૮. કાલિકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૪. કાલિકાતિ મજ્ઝન્હિકપચ્છિમયામસત્તાહયાવજીવપ્પવત્તિસઙ્ખાતો કાલો એતેસમત્થીતિ કાલિકા, સબ્બેપિ ખજ્જભોજ્જલેય્યપેય્યસઙ્ખાતા અત્થા. તે પન ગણનપરિચ્છેદતો ચત્તારો હોન્તિ. કિં તે અપ્પટિગ્ગહિતાપિ સભાવેનેવ કાલિકવોહારં લભન્તિ, ઉદાહુ અઞ્ઞથાપીતિ આહ ‘‘પટિગ્ગહિતા’’તિ, પટિગ્ગહિતાયેવ તે યાવકાલિકાદિ કાલિકવોહારલાભિનો, નો અઞ્ઞથાતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તે દસ્સેતિ ‘‘યાવકાલિક’’ન્તિઆદિના. તત્થ અરુણુગ્ગમનતો યાવ ઠિતમજ્ઝન્હિકો, તાવ પરિભુઞ્જિતબ્બત્તા યાવ મજ્ઝન્હિકસઙ્ખાતો કાલો અસ્સાતિ યાવકાલિકં, પિટ્ઠખાદનીયાદિકં વત્થુ, ઠિતમજ્ઝન્હિકતો પટ્ઠાય તં પરિભુઞ્જિતું ન સક્કા, કાલપરિચ્છેદજાનનત્થં કાલત્થમ્ભો વા યોજેતબ્બો, કાલન્તરે વા ભત્તકિચ્ચં કાતબ્બં. યાવ રત્તિયા પચ્છિમસઙ્ખાતો યામો, તાવ પરિભુઞ્જિતબ્બતો યામો કાલો અસ્સાતિ યામકાલિકં. પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહં નિધેતબ્બતો સત્તાહો કાલો અસ્સાતિ સત્તાહકાલિકં. ઠપેત્વા ઉદકં અવસેસં સબ્બમ્પિ પટિગ્ગહિતં યાવજીવં પરિહરિત્વા સતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જિતબ્બતો જીવસ્સ યત્તકો પરિચ્છેદો યાવજીવં, તં અસ્સ અત્થીતિ યાવજીવિકં.

નનુ ચ અઞ્ઞત્થ વિય ‘‘યાવજીવિક’’ન્તિ એત્થ કાલસુતિયા અભાવે કથં ‘‘ચત્તારો કાલિકા’’તિ યુજ્જતીતિ? યુજ્જતિ, સોગતાનં ખન્ધવિનિમુત્તસ્સેવ કાલસ્સાભાવતો જીવસઙ્ખાતસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ખન્ધસઙ્ગહિતત્તા સોપિ કાલોયેવાતિ. નનુ ચેત્થ ‘‘યાવકાલિક’’ન્તિઆદિના નિદ્દિટ્ઠાનેવ ‘‘કાલિકા’’તિ વુત્તાનિ, ‘‘કાલિકાની’’તિ વત્તબ્બં સિયાતિ? નેદમેવં વિઞ્ઞેય્યં, ‘‘કાલિક’’ન્તિઆદીનિ વત્થુસમ્બન્ધેન વુત્તાનિ, ‘‘કાલિકા’’તિ પન સામઞ્ઞન્તરવસેન અત્થસદ્દસમ્બન્ધેન વુત્તન્તિ નત્થિ વિરોધોતિ.

૮૫. ઇદાનિ તેસુ ‘‘પિટ્ઠ’’ન્તિઆદિના યાવકાલિકં દસ્સેતિ. તત્થ પિટ્ઠં મૂલં ફલન્તિ પિટ્ઠખાદનીયં મૂલખાદનીયં ફલખાદનીયઞ્ચ. તત્થ સત્તન્નં તાવ ધઞ્ઞાનં ધઞ્ઞાનુલોમાનં અપરણ્ણાનઞ્ચ પિટ્ઠં પનસલબુજઅમ્બાટકધોતતાલપિટ્ઠાદિકઞ્ચેતિ તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન ૦૩ મનુસ્સાનં ખાદનીયભોજનીયકિચ્ચસાધકં પિટ્ઠં પિટ્ઠખાદનીયં. ‘‘અધોતં તાલપિટ્ઠં ખીરવલ્લિપિટ્ઠ’’ન્તિઆદિના ગણિયમાનાનં ગણનાય અન્તો નત્થિ, ખાદનીયભોજનીયકિચ્ચસાધકભાવોયેવ પનેતેસં લક્ખણં, સુબહું વત્વાપિ ઇમસ્મિંયેવ લક્ખણે ઠાતબ્બન્તિ ન વિત્થારયામ. એવં સબ્બત્થ. તમ્બકતણ્ડુલેય્યાદિમૂલં મૂલખાદનીયં. પનસલબુજનાળિકેરાદિફલં ફલખાદનીયં. ખજ્જન્તિ સક્ખલિમોદકાદિપુબ્બણ્ણાપરણ્ણમયં ખાદનીયઞ્ચ. ગોરસોતિ ખીરદધિતક્કસઙ્ખાતો ગુન્નં રસો ચ. ધઞ્ઞભોજનન્તિ સાનુલોમાનં ધઞ્ઞાનં ઓદનસત્તુકુમ્માસસઙ્ખાતભોજનઞ્ચ. ટીકાયં પન ‘‘સાનુલોમાનિ સત્તધઞ્ઞાનિ ચ પઞ્ચવિધભોજનઞ્ચા’’તિ વુત્તં, તં ન યુત્તં, ધઞ્ઞાનં વિસું ગહણે પયોજનાભાવા, પયોજનસમ્ભવે ચ ફલગ્ગહણેનેવ તેસં ગહણસમ્ભવતો.

યાગુસૂપપ્પભુતયોતિ યાગુ ચ સૂપઞ્ચ, તં પભુતિ યેસં તેતિ એતે યાવકાલિકા હોન્તીતિ સમ્બન્ધો. એત્થ ચ પભુતિ-સદ્દેન મચ્છમંસસઙ્ખાતં ધઞ્ઞભોજનતો અવસિટ્ઠં ભોજનઞ્ચ પિટ્ઠમૂલફલખાદનીયતો અવસિટ્ઠં કન્દખાદનીયં, મુળાલખાદનીયાદિઞ્ચ સઙ્ગણ્હાતિ. તેસુ દીઘો ચ ભિસકન્દાદિ વટ્ટો ચ ઉપ્પલકણ્ડાદિ કન્દખાદનીયં, પદુમમૂલાદિ ચ તંસદિસં એરકમૂલાદિ ચ મુળાલખાદનીયં, તાલાદીનં કળીરસઙ્ખાતા મત્થકા મત્થકખાદનીયં, ઉચ્છુક્ખન્ધાદયો નીલુપ્પલાદીનં દણ્ડક્ખન્ધકાદિ ખન્ધખાદનીયં, તમ્બકતણ્ડુલેય્યાદીનં પણ્ણં પત્તખાદનીયં, ઉચ્છુતચોવ એકો સરસો તચખાદનીયં, તમ્બકસિગ્ગુપુપ્ફાદિ પુપ્ફખાદનીયં, લબુજટ્ઠિપનસટ્ઠિઆદિકં અટ્ઠિખાદનીયં.

૮૬. ‘‘મધૂ’’તિઆદિના યામકાલિકં દસ્સેતિ. મધુ ચ મુદ્દિકા ચ સાલૂકઞ્ચ ચોચઞ્ચ મોચઞ્ચ અમ્બઞ્ચ જમ્બુ ચાતિ દ્વન્દો. મુદ્દિકા ફલેપિ ઇત્થિયં, ફલે સેસા નપુંસકે, ‘‘જમ્બુ’’ ઇતિ ફલવાચી નપુંસકસદ્દન્તરં, તતો જાતં મધુપાનાદિ મધુ…પે… જમ્બુજં, તઞ્ચ ફારુસઞ્ચ પાનકન્તિ યોજના. તત્થ મધુજં પાનં નામ મુદ્દિકાનં જાતિરસં ઉદકસમ્ભિન્નં કત્વા કતપાનં. તં અત્તના કતં પુરેભત્તમેવ સામિસં નિરામિસમ્પિ વટ્ટતિ. અનુપસમ્પન્નેહિ કતં લભિત્વા પન પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તં પન નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. એસ નયો સબ્બપાનેસુ. મુદ્દિકજં પાનં નામ મુદ્દિકાનં ઉદકે મદ્દિત્વા કતપાનં. તથા સેસપાનાનિ યથાનુરૂપં વેદિતબ્બાનિ, સાલૂકં રત્તુપ્પલાદીનં સાલૂકં. ચોચં અટ્ઠિકકદલિફલં. મોચં અનટ્ઠિકં. ઇમાનિ અટ્ઠ પાનાનિ સીતાનિપિ આદિચ્ચપાકાનિપિ વટ્ટન્તિ, અગ્ગિપાકાનિ પન ન વટ્ટન્તિ. તેનાહ ‘‘નાગ્ગિસન્તત્ત’’ન્તિ.

૮૭-૮. અવસેસાનિ પન વેત્તતિન્તિણિકમાતુલુઙ્ગકપિત્થકરમન્દાદિખુદ્દકફલપાનાનિ અટ્ઠપાનગતિકાનેવ. તેનાહ ‘‘સાનુલોમાનિ ધઞ્ઞાનિ, ઠપેત્વા ફલજો રસો’’તિ. એકસ્સ પન વક્ખમાનાનઞ્ચ ‘‘પુપ્ફરસો’’તિઆદીનં ‘‘સીતોદમદ્દિતાદિચ્ચપાકો વા યામકાલિકો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. તાલનાળિકેરપનસલબુજઅલાબુકુમ્ભણ્ડપુસ્સફલતિપુસએળાલુકફલાનીતિ નવ મહાફલાનિ, સબ્બઞ્ચ અપરણ્ણં સત્તધઞ્ઞાનિ અનુલોમેન્તીતિ સહ અનુલોમેહીતિ સાનુલોમાનિ. સાનુલોમધઞ્ઞાનં પન રસો યાવકાલિકો. ‘‘સાનુલોમાનિ ધઞ્ઞાની’’તિ ફલાનિ વિઞ્ઞાયન્તિ. ફલસુતિયા ‘‘સેસફલજો’’તિ વત્તબ્બે ગમ્યમાનત્તા ન વુત્તં. મધુકપુપ્ફમઞ્ઞત્રાતિ મધુકપુપ્ફં ઠપેત્વા. પક્કડાકજન્તિ પક્કેહિ યાવકાલિકેહિ ડાકેહિ જાતં રસં. સીતમુદકં સીતોદં, ખીરોદે વિય સીતોદે મદ્દિતોતિ તપ્પુરિસો. આદિચ્ચ-સદ્દો આતપે વત્તતિ ઉપચારતોતિ આદિચ્ચે પાકો યસ્સાતિ સમાસો.

૮૯. સત્તાહકાલિકં દસ્સેતિ ‘‘સપ્પી’’તિઆદિના. તત્થ સત્તાહકાલિકાતિ યથાવુત્તાનિ સપ્પિઆદીનિ સત્તાહકાલિકાનિ. ઇદાનિ સપ્પિઆદીનિ વિભજતિ ‘‘સપ્પી’’તિઆદિના. તત્થ યેસં ગોમહિં સાદીનં મંસં કપ્પતિ, તેસં સપ્પિ સપ્પિ નામાતિ ‘‘સપ્પી’’તિઆદિના સપ્પિલક્ખણમાહ. અકપ્પિયમંસસપ્પિનોપિ કપ્પિયસમ્ભવે તત્થ સત્તાહાતિક્કમે દુક્કટસ્સ વક્ખમાનત્તા નિસ્સગ્ગિયવત્થુમેવ ચેત્થ દસ્સેતું ‘‘યેસં મંસમવારિત’’ન્તિ વુત્તં. ખીરાદીસુ હિ તેસમકપ્પિયં નામ નત્થિ. નવનીતસ્સ સપ્પિસદિસતાય નવનીતલક્ખણં વિસું ન વુત્તં. ઉપરિ સપ્પિપિણ્ડં ઠપેત્વા સીતલપાયાસં દેન્તિ, યં પાયાસેન અસંસટ્ઠં, તં સત્તાહકાલિકં, મિસ્સિતં પન આદિચ્ચપાકં કત્વા પરિસ્સાવિતં, તથા ખીરં પક્ખિપિત્વા પક્કતેલમ્પિ, તેસુ નવનીતં નામ નવુદ્ધટં. તેન કતં પન સપ્પિ.

૯૦. તિલા ચ વસા ચ એરણ્ડાનિ ચ મધુકાનિ ચ સાસપા ચાતિ દ્વન્દો. તેહિ સમ્ભવો યસ્સાતિ બાહિરત્થો, તં તેલં નામાતિ અત્થો. ખુદ્દા ખુદ્દમધુમક્ખિકા ચ ભમરા ચ ખુદ્દભમરં, ખુદ્દજન્તુકત્તા નપુંસકેકવચનં. મધું કરોન્તીતિ મધુકરિયો, તા એવ મક્ખિકા મધુકરિમક્ખિકા, ખુદ્દભમરમેવ મધુકરિમક્ખિકાતિ કમ્મધારયો. તાહિ કતં મધુ મધુ નામાતિ અત્થો. ટીકાયં પન વિસું મધુકરી-સદ્દં વિકપ્પેત્વા ‘‘દણ્ડકેસુ મધુકરા મધુકરિમક્ખિકા નામા’’તિ વુત્તં. મધુપટલં વા મધુસિત્થકં વા સચે મધુના મક્ખિતં, મધુગતિકમેવ. તુમ્બલકાનં ચીરિકાનઞ્ચ નિય્યાસસદિસં મધુ પન યાવજીવિકં. રસો નિક્કસટો આદિ યસ્સા સા રસાદિ. આદિ-સદ્દેન ફાણિતાદીનં ગહણં, સા ઉચ્છુવિકતિ. પક્કાતિ અવત્થુકપક્કા વા, ફાણિતં ફાણિતં નામાતિ અત્થો. સીતૂદકેન કતમધુકપુપ્ફફાણિતં પન ફાણિતગતિકમેવ. અમ્બફાણિતાદીનિ યાવકાલિકાનિ. એતાનિ યથાવુત્તાનિ સપ્પિઆદીનિ પુરેભત્તં સામિસપરિભોગેનાપિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય પન તાનિ ચ પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતાનિ ચ સત્તાહં નિદહિત્વા નિરામિસપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બાનિ.

૯૧. ઇદાનિ ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતવસાય પાકતો વિભાગં દસ્સેત્વા તતો સપ્પિઆદીનં દસ્સેતું ‘‘સવત્થૂ’’તિઆદિમાહ. તત્થ પુરેભત્તં સામં વા અત્તના એવ. વા-સદ્દેન પરેહિ વા. અમાનુસા મનુસ્સવસારહિતા. વસા અચ્છાદીનં અકપ્પિયાનં, સૂકરાદીનં કપ્પિયાનઞ્ચ સત્તાનં વસા. સવત્થુપક્કા સત્તાહકાલિકા હોતીતિ સેસો. સવત્થુપક્કાતિ સવત્થુકં કત્વા પક્કા. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – સચે પન વસં પુરેભત્તં પટિગ્ગહેત્વા પચિત્વા તેલં પરિસ્સાવિતં સત્તાહાનિ નિરામિસપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બં. અથ પરેહિ કતં પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં, પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય નિરામિસમેવ, નો ચે, દુક્કટં હોતીતિ. કારિયે કારણોપચારેન પનેત્થ ‘‘વસા’’તિ તેલમેવ વુત્તં, વસા પન યાવકાલિકાવ.

ટીકાયં પન વસાય ‘‘સત્તાહકાલિકે આગતટ્ઠાનં નત્થીતિ વદન્તી’’તિ વત્વા ‘‘તં ઉપપરિક્ખિતબ્બ’’ન્તિ વસાય સત્તાહકાલિકત્તમાસંકિયં વુત્તં. કિમેત્થ ઉપપરિક્ખિતબ્બં? ભેસજ્જં અનુજાનતા ભગવતા ‘‘યાનિ ખો પન તાનિ ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં પટિસાયનીયાનિ ભેસજ્જાનિ, સેય્યથિદં – સપ્પિ નવનીતં તેલં મધુ ફાણિતં, તાનિ પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહપરમં સન્નિધિકારકં પરિભુઞ્જિતબ્બાની’’તિ (પારા. ૬૨૨) સપ્પિઆદીનમેવ સત્તાહકાલિકત્તં વુત્તં. ભેસજ્જક્ખન્ધકેપિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તાનિ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ પટિગ્ગહેત્વા કાલેપિ વિકાલેપિ પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૦) તાનિ પઞ્ચેવ ‘‘ભેસજ્જાની’’તિ વત્વા તેલં નિયમતો ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસાનિ ભેસજ્જાનિ અચ્છવસં મચ્છવસં સુસુકાવસં સૂકરવસં ગદ્રભવસં કાલે પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠં તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૨) વુત્તં. ભેસજ્જસિક્ખાપદટ્ઠકથાયઞ્ચ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના) ‘‘ઠપેત્વા મનુસ્સવસં અઞ્ઞં યં કિઞ્ચિ વસ’’ન્તિઆદિના વસાતેલસ્સ વિધાનં દસ્સેત્વા ‘‘અઞ્ઞેસં યાવકાલિકવત્થૂનં વત્થું પચિતું ન વટ્ટતિયેવા’’તિ વદતા અટ્ઠકથાચરિયેન યાવકાલિકેસુ વસં ઠપેત્વા અઞ્ઞેસં યાવકાલિકવત્થૂનં વત્થું પચિતું ન વટ્ટતીતિ અયમેત્થ અત્થો દીપિતોતિ વસા ‘‘યાવકાલિકાયેવા’’તિ વિઞ્ઞાયતીતિ કો એત્થ સુખુમો નયોતિ.

અઞ્ઞેસં વસાતેલતો પરેસં યાવકાલિકવત્થૂનં યેસં તેસં યાવકાલિકવત્થૂનં સપ્પિઆદીનં વત્થું યાવકાલિકસઙ્ખાતં ખીરાદિકં ન પચેતિ સમ્બન્ધો. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – યથા સત્તાહપરિભોગત્થાય વસં કાલે પટિગ્ગહેત્વા કાલે પચિતું વટ્ટતિ, ન એવં સપ્પિઆદીનં વત્થુભૂતં ખીરાદિયાવકાલિકં, તં પન સત્તાહપરિભોગત્થાય કાલેપિ ન વટ્ટતિ. તાનિ હિ યદિ તં પટિગ્ગહેત્વા સયં કતાનિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય ન વટ્ટન્તિ સવત્થુકપ્પટિગ્ગહિતત્તા, સામિસં ન વટ્ટન્તિ સામંપક્કત્તા, પુરેભત્તમ્પિ ન વટ્ટન્તિ યાવકાલિકવત્થુતો વિવેચિતત્તા. પરેહિ કતાનિ પન પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટન્તિ અત્તના અપક્કત્તા. યાવજીવિકાનિ તુ સાસપમધુકએરણ્ડઅટ્ઠીનિ તેલકરણત્થં પટિગ્ગહેત્વા તદહેવ કતં તેલં સત્તાહકાલિકં, દુતિયદિવસે કતં છાહં વટ્ટતિ, એવં યાવ સત્તમદિવસે કતં તદહેવ વટ્ટતિ, ઉગ્ગતે અરુણે નિસ્સગ્ગિયં, અટ્ઠમે દિવસે અનજ્ઝોહરણીયં, ઉગ્ગહિતેન યેન કેનચિ વત્થુના કતસદિસં હોતિ. તેલત્થાય પટિગ્ગહિતસાસપાદીનં સત્તાહાતિક્કમેન દુક્કટં. નિબ્બત્તિતં સપ્પિ વા નવનીતં વા કાલેપિ વિકાલેપિ પટિગ્ગહેત્વા પચિતું વટ્ટતિ. તં પન તદહુ પુરેભત્તમ્પિ સામિસં ન વટ્ટતિ, સંસગ્ગતો યાવકાલિકમ્પિ સામંપક્કં સિયાતિ નિરામિસં પન સત્તાહમ્પિ વટ્ટતિ.

૯૨. ઇદાનિ ‘‘હલિદ્દિ’’ન્તિઆદિના યાવજીવિકં દસ્સેતિ. તત્થ ‘‘હલિદ્દિ નામ નિસા’’તિઆદિના વુચ્ચમાનેપિ પરિયાયવચને સમ્મોહો સિયાતિ ન તંવચનેન ભુસં સમ્મોહયિસ્સામ, તસ્મા તાનિ ઉપદેસતોવ વેદિતબ્બાનિ. તત્થ ‘‘હલિદ્દિ’’ન્તિ બિન્દુઆગમેન વુત્તં. ઉપચારેન તુ મૂલાદીનિ હલિદ્દાદિસદ્દેન વુત્તાનિ. તા હલિદ્દાદયો કેચિ ઇત્થિલિઙ્ગાયેવ. મૂલફલે વચત્તઞ્ચ…પે… ભદ્દમુત્તઞ્ચ અતિવિસાતિ પદચ્છેદો. પઞ્ચમૂલ-સદ્દેન ચૂળપઞ્ચમૂલમહાપઞ્ચમૂલાનિ ગહિતાનિ. આદિ-સદ્દેન વજકલિમૂલે જરટ્ઠન્તિ એવમાદીનં સઙ્ગહો.

૯૩-૫. ગોટ્ઠફલન્તિ મદનફલન્તિ વદન્તીતિ. તીણિ ફલાનિ યસ્સં સઙ્ગહિતં સા તિફલા. એરણ્ડકાદીનન્તિ આદિ-સદ્દેન જાતિરુક્ખાદીનં ગહણં. સુલસાદીનં પણ્ણન્તિ સમ્બન્ધો. આદિ-સદ્દેન અસોકાદીનં ગહણં. સૂપેય્યપણ્ણન્તિ તમ્બકતણ્ડુલેય્યાદિસૂપયોગ્ગપણ્ણં. ઉચ્છુનિય્યાસં ઠપેત્વા સબ્બો નિય્યાસો ચ સરસં ઉચ્છુજં તચઞ્ચ ઠપેત્વા સબ્બો તચો ચાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ હિઙ્ગુકણિકારનિય્યાસાદિ સબ્બો નિય્યાસો નામ. નિરસઉચ્છુતચાદિ સબ્બો તચો નામ. લોણં સામુદ્દાદિ. લોહં અયતમ્બાદિ. સિલા કાળસિલાદિ.

૯૬. સુદ્ધસિત્થન્તિ મધુના અમક્ખિતં. મધુમક્ખિતં પન સત્તાહકાલિકં. યઞ્ચ કિઞ્ચિ સુઝાપિતન્તિ દુજ્ઝાપિતં અકત્વા સુજ્ઝાપિતં યં કિઞ્ચિ ચ. વિકટાદિપ્પભેદન્તિ વિકટં ગૂથમત્તિકામુત્તછારિકાસઙ્ખાતં આદિ યસ્સ, સો પભેદો યસ્સાતિ બાહિરત્થો, તં. યં કિઞ્ચિ ચાતિ સમ્બન્ધો. એત્થ પન આદિ-સદ્દેન કન્દખાદનીયે ખીરકાકોલાદયો, મુળાલખાદનીયે હલિદ્દિસિઙ્ગિવેરમૂલાદયો, મત્થકખાદનીયે હલિદ્દિસિઙ્ગિવેરકળીરાદયો, ખન્ધખાદનીયે ઉપ્પલપણ્ણદણ્ડાદયો, પુપ્ફખાદનીયે ચમ્પકપુપ્ફાદયો, અટ્ઠિખાદનીયે મધુકટ્ઠિએરણ્ડસાસપાદયો, પિટ્ઠખાદનીયે અધોતતાલપિટ્ઠાદયો ચ સઙ્ગહિતાતિ દટ્ઠબ્બા.

૯૭. ઇદાનિ સબ્બસો યાવજીવિકં દસ્સેતું અસક્કુણેય્યત્તા વુત્તાનિ ચ અવુત્તાનિ ચ એકતો સમ્પિણ્ડેત્વા તત્થ લક્ખણં ઠપેન્તો ‘‘મૂલ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘સારો’’તિ વત્તબ્બે ‘‘સાર’’ન્તિ લિઙ્ગવિપલ્લાસેનાહ. ‘‘સારો બલે થિરંસે ચા’’તિ હિ નિઘણ્ડુ. આહારટ્ઠન્તિ આહારેન જાતો અત્થો પયોજનં આહારત્થો, સોવ આહારટ્ઠો, તં આહારકિચ્ચન્તિ વુત્તં હોતિ.

૯૮. ઇદાનિ ચતૂસુ કપ્પિયાકપ્પિયાદિવિભાગં દસ્સેતિ ‘‘સબ્બા’’તિઆદિના. તત્થ સબ્બે કાલિકા, તેસં સમ્ભોગો અનુભવોતિ સમાસો. કાલેતિ પુબ્બણ્હકાલે. સબ્બસ્સાતિ ગિલાનાગિલાનસ્સ. સતિ પચ્ચયેતિ તીસુ યામકાલિકં પિપાસાદિકારણે સતિ, સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકઞ્ચ ગેલઞ્ઞકારણે સતીતિ અત્થો, કાલતો વિગતો વિકાલો, તસ્મિં, યામકાલિકં વિકાલે આહારત્થાય અજ્ઝોહરણે, સત્તાહકાલિકં પન યાવજીવિકઞ્ચ તદત્થાય પટિગ્ગહણમત્તેપિ દુક્કટં.

૯૯. ઉભોતિ યાવકાલિકં યામકાલિકઞ્ચ. તત્થ યાવકાલિકં અત્તનો કાલાતિક્કન્તં વિકાલભોજનભિક્ખાપદેન પાચિત્તિયં જનયતિ, યામકાલિકં યામાતિક્કન્તં સન્નિધિસિક્ખાપદેન. એતે ઉભોપિ અન્તોવુત્થઞ્ચ સન્નિધિઞ્ચ જનયન્તીતિ સમ્બન્ધો. ‘‘અન્તોવુત્થં સન્નિધિ’’ન્તિ ભાવપ્પધાનોયં નિદ્દેસો, અન્તોવુત્થત્તં સન્નિધિત્તઞ્ચાતિ અત્થો.

૧૦૦. અતિનામિતેતિ અતિક્કામિતે. પાચિત્તીતિ સત્તાહાતિક્કન્તં ભેસજ્જસિક્ખાપદેન નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયાપત્તિ ચ હોતીતિ અત્થો. સચે દ્વિન્નં સન્તકં એકેન પટિગ્ગહિતં અવિભત્તં હોતિ, સત્તાહાતિક્કમે દ્વિન્નમ્પિ અનાપત્તિ, પરિભુઞ્જિતું પન ન વટ્ટતિ. પાળિનારુળ્હેતિ પાળિયં અનારુળ્હે સપ્પિઆદિમ્હિ સત્ત અહાનિ અતિનામિતેતિ સમ્બન્ધો. સપ્પીતિ મનુસ્સાદીનં સપ્પિ. આદિ-સદ્દેન તેસંયેવ નવનીતં, નાળિકેરાદિતેલં, સીતોદકેન કતં મધુકપુપ્ફફાણિતઞ્ચ સઙ્ગહિતં.

૧૦૧. નિસ્સટ્ઠલદ્ધન્તિ નિસ્સટ્ઠં વિનયકમ્મવસેન નિસ્સજ્જિતઞ્ચ તં લદ્ધઞ્ચ પુન તથેવાતિ નિસ્સટ્ઠલદ્ધં. તં ગહેત્વાતિ સેસો. નિસ્સજ્જનવિધાનં પન વક્ખમાનનયેન વેદિતબ્બં. ‘‘નઙ્ગ’’ન્તિઆદિ ઉપલક્ખણમત્તં. તેન મક્ખિતાનિ કાસાવાદીનિ ચ પન અપરિભોગાનિયેવ. અઞ્ઞસ્સ પન કાયિકપરિભોગો વટ્ટતિ. વિકપ્પેન્તસ્સ સત્તાહે સામણેરસ્સાતિ એત્થ ટીકાયં ‘‘ઇદં સપ્પિં તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિઆદિના તેસં તેસં નામં ગહેત્વા સમ્મુખાપરમ્મુખાવિકપ્પનવસેન અત્થં દસ્સેત્વા તં સાધયન્તેહિ અવિકપ્પિતે વિકપ્પિતસઞ્ઞી નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ આપત્તિવારે પાળિ આહટા. ‘‘સચે ઉપસમ્પન્નસ્સ વિકપ્પેતિ, અત્તનો એવ સન્તકં હોતિ, પટિગ્ગહણમ્પિ ન વિજહતી’’તિ દોસં વત્વા અનુપસમ્પન્નસ્સ વિકપ્પને અત્તસન્તકત્તાભાવો, પટિગ્ગહણવિજહનઞ્ચ પયોજનં વુત્તં. તત્થ વદામ – આપત્તિવારે ‘‘અવિકપ્પિતે’’તિઆદિપાળિયેવ નત્થિ, ‘‘અનધિટ્ઠિતે અધિટ્ઠિતસઞ્ઞી નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, અવિસ્સજ્જિતે વિસ્સજ્જિતસઞ્ઞી નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિઆદિના (પારા. ૬૨૪) પાળિયા આગતત્તા તદનુરૂપમેવ અનાપત્તિવારે ‘‘અધિટ્ઠેતિ, વિસ્સજ્જેતી’’તિઆદિનાવ પાળિ આગતા. યદિ ભવેય્ય, વણ્ણનીયટ્ઠાનતાય અટ્ઠકથાય ભવિતબ્બં, ન ચેત્થ અટ્ઠકથાયં વિજ્જતિ. અનુપસમ્પન્નસ્સ વિકપ્પને ચ કથં પટિગ્ગહણં વિજહતિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનાદીસુ છસુ પટિગ્ગહણવિજહનકારણેસુ વિકપ્પનસ્સ અનન્તોગધત્તા, તસ્મા નાયમેત્થ અત્થોતિ.

મયમેત્થ એવમત્થં ભણામ – વિકપ્પેન્તસ્સાતિ એત્થ વિકપ્પનં સંવિદહનં ‘‘ચિત્તસઙ્કપ્પો’’તિઆદીસુ વિય, ઉભયત્થ પન ઉપસગ્ગેહિ નાનત્તમત્તં, તસ્મા અન્તોસત્તાહે સામણેરસ્સ યસ્સ કસ્સચિ વિકપ્પેન્તસ્સ સંવિદહન્તસ્સ પરિચ્ચાગસઞ્ઞં પરિચ્ચાગચેતનં પરિચ્ચાગાધિપ્પાયં ઉપ્પાદેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અત્થો. ઇદઞ્ચ મહાસુમત્થેરવાદમોલુબ્ભ વુત્તં. વુત્તઞ્હિ ‘‘તેન ચિત્તેના’’તિઆદીસુ પાળિવચનેસુ અધિપ્પાયં દસ્સેન્તેન, ‘‘ઇદં કસ્મા વુત્તં. એવઞ્હિ અન્તોસત્તાહે દત્વા પચ્છા પટિલભિત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિદસ્સનત્થ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૫). મહાપદુમત્થેરો પનાહ ‘‘સત્તાહાતિક્કન્તસ્સ પન પરિભોગે અનાપત્તિદસ્સનત્થમિદં વુત્ત’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૫). અયમેવ વાદો તેસુ સુન્દરતરો. સત્તાહે મક્ખનાદિં અધિટ્ઠતો ચ અઞ્ઞસ્સ દદતોપિ ચ અનાપત્તીતિ સમ્બન્ધો. આદિ-સદ્દેન અબ્ભઞ્જનાદિં સઙ્ગણ્હાતિ. અયમેત્થાધિપ્પાયો – સપ્પિઆદિં અબ્ભઞ્જનાદિં મધું અરુમક્ખનં, ફાણિતં ઘરધૂપનં અધિટ્ઠતો અનાપત્તીતિ. અઞ્ઞસ્સાતિ ઉપસમ્પન્નસ્સ વા અનુપસમ્પન્નસ્સ વા.

૧૦૨. યાવકાલિકઆદીનિ અત્તના સહ સંસટ્ઠાનિ સબ્ભાવં ગાહાપયન્તીતિ સમ્બન્ધો. સબ્ભાવન્તિ સસ્સ અત્તનો ભાવો દ્વિત્તે સબ્ભાવો, તં. તસ્માતિ યસ્મા એવં, તસ્મા. એવમુદીરિતન્તિ એવં ‘‘વિકપ્પેન્તસ્સ સત્તાહે’’તિઆદિના વુત્તં. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – યસ્મા અત્તના સંસટ્ઠાનિ અત્તનો ભાવં ગાહાપયન્તિ યાવકાલિકાદીનિ, તસ્મા સત્તાહાતિક્કામિતાનિ સત્તાહકાલિકાનિ પાચિત્તિયજનકાનિ સંસટ્ઠાનિ અત્તસંસટ્ઠાનિપિ પાચિત્તિયજનકાનિ કરોન્તીતિ અવિકપ્પનાદિમ્હિ સતિ બ્યતિરેકતો પાચિત્તિયાપત્તિપરિદીપકં ‘‘વિકપ્પેન્તસ્સા’’તિઆદિકં વાક્યત્તયં વુત્તન્તિ. ટીકાયં પન ‘‘ઇદાનિ વક્ખમાનં સન્ધાય એવન્તિ વુત્ત’’ન્તિ વુત્તં. તં વક્ખમાનસ્સ અતીતઉદીરિતત્તાયોગતો કથં યુજ્જતીતિ. એવમુદીરિતન્તિ વા પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ એવમેવ વુત્તન્તિ અત્થો. એવ-સદ્દો અવધારણે.

૧૦૩-૫. ઇદાનિ અત્તસંસટ્ઠાનં યાવકાલિકાદીનં સબ્ભાવગાહાપનં સરૂપતો દસ્સેતું ‘‘પુરે’’તિઆદિમાહ. તત્થ સત્તાહન્તિ સત્ત અહાનિ યસ્સ તં સત્તાહં, સત્તાહકાલિકં. ચ-સદ્દો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો, સો સત્તાહઞ્ચ યાવજીવિકઞ્ચાતિ યોજેતબ્બો. સેસકાલિકસમ્મિસ્સન્તિ સેસેહિ તદહુ પટિગ્ગહિતેહિ કાલિકેહિ યાવકાલિકયામકાલિકસઙ્ખાતેહિ સમ્મિસ્સં. પાચિત્તીતિ સન્નિધિસિક્ખાપદેન પાચિત્તિ. તદહુ પટિગ્ગહિતન્તિ તસ્મિંયેવ દિને પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં. તદહેવાતિ તસ્મિંયેવ દિને પુરેભત્તમેવ. સેસન્તિ સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકઞ્ચ. એવન્તિ યામે એવ પરિભુઞ્જયેતિ વિજાનીયન્તિ સમ્બન્ધો. ઇતરન્તિ સત્તાહકાલિકતો અઞ્ઞં યાવજીવિકં.

કાલિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.