્થપાસે ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ, સચે અહત્થપાસે ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘એતં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બા. એસ નયો ઉત્તરાસઙ્ગે, અન્તરવાસકે ચ. તિચીવરાદીનિ સબ્બાનિ એકતો કત્વા ‘‘ઇમાનિ ચીવરાનિ પરિક્ખારચોળાનિ અધિટ્ઠામી’’તિ અધિટ્ઠાતુમ્પિ વટ્ટતીતિ. એવં અધિટ્ઠાનઞ્ચ અકત્વાતિ અત્થો.

દસ અહાનિ દસાહં. અતિમાપેતીતિ અતિક્કામેતિ. તસ્સાતિ તસ્સ ભિક્ખુનો. નિસ્સગ્ગિયન્તિ નિસ્સજ્જનં નિસ્સગ્ગિયં, પુબ્બભાગે કત્તબ્બસ્સ વિનયકમ્મસ્સેતં નામં, નિસ્સગ્ગિયમસ્સ અત્થીતિ નિસ્સગ્ગિયં, કિં તં? પાચિત્તિયં, તં અતિક્કામયતો સહનિસ્સગ્ગિયવિનયકમ્મં પાચિત્તિયં સિયા, અયમેત્થ અત્થો. તં પનેતં ચીવરં યં દિવસં ઉપ્પન્નં, તસ્સ યો અરુણો, સો ઉપ્પન્નદિવસનિસ્સિતો, તસ્મા ચીવરુપ્પાદદિવસેન સદ્ધિં એકાદસે અરુણુગ્ગમને દસાહાતિક્કમિતં હોતીતિ. ચીવરસ્સ અત્તનો સન્તકતા, જાતિપ્પમાણયુત્તતા, છિન્નપલિબોધભાવો, અતિરેકચીવરતા, દસાહાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. પઠમકથિનસિક્ખાપદં.

૧૮. ઇદાનિ દુતિયં દસ્સેતું ‘‘ભિક્ખુસમ્મુતિયા’’ત્યાદિમારદ્ધં. યો ભિક્ખુસમ્મુતિં વજ્જેત્વા કાલઞ્ચ વિના અધિટ્ઠિતં તિચીવરં એકાહં અતિક્કમાપેતિ, તસ્સ નિસ્સગ્ગિયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ભિક્ખુસમ્મુતિયાઞ્ઞત્રાતિ યં સઙ્ઘો ગિલાનસ્સ ભિક્ખુનો તિચીવરેન વિપ્પવાસસમ્મુતિં દેતિ, તં ઠપેત્વા. તિચીવરમધિટ્ઠિતન્તિ કરણત્થે ઉપયોગવચનં, તેન તિચીવરાધિટ્ઠાનનયેન અધિટ્ઠિતેસુ સઙ્ઘાટિઆદીસુ યેન કેનચિ ચીવરેન. એકાહન્તિ એકરત્તં. અતિમાપેતીતિ વિપ્પવસતિ, વિયુત્તો વસતીતિ અત્થો. તસ્સ અલદ્ધસમ્મુતિકસ્સ ભિક્ખુનો એકરત્તમ્પિ ચીવરેન વિપ્પવાસતો નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં સિયાતિ અત્થો. સમયં વિનાતિ ચીવરકાલં વજ્જેત્વા. અધિટ્ઠિતચીવરતા, અનત્થતકથિનતા, અલદ્ધસમ્મુતિતા, રત્તિવિપ્પવાસોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. દુતિયકથિનસિક્ખાપદં.

૧૯. ઇદાનિ પુરાણચીવરં દસ્સેતું ‘‘અઞ્ઞાતિકા’’ત્યાદિ આરદ્ધં. તત્થ અઞ્ઞાતિકાતિ અઞ્ઞાતિકાય ‘‘પટિસઙ્ખા યોનિસો’’તિઆદીસુ વિય, અઞ્ઞાતિકાય નેવ માતુસમ્બન્ધેન ન પિતુસમ્બન્ધેન સમ્બદ્ધાયાતિ વુત્તં હોતિ. ભિક્ખુનિયાતિ અટ્ઠવાચિકકમ્મેન ઉપસમ્પન્નાય. આકોટાપેતીતિ પહરાપેતિ. તન્તિ નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં ભવેય્યાતિ અત્થો. પુરાણચીવરતા, ઉપચારે ઠત્વા અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા આણાપનં, તસ્સા ધોવનાદીનિ ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. પુરાણચીવરસિક્ખાપદં.

૨૦. કિઞ્ચિ મૂલકન્તિ કિઞ્ચિ પાભતં. ચીવરાદાનેતિ ચીવરસ્સ આદાને ચીવરપ્પટિગ્ગહણે. વિકપ્પનૂપગચીવરતા, પારિવત્તકાભાવો, અઞ્ઞાતિકાય હત્થતો ગહણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. ચીવરપ્પટિગ્ગહણસિક્ખાપદં.

૨૧. અપ્પવારિતન્તિ ‘‘વદેય્યાથ, ભન્તે, યેન અત્થો’’તિ ઇચ્છાપિતં ઇચ્છં રુચિં ઉપ્પાદિતં, ન પવારિતન્તિ અપ્પવારિતં. વિઞ્ઞાપેન્તસ્સાતિ યાચન્તસ્સ. અઞ્ઞત્ર સમયાતિ નટ્ઠચીવરકાલં ઠપેત્વા. વિકપ્પનૂપગચીવરતા, સમયાભાવો, અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. અઞ્ઞાતકવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદં.

૨૨. રજતન્તિ રૂપિયં. જાતરૂપન્તિ સુવણ્ણં. માસકન્તિ તયો માસકા લોહમાસકો દારુમાસકો જતુમાસકોતિ. તત્થ લોહમાસકોતિ તમ્બલોહાદીહિ કતમાસકો. દારુમાસકોતિ સારદારુના વા વેળુપેસિકાય વા અન્તમસો તાલપણ્ણેનપિ રૂપં છિન્દિત્વા કતમાસકો. જતુમાસકોતિ લાખાય વા નિય્યાસેન વા રૂપં સમુટ્ઠાપેત્વા કતમાસકો. કહાપણન્તિ સુવણ્ણમયં વા રૂપિયમયં વા પાકતિકં વા. ગણ્હેય્યાતિ અત્તનો અત્થાય દીયમાનં વા કત્થચિ ઠિતં વા નિપ્પરિગ્ગહં દિસ્વા સયં ગણ્હેય્ય. ગણ્હાપેય્યાતિ તદેવ અઞ્ઞેન ગાહાપેય્ય. નિસ્સગ્ગીતિ ગહણાદીસુ યં કિઞ્ચિ કરોન્તસ્સ અઘનબદ્ધેસુ વત્થુગણનાય નિસ્સગ્ગિ સિયાતિ અત્થો. સાદિયેય્ય વાતિ કાયવાચાહિ અપ્પટિક્ખિપિત્વા ચિત્તેન અધિવાસેય્ય. જાતરૂપરજતભાવો, અત્તુદ્દેસિકતા, ગહણાદીસુ અઞ્ઞતરભાવોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. રૂપિયપ્પટિગ્ગહણસિક્ખાપદં.

૨૩. રજતાદિચતુબ્બિધં અકપ્પિયં કપ્પિયેનાપિ પરિવત્તેય્ય સહધમ્મિકે ઠપેત્વા, નિસ્સગ્ગિયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ અકપ્પિયન્તિ અકપ્પિયવત્થું. કપ્પિયેનાતિ કપ્પિયવત્થુના. સહધમ્મિકેતિ ભિક્ખુભિક્ખુનિસામણેરસામણેરિસિક્ખમાનસઙ્ખાતે પઞ્ચ સહધમ્મિકે. રૂપિયભાવો, પરિવત્તનઞ્ચાતિ ઇમાનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ. રૂપિયપરિવત્તનસિક્ખાપદં.

૨૪. ‘‘ઇમં પત્તં તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિઆદિના વિકપ્પનઞ્ચ ‘‘ઇમં પત્તં અધિટ્ઠામી’’તિઆદિના અધિટ્ઠાનઞ્ચ અકત્વાતિ અત્થો. પમાણિકન્તિ એત્થાયં વિનિચ્છયો – અનુપહતપુરાણસાલિતણ્ડુલાનં સુકોટ્ટિતપરિસુદ્ધાનં દ્વે મગધનાળિયો ગહેત્વા તેહિ તણ્ડુલેહિ અનુત્તણ્ડુલમકિલિન્નમપિણ્ડિતં સુવિસદં કુન્દમકુળરાસિસદિસં અવસ્સાવિતોદનં પચિત્વા નિરવસેસં પત્તે પક્ખિપિત્વા તસ્સ ઓદનસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણો નાતિઘનો નાતિતનુકો હત્થહારિયો સબ્બસમ્ભારસઙ્ખતો મુગ્ગસૂપો પક્ખિપિતબ્બો, તતો આલોપસ્સ અનુરૂપં યાવચરિમાલોપપ્પહોનકં મચ્છમંસાદિબ્યઞ્જનં પક્ખિપિતબ્બં. સપ્પિતેલતક્કરસકઞ્જિકાદીનિ પન અગણનૂપગાનિ હોન્તિ. તાનિ હિ ઓદનગતિકાનિ નેવ હાપેતું, ન વડ્ઢેતું સક્કોન્તિ. એવમેતં સબ્બમ્પિ પક્ખિત્તં સચે પન પત્તસ્સ મુખવટ્ટિયા હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, સુત્તેન વા હીરેન વા છિન્દન્તસ્સ સુત્તસ્સ વા હીરસ્સ વા હેટ્ઠિમન્તં ફુસતિ, અયં ઉક્કટ્ઠો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં અતિક્કમ્મ થૂપીકતં તિટ્ઠતિ, અયં ઉક્કટ્ઠોમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં ન સમ્પાપુણાતિ, અન્તોગતમેવ હોતિ, અયં ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠો નામ. ઉક્કટ્ઠતો ઉપડ્ઢપ્પમાણો મજ્ઝિમો. મજ્ઝિમતો ઉપડ્ઢપ્પમાણો ઓમકો. તેસમ્પિ વુત્તનયેનેવ પભેદો વેદિતબ્બો. ઇચ્ચેતેસુ ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠો ચ ઓમકોમકો ચાતિ દ્વે અપત્તા, સેસા સત્ત પત્તા પમાણયુત્તા નામાતિ એવં પમાણેન યુત્તો પમાણિકો, તં પમાણિકં. પત્તન્તિ સત્તસુ પત્તેસુ અઞ્ઞતરં પત્તં. પત્તસ્સ અત્તનો સન્તકતા, પમાણયુત્તતા, અધિટ્ઠાનૂપગતા, અતિરેકપત્તતા, દસાહાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. પઠમપત્તસિક્ખાપદં.

૨૫. યો ભિક્ખુ પઞ્ચબન્ધનતો ઊનપત્તે સતિ પરં પન નવં પત્તં વિઞ્ઞાપેતિ, તસ્સપિ ભિક્ખુનો નિસ્સગ્ગિયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ પરન્તિ અઞ્ઞં, ‘‘નવં પત્ત’’ન્તિમિના તુલ્યાધિકરણં. અધિટ્ઠાનૂપગપત્તસ્સ ઊનપઞ્ચબન્ધનતા, અત્તુદ્દેસિકતા, કતવિઞ્ઞત્તિ, તાય ચ પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. ઊનપઞ્ચબન્ધનસિક્ખાપદં.

૨૬. યો સપ્પિતેલાદિકં પન ભેસજ્જં પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહપરમં સન્નિધિકારકં ભુઞ્જન્તો સત્તાહં અતિક્કામેતિ, તસ્સ નિસ્સગ્ગિયં સિયાતિ અત્થો. તત્થ સપ્પિતેલાદિકન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દો નવનીતમધુફાણિતં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ સપ્પિ નામ ગવાદીનં સપ્પિ, યેસં મંસં કપ્પતિ, તેસં સપ્પિ, તથા નવનીતં. તેલં નામ તિલસાસપમધુકએરણ્ડવસાદીહિ નિબ્બત્તં. મધુ નામ મક્ખિકામધુમેવ. ઉચ્છુરસં ઉપાદાય પન અપક્કા વા અવત્થુકપક્કા વા સબ્બાપિ ઉચ્છુવિકતિ ફાણિતન્તિ વેદિતબ્બં. ભેસજ્જવિધાનસિક્ખાપદં.

૨૭. ભિક્ખુસ્સ ચીવરં દત્વા પુન તં ચીવરં સકસઞ્ઞાય અચ્છિન્દન્તસ્સ વા અચ્છિન્દાપયતોપિ વા નિસ્સગ્ગિયં સિયાતિ યોજના. તત્થ દત્વાતિ વેય્યાવચ્ચાદીનિ પચ્ચાસીસમાનો દત્વા. અચ્છિન્દન્તસ્સાતિ વેય્યાવચ્ચાદીનિ અકરોન્તં દિસ્વા બલક્કારેન ગણ્હન્તસ્સ, તથા અચ્છિન્દાપયતોતિ. વિકપ્પનૂપગચીવરતા, સામંદિન્નતા, સકસઞ્ઞિતા, ઉપસમ્પન્નતા, કોધવસેન અચ્છિન્દનં વા અચ્છિન્દાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. અચ્છિન્દનસિક્ખાપદં.

૨૮. અપ્પવારિતં અઞ્ઞાતિં ગહપતિં સુત્તં યાચિત્વા ઞાતિપ્પવારિતે વજ્જેત્વા તન્તવાયેહિ ચીવરં વાયાપેન્તસ્સ નિસ્સગ્ગિયં સિયાતિ પિણ્ડત્થો. તત્થ સુત્તન્તિ છબ્બિધં ખોમસુત્તાદિકં વા તેસં અનુલોમં વા. યાચિયાતિ ચીવરત્થાય યાચિત્વા. ચીવરત્થાય વિઞ્ઞાપિતસુત્તં, અત્તુદ્દેસિકતા, અકપ્પિયતન્તવાયેન અકપ્પિયવિઞ્ઞત્તિયા વાયાપનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સુત્તવિઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદં.

૨૯. યો ભિક્ખુ સઙ્ઘસ્સ પરિણતં લાભં જાનન્તો અત્તનો પરિણામેતિ, તસ્સ નિસ્સગ્ગિયં સિયાતિ અત્થો. તત્થ જાનન્તિ જાનન્તો. લાભન્તિ લભિતબ્બં ચીવરાદિવત્થું. પરિણતન્તિ સઙ્ઘસ્સ નિન્નં સઙ્ઘસ્સ પોણં સઙ્ઘસ્સ પબ્ભારં હુત્વા ઠિતં. અત્તનો પરિણામેતીતિ ‘‘મય્હં દેથા’’તિઆદીનિ વદન્તો અત્તનિ નિન્નં કરોતિ. સઙ્ઘે પરિણતભાવો, તં ઞત્વા અત્તનો પરિણામનં, પટિલાભોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. પરિણામનસિક્ખાપદં.

નિસ્સગ્ગિયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પાચિત્તિયનિદ્દેસવણ્ણના

૩૦. ઇદાનિ પાચિત્તિયં દસ્સેતું ‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે’’ત્યાદિ આરદ્ધં. તત્થ સમ્પજાનમુસાવાદેતિ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનં, તસ્મા યો ભિક્ખુ સમ્પજાનન્તો મુસા વદતિ, તસ્સ તન્નિમિત્તં તંહેતુ તપ્પચ્ચયા પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ અત્થો. ભિક્ખુઞ્ચ ઓમસન્તસ્સાતિ જાતિનામગોત્તકમ્મસિપ્પવયઆબાધલિઙ્ગકિલેસાપત્તિઅક્કોસેસુ ભૂતેન વા અભૂતેન વા યેન કેનચિ મુખસત્તિના ભિક્ખું ઓવિજ્ઝન્તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ અત્થો. પેસુઞ્ઞહરણેપિ ચાતિ ભિક્ખુસ્સ પેસુઞ્ઞહરણે, જાતિઆદીહિ અક્કોસવત્થૂહિ ભિક્ખું અક્કોસન્તસ્સ ભિક્ખુનો સુત્વા ભિક્ખુનો પિયકમ્યતાય વા ભેદાધિપ્પાયેન વા યો અક્કુદ્ધો, તસ્સ ભિક્ખુસ્સ કાયેન વા વાચાય વા પેસુઞ્ઞહરણવચને પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ અત્થો.

૩૧. સઙ્ગીતિત્તયમારુળ્હં પિટકત્તયં ધમ્મં ભિક્ખુઞ્ચ ભિક્ખુનિઞ્ચ ઠપેત્વા અઞ્ઞેન પુગ્ગલેન સદ્ધિં એકતો પદં પદં ભણન્તસ્સ ભિક્ખુનો પદગણનાય પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ સમુદાયત્થો.

૩૨. અનુપસમ્પન્નેનેવાતિ ભિક્ખું ઠપેત્વા અન્તમસો પારાજિકવત્થુભૂતેન તિરચ્છાનગતેનાપિ સહ તિરત્તિયં સયિત્વા ચતુત્થદિવસે અત્થઙ્ગતે સૂરિયે પુન સહસેય્યાય પાચિત્તિ સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ સહસેય્યાયાતિ સબ્બચ્છન્નપરિચ્છિન્ને, યેભુય્યેનચ્છન્નપરિચ્છિન્ને વા સેનાસને પુબ્બાપરિયેન વા એકક્ખણે વા એકતો નિસજ્જનાય. તત્થ છદનં અનાહચ્ચ દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધેન પાકારાદિના પરિચ્છિન્નમ્પિ સબ્બપરિચ્છિન્નમિચ્ચેવ વેદિતબ્બં.

૩૩. એકરત્તમ્પિ ઇત્થિયા સદ્ધિં સેય્યં કપ્પયતો તસ્સ ભિક્ખુનોપિ પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્થ ઇત્થિયાતિ અન્તમસો તદહુજાતાયપિ મનુસ્સિત્થિયા. દેસેન્તસ્સ વિના વિઞ્ઞું, ધમ્મઞ્ચ છપ્પદુત્તરિન્તિ વિઞ્ઞું પુરિસં વિના ઇત્થિયા છપ્પદતો ઉત્તરિં ધમ્મં દેસેન્તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્થ ‘‘છપ્પદુત્તરિ’’ન્તિ એત્થ એકો ગાથાપાદો એકં પદન્તિ એવં સબ્બત્થ પદપ્પમાણં વેદિતબ્બં. છ પદાનિ છપ્પદં, છપ્પદતો ઉત્તરિં છપ્પદુત્તરિં.

૩૪. ભિક્ખુસમ્મુતિં ઠપેત્વા ભિક્ખુનો દુટ્ઠુલ્લં વજ્જં અભિક્ખુનો વદન્તસ્સ પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ અત્થો. તત્થ દુટ્ઠુલ્લન્તિ ઇધ સઙ્ઘાદિસેસં અધિપ્પેતં. ભિક્ખુસમ્મુતિયાતિ યં સઙ્ઘો અભિણ્હાપત્તિકસ્સ ભિક્ખુનો આયતિં સંવરત્થાય આપત્તીનઞ્ચ કુલાનઞ્ચ પરિયન્તં કત્વા વા અકત્વા વા તિક્ખત્તું અપલોકેત્વા કતિકં કરોતિ, તં ઠપેત્વા. અભિક્ખુનોતિ અનુપસમ્પન્નસ્સ. વદન્તસ્સાતિ આરોચેન્તસ્સ.

૩૫. યો અકપ્પિયં પથવિં ખણેય્ય વા ખણાપેય્ય વા, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયા. તત્થ અકપ્પિયન્તિ ઉદ્ધનપચનાદિવસેન વા તથા તથા અદડ્ઢા વા જાતપથવી વુચ્ચતિ. સા તિવિધા સુદ્ધમિસ્સપુઞ્જવસેન. તત્થ સુદ્ધપથવી નામ પકતિયા સુદ્ધપંસુ વા સુદ્ધમત્તિકા વા. મિસ્સપથવી નામ યત્થ પંસુતો વા મત્તિકતો વા પાસાણસક્ખરકથલમરુમ્બવાલુકાસુ અઞ્ઞતરસ્સ તતિયભાગો હોતિ. પુઞ્જપથવી નામ અતિરેકચાતુમાસં ઓવટ્ઠો પંસુપુઞ્જો વા મત્તિકાપુઞ્જો વા હોતિ. વુત્તલક્ખણેન પન મિસ્સકપુઞ્જોપિ પિટ્ઠિપાસાણે ઠિતસુખુમરજમ્પિ ચ દેવે ફુસયન્તે સકિં ચે તિન્તં, ચાતુમાસચ્ચયેન તિન્તોકાસો પુઞ્જપથવીસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ. યો ભિક્ખુ ભૂતગામં વિકોપેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ભૂતગામન્તિ ભવન્તિ, અભવું ચાતિ ભૂતા, જાયન્તિ વડ્ઢન્તિ જાતા વડ્ઢિતા ચાતિ અત્થો, ગામોતિ રાસિ, ભૂતાનં ગામો, ભૂતા એવ વા ગામોતિ ભૂતગામો, પતિટ્ઠિતહરિતતિણરુક્ખાદીનમેતં અધિવચનં. તં ભૂતગામં. વિકોપેય્યાતિ છેદનભેદનાદીનિ કરેય્ય.

૩૬. યો ભિક્ખુ સઙ્ઘિકં મઞ્ચાદિં અજ્ઝોકાસે સન્થરણાદિકં કત્વા આપુચ્છનાદિકં અકત્વા યાતિ, તસ્સ પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્થ સઙ્ઘિકન્તિ સઙ્ઘસ્સ સન્તકં. મઞ્ચાદિન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન પીઠભિસિકોચ્છાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. સન્થરણાદિકન્તિ સન્થરણાદિં કત્વા વા કારાપેત્વા વા. આપુચ્છનાદિકન્તિ આપુચ્છનં વા ઉદ્ધરણં વા ઉદ્ધરાપનં વાતિ અત્થો. યાતીતિ ગચ્છતિ.

૩૭. યો ભિક્ખુ સઙ્ઘિકાવસથે સેય્યં સન્થરણાદિકં કત્વા આપુચ્છનાદિકં અકત્વા યાતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્થ સઙ્ઘિકાવસથેતિ સઙ્ઘસ્સ સન્તકે આવસથે વિહારે ગબ્ભે વા અઞ્ઞસ્મિં વા સબ્બપરિચ્છિન્ને ગુત્તસેનાસને. સેય્યન્તિ ભિસિ ચિમિલિકા પાવુરણં ઉત્તરત્થરણં ભૂમત્થરણં તટ્ટિકા ચમ્મક્ખણ્ડં નિસીદનં પચ્ચત્થરણં તિણસન્થારો પણ્ણસન્થારોતિ એવમાદિકં. સન્થરણાદિકન્તિ તેસુ યેન કેનચિ અત્થરણાદિકં કત્વા વા કારાપેત્વા વા.

૩૮-૯. યો પન ભિક્ખુ જાનં સપ્પાણકં તોયં પરિભુઞ્જયે, તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ યોજના. તત્થ જાનં સપ્પાણકન્તિ ‘‘સપ્પાણકમિદ’’ન્તિ દિસ્વા વા સુત્વા વા યેન કેનચિ આકારેન જાનન્તો. તોયન્તિ ઉદકં. પરિભુઞ્જયેતિ પરિભુઞ્જેય્ય. યો ભિક્ખુ પારિવત્તકં ઠપેત્વા અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં દેતિ, તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયા. ચીવરપ્પટિગ્ગહણસિક્ખાપદે ભિક્ખુ પટિગ્ગાહકો ઇધ ભિક્ખુની, અયં વિસેસો. અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા ચીવરં સિબ્બતોપિ તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. ચીવરન્તિ નિવાસનપારુપનૂપગં. સિબ્બતોતિ સયં સિબ્બન્તસ્સ સૂચિં પવેસેત્વા નીહરણે પયોગગણનાય પાચિત્તિ. સિબ્બાપેન્તસ્સ પન ‘‘સિબ્બા’’તિ વુત્તો સચેપિ સબ્બં સૂચિકમ્મં નિટ્ઠાપેસિ, એકમેવ પાચિત્તિ, આણત્તસ્સ પયોગગણનાય પાચિત્તિ હોતિ. પવારેત્વાન અતિરિત્તં અકારેત્વા ભુઞ્જતો પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્રાયં વિનિચ્છયો – ઓદનો સત્તુ કુમ્માસો મચ્છો મંસન્તિ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં સાસપમત્તમ્પિ અજ્ઝોહરિત્વા ભોજનં પટિક્ખેપં કત્વા અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ અતિરિત્તં અકારેત્વા પરિભુઞ્જતો પાચિત્તિ હોતીતિ.

૪૦. યો ભિક્ખુ આસાદનાપેક્ખો ભુત્તાવિં પવારિતં ભિક્ખું ‘‘હન્દ, ભિક્ખુ, ખાદ વા ભુઞ્જ વા’’તિ અનતિરિત્તેન પવારેતિ, ભોજને ભુત્તે તસ્સ પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ અત્થો. તત્થ આસાદનાપેક્ખોતિ આસાદનં ચોદનં મઙ્કુકરણભાવં અપેક્ખમાનો.

૪૧-૨. યો ભિક્ખુ સન્નિધિભોજનં ભુઞ્જેય્ય, તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્થ સન્નિધિભોજનન્તિ પટિગ્ગહેત્વા એકરત્તં વીતિનામિતભોજનં. વિકાલે યાવકાલિકં ભુઞ્જતો વાપિ પાચિત્તિ સિયાતિ યોજના. તત્થ વિકાલેતિ વિગતકાલે, મજ્ઝન્હિકાતિક્કમતો પટ્ઠાય યાવ અરુણુગ્ગમનાતિ અત્થો. યાવકાલિકન્તિ વનમૂલફલાદિકં આમિસભોજનં. અગિલાનો ભિક્ખુ પણીતકં સપ્પિભત્તાદિકમ્પિ વિઞ્ઞાપેત્વાન ભુઞ્જેય્ય, તસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ યોજના. તત્થ અગિલાનોતિ કલ્લકો. પણીતકન્તિ સપ્પિતેલમધુફાણિતમચ્છમંસખીરદધિસઙ્ખાતેહિ સંસટ્ઠં સત્તધઞ્ઞનિબ્બત્તં પણીતભોજનં. યો ભિક્ખુ દન્તકટ્ઠોદકં વજ્જેત્વા અપ્પટિગ્ગહિતકં ભુઞ્જેય્ય, પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. તત્થ અપ્પટિગ્ગહિતન્તિ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા ગણ્હન્તસ્સ હત્થપાસે ઠત્વા કાયકાયપ્પટિબદ્ધનિસ્સગ્ગિયાનં અઞ્ઞતરેન ન દિન્નં અપ્પટિગ્ગહિતં નામ.

૪૩. યો ભિક્ખુ તિત્થિયસ્સ સહત્થતો કિઞ્ચિ ભુઞ્જિતબ્બં દદેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિ સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ તિત્થિયસ્સાતિ અઞ્ઞતિત્થિયસ્સ. કિઞ્ચિ ભુઞ્જિતબ્બન્તિ યં કિઞ્ચિ ભોજનીયં. સહત્થતોતિ સહત્થા. યો ભિક્ખુ માતુગામેન એકતો રહો નિસજ્જં કપ્પેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિ સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ રહોતિ પટિચ્છન્ને. કપ્પેતિ કપ્પેય્ય. એકતોતિ સદ્ધિં.

૪૪. સુરામેરયપાનેપીતિ એત્થ પિટ્ઠાદીહિ કતં મજ્જં સુરા. પુપ્ફાદીહિ કતો આસવો મેરયં. યો ભિક્ખુ તદુભયમ્પિ બીજતો પટ્ઠાય કુસગ્ગેનાપિ પિવતિ, તસ્સ તપ્પાનપચ્ચયા પાચિત્તિયં ઉદીરિતન્તિ અત્થો. અઙ્ગુલિપતોદકે ચાપીતિ અઙ્ગુલીહિ ઉપકચ્છકાદીનં ઘટ્ટનપચ્ચયા પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. હસધમ્મેપિ ચોદકેતિ ઉપરિગોપ્ફકે ઉદકે હસધમ્મે કીળાનિમિત્તં તસ્સ પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો.

૪૫. અનાદરેપિ પાચિત્તીતિ પુગ્ગલસ્સ વા ધમ્મસ્સ વા અનાદરકરણેપિ પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. યો ભિક્ખુ ઉપસમ્પન્નેન પઞ્ઞત્તેન વુચ્ચમાનો તસ્સ વા વચનં અકત્તુકામતાય, તં વા ધમ્મં અસિક્ખિતુકામતાય અનાદરિયં કરોતિ, તસ્સ તસ્મિં અનાદરિયે પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. ભયાનકં કથં કત્વા વા ભયાનકં રૂપં દસ્સેત્વા વા ભિક્ખું ભીસયતોપિ પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો.

૪૬. યો ભિક્ખુ અગિલાનો કિઞ્ચિ પચ્ચયં ઠપેત્વા જોતિં જલેય્ય વા જલાપેય્ય વા, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ કિઞ્ચિ પચ્ચયન્તિ પદીપુજ્જલનં વા પત્તપચનાદીસુ જોતિકરણં વાતિ એવરૂપં પચ્ચયં ઠપેત્વા. જોતિન્તિ અગ્ગિં.

૪૭-૮. કપ્પબિન્દું અનાદાય નવચીવરભોગિનો નવં ચીવરં ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. કપ્પબિન્દુન્તિ મોરક્ખિમણ્ડલમઙ્ગુલપિટ્ઠીનં અઞ્ઞતરપ્પમાણં કપ્પબિન્દું. અનાદાયાતિ અનાદિયિત્વા. ભિક્ખુનો ચીવરાદિકં પરિક્ખારં અપનેત્વા નિધેન્તસ્સ વા નિધાપેન્તસ્સ વા હસાપેક્ખસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિ સિયાતિ અત્થો. ચીવરાદિકન્તિ આદિ-સદ્દેન પત્તનિસીદનસૂચિઘરકાયબન્ધનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. નિધેન્તસ્સાતિ નિદહન્તસ્સ. હસાપેક્ખસ્સાતિ હસાધિપ્પાયસ્સ. જાનં પાણં હને ભિક્ખુ, તિરચ્છાનગતમ્પિ ચાતિ યો ભિક્ખુ ‘‘પાણો’’તિ જાનન્તો તિરચ્છાનગતં પાણં ખુદ્દકમ્પિ મહન્તમ્પિ હનેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ અત્થો.

૪૯. છાદેતુકામો છાદેતિ, દુટ્ઠુલ્લં ભિક્ખુનોપિ ચાતિ યો ભિક્ખુ ભિક્ખુનો દુટ્ઠુલ્લસઙ્ખાતં સઙ્ઘાદિસેસં છાદેતુકામો હુત્વા છાદેતિ, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ અત્થો. ઇત્થિયા સહ સંવિધાય ગામન્તરગતસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિયં સિયાતિ યોજના.

૫૦. ભિક્ખું વા પહરેય્યાથાતિ યો ભિક્ખુ ભિક્ખું પહરેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ યોજના. તલસત્તિકમુગ્ગિરેતિ યો ભિક્ખુ પહરણાકારં દસ્સેન્તો કાયં વા કાયપ્પટિબદ્ધં વા ઉગ્ગિરેય્ય, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ અત્થો. ચોદેય્ય વા ચોદાપેય્ય, ભિક્ખું અમૂલકેન ચાતિ યો ભિક્ખુ ભિક્ખું અમૂલકેન સઙ્ઘાદિસેસેન ચોદેય્ય વા ચોદાપેય્ય વા, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ અત્થો. તત્થ અમૂલકેનાતિ દિટ્ઠાદિમૂલવિરહિતેન.

૫૧. કુક્કુચ્ચુપ્પાદને ચાપીતિ ‘‘ઊનવીસતિવસ્સો ત્વં મઞ્ઞે’’તિઆદીનિ ભણન્તો કુક્કુચ્ચં ઉપ્પાદેય્ય, તસ્સ કુક્કુચ્ચુપ્પાદનપચ્ચયા પાચિત્તિયં હોતિ. યો ભિક્ખુ ભણ્ડનત્થાય ભણ્ડનજાતાનં વચનં સોતું ઉપસ્સુતિં યાતિ, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ભણ્ડનત્થાયાતિ કલહત્થાય. ભણ્ડનજાતાનન્તિ કલહજાતાનં. ઉપસ્સુતિન્તિ સુતિસમીપં.

૫૨. યો ભિક્ખુ સઙ્ઘસ્સ પરિણામિતં યં લાભં, તં પરપુગ્ગલસ્સ નામેતિ, તસ્સ પાચિત્તિયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ નામેતીતિ પરિણામેતિ. પુચ્છં અકત્વાતિ ‘‘વિકાલે ગામપ્પવેસનં આપુચ્છામી’’તિ વા ‘‘ગામં પવિસિસ્સામી’’તિ વા અનાપુચ્છિત્વા. સન્તભિક્ખુન્તિ અન્તોઉપચારસીમાય દસ્સનૂપચારે ભિક્ખું દિસ્વા યં સક્કા હોતિ પકતિવચનેન આપુચ્છિતું, તાદિસં વિજ્જમાનં ભિક્ખું. ગામસ્સાતિ ગામં, કમ્મત્થે સામિવચનં. ગતેતિ સમ્પદાનત્થે ભુમ્મવચનં, ગતસ્સાતિ અત્થો. સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છિત્વા વિકાલે ગામં ગતસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિયં સિયાતિ અત્થો. સેસં ઉત્તાનમેવાતિ.

પાચિત્તિયનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પકિણ્ણકનિદ્દેસવણ્ણના

૫૩. ઇદાનિ પકિણ્ણકં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ઘિક’’ન્ત્યાદિ આરદ્ધં. તત્થ યો ભિક્ખુ ઇસ્સરો હુત્વા સઙ્ઘિકં ગરુભણ્ડં અઞ્ઞસ્સ દેતિ, તસ્સ થુલ્લચ્ચયં સિયા. થેય્યાય અઞ્ઞસ્સ દેતિ, યથાવત્થુ પારાજિકાદિ સિયા, દુક્કટવત્થુ દુક્કટં, થુલ્લચ્ચયવત્થુ થુલ્લચ્ચયં, પારાજિકવત્થુ પારાજિકં સિયાતિ વુત્તં હોતિ.

૫૪. કુસાદિમયચીરાનીતિ એત્થ આદિ-સદ્દો વાકફલકં સઙ્ગણ્હાતિ, કુસમયચીરં વાકમયચીરં ફલકમયચીરન્તિ. તત્થ કુસે ગન્થેત્વા કતચીરં કુસમયચીરં. વાકમયચીરં નામ તાપસાનં વક્કલં. ફલકમયચીરં નામ ફલકસણ્ઠાનાનિ ફલકાનિ સિબ્બેત્વા કતચીરં. કમ્બલં કેસવાલજન્તિ કેસજં કમ્બલં વાલજં કમ્બલં, કેસકમ્બલં વાલકમ્બલન્તિ અત્થો. કેસેહિ તન્તે વાયિત્વા કતકમ્બલં કેસકમ્બલં. ચમરિવાલેહિ વાયિત્વા કતકમ્બલં વાલકમ્બલં. સમયં વિનાતિ નટ્ઠચીવરકાલં ઠપેત્વા. ધારયતો ધારયન્તસ્સ. લૂકપક્ખાજિનક્ખિપન્તિ ઉલૂકપક્ખિઅજિનક્ખિપં. તત્થ ઉલૂકપક્ખીતિ ઉલૂકસકુણપક્ખેહિ કતનિવાસનં. અજિનક્ખિપન્તિ સલોમં સખુરં અજિનમિગચમ્મં. નટ્ઠચીવરકાલં ઠપેત્વા ઇમેસુ સત્તસુ વત્થૂસુ યં કિઞ્ચિ ધારયતો થુલ્લચ્ચયં સિયાતિ અત્થો.

૫૫. સત્થકેન કત્તબ્બં કમ્મં સત્થકમ્મં, તસ્મિં સત્થકમ્મે. વત્થિમ્હિ કત્તબ્બં કમ્મં વત્થિકમ્મં, તસ્મિં વત્થિકમ્મે. સં નિમિત્તન્તિ અત્તનો અઙ્ગજાતં. તં છિન્દતો થુલ્લચ્ચયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. મંસાદિભોજનેતિ એત્થ આદિ-સદ્દો અટ્ઠિલોહિતચમ્મલોમાનિ સઙ્ગણ્હાતિ. તસ્મા મનુસ્સાનં મંસઅટ્ઠિલોહિતચમ્મલોમભોજનપચ્ચયા થુલ્લચ્ચયં સિયાતિ અત્થો.

૫૬. કદલેરકક્કદુસ્સાનીતિ એત્થ કદલિએરકઅક્કવાકેહિ કતાનિ વત્થાનિ ધારયન્તસ્સ દુક્કટં. પોત્થકન્તિ મકચિવાકેહિ કતં પોત્થકદુસ્સં. સબ્બપીતાદિકન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન સબ્બલોહિતકસબ્બકણ્હકસબ્બમઞ્જેટ્ઠિકં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ સબ્બમેવ નીલકં સબ્બનીલકં. એવં સેસેસુપિ. નીલં ઉમ્મારપુપ્ફવણ્ણં. પીતં કણિકારપુપ્ફવણ્ણં. લોહિતં જયસુમનપુપ્ફવણ્ણં. કણ્હકં અદ્દારિટ્ઠકવણ્ણં. મઞ્જેટ્ઠિકં લાખારસવણ્ણં. ઇમેસુ અટ્ઠસુ વત્થૂસુ યં કિઞ્ચિ ધારયન્તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો.

૫૭-૮. હત્થિસ્સુરગસોણાનન્તિ હત્થિઅસ્સઉરગસોણાનં મંસં અટ્ઠિરુધિરચમ્મલોમાનિ. સીહબ્યગ્ઘચ્છદીપિનન્તિ સીહબ્યગ્ઘઅચ્છદીપીનં મંસાદીનિ. તરચ્છસ્સ ચ મંસાદિં ઉદ્દિસ્સકતમંસઞ્ચ અનાપુચ્છિતમંસઞ્ચ ભુઞ્જતો દુક્કટં સિયા. દકતિત્થાદિકન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દો વચ્ચપસ્સાવકુટિયો સઙ્ગણ્હાતિ. તેન યાતાનુપુબ્બં આગતપ્પટિપાટિં હિત્વાન વજ્જેત્વા નહાનતિત્થઞ્ચ વચ્ચકુટિઞ્ચ પસ્સાવકુટિઞ્ચ વજે વજેય્ય ગચ્છેય્ય, દુક્કટં તસ્સ સિયાતિ અત્થો.

૫૯. સહસાતિ વેગસા વેગેન. વુબ્ભજિત્વાનાતિ અન્તરવાસકં દૂરતોવ ઉક્ખિપિત્વા, વ-કારો સન્ધિવસેનાગતો. પવિસેતિ પવિસેય્ય. વચ્ચપસ્સાવકુટિકન્તિ વચ્ચકુટિકં પસ્સાવકુટિકં. વિસેતિ પવિસેય્ય. યો ભિક્ખુ વચ્ચપસ્સાવકુટિકં સહસા પવિસેય્ય વા નિક્ખમેય્ય વા, ઉબ્ભજિત્વા વા પવિસેય્ય વા નિક્ખમેય્ય વા, ઉક્કાસિકં વજ્જેત્વા તં પવિસેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ યોજના.

૬૦. નિત્થુનન્તો વચ્ચં કરેય્ય દન્તકટ્ઠઞ્ચ ખાદન્તો, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. વચ્ચપસ્સાવદોણીનં બહિ વચ્ચાદિકં વચ્ચપસ્સાવં કરેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયા.

૬૧. ખરેન ચાવલેખેય્યાતિ ફાલિતકટ્ઠેન વા ફરુસેન વા ગણ્ઠિકેન વા પૂતિકટ્ઠેન વા સુસિરેન વા અવલેખેય્યાતિ અત્થો. કટ્ઠન્તિ અવલેખનકટ્ઠં. કૂપકેતિ વચ્ચકૂપકે. ઊહતઞ્ચાતિ ગૂથમક્ખિતઞ્ચ. ન ધોવેય્યાતિ અત્તના વા ન ધોવેય્ય પરેન વા ન ધોવાપેય્ય. ઉક્લાપઞ્ચાતિ કચવરઞ્ચ. ન સોધયેન સમ્મજ્જેય્ય.

૬૨. ચપુચપૂતિ સદ્દં કત્વા ઉદકકિચ્ચં કરોન્તસ્સ આચમન્તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. અનજ્ઝિટ્ઠોવાતિ અનાણત્તોયેવ. થેરેનાતિ સઙ્ઘત્થેરેન. પાતિમોક્ખન્તિ પાતિમોક્ખુદ્દેસં. ઉદ્દિસે ઉદ્દિસેય્ય, દુક્કટં સિયા.

૬૩. અનાપુચ્છાય પઞ્હસ્સ કથને, અનાપુચ્છાય પઞ્હસ્સ વિસ્સજ્જને, અનાપુચ્છાય સજ્ઝાયકરણે, અનાપુચ્છાય પદીપજાલને, અનાપુચ્છાય પદીપવિજ્ઝાપનેતિ ઇમેસુ ચતૂસુ પચ્ચયેસુ તસ્સ દુક્કટં સિયા.

૬૪. અનાપુચ્છા વાતપાનકવાટાનિ વિવરેય્ય વા થકેય્ય વા, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો. વન્દનાદિન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દો વન્દાપનં સઙ્ગણ્હાતિ. યો ભિક્ખુ નગ્ગો વન્દનં કરેય્ય, વન્દાપનં કરેય્ય, ગમનં કરેય્ય, ભોજનં કરેય્ય, પિવનં કરેય્ય, ખાદનં કરેય્ય, ગહણં કરેય્ય, દાનં કરેય્ય, તસ્સ સબ્બત્થ દુક્કટન્તિ સમ્બન્ધો.

૬૫. તિપટિચ્છન્નકં વિનાતિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તિસ્સો પટિચ્છાદિયો જન્તાઘરપ્પટિચ્છાદિં ઉદકપ્પટિચ્છાદિં વત્થપ્પટિચ્છાદિ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૬૧) એવં વુત્તા તિસ્સો પટિચ્છાદિયો સમાહટાતિ ‘‘તિપટિચ્છાદી’’તિ વુત્તં. તિપટિચ્છન્નકં ઠપેત્વા પરિકમ્મં સયં કરેય્ય, પરં કારાપેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. યો ભિક્ખુ નહાયં નહાયન્તો કુટ્ટે વા થમ્ભે વા તરુમ્હિ વા કાયં ઉપઘંસેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયા.

૬૬. યો ભિક્ખુ નહાયન્તો કુરુવિન્દકસુત્તેન કાયં ઘંસેય્ય, કાયતો કાયેન અઞ્ઞમઞ્ઞં ઘંસેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો. યો અગિલાનો સઉપાહનો બહારામે બહિઆરામે ચરેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો.

૬૭. સબ્બનીલાદિકમ્પિ ચાતિ એત્થ આદિ-સદ્દો લોહિતોદાતપીતકણ્હમઞ્જેટ્ઠમહારઙ્ગમહાનામરઙ્ગરત્તાદયો ઉપાહનાયો સઙ્ગણ્હાતિ. યો ભિક્ખુ સબ્બનીલસબ્બલોહિતાદિકં ઉપાહનં ધારેતિ, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો. યો ભિક્ખુ રત્તો રત્તચિત્તો તદહુજાતાયપિ ઇત્થિયા નિમિત્તં પસ્સેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયા. યો ભિક્ખુ ભિક્ખદાયિયા ભિક્ખદાયિકાય ઇત્થિયા મુખં પસ્સેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયા.

૬૮-૯. યો ભિક્ખુ ઉજ્ઝાનસઞ્ઞી હુત્વા અઞ્ઞસ્સ ભિક્ખુનો પત્તં વા પસ્સેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયા. આદાસાદિમ્હિ ઉદકપત્તે અત્તનો મુખં પસ્સેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયા. ઉચ્ચાસનમહાસને નિસજ્જાદિં નિસીદનસયનાદિં કરોન્તસ્સ ભિક્ખુનો દુક્કટં સિયા. ઉક્ખિત્તાનુપસમ્પન્નનાનાસંવાસકાદીનં વન્દનેપિ દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ઉક્ખિત્તોતિ આપત્તિયા અદસ્સને ઉક્ખિત્તકો, આપત્તિયા અપ્પટિકમ્મે ઉક્ખિત્તકો, પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે ઉક્ખિત્તકોતિ તિવિધોપિ ઇધાધિપ્પેતો. અનુપસમ્પન્નોતિ ઇમિના ભિક્ખુનિસામણેરસામણેરિસિક્ખમાનપણ્ડકઇત્થિસિક્ખાપચ્ચક્ખાતકા ગહિતા. નાનાસંવાસકાતિ લદ્ધિનાનાસંવાસકા ગહિતા. આદિ-સદ્દેન છિન્નમૂલકા ગહિતા.

૭૦-૭૧. યો દીઘાસને પણ્ડકિત્થીહિ પણ્ડકેન વા ઇત્થિયા વા ઉભતોબ્યઞ્જનેન વા એકતો નિસીદેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયા. અદીઘે આસનેતિ રસ્સે આસને. યો ભિક્ખુ રસ્સાસને મઞ્ચે વા પીઠે વા અસમાનાસનિકેન એકતો સયેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. ફલપુપ્ફાદિકન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન વેળુચુણ્ણદન્તકટ્ઠમત્તિકાદયો સઙ્ગહિતા. કુલસઙ્ગહત્થાય ફલપુપ્ફાદિકં દદતો દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો.

૭૨-૩. યો ભિક્ખુ ગન્થિમાદિં સયં કરેય્ય, પરં કારાપેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયા. યો ભિક્ખુ જિનેન વારિતપચ્ચયે પરિભુઞ્જેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયા. અબ્યત્તો બાલો યો ભિક્ખુ આચરિયુપજ્ઝાયે અનિસ્સાય નિસ્સયં અગ્ગહેત્વા વસેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયા. યો ભિક્ખુ અનુઞ્ઞાતેહિ માતાપિતુઆદીહિ પુગ્ગલેહિ અઞ્ઞસ્સ પુગ્ગલસ્સ ભેસજ્જં કરેય્ય વા વદેય્ય વા, તસ્સ દુક્કટં સિયા. સાપત્તિકો યો ભિક્ખુ ઉપોસથપ્પવારણં કરેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ જિનેન ભગવતા વારિતા જિનવારિતા, જિનવારિતા ચ તે પચ્ચયા ચેતિ જિનવારિતપચ્ચયા, તે જિનવારિતપચ્ચયે. દ્વેમાતિકાઅપ્પગુણતાય અબ્યત્તો.

૭૪. યો ભિક્ખુ આભોગં વા નિયોગં વા વજ્જેત્વા દ્વારબન્ધાદિકે ઠાને પરિવત્તકવાટકં અપિધાય દિવા સયેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો. દ્વારબન્ધાદિકેતિ યેન કેનચિ પરિક્ખિત્તે અબ્ભોકાસેપિ રુક્ખમૂલેપિ અન્તમસો ઇમિના લક્ખણેન યુત્તઆકાસઙ્ગણેપિ. અપિધાયાતિ અપિદહિત્વા. વિનાભોગન્તિ ‘‘એસ દ્વારં જગ્ગિસ્સતી’’તિ આભોગં ઠપેત્વાતિ અત્થો. નિયોગન્તિ અવસટ્ઠાનં, અત્તનો અવસં બહુસાધારણટ્ઠાનં ઠપેત્વા. ‘‘સવસો’’તિ વા પાઠો, સવસો હુત્વાતિ અત્થો. દિવાતિ દિવાકાલે.

૭૫. ધઞ્ઞન્તિ સાલિ વીહિ યવો ગોધુમો કઙ્ગુ વરકો કુદ્રૂસકોતિ સત્તવિધં ધઞ્ઞં. ઇત્થિરૂપન્તિ દારુલોહમયાદિઇત્થિરૂપં. રતનન્તિ મુત્તાદિદસવિધં રતનં. આવુધન્તિ સત્તિતોમરાદિસબ્બાવુધભણ્ડં. ઇત્થિપસાધનન્તિ ઇત્થિયા સીસાદિઅલઙ્કારં. તૂરિયભણ્ડન્તિ ધમનસઙ્ખાદિસબ્બં તૂરિયભણ્ડં. ફલરુક્ખેતિ ફલિતરુક્ખે. પુબ્બણ્ણાદિકન્તિ મુગ્ગમાસાદિકં. આદિ-સદ્દેન વાકુરકુમિનાદયો ગહિતા. એતેસુ યં કિઞ્ચિ આમસેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો.

૭૬. સસિત્થોદકતેલેહીતિ યો પન મધુસિત્થકતેલેન વા ઉદકમિસ્સકતેલેન વા યેન કેનચિ ચિક્ખલ્લેન વા. ફણહત્થફણેહિ વાતિ દન્તમયાદિફણેન વા ફણકિચ્ચસાધકેહિ હત્થઙ્ગુલીહિ વા કોચ્છેન વા કેસમોસણ્ઠને દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. એકસ્મિં ભાજને ભોજનનિમિત્તે દુક્કટં સિયાતિ અત્થો.

૭૭. દ્વે ભિક્ખૂ એકત્થરણા સયેય્યૂં, દ્વે ભિક્ખૂ એકપાવુરણા સયેય્યું, દ્વે ભિક્ખૂ એકમઞ્ચકે સયેય્યું, તેસં દુક્કટાનિ હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. પમાણતો અધિકં વા ઊનં વા દન્તકટ્ઠં ખાદેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ યોજના. તત્થ અધિકન્તિ અટ્ઠઙ્ગુલતો અધિકં. ઊનન્તિ ચતુરઙ્ગુલતો ઊનં.

૭૮. યો ભિક્ખુ નચ્ચઞ્ચ ગીતઞ્ચ વાદિતઞ્ચ યોજેતિ વા યોજાપેતિ વા, તસ્સ દુક્કટં સિયા. તેસં નચ્ચાનં દસ્સનં, તેસં ગીતાનં સવનં, તેસં વાદિતાનં સવનઞ્ચ કરોન્તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો.

૭૯. વીહાદિરોપિમેતિ વીહિઆદીનં રુહનટ્ઠાને. બહિપાકારકુટ્ટકેતિ પાકારકુટ્ટાનં બહિ. વચ્ચાદિછડ્ડનાદિમ્હીતિ વચ્ચપસ્સાવસઙ્કારચલકાદીનં છડ્ડનવિસ્સજ્જનપચ્ચયા દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. દીઘકેસાદિધારણેતિ દીઘકેસધારણે દીઘનખધારણે દુક્કટં સિયાતિ અત્થો.

૮૦. નખમટ્ઠકરણાદિમ્હીતિ એત્થ આદિ-સદ્દેન રજનકરણં ગહિતં. સમ્બાધે લોમહારણેતિ સમ્બાધે ઉપકચ્છકમુત્તકરણટ્ઠાને લોમુદ્ધરણે. સઉપાહનો ભિક્ખુ પરિકમ્મકતં ભૂમિં અક્કમેય્યાતિ સમ્બન્ધો.

૮૧. અધોતઅલ્લપાદેહીતિ યો ભિક્ખુ અધોતપાદેહિ વા અલ્લપાદેહિ વા સઙ્ઘિકં મઞ્ચં વા પીઠં વા અક્કમેય્ય, પરિકમ્મકતં ભિત્તિં વા કાયતો આમસન્તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો.

૮૨-૩. સઙ્ઘાટિયાપિ પલ્લત્થેતિ અધિટ્ઠિતચીવરેન વિહારે વા અન્તરઘરે વા પલ્લત્થિકં કરેય્ય, તસ્સ દુક્કટં. દુપ્પરિભુઞ્જેય્ય ચીવરન્તિ તિણ્ણં ચીવરાનં અઞ્ઞતરં ચીવરં દુપ્પરિભોગેન પરિભુઞ્જેય્ય. અકાયબન્ધનોતિ કાયબન્ધનવિરહિતો ભિક્ખુ ગામં વજેય્ય ગચ્છેય્ય. યો ભિક્ખુ વચ્ચકં ઉચ્ચારં કત્વાન ઉદકે સન્તે નાચમેય્ય ઉદકસુદ્ધિં ન કરેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. સમાદેય્ય અકપ્પિયેતિ ભિક્ખું વા સામણેરાદિકે સેસસહધમ્મિકે વા અકપ્પિયે નિયોજેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. સભાગાપત્તિયા દેસનારોચનપચ્ચયા દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. સભાગાતિ એત્થ વત્થુસભાગતાવ ઇધાધિપ્પેતા, ન આપત્તિસભાગતા.

૮૪. ન વસે વસ્સન્તિ યો ભિક્ખુ વસ્સં ન વસેય્ય ન ઉપગચ્છેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયા. વિસંવાદે સુદ્ધચિત્તેતિ એત્થ સમ્પદાનત્થે ભુમ્મવચનં, પટિસ્સવં વિસંવાદેન્તસ્સ સુદ્ધચિત્તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. વસ્સં વસિત્વા અનનુઞ્ઞાતકિચ્ચતો અનનુઞ્ઞાતકિચ્ચેન ભિક્ખુનો ગમને દુક્કટં સિયાતિ યોજના.

૮૫. આપદં વજ્જેત્વા તરુસ્સ ઉદ્ધં પોરિસમ્હા અભિરુહણે દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો. આપદન્તિ અન્તરાયં. તરુસ્સાતિ રુક્ખસ્સ. પોરિસમ્હાતિ એકપોરિસપ્પમાણા મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ પઞ્ચહત્થા. અપરિસ્સાવનો યો ભિક્ખુ અદ્ધાનં ગચ્છેય્ય, યો ચ ભિક્ખુ તં પરિસ્સાવનં યાચતો ન દદેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ યોજના. અદ્ધાનન્તિ અદ્ધયોજનમેવ અન્તિમમદ્ધાનં.

૮૬. અત્તનો ઘાતને દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો. યો ભિક્ખુ ઇત્થિરૂપાદિરૂપં કરેય્ય વા કારાપેય્ય વા, તસ્સ દુક્કટં સિયા. માલાદિકં વિચિત્તં ઠપેત્વા જાતકાદિવત્થું સયં કરેય્ય, દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો.

૮૭. ભુઞ્જન્તમુટ્ઠપેતિ યો ભિક્ખુ ભુઞ્જન્તં ઉટ્ઠાપેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયા. ભત્તસાલાદીસુ વુડ્ઢાનં ઓકાસં અદત્વા નિસીદતો દુક્કટં સિયાતિ યોજના.

૮૮. યાનાનીતિ વય્હં રથો સકટં સન્દમાનિકાદીનિ. કલ્લકોતિ અગિલાનો. અગિલાનો યો ભિક્ખુ યાનાનિ અભિરુહેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. વદે દવન્તિ કેળિં વદેય્ય, રતનત્તયં આરબ્ભ કેળિં વદેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. અઞ્ઞપરિસાય ઉપલાલને દુક્કટં હોતિ.

૮૯. કાયાદિન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દો ઊરુનિમિત્તં સઙ્ગણ્હાતિ. કાયં વા ઊરું વા નિમિત્તં વા વિવરિત્વા ભિક્ખુનીનં ન દસ્સયે ન દસ્સેય્યાતિ અત્થો. લોકાયતં તિરચ્છાનાદિવિજ્જં ન ચ સયં વાચેય્ય, પરઞ્ચ ન વાચાપેય્ય. પલિતં ગણ્હેય્ય વા ગણ્હાપેય્ય વા, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ યોજના.

૯૦-૯૨. યત્થ કત્થચિ પેળાયં પક્ખિપિત્વા ભત્તં ભુઞ્જન્તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો. પત્તહત્થકો યો ભિક્ખુ વાતપાનં વા કવાટં વા પણામે પણામેય્ય, સોદકં પત્તં ઉણ્હેય્ય ઉણ્હે ઓતાપેય્ય વા પટિસામેય્ય વા, વોદકં પત્તં અતિઉણ્હેય્ય અતિઠપેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. યો ભિક્ખુ પત્તં ભૂમિયં વા અઙ્કે વા મઞ્ચે વા પીઠે વા મિડ્ઢન્તે વા પરિભણ્ડન્તે વા પાદે વા છત્તે વા ઠપેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો. ભૂમિયન્તિ યેન કેનચિ અનત્થતાય પંસુસક્ખરમિસ્સાય. અઙ્કેતિ દ્વિન્નં ઊરૂનં મજ્ઝે. મિડ્ઢન્તેતિ મિડ્ઢપરિયન્તે. પરિભણ્ડન્તેતિ બાહિરપસ્સે કતાય તનુકમિડ્ઢિયા અન્તે. યો ભિક્ખુ ચલકાદિં વા પત્તે ઠપેય્ય, પત્તે વા હત્થધોવને હત્થસ્સ ધોવનપ્પચ્ચયા તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો.

૯૩. ઉચ્છિટ્ઠં મુખધોવનં ઉદકમ્પિ પત્તેન નીહરન્તસ્સ ભિક્ખુનો દુક્કટં સિયા. યો ભિક્ખુ અકપ્પિયં પત્તં પરિભુઞ્જેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. તત્થ અકપ્પિયં પત્તન્તિ દારુમયપત્તાદિં.

૯૪. યો ભિક્ખુ ખિપિતે ‘‘જીવા’’તિ વદે વદેય્ય, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ અત્થો. યો ભિક્ખુ પરિમણ્ડલકાદિમ્હિ પઞ્ચસત્તતિ સેખિયે અનાદરો હુત્વા ન સિક્ખતિ, તસ્સ દુક્કટં સિયાતિ સમ્બન્ધો.

૯૫. યો ભિક્ખુ ભણ્ડાગારે પયુતો માતુયા પિતુનો ચ ભણ્ડકં ગોપેય્ય, અસ્સ ભિક્ખુનો પાચિત્તિયં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ પયુતોતિ ભણ્ડાગારે બ્યાપારવસેન યુત્તપ્પયુત્તો. ગોપયેતિ ગોપેય્ય. યો ભિક્ખુ દવાય હીનેન જાતિઆદિના ઉત્તમમ્પિ વદેય્ય, દુબ્ભાસિતં સિયાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ હીનેહિ વા ઉક્કટ્ઠેહિ વા જાતિઆદીહિ એવં ઉક્કટ્ઠં વા હીનં વા ‘‘ચણ્ડાલોસી’’તિઆદિના નયેન ઉજું વા ‘‘સન્તિ ઇધેકચ્ચે ચણ્ડાલવેનનેસાદા’’તિઆદિના નયેન અઞ્ઞાપદેસેન વા ઉપસમ્પન્નં વા અનુપસમ્પન્નં વા અક્કોસાધિપ્પાયં વિના કેવલં કીળાધિપ્પાયેન વદેય્ય, દુબ્ભાસિતં સિયાતિ.

પકિણ્ણકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. વત્તાદિકણ્ડનિદ્દેસવણ્ણના

૯૬. ઇદાનિ વત્તં દસ્સેતું ‘‘ઉપજ્ઝાચરિયવત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ઉપજ્ઝાયવત્તઞ્ચ આચરિયવત્તઞ્ચ ગમિકવત્તઞ્ચ આગન્તુકવત્તઞ્ચ સેનાસનાદિવત્તઞ્ચ પિયસીલેન ભિક્ખુના કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ગમિકાગન્તુકન્તિ ગમિકં આગન્તુકન્તિ છેદો, ગમિકવત્તં આગન્તુકવત્તઞ્ચાતિ અત્થો.

૯૭. દાતુકામો હત્થપાસે ઠિતો કિઞ્ચિ ગહિતબ્બં એકેન પુરિસેન ગહિતબ્બં ઉક્ખિપનક્ખમં વત્થું તિધા તીસુ પકારેસુ એકેનાકારેન દદેય્ય, ગહેતુકામો ભિક્ખુ દ્વિધા દ્વીસુ એકેન ગણ્હેય્ય, અયં પઞ્ચઙ્ગો પટિગ્ગહોતિ અત્થો.

૯૮-૧૦૦. દૂરે ઠિતં ચીવરં ઠપિતોકાસં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘એત’’ન્તિ વત્તબ્બં. હત્થપાસે ઠિતં હત્થેન આમસિત્વા ‘‘ઇમ’’ન્તિ વત્તબ્બં. ‘‘એતં અધિટ્ઠામિ, ઇમં અધિટ્ઠામી’’તિ ઇમેસં પદાનં મજ્ઝે સઙ્ઘાટિઆદીસુ પચ્ચેકં યોજેત્વા તિચીવરં અધિટ્ઠેય્ય. કથં? ‘‘એતં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામિ, ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ અધિટ્ઠેય્ય. એવં સેસેસુ ચ ચીવરેસુ. યથા ચીવરાદિં વિધાનં એવં પત્તેપિ અધિટ્ઠેય્ય પચ્ચુદ્ધરેય્યાતિ અત્થો.

૧૦૧. સઞ્ચરિત્તં ઠપેત્વા સેસા ગરુકા ચ પારાજિકા ચ સચિત્તકાતિ સમ્બન્ધો. અન્તિમાતિ પારાજિકા. અચ્છિન્નસિક્ખાપદં, પરિણતસિક્ખાપદઞ્ચાતિ ઇમં દ્વયં ઠપેત્વા સેસં નિસ્સગ્ગિયં અચિત્તકન્તિ અત્થો.

૧૦૨-૩. ગામપ્પવેસનન્તેતેતિ ગામપ્પવેસનં ઇતિ એતે. પાચિત્તીસુ એતે પદસોધમ્માદયો ગામપ્પવેસનન્તા સત્તરસ સિક્ખાપદા અચિત્તકા.

૧૦૪-૫. પકિણ્ણકેસુ ઉદ્દિસ્સકતં ઠપેત્વા અઞ્ઞમંસકં સેસમંસં અચિત્તકન્તિ અત્થો. એત્થ પકિણ્ણકેસુ અઞ્ઞમંસાદિકં પત્તહત્થો કવાટકન્તં તેરસવિધં ઇદં સિક્ખાપદં અચિત્તકં, સેસં સબ્બં સચિત્તકન્તિ અત્થો.

૧૦૬. આચરિયા વીતિક્કમનચિત્તેન સચિત્તકં અચિત્તકન્તિ વદન્તિ, પઞ્ઞત્તિજાનનેન ચિત્તેન તથા સચિત્તકં અચિત્તકન્તિ આચરિયા વદન્તીતિ અત્થો. તથા-સદ્દેન ‘‘સચિત્તકં અચિત્તક’’ન્તિ ઇદં ગહિતં.

૧૦૭-૯. પુબ્બકરણાદિકન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દો પુબ્બકિચ્ચં સઙ્ગણ્હાતિ. તત્થ –

‘‘સમ્મજ્જની પદીપો ચ, ઉદકં આસનેન ચ;

ઉપોસથસ્સ એતાનિ, પુબ્બકરણન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘છન્દપારિસુદ્ધિઉતુક્ખાનં, ભિક્ખુગણના ચ ઓવાદો;

ઉપોસથસ્સ એતાનિ, પુબ્બકિચ્ચન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. –

એવં પુબ્બકરણાદિકં નવધા દીપિતં સબ્બં ઉપોસથપ્પવારણં પિયસીલિના કાતબ્બન્તિ અત્થો.

૧૧૨. યથાક્કમન્તિ એત્થાયમધિપ્પાયો – ગણો પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરેય્ય, પુગ્ગલો અધિટ્ઠાનઉપોસથં કરેય્ય, સઙ્ઘો સુત્તુદ્દેસઉપોસથં કરેય્યાતિ.

૧૧૩. ચાતુદ્દસો પન્નરસો, સામગ્ગી દિનતો તિધાતિ ચાતુદ્દસો ઉપોસથો, પન્નરસો ઉપોસથો, સામગ્ગીઉપોસથોતિ દિનતો તિધા હોન્તિ. દિનતો પુગ્ગલતો કત્તબ્બાકારતો તે ઉપોસથા નવ ઇતિ ઈરિતાતિ અત્થો.

૧૧૪. તેવાચી દ્વેકવાચીતિ તેવાચિકા પવારણા, દ્વેવાચિકા પવારણા, એકવાચિકા પવારણા ઇતિ નવ પવારણા વુત્તા.

૧૧૫. તસ્સાતિ ફગ્ગુનમાસસ્સ. તતો સેસન્તિ આસાળ્હિઅન્તિમપક્ખમ્હા યાવ કત્તિકપુણ્ણમા વસ્સકાલન્તિ અત્થો. એત્થ હિ એકસ્મિં સંવચ્છરે ચતુવીસતિઉપોસથા હોન્તિ.

૧૧૬. એતેસૂતિ એતેસુ તીસુ ચતૂસુ એકેકસ્મિં ઉતુમ્હિ તતિયપક્ખા સત્તમપક્ખા. ચાતુદ્દસાતિ છ ચાતુદ્દસાતિ અત્થો. સેસાનિ ઉત્તાનત્થાનેવાતિ.

વત્તાદિકણ્ડનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથા

એત્તાવતા સમારદ્ધા, મૂલસિક્ખત્થવણ્ણના;

નિટ્ઠિતા યા સમાસેન, અડ્ઢમાસસ્સ અચ્ચયે.

અધુનૂપસમ્પન્નાનં, હિતત્થાય સમાસતો;

ઇમં અત્થં વણ્ણયતા, યં પુઞ્ઞંધિગતં મયા.

તેન પુઞ્ઞેનયં લોકો, સુખાય પટિપત્તિયા;

પાપુણાતુ વિસુદ્ધાય, નિબ્બાનં અજરં પદં.

નાનાતરુગણાકિણ્ણે, નાનાકુસલકામિનો;

રમ્મે યુદ્ધાનપતિનો, વિહારે વસતા સતા.

સાસને સિદ્ધિપત્તસ્સ, સિદ્ધિના ઞાણસિદ્ધિના;

પણ્ડિતેન કતા એસા, મૂલસિક્ખત્થવણ્ણના.