ખુદ્દસિક્ખા-અભિનવટીકા

ગન્થારમ્ભકથા

તિલોકતિલકં વન્દે, સદ્ધમ્મામતનિમ્મિતં;

સંસુટ્ઠુકતસમ્ભત્તિં, જિનં જનમનોરમં.

સારિપુત્તં મહાસામિં, નેકસત્થવિસારદં;

મહાગુણં મહાપઞ્ઞં, નમો મે સિરસા ગરું.

ખુદ્દસિક્ખાય ટીકા યા, પુરાતના સમીરિતા;

ન તાય સક્કા સક્કચ્ચં, અત્થો સબ્બત્થ ઞાતવે.

તતોનેકગુણાનં યો, મઞ્જૂસા રતનાનવ;

સુમઙ્ગલસનામેન, તેન પઞ્ઞવતા સતા.

અજ્ઝેસિતો યતિન્દેન, સદારઞ્ઞનિવાસિના;

સવિનિચ્છયમેતિસ્સા, કરિસ્સામત્થવણ્ણનં.

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

(ક) એત્થાહ – કિમત્થમાદિતોવાયં ગાથા નિક્ખિત્તા, નનુ યથાધિપ્પેતમેવ પકરણમારભનીયન્તિ? વુચ્ચતે – સપ્પયોજનત્તા. સપ્પયોજનઞ્હિ તંદસ્સનં તાય રતનત્તયપ્પણામાભિધેય્યકરણપ્પકારપ્પયોજનાભિધાનસન્દસ્સનતો. તાનિ ચ પન સપ્પયોજનાનિ અનન્તરાયેન ગન્થપરિસમાપનાદિપ્પયોજનાનમભિનિપ્ફાદનતો. તથા હિ સોતૂનમત્તનો ચ યથાધિપ્પેતત્થનિપ્ફાદનં રતનત્તયપ્પણામકરણપ્પયોજનં. વિદિતાભિધેય્યસ્સ ગન્થસ્સ વિઞ્ઞૂનમાદરણીયતા અભિધેય્યકથનપ્પયોજનં. સોતુજનસમુસ્સાહજનનં કરણપ્પકારપ્પયોજનકથનપ્પયોજનં. વોહારસુખતા પન અભિધાનકથનપ્પયોજનં.

તત્થ વન્દિત્વા રતનત્તયન્તિ ઇમિના રતનત્તયપ્પણામો દસ્સિતો, ખુદ્દસિક્ખન્તિ ઇમિના ખુદ્દભૂતાનં સિક્ખાનં ઇધ પટિપાદેતબ્બતાદીપનેન અભિધેય્યં, અભિધેય્યો ચ નામેસ સમુદિતેન સત્થેન વચનીયત્થોતિ. અભિધાનઞ્ચ પન ઇમિનાવ દસ્સિતં તેન અત્થાનુગતસમઞ્ઞાપરિદીપનતો. સમાતિકન્તિ ઇમિના કરણપ્પકારો, ખુદ્દસિક્ખન્તિ ઇમિના ચ, તેન ખુદ્દભૂતાનં સિક્ખાનં ઇધ દસ્સેતબ્બભાવપ્પકાસનતો. આદિતો ઉપસમ્પન્ન સિક્ખિતબ્બન્તિ ઇમિના પયોજનપયોજનં પન ઇમિનાવ સામત્થિયતો દસ્સિતમેવ, તાસં સિક્ખિતબ્બપ્પકાસનેન હિ સિક્ખને સતિ તમ્મૂલિકાય દિટ્ઠધમ્મિકસમ્પરાયિકત્થનિપ્ફત્તિયા સંસિજ્ઝનતો. પકરણપ્પયોજનાનં સાધનસાધિયલક્ખણો સમ્બન્ધો તન્નિસ્સયદસ્સનેનેવ દસ્સિતોયેવાતિ અયમેત્થ સમુદાયત્થો.

અયં પનેત્થાવયવત્થો – રતનત્તયં વન્દિત્વા ખુદ્દસિક્ખં પવક્ખામીતિ સમ્બન્ધો. રતિજનનટ્ઠેન રતનાનિ, બુદ્ધધમ્મસઙ્ઘાનમેતં અધિવચનં. અથ વા ચિત્તીકતાદિના કારણેન રતનાનિ, બુદ્ધાદયોવ રતનાનિ. તથા ચ વુત્તં –

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતી’’તિ. (દી. નિ. અટ્ઠ. ૨.૩૩; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૨૨૩; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨૬; ઉદા. અટ્ઠ. ૪૫; મહાનિ. અટ્ઠ. ૫૦);

તયો અવયવા અસ્સાતિ તયં, સમુદાયાપેક્ખં એકવચનં, અવયવવિનિમુત્તસ્સ પન સમુદાયસ્સ અભાવતો તીણિ એવ રતનાનિ વુચ્ચન્તિ. રતનાનં તયં રતનત્તયં. વન્દિત્વાતિ તીહિ દ્વારેહિ નમસ્સિત્વા. ‘‘તિસ્સો ઇમા, ભિક્ખવે, વન્દના કાયેન વન્દતિ, વચસા વન્દતિ, મનસા વન્દતી’’તિ (અ. નિ. ૩.૧૫૫) હિ વુત્તં. તત્થ વિઞ્ઞત્તિં અનુપ્પાદેત્વા કેવલં રતનત્તયગુણાનુસ્સરણવસેન મનોદ્વારે બહુલપ્પવત્તા કુસલચેતના મનોદ્વારવન્દના. તં તં વિઞ્ઞત્તિં ઉપ્પાદેત્વા પન પવત્તા કાયવચીદ્વારવન્દના. સિક્ખિતબ્બાતિ સિક્ખા, અધિસીલઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાવસેન તિસ્સો સિક્ખા. સિક્ખનઞ્ચેત્થ યથાક્કમં સીલાદિધમ્માનં સંવરણવસેન, એકારમ્મણે ચિત્તચેતસિકાનં સમાધાનવસેન, આરમ્મણજાનનલક્ખણપ્પટિવેધમગ્ગપાતુભાવપાપનવસેન ચ આસેવનં દટ્ઠબ્બં. અઞ્ઞત્થ બહુવિધા સિક્ખા, ઇધ તુ સઙ્ખેપનયત્તા અપ્પકાદિઅનેકત્થસમ્ભવેપિ ખુદ્દ-સદ્દસ્સ અપ્પકત્થોવેત્થ યુત્તતરોતિ ખુદ્દા અપ્પકા સિક્ખાતિ ખુદ્દસિક્ખા. ઇધ પન ખુદ્દસિક્ખાપ્પકાસકો ગન્થો તબ્બોહારૂપચારતો ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ‘‘ખુદ્દસિક્ખા’’તિ વુચ્ચતિ યથા ‘‘વરુણાનગર’’ન્તિ. તં ખુદ્દસિક્ખં. પવક્ખામીતિ કથેસ્સામિ.

કીદિસન્તિ આહ ‘‘આદિતો ઉપસમ્પન્નસિક્ખિતબ્બ’’ન્તિઆદિ. આદિ-સદ્દોયમત્થિ અવયવવચનો યથા ‘‘સબ્બાદીનિ સબ્બનામાની’’તિ. અત્થિ અપાદાનવચનો યથા ‘‘પબ્બતાદીનિ ખેત્તાની’’તિ. તત્થાવયવવાચી કમ્મસાધનો ‘‘આદિયતીત્યાદી’’તિ. ઇતરો અપાદાનસાધનો ‘‘આદિયતિ એતસ્માત્યાદી’’તિ. તત્થ યો અવયવવચનો, તસ્સેદં ગહણં, તસ્મા ઉપસમ્પન્નક્ખણમ્પિ અન્તો કત્વા આદિભૂતા ઉપસમ્પન્નક્ખણતોયેવ પટ્ઠાયાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવ-સદ્દો પનેત્થ સબ્બવાક્યાનં અવધારણફલત્તા લબ્ભતિ. તો-પચ્ચયો અવધિમ્હિયેવ, ન આધારે. તત્થ હિ તોપચ્ચયે આધારે વત્તમાને આદિમ્હિયેવ મજ્ઝઅન્તાનં અવયવભૂતે ઉપસમ્પન્નક્ખણેયેવાતિ અત્થો ભવેય્ય, તથા સતિ અવધારણનિચ્છયો નિયમોતિ અત્થન્તરત્તા આદિક્ખણનિયમેન મજ્ઝાદયો નિવત્તિયેય્યું. અપાદાનવચનસ્સાપિ ગહણે અવધિભૂતો ઉપસમ્પન્નક્ખણો નિવત્તિયેય્ય ‘‘પબ્બતાદીનિ ખેત્તાની’’તિ એત્થ આદિભૂતપબ્બતપરિચ્ચાગેન ખેત્તગ્ગહણં વિયાતિ દટ્ઠબ્બં. ટીકાયં પન આધારત્થોપિ વુત્તો, સો યથાવુત્તદોસં નાતિગચ્છતિ. સબ્બત્થ ‘‘ટીકાય’’ન્તિ ચ વુત્તે એત્થેવ પુરાણટીકાયન્તિ ગહેતબ્બં. આદિતોતિ ઇમિના ઇદં દીપેતિ – અતિદુલ્લભં ખણસમવાયં લભિત્વા આલસિયદોસેન અપ્પટિપજ્જન્તેહિ ચ અઞ્ઞાણદોસેન અઞ્ઞથા પટિપજ્જન્તેહિ ચ અહુત્વા આદિતો પટ્ઠાય નિરન્તરમેવ તીસુ સિક્ખાસુ સમ્માપટિપજ્જનવસેન આદરો જનેતબ્બોતિ.

ઉપસમ્પન્નેન ઉપસમ્પન્નાય ચ સિક્ખિતબ્બં આસેવિતબ્બન્તિ ઉપસમ્પન્નસિક્ખિતબ્બં, એકસેસનયેન ઉપસમ્પન્નતાસામઞ્ઞેન વા ઉપસમ્પન્નાયપિ એત્થેવાવિરોધોતિ ઉપસમ્પન્નેન સિક્ખિતબ્બન્તિ સમાસો. નનુ અધિસીલાદયોવ સિક્ખિતબ્બા, એવં સતિ કથં પકરણં સિક્ખિતબ્બત્તેન વુત્તન્તિ? નાયં દોસો, સિક્ખાય સિક્ખિતબ્બત્તે સતિ તદ્દીપકગન્થસ્સાપિ આસેવિતબ્બતા આપજ્જતીતિ. સુખગ્ગહણત્થં વત્તબ્બવિનિચ્છયં સકલમ્પિ સઙ્ગહેત્વા માતિકાય ઠપનતો સહ માતિકાયાતિ સમાતિકં. તગ્ગુણસંવિઞ્ઞાણોયં બહુબ્બીહિ તસ્સ ખુદ્દસિક્ખાસઙ્ખાતસ્સ અઞ્ઞપદત્થસ્સ યો ગુણો માતિકાસઙ્ખાતં વિસેસનં, તસ્સ ઇધ વિઞ્ઞાયમાનત્તા. સુખેનેવ હિ ગહણં સિયા માતિકાનુસારેન તં તં વિનિચ્છયં ઓલોકેન્તાનં સંસયાપગમતો.

માતિકાવણ્ણના

(ખ-જ) ઇદાનિ ‘‘સમાતિક’’ન્તિ વુત્તત્તા માતિકાપદાનિ તાવ ઉદ્દિસિતું ‘‘પારાજિકા ચ ચત્તારો’’તિઆદિ આરદ્ધં. એત્થાહ – તીસુ સિક્ખાસુ અધિસીલસિક્ખાવ કસ્મા પઠમં વુત્તાતિ? સબ્બસિક્ખાનં મૂલભૂતત્તા. ‘‘સીલે પતિટ્ઠાય નરો સપઞ્ઞો, ચિત્તં પઞ્ઞઞ્ચ ભાવય’’ન્તિ (સં. નિ. ૧.૨૩; પેટકો. ૨૨; મિ. પ. ૨.૧.૯) હિ વુત્તં. તત્રાપિ મહાસાવજ્જત્તા મૂલચ્છેજ્જવસેન પવત્તનતો સબ્બપઠમં જાનિતબ્બાતિ પારાજિકાવ પઠમં વુત્તાતિ વેદિતબ્બં. માતિકાપદાનં પન અત્થો તસ્સ તસ્સ માતિકાપદસ્સ નિદ્દેસવસેનેવ વિઞ્ઞાયતીતિ ન ઇધ વિસું દસ્સયિસ્સામ. અવિઞ્ઞાયમાનં પન તત્થ તત્થેવ પકાસયિસ્સામ.

ઇદાનિ ઉદ્દિટ્ઠપદાનુક્કમેન નિદ્દેસં આરભન્તો ‘‘પારાજિકા ચ ચત્તારો’’તિ પઠમં માતિકાપદં ઉદ્ધરિ. એવમુપરિપિ. ઇદાનિ પારાજિકાયો ઉદ્દિસિત્વા ઉદ્દિટ્ઠપદાનુક્કમેન નિદ્દેસં આરભન્તો ‘‘ગરુકા નવા’’તિ દુતિયં પદં ઉદ્ધરીતિઆદિના યથાયોગં વત્તબ્બં. તત્થ સિક્ખાપદં અતિક્કમિત્વા આપત્તિં આપન્ના પુગ્ગલા તાય પરાજયન્તીતિ પરાજિયા. તેયેવ પારાજિકા ઉપસગ્ગસ્સ વુદ્ધિં કત્વા ય-કારસ્સ ક-કારકરણેન. તે પન ગણનપરિચ્છેદવસેન ચત્તારોતિ અત્થો.

૧. પારાજિકનિદ્દેસવણ્ણના

૧-૨. ઇદાનિ તે દસ્સેતું ‘‘મગ્ગત્તયે’’તિઆદિ આરદ્ધં. એવમુપરિપિ યથાયોગં યોજેતબ્બં. તત્થ મગ્ગત્તયેતિ એત્થ મગ્ગા ચ નામ તિંસ મગ્ગા. મનુસ્સામનુસ્સતિરચ્છાનગતવસેન હિ તિસ્સો ઇત્થિયો. તત્થ તિરચ્છાનગતાય અયં પરિચ્છેદો –

‘‘અપદાનં અહી મચ્છા, દ્વિપદાનઞ્ચ કુક્કુટી;

ચતુપ્પદાનં મજ્જારી, વત્થુ પારાજિકસ્સિમા’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૫);

તાસં વચ્ચપસ્સાવમુખમગ્ગવસેન તયો તયો કત્વા નવ મગ્ગા, તથા ઉભતોબ્યઞ્જનકાનં, પુરિસાનં પન વચ્ચમુખમગ્ગવસેન દ્વે દ્વે કત્વા છ, તથા પણ્ડકાનન્તિ તિંસ. તેસં તયે. કીદિસેતિ આહ ‘‘સન્થતસન્થતે’’તિ. સન્થતે અસન્થતેતિ પદચ્છેદો. ન સન્થતં અસન્થતં. તસ્મિં અસન્થતે. ન-કારો એત્થ ‘‘અબ્રાહ્મણો’’તિઆદીસુ વિય પયિરુદાસે, તં કિરિયાયુત્તસ્સ તાદિસસ્સ અઞ્ઞસ્સ વત્થુનો વિધાનેન સન્થતસ્સ વત્થુનો પયિરુદાસનં પરિચ્ચજનં પયિરુદાસોતિ. ન પસજ્જપ્પટિસેધે, સન્થતં પસજ્જ પત્વા તસ્સ ‘‘બ્રાહ્મણો ન ભવિસ્સતી’’તિઆદીસુ વિય ન નિસેધોતિ. વા-સદ્દો પનેત્થ વચનયુત્તિબલેનેવ લબ્ભતિ, તસ્સ પલિવેઠેત્વા, અન્તો વા પવેસેત્વા વત્થાદિના કેનચિ પટિચ્છન્ને વા અપ્પટિચ્છન્ને વાતિ અત્થો. તથાભૂતે અલ્લોકાસે પકતિવાતેન અસમ્ફુટ્ઠે તિન્તપ્પદેસે. નિમિત્તન્તિ અઙ્ગજાતં. સન્તિઆદિ તબ્બિસેસનં. સન્તિ અત્તનિયં. સં-સદ્દો હિ અત્તનિ અત્તનિયે ચ વત્તતિ. સન્થતં અસન્થતન્તિ યથાવુત્તનયેન પટિચ્છન્નં વા અપ્પટિચ્છન્નં વા. ઉપાદિણ્ણન્તિ અનટ્ઠકાયપ્પસાદં. કિત્તકન્તિ આહ ‘‘તિલમત્તમ્પી’’તિ. તિલસ્સ મત્તં સાકલ્લં યસ્સ તં તિલમત્તં. ‘‘મત્તં સાકલ્લં નિચ્છયે’’તિ હિ નિઘણ્ડુ. એત્થાપિ અવયવેન વિગ્ગહો સમુદાયો સમાસત્થો, તિલબીજપ્પમાણમ્પીતિ વુત્તં હોતિ. કિં તં? નિમિત્તં, પવેસનં વા. અપિ-સદ્દો સમ્ભાવને, ‘‘તિલબીજમત્તમ્પી’’તિ સમ્ભાવીયતિ, અધિકે કા નામ કથાતિ ઇદમેત્થ સમ્ભાવનં, એવંભૂતં સં અઙ્ગજાતં યથાવુત્તે મગ્ગત્તયે તિલમત્તમ્પિ પવેસન્તો ભિક્ખુ ચુતો પરિભટ્ઠો, પારાજિકો નામ હોતિ સાસનતોતિ વિઞ્ઞાયતિ ગમ્મમાનત્થસ્સ સદ્દસ્સ પયોગં પતિ કામાચારત્તા. કીદિસોતિ આહ ‘‘અનિક્ખિત્તસિક્ખો’’તિ. નિક્ખિત્તસિક્ખો પન અભિક્ખુકત્તા પરિચ્ચત્તો. તત્થ નિક્ખિત્તા ઓહિતા પરિચ્ચત્તા પચ્ચક્ખાતા સિક્ખા એતેનાતિ વિગ્ગહો. યથાલક્ખણં ન નિક્ખિત્તસિક્ખો અનિક્ખિત્તસિક્ખો. તત્થ ચિત્તખેત્તકાલપ્પયોગપુગ્ગલવિજાનનવસેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં ઞત્વા તદભાવેન અપચ્ચક્ખાનં વેદિતબ્બં.

તત્થ ઉપસમ્પન્નભાવતો ચવિતુકામતાચિત્તં ચિત્તં નામ. ‘‘બુદ્ધં પચ્ચક્ખામી’’તિઆદીનિ ‘‘ગિહીતિ મં ધારેહિ, ઉપાસકો, આરામિકો, સામણેરોતિ મં ધારેહી’’તિ ‘‘અલં મે બુદ્ધેના’’તિઆદીનિ છ ખેત્તપદાનિ ખેત્તં નામ. ‘‘પચ્ચક્ખામી’’તિઆદિના વુત્તો વત્તમાનકાલોયેવ કાલો નામ. યાય કાયચિ ભાસાય વસેન વાચસિકપ્પયોગોવ પયોગો નામ. અનુમ્મત્તાદિકો પચ્ચક્ખાતો ચ મનુસ્સજાતિકો સોવ પુગ્ગલો નામ. પચ્ચક્ખાતકસ્સ વચનસમનન્તરમેવ ‘‘અયં ઉક્કણ્ઠિતો’’તિ વા ‘‘ગિહિભાવં પત્થયતી’’તિ વા સોતુનો જાનનં વિજાનનં નામાતિ વેદિતબ્બં.

તત્થ નટ્ઠકાયપ્પસાદં પન પિળકં વા ચમ્મખિલં વા લોમં વા પવેસન્તસ્સ દુક્કટં. અક્ખિનાસકણ્ણચ્છિદ્દવત્થિકોસેસુ, સત્થકાદીહિ કતવણે વા મેથુનરાગેન નિમિત્તં પવેસન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં. અવસેસસરીરેસુ ઉપકચ્છકાદીસુ દુક્કટં. તિરચ્છાનગતાનં હત્થિઅસ્સગોગદ્રભઓટ્ઠમહિંસાદીનં નાસાય થુલ્લચ્ચયં, વત્થિકોસે થુલ્લચ્ચયમેવ. સબ્બેસમ્પિ તિરચ્છાનગતાનં અક્ખિકણ્ણવણેસુ દુક્કટં. તથા અવસેસસરીરે કાયસંસગ્ગરાગેન, મેથુનરાગેન વા જીવમાનકપુરિસસ્સ વત્થિકોસં અપ્પવેસન્તો નિમિત્તેન નિમિત્તં છુપતિ, દુક્કટં. બહિ નિક્ખન્તદન્તેસુ વાયમન્તસ્સ પન થુલ્લચ્ચયન્તિ અયમેત્થ સવિનિચ્છયો અત્થવણ્ણનક્કમો.

ઇદાનિ પવેસનં નામ ન કેવલં અત્તુપક્કમેનેવ, પરૂપક્કમેનાપિ હોતિ, તત્રાપિ સાદિયન્તોવ ચુતો હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અથ વાતિ અયં નિપાતો, નિપાતસમુદાયો વા પક્ખન્તરારમ્ભે. પવેસનઞ્ચ ઠિતઞ્ચ ઉદ્ધારો ચ પવિટ્ઠઞ્ચ પવેસન…પે… પવિટ્ઠાનિ, ઇતરીતરયોગદ્વન્દો. ઇતરીતરયોગો નામ અઞ્ઞમઞ્ઞત્થોપાદાનતાતિ પવેસનાદીનિ ઠિતાદિઅત્થાનિપિ હોન્તીતિ પવિટ્ઠ-સદ્દોપિ પવેસનાદિઅત્થો હોતિ, તતોયેવેત્થ તસ્મા બહુવચનસમ્ભવો. અઞ્ઞથા દ્વન્દે અવયવત્થપધાનત્તા એકત્થવાચકાપિ પવિટ્ઠ-સદ્દા કથં બહુવચનપ્પસઙ્ગો. સમાહારે વા દ્વન્દો. ખણોતિ કાલવિસેસો. સો ચ યોગવન્તાનં ખણન્તરવિનિમુત્તો નત્થીતિ પવેસન…પે…પવિટ્ઠાનિયેવ ખણોતિ કમ્મધારયો, અભેદે ભેદપરિકપ્પનાય વા પવેસન…પે… પવિટ્ઠાનં ખણોતિ છટ્ઠીતપ્પુરિસો. તસ્સ સાદકો, તસ્મિં વા સાદકો પવેસન…પે… સાદકો. ખણ-સદ્દો પનેત્થ પચ્ચેકં યોજેતબ્બો દ્વન્દસમાસત્તા, પવેસનકાલં ઠિતકાલં ઉદ્ધારકાલં પવિટ્ઠકાલં, તસ્મિં વા સાદિયન્તોતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. એવં સેવનચિત્તપચ્ચુપટ્ઠાનેન સાદકો ભિક્ખુ ચુતોતિ યોજેતબ્બં. તત્થ યથાવુત્તપ્પદેસસ્સ અન્તોકરણં પવેસનં નામ. યાવ ઉદ્ધરણારમ્ભા નિવત્તં ઠિતં નામ. અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૫૮) પન માતુગામસ્સ સુક્કવિસ્સટ્ઠિં પત્વા સબ્બથા વાયમતો ઓરમિત્વા ઠિતકાલં સન્ધાય ‘‘સુક્કવિસ્સટ્ઠિસમયે’’તિ વુત્તં. યાવ અગ્ગા નીહરણં ઉદ્ધારો નામ. યાવ પવેસનારહટ્ઠાના અન્તોકતં પવિટ્ઠં નામ.

પઠમં.

૩-૪. ઇદાનિ દુતિયં દસ્સેતું ‘‘આદિયેય્યા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અદિન્નં થેય્યચિત્તેન આદિયેય્ય…પે… સઙ્કેતં વીતિનામયે, પારાજિકો ભવેતિ સમ્બન્ધો. અદિન્નન્તિ મનુસ્સસામિકેહિ કાયવાચાહિ ન દિન્નં. થેય્યચિત્તેનાતિ થેનોતિ ચોરો, તસ્સ ભાવો થેય્યં ન-કારસ્સ ય-કારં કત્વા દ્વિત્તેન. ભવન્તિ એતસ્મા અભિધાનબુદ્ધીતિ ભાવો, સદ્દપ્પવત્તિનિમિત્તં જાતિગુણાદિ. ઇધ પન અવહરણચિત્તસઙ્ખાતં દબ્બં થેય્યં. થેય્યઞ્ચ તં ચિત્તઞ્ચાતિ થેય્યચિત્તં, તેન. આદિયેય્યાતિ આરામાદિં અભિયુઞ્જિત્વા ગણ્હેય્ય. હરેય્યાતિ હરન્તો ગણ્હેય્ય. અવહરેય્યાતિ ઉપનિક્ખિત્તં ભણ્ડં ‘‘દેહિ મે ભણ્ડ’’ન્તિ વુચ્ચમાનો ‘‘ન મયા ગહિત’’ન્તિઆદીનિ વદન્તો ગણ્હેય્ય. ઇરિયાપથં કોપેય્યાતિ ભણ્ડહારકસ્સ ગમનાદિઇરિયાપથં વિચ્છિન્દિત્વા ગણ્હેય્ય. કોપં કત્વા ગણ્હાતીતિ હિ એતસ્મિં અત્થે ‘‘કોપી’’તિ નામધાતુ. ઠાના ચાવેય્યાતિ ઠપિતટ્ઠાનતો ચાવેય્ય. સઙ્કેતં વીતિનામયેતિ પરિકપ્પિતટ્ઠાનં વા સુઙ્કઘાતં વા અતિક્કામેય્ય.

એત્થ ચ આરામાદિઅભિયુઞ્જને, સામિકસ્સ વિમતુપ્પાદનધુરનિક્ખેપે, ભણ્ડહારકસ્સ સીસભારામસનફન્દાપનખન્ધોરોપને, ઉપનિક્ખિત્તે ‘‘દેહિ મે ભણ્ડ’’ન્તિ ચોદિયમાનસ્સ ‘‘નાહં ગણ્હામી’’તિ ભણનવિમતુપ્પાદનધુરનિક્ખેપે, થલટ્ઠસ્સ થેય્યચિત્તેનામસનફન્દાપનઠાનાચાવને ચાતિ ચતૂસુ પચ્ચેકં યથાક્કમં દુક્કટથુલ્લચ્ચયપારાજિકાયો વેદિતબ્બા. ‘‘સહભણ્ડહારકં નેસ્સામી’’તિ પઠમદુતિયપાદસઙ્કામને, પરિકપ્પિતસુઙ્કઘાતટ્ઠાનતો પઠમદુતિયપાદાતિક્કામે ચાતિ દ્વીસુ પચ્ચેકં કમેન થુલ્લચ્ચયપારાજિકાયો વેદિતબ્બા. અયમેત્થ સવિઞ્ઞાણકાવિઞ્ઞાણકમિસ્સકત્તા નાનાભણ્ડવસેન યોજના. એકભણ્ડવસેન પન સસ્સામિકસ્સ દાસસ્સ વા તિરચ્છાનગતસ્સ વા યથાવુત્તેન અભિયોગાદિના નયેન આદિયનહરણાદિવસેન યોજના દટ્ઠબ્બા.

અપિચ ઇમાનિ છ પદાનિ વણ્ણયન્તેન નાનાભણ્ડએકભણ્ડસાહત્થિકપુબ્બપ્પયોગથેય્યાવહારસઙ્ખાતે પઞ્ચપઞ્ચકે સમોધાનેત્વા પઞ્ચવીસતિ અવહારા દસ્સેતબ્બા છપ્પદન્તોગધત્તા સબ્બેસમ્પિ અવહારાનં. તે પન અવહારા યેન કેનચિ અભિયોગાદિઆકારનાનત્તમત્તેન ભિન્નાતિ તંવસેન પઞ્ચપઞ્ચકં નામ જાતં. એવં સંવણ્ણિતઞ્હિ ઇદં અદિન્નાદાનપારાજિકં સુવણ્ણિતં નામ હોતીતિ દટ્ઠબ્બં. તત્થ પુરિમાનિ દ્વે પઞ્ચકાનિ ‘‘આદિયેય્યા’’તિઆદીનં પઞ્ચન્નં પદાનં વસેન લબ્ભન્તિ. યં પનેતં ‘‘સઙ્કેતં વીતિનામયે’’તિ છટ્ઠં પદં, તં તતિયપઞ્ચમેસુ પઞ્ચકેસુ નિસ્સગ્ગિયપરિકપ્પાવહારવસેન યોજેતબ્બં.

તત્થ સાહત્થિક-સદ્દેન ઉપચારતો તંસહચરિતપઞ્ચકં ગહેત્વા ‘‘સાહત્થિકઞ્ચ તં પઞ્ચકઞ્ચા’’તિ વા ‘‘સાહત્થિકાદિ પઞ્ચક’’ન્તિ મજ્ઝેપદલોપવસેન વા સાહત્થિકપઞ્ચકં. એવમુપરિપિ. તં પન સાહત્થિકો આણત્તિકો નિસ્સગ્ગિયો અત્થસાધકો ધુરનિક્ખેપો ચાતિ. તત્થ સકો હત્થો સહત્થો, સહત્થેન નિબ્બત્તો સાહત્થિકો. એવં આણત્તિકો. સુઙ્કઘાતપરિકપ્પિતોકાસાનં અન્તો ઠત્વા બહિ નિસ્સજ્જનં નિસ્સગ્ગો, સો એવ નિસ્સગ્ગિયો. કાલં અનિયમેત્વા આણત્તસ્સ ભણ્ડગ્ગહણતો ચ પરસ્સ તેલકુમ્ભિયા પાદગ્ઘનકં તેલં અવસ્સં પિવનકાનં ઉપાહનાદીનં નિક્ખિત્તાનં તેલપાતનતો ચ પુરેતરમેવ પારાજિકસઙ્ખાતં અત્થં સાધેતીતિ અત્થસાધકો. સો પન આણાપનપ્પયોગો, ઉપાહનાદીનં નિક્ખેપપ્પયોગો ચ. આરામાભિયોગે ચ ઉપનિક્ખિત્તભણ્ડે ચ તાવકાલિકભણ્ડદેય્યાનમદાને ચ ધુરસ્સ નિક્ખેપો ધુરનિક્ખેપો.

પુબ્બપ્પયોગપઞ્ચકં નામ પુબ્બપ્પયોગો સહપ્પયોગો સંવિધાવહારો સઙ્કેતકમ્મં નિમિત્તકમ્મન્તિ. તત્થ આણાપનં ભણ્ડગ્ગહણતો પુબ્બત્તા પુબ્બપ્પયોગો નામ. ઠાનાચાવનખિલસઙ્કામનપ્પયોગેન સહ વત્તમાનો સહપ્પયોગો. સંવિધાય સમ્મન્તયિત્વા ગતેસુ એકેનાપિ ભણ્ડે ઠાના ચાવિતે સબ્બેસં અવહારો સંવિધાવહારો. સઙ્કેતકમ્મન્તિ પુબ્બણ્હાદિકાલપરિચ્છેદવસેન સઞ્જાનનકરણં. નિમિત્તકમ્મં નામ સઞ્ઞુપ્પાદનત્થં અક્ખિનિખણનાદિકરણં.

થેય્યાવહારપઞ્ચકં પન સયમેવ દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિમાહ. નનુ ચ છપ્પદન્તોગધત્તા ‘‘સબ્બેસમ્પિ અવહારાન’’ન્તિ વુત્તં, એવં સતિ ‘‘અથ વા’’તિ પક્ખન્તરવસેન વિસું વિય ઇદં પઞ્ચકં કસ્મા વુત્તન્તિ? નનુ અવોચુમ્હા ‘‘યેન કેનચિ અભિયોગાદિઆકારનાનત્તમત્તેન ભિન્ના’’તિ, એતાદિસસ્સ ભેદસ્સ સમ્ભવતો પક્ખન્તરવસેનાપિ યુજ્જતીતિ એવં વુત્તં. ઇમસ્સ પઞ્ચકસ્સ વિસું ઉદ્ધરિત્વા વચનં પન પસિદ્ધિવસેનાતિ દટ્ઠબ્બં, કુસ-સદ્દેન કુસસઙ્કામનમધિપ્પેતં અભેદોપચારેન. થેય્યઞ્ચ બલઞ્ચ કુસો ચ છન્નઞ્ચ પરિકપ્પો ચ થેય્યા…પે… પરિકપ્પં, દીઘો સન્ધિવસેન. તેન અવહારકો પારાજિકો ભવેતિ સમ્બન્ધો. યો પન પટિચ્છન્નેન અવહારકો, સો અત્થતો પટિચ્છન્નસ્સ અવહારકો હોતીતિ દ્વન્દસમાસન્તોગધત્તેપિચસ્સ વિરોધાભાવોભાવસાધનો ચાયં છન્ન-સદ્દો દટ્ઠબ્બો. તત્થ સન્ધિચ્છેદનાદીનિ કત્વા વા તુલાકૂટમાનકૂટકહાપણકૂટાદીહિ વઞ્ચેત્વા વા ગણ્હન્તો થેય્યાવહારકો. બલક્કારેન પરસન્તકં ગણ્હન્તો બલાવહારકો. કુસં સઙ્કામેત્વા ગણ્હન્તો કુસાવહારકો. તિણપણ્ણાદીહિ યં કિઞ્ચિ પટિચ્છાદેત્વા પચ્છા કસ્સ પટિચ્છન્નસ્સ અવહારકો પટિચ્છન્નાવહારકો. સાટકાદિભણ્ડવસેન, ગબ્ભદ્વારાદિઓકાસવસેન વા પરિકપ્પેત્વા ગણ્હન્તો પરિકપ્પાવહારકો. એત્થ પન પરિકપ્પિતભણ્ડગ્ગહણે પરિકપ્પિતપરિચ્છેદાતિક્કમે ચ પારાજિકં વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ પનેત્થ વિનિચ્છયં દસ્સેતું ‘‘ભણ્ડકાલગ્ઘદેસેહી’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ અદિન્નાદાને ભણ્ડઞ્ચ કાલો ચ અગ્ઘો ચ દેસો ચ તેહિ ચ પરિભોગેન ચ વિનિચ્છયો કાતબ્બોતિ અત્થો. તત્થ અવહટભણ્ડસ્સ સસ્સામિકસ્સામિકભાવં સસ્સામિકેપિ સામિકાનં સાલયનિરાલયભાવઞ્ચ ઉપપરિક્ખિત્વા સાલયકાલે ચે અવહટં, ભણ્ડં અગ્ઘાપેત્વા કાતબ્બો વિનિચ્છયો ભણ્ડેન વિનિચ્છયો. નિરાલયકાલે ચે અવહટં, પારાજિકં નત્થિ, સામિકેસુ પુન આહરાપેન્તેસુ દાતબ્બં. તદેવ હિ ભણ્ડં કદાચિ મહગ્ઘં, કદાચિ અપ્પગ્ઘં, તસ્મા યસ્મિં કાલે ભણ્ડં અવહટં, તસ્મિંયેવ કાલે યો તસ્સ અગ્ઘો, તેન કાતબ્બો વિનિચ્છયો કાલેન વિનિચ્છયો. નવભણ્ડસ્સ યો અગ્ઘો, સો પચ્છા પરિહાયતિ, તસ્મા સબ્બદા પકતિઅગ્ઘવસેન અકત્વા કાતબ્બો વિનિચ્છયો અગ્ઘેન વિનિચ્છયો. ભણ્ડુટ્ઠાનદેસે ભણ્ડં અપ્પગ્ઘં હોતિ, અઞ્ઞત્થ મહગ્ઘં, તસ્મા યસ્મિં દેસે ભણ્ડં અવહટં, તસ્મિંયેવ દેસે અગ્ઘેન કાતબ્બો વિનિચ્છયો દેસેન વિનિચ્છયો. પરિભોગેન સાટકાદિનો ભણ્ડસ્સ અગ્ઘો પરિહાયતિ, તસ્મા તસ્સ પરિભોગવસેન પરિહીનાપરિહીનભાવં ઉપપરિક્ખિત્વા કાતબ્બો વિનિચ્છયો પરિભોગેન વિનિચ્છયો.

દુતિયં.

૫-૭. ઇદાનિ તતિયં દસ્સેતું ‘‘મનુસ્સવિગ્ગહ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મનુસ્સવિગ્ગહં કલલતો પટ્ઠાય જીવમાનકમનુસ્સજાતિકાનં સરીરં. ચિચ્ચ પાણોતિ સઞ્ઞાય સદ્ધિંયેવ ‘‘વધામિ ન’’ન્તિ વધકચેતનાય ચેતેત્વા પકપ્પેત્વા. જીવિતા વા વિયોજયેતિ યો ભિક્ખુ જાતિઉણ્ણંસુના સમુદ્ધટતેલબિન્દુમત્તં કલલરૂપકાલે તાપનાદીહિ વા તતો વા ઉદ્ધમપિ તદનુરૂપેન ઉપક્કમેન રૂપજીવિતિન્દ્રિયોપક્કમે સતિ તદાયત્તવુત્તિનો અરૂપજીવિતસ્સાપિ વોરોપનસમ્ભવતો ઉભયજીવિતા વોરોપેય્ય. વા-સદ્દો વિકપ્પે. મરણચેતનોતિ મરણે ચેતના યસ્સ સો મરણાધિપ્પાયો. સત્થહારકન્તિ જીવિતં હરતીતિ હારકં, સત્થઞ્ચ તં હારકઞ્ચાતિ સત્થહારકં, તં. અસ્સ મનુસ્સવિગ્ગહસ્સ. ઉપનિક્ખિપેતિ સમીપે નિક્ખિપેય્ય વા. એતેન થાવરપ્પયોગં દસ્સેતિ. ગાહેય્ય મરણૂપાયન્તિ ‘‘સત્થં વા આહર, વિસં વા ખાદા’’તિઆદિના નયેન મરણત્થાય ઉપાયં ગાહાપેય્ય વા. એતેન આણત્તિપ્પયોગો દસ્સિતો. વદેય્ય મરણે ગુણન્તિ કાયવાચાદૂતલેખાહિ ‘‘યો એવં મરતિ, સો ધનં વા લભતી’’તિઆદિના નયેન મરણે ગુણં પકાસેય્ય વા. ઉભયત્થ અધિકારવસેન વા-સદ્દો આહરિતબ્બો. સો ભિક્ખુ ચુતોતિ સમ્બન્ધો, સાસનતોતિ વિઞ્ઞાયતિ.

ઇદાનિ પનસ્સ છબ્બિધે પયોગેદસ્સેતું ‘‘પયોગા’’તિઆદિમાહ. તત્થ સાહત્થિ…પે… ઇદ્ધિવિજ્જામયા પયોગાતિ ઇમે છ પયોગાતિ સમ્બન્ધો. ક-કારલોપેન પનેત્થ ‘‘સાહત્થી’’તિ વુત્તં. અથ વા અનેકત્થે અનેકતદ્ધિતસમ્ભવેન સહત્થસ્સાયં પયોગો સાહત્થીતિ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. સાહત્થિ ચ નિસ્સગ્ગો ચ આણત્તિ ચ થાવરો ચાતિ દ્વન્દો. ઇદ્ધિ ચ વિજ્જા ચ, તાસમિમેતિ ઇદ્ધિવિજ્જામયા, ઇદ્ધિમયો વિજ્જામયોતિ વુત્તં હોતિ. પયોગાતિ ઇમે છપ્પયોગા નામ હોન્તીતિ અત્થો. તત્થ સયં મારેન્તસ્સ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા પહરણં સાહત્થિકો પયોગો. દૂરે ઠિતં મારેતુકામસ્સ કાયાદીહિ ઉસુસત્તિઆદીનં નિસ્સજ્જનં નિસ્સગ્ગો. ‘‘અસુકં નામ મારેહી’’તિઆદિના આણાપેન્તસ્સ આણાપનં આણત્તિ, ઓપાતખણનં અપસ્સેનસંવિધાનં અસિઆદીનં ઉપનિક્ખિપનાદિ થાવરો. મારણત્થં કમ્મવિપાકજાય ઇદ્ધિયા પયોજનં ઇદ્ધિમયો. કમ્મવિપાકજિદ્ધિ ચ નામેસા રાજાદીનં રાજિદ્ધિઆદયો. તત્થ પિતુરઞ્ઞો સીહળિન્દસ્સ દાઠાકોટનેન ચૂળસુમનકુટુમ્બિયમારણે રાજિદ્ધિ દટ્ઠબ્બા, તદત્થમેવ અથબ્બણાદિવિજ્જાય પરિજપ્પનં વિજ્જામયો પયોગો.

એવં છપ્પયોગે દસ્સેત્વા તેસુ આણત્તિપ્પયોગસ્સ નિયામકે દસ્સેતું ‘‘કાલા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યથાવુત્તં આણત્તિં નિયમેન્તિ સઙ્કેતવિસઙ્કેતતાવસેન પરિચ્છિન્દન્તીતિ આણત્તિનિયામકા. તે પન કાલો ચ વત્થુ ચ આવુધઞ્ચ ઇરિયાપથો ચાતિ ચત્તારો, તથા કિરિયાવિસેસો ઓકાસોતિ ગણનપરિચ્છેદવસેન છ હોન્તીતિ અત્થો. તત્થ કાલો પુબ્બણ્હાદિ યોબ્બનાદિ ચ. વત્થુ મારેતબ્બો સત્તો. આવુધં અસિઆદિ. ઇરિયાપથો મારેતબ્બસ્સ ગમનાદિ. કિરિયાવિસેસો વિજ્ઝનાદિ. ઓકાસો ગામાદિ. યો હિ ‘‘અજ્જ, સ્વે’’તિ અનિયમેત્વા ‘‘પુબ્બણ્હે મારેહી’’તિ વુત્તો યદા કદાચિ પુબ્બણ્હે મારેતિ, નત્થિ વિસઙ્કેતો. યો પન ‘‘પુબ્બણ્હે’’તિ વુત્તો મજ્ઝન્હાદીસુ મારેતિ, વિસઙ્કેતો હોતિ, આણાપકસ્સ અનાપત્તિ. એવં કાલસ્સ સઙ્કેતવિસઙ્કેતતાવસેન નિયામકતા વેદિતબ્બા. ઇમિનાવ નયેન વત્થુઆદીસુપિ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ.

તતિયં.

૮-૯. ઇદાનિ ચતુત્થં દસ્સેતું ‘‘ઝાનાદિભેદ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અત્તનિ નોસન્તં અત્તુપનાયિકઞ્ચ પચ્ચુપ્પન્નભવસ્સિતઞ્ચ અઞ્ઞાપદેસરહિતઞ્ચ ઝાનાદિભેદં કોટ્ઠાસં કત્વા વા એકેકં કત્વા વા કાયેન વા વાચાય વા વિઞ્ઞત્તિપથે દીપેન્તો નાધિમાનિકો ઞાતે ચુતો ભવેતિ સમ્બન્ધો. તત્થ અત્તનિ સકસન્તાને નોસન્તં અનુપ્પન્નત્તાયેવ અવિજ્જમાનં, એત્થ નોસન્તોતિ અત્થે તપ્પુરિસો. ઝાનાદિભેદન્તિ ઝાનં આદિ યસ્સ ‘‘વિમોક્ખસમાધિ સમાપત્તિ ઞાણદસ્સન મગ્ગભાવના ફલસચ્છિ કિરિયાકિલેસપ્પહાનવિનીવરણતાચિત્તસ્સ સુઞ્ઞાગારે અભિરતી’’તિ (પારા. ૧૯૮) વુત્તસ્સ સો ઝાનાદિ, સોવ ભેદો વિસેસોતિ સમાસો. તં ઝાનાદિભેદં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં. અત્તુપનાયિકન્તિ ‘‘અયં મયિ અત્થી’’તિ આરોચનવસેન અત્તનિ ઉપનીયતિ, ‘‘અહં વા એત્થ સન્દિસ્સામી’’તિ અત્તા ઉપનીયતિ એત્થ ધમ્મેતિ વા અત્તુપનાયિકો, ઝાનાદિભેદો, તં. પચ્ચુપ્પન્નભવસ્સિતન્તિ પચ્ચુપ્પન્નભવો નામ ઇદાનિ વત્તમાનો અત્તભાવો, તન્નિસ્સિતોતિ સમાસો, સો ચ ઝાનાદિભેદોયેવ, તં.

અઞ્ઞાપદેસરહિતન્તિ ‘‘યો તે વિહારે વસિ, સો ભિક્ખુ પઠમં ઝાનં સમાપજ્જી’’તિઆદિના (પારા. ૨૨૦) નયેન અઞ્ઞસ્સ અપદેસો, તેન રહિતો ચત્તોતિ તપ્પુરિસસમાસો, સો રહિતો તેનાતિ વા બહુબ્બીહિ, ઝાનાદિભેદોવ, તં. કોટ્ઠાસં કત્વા વાતિ ‘‘પઠમં ઝાનં દુતિયં ઝાનં સમાપજ્જિં, પઠમં ઝાનં તતિયં ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિઆદિના નયેન કોટ્ઠાસં કત્વા વા. એકેકં કત્વા વાતિ ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિં, દુતિયં ઝાનં સમાપજ્જિ’’ન્તિઆદિના નયેન એકેકં કત્વા વા. એત્થ ચ એકન્તિ ઠિતે વિચ્છાયં દ્વિત્તં. એત્થ પન કત્વાતિ કરણકિરિયાય એકેકવસેન ભિન્નસ્સ ઝાનાદિનો અત્થસ્સ સમ્બન્ધનિચ્છા વિચ્છાતિ વેદિતબ્બા. ટીકાયં પન ‘‘કોટ્ઠાસં વાતિ એત્થ ‘ઝાનલાભી, વિમોક્ખલાભી, સમાધિલાભી, સમાપત્તિલાભીમ્હી’તિ એવમાદિના નયેન કોટ્ઠાસતો વાતિ અત્થો’’તિ ચ ‘‘એકેકં વાતિ ‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી, દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભીમ્હી’તિ એવમાદિના નયેન એકેકં વાતિ અત્થો’’તિ ચ વુત્તં. સો પાળિયં અટ્ઠકથાયઞ્ચ અવુત્તક્કમોતિ વેદિતબ્બો. કાયેન વાતિ હત્થમુદ્દાદિવસેન કાયેન વા. વાચાતિ એત્થ ય-કારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો ‘‘અલજ્જિતા’’તિઆદીસુ વિય. વિઞ્ઞત્તિપથેતિ કાયવચીવિઞ્ઞત્તીનં ગહણયોગ્યે પદેસે ઠત્વાતિ અજ્ઝાહરિતબ્બં. દીપેન્તોતિ ‘‘ઇમિના ચ ઇમિના ચ કારણેન અયં ધમ્મો મયિ અત્થી’’તિ પકાસેન્તો. નાધિમાનિકોતિ અપ્પત્તે પત્તસઞ્ઞિતાસઙ્ખાતો અધિકો માનો, સો નત્થિ એતસ્સાતિ નાધિમાનિકો, ભિક્ખુ. ઞાતેતિ વિઞ્ઞુના મનુસ્સજાતિકેન સિક્ખાપચ્ચક્ખાને વુત્તનયેન વિઞ્ઞાતે સતિ ચુતો ભવે સાસનતોતિ વિઞ્ઞાયતિ. અઞ્ઞાપદેસેન દીપયતો પન થુલ્લચ્ચયં. એત્થ ચ –

દુક્કટં પઠમસ્સેવ, સામન્તમિતિ વણ્ણિતં;

સેસાનં પન તિણ્ણમ્પિ, થુલ્લચ્ચયમુદીરિતન્તિ.

ચતુત્થં.

૧૦. ઇદાનિ ચતુન્નમ્પિ ચેતેસમસંવાસતં અભબ્બતઞ્ચ દીપેતું ‘‘પારાજિકેતે’’તિઆદિ આરદ્ધં. એતે ચત્તારો પારાજિકા પુગ્ગલા યથા પુરે પુબ્બે ગિહિકાલે, અનુપસમ્પન્નકાલે ચ વિય અસંવાસાતિ સમ્બન્ધો. સહ વસન્તિ યસ્મા સબ્બેપિ લજ્જિનો એતેસુ કમ્માદીસુ ન એકોપિ તતો બહિદ્ધા સન્દિસ્સતીતિ એકકમ્મં એકુદ્દેસો સમસિક્ખતાતિ ઇમે તયો સંવાસા નામ. તત્થ અપલોકનાદિકં ચતુબ્બિધમ્પિ સઙ્ઘકમ્મં સીમાપરિચ્છિન્નેહિ પકતત્તેહિ ભિક્ખૂહિ એકતો કત્તબ્બતા એકકમ્મં નામ. તથા પઞ્ચવિધોપિ પાતિમોક્ખુદ્દેસો એકતો ઉદ્દિસિતબ્બત્તા એકુદ્દેસો નામ. પઞ્ઞત્તં પન સિક્ખાપદં સબ્બેહિપિ લજ્જીપુગ્ગલેહિ સમં સિક્ખિતબ્બભાવતો સમસિક્ખતા નામ. નત્થિ તે સંવાસા એતેસન્તિ અસંવાસા. ‘‘અભબ્બા’’તિઆદીસુ ભિક્ખુભાવાયાતિ તુમત્થે સમ્પદાનવચનં, તસ્મા યથા સીસચ્છિન્નો જીવિતું અભબ્બો, એવં ચત્તારોમે પુગ્ગલા ભિક્ખુભાવાય ભિક્ખૂ ભવિતું અભબ્બાતિ અત્થો.

૧૧. ઇદાનિ પરિયાયાણત્તીહિ સમ્ભવન્તે દસ્સેતું ‘‘પરિયાયો ચા’’તિઆદિમાહ. પરિયાયો ચ આણત્તિ ચ તતિયે મનુસ્સવિગ્ગહે લબ્ભતીતિ સમ્બન્ધો. તત્થ કાયાદીહિ યથાવુત્તેહિ ‘‘યો એવં મરતિ, સો ધનં વા લભતી’’તિ એવમાદિવિઞ્ઞાપકો બ્યઞ્જનભૂતો કાયવચીપયોગો પરિયાયો. ઇમિના ઇદં દીપેતિ – યથા અદિન્નાદાને ‘‘આદિયેય્યા’’તિ (પારા. ૯૨) વુત્તત્તા પારિયાયકથાય મુચ્ચતિ, ન ઇધ એવં. ‘‘સંવણ્ણેય્યા’’તિ (પારા. ૧૭૨) પરિયાયકયાયપિ ન મુચ્ચતીતિ. ‘‘દુતિયે પના’’તિઆદીસુ અત્થો પાકટોયેવ. એવમુપરિપિ પાકટમુપેક્ખિસ્સામ.

૧૨. ઇદાનિ મેથુનધમ્માદીનં અઙ્ગાનિ દસ્સેતું ‘‘સેવેતૂ’’તિઆદિમાહ. સેવેતુકામતાચિત્તન્તિ મેથુનં સેવેતું કામેતીતિ સેવેતુકામો, તસ્સ ભાવો નામ તણ્હા, તાય સેવેતુકામતાય સમ્પયુત્તં ચિત્તન્તિ તપ્પુરિસો. મેથુનધમ્મસ્સાતિ મિથુનાનં ઇત્થિપુરિસાનં ઇદન્તિ મેથુનં, તમેવ ધમ્મોતિ મેથુનધમ્મો. ઇધ પન ઉપચારવસેન પારાજિકાપત્તિ મેથુનધમ્મો નામ. અથ વા મેથુનેન જાતો ધમ્મો પારાજિકાપત્તિ મેથુનધમ્મો, તસ્સ મેથુનધમ્મસ્સ મેથુનધમ્મપારાજિકાપત્તિયા. અઙ્ગદ્વયન્તિ અઙ્ગાનં કારણાનં દ્વયં. બુધાતિ વિનયધરા વિઞ્ઞુનો.

૧૩. મનુસ્સસન્તિ મનુસ્સાનં સં મનુસ્સસં, તદાયત્તવત્થુકા ચ. એતેન પેતતિરચ્છાનગતાયત્તં નિવત્તેતિ. તથાસઞ્ઞીતિ તથા તાદિસા સઞ્ઞા તથાસઞ્ઞા, સા અસ્સ અત્થીતિ તથાસઞ્ઞી. પરાયત્તસઞ્ઞિતા ચાતિ અત્થો. ભાવપ્પધાના ઇમે નિદ્દેસા, ભાવપચ્ચયલોપો વા ‘‘બુદ્ધે રતન’’ન્તિઆદીસુ (ખુ. પા. ૬.૩) વિય. એવમુપરિપિ ઈદિસેસુ. થેય્યચિત્તન્તિ થેનભાવસઙ્ખાતં ચિત્તઞ્ચ. વત્થુનો ગરુતાતિ ભણ્ડસ્સ પાદઅતિરેકપાદારહભાવેન ગરુતા ચ. ઊનપઞ્ચમાસકે વા અતિરેકમાસકે વા થુલ્લચ્ચયં. માસકે વા ઊનમાસકે વા દુક્કટં. અવહારોતિ પઞ્ચવીસતિયા અવહારાનં અઞ્ઞતરેન અવહરણઞ્ચાતિ ઇમે પઞ્ચ અદિન્નાદાનહેતુયો અદિન્નાદાનપારાજિકાપત્તિયા અઙ્ગાનિ.

૧૪. પાણો માનુસ્સકોતિ મનુસ્સજાતિસમ્બન્ધો પાણો ચ, પાણોતિ હિ વોહારતો સત્તો, પરમત્થતો પન જીવિતિન્દ્રિયં વુચ્ચતિ. પાણસઞ્ઞિતાતિ પાણોતિ સઞ્ઞિતા ચ, ઘાતનં ઘાતો, સો એવ ચેતના ઘાતચેતના, ‘‘વધામિ ન’’ન્તિ એવં પવત્તા સા ચ, તંસમુટ્ઠિતો સાહત્થિકાદીનં છન્નમઞ્ઞતરો પયોગો ચ, તેન પયોગેન મરણઞ્ચાતિ એતે યથાવુત્તા પઞ્ચ વધહેતુયો પાણઘાતાપજ્જિતબ્બઆપત્તિયા અઙ્ગાનીતિ અત્થો.

૧૫. અત્તનિ અસન્તતાતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ સન્તાને અવિજ્જમાનતા ચ. પાપમિચ્છતાયારોચનાતિ યા સા ‘‘ઇધેકચ્ચો દુસ્સીલો સમાનો ‘સીલવાતિ મં જનો જાનાતૂ’’તિઆદિના (વિભ. ૮૫૧) નયેન વુત્તા પાપઇચ્છતાય સમન્નાગતા, તાય ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ આરોચના ચ. તસ્સાતિ યસ્સ આરોચેતિ, તસ્સ. મનુસ્સજાતિતાતિ મનુસ્સાનં જાતિ યસ્સ, તસ્સ ભાવો મનુસ્સજાતિતા, સા ચ, નઞ્ઞાપદેસોતિ ન અઞ્ઞાપદેસો અઞ્ઞાપદેસાભાવો ચ, તદેવ જાનનન્તિ તઙ્ખણંયેવ વિજાનનઞ્ચાતિ ઇમાનિ પઞ્ચ એત્થ અસન્તદીપને અસ્મિં સન્તાને અવિજ્જમાનઉત્તરિમનુસ્સધમ્મપ્પકાસનનિમિત્તે પારાજિકે અઙ્ગાનિ હેતુયોતિ અત્થો.

૧૬. એવં તેસમસંવાસતાભબ્બતાદીનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ ન તે ચત્તારોવ, અથ ખો સન્તઞ્ઞેપીતિ તે સબ્બેપિ સમોધાનેત્વા દસ્સેન્તો ‘‘અસાધારણા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અસાધારણાતિ પારાજિકા ધમ્મા અધિપ્પેતા. તેનેવ ચેત્થ પુલ્લિઙ્ગનિદ્દેસો. તસ્મા ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂહિ અસાધારણા પારાજિકા ધમ્મા ચત્તારો ચાતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઉપચારવસેન તુ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકાદિકા પારાજિકાપન્ના પરિગ્ગય્હન્તિ. તાસુ યા અવસ્સુતા અવસ્સુતસ્સ મનુસ્સપુરિસસ્સ અક્ખકાનં અધો જાણુમણ્ડલાનં કપ્પરાનઞ્ચ ઉપરિ કાયસંસગ્ગં સાદિયતિ, અયં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકા. યા પન અઞ્ઞિસ્સા ભિક્ખુનિયા પારાજિકં પટિચ્છાદેતિ, સા વજ્જપ્પટિચ્છાદિકા. યા ઉક્ખિત્તકં ભિક્ખું તસ્સા દિટ્ઠિયા ગહણવસેન અનુવત્તતિ, સા ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકા. કાયસંસગ્ગરાગેન તિન્તસ્સ હત્થગ્ગહણં સઙ્ઘાટિકણ્ણગ્ગહણં કાયસંસગ્ગત્થાય પુરિસસ્સ હત્થપાસે ઠાનં ઠત્વા સલ્લપનં સઙ્કેતગમનં પુરિસસ્સાગમનસાદિયનં પટિચ્છન્નોકાસવવિસનં હત્થપાસે ઠત્વા કાયોપસંહરણન્તિ ઇમાનિ અટ્ઠ વત્થૂનિ યસ્સા અવસ્સુતાય, સા અટ્ઠવત્થુકા નામ.

અભબ્બકા એકાદસ ચાતિ એત્થ પણ્ડકો થેય્યસંવાસકો તિત્થિયપક્કન્તકો તિરચ્છાનગતો માતુઘાતકો પિતુઘાતકો અરહન્તઘાતકો ભિક્ખુનિદૂસકો સઙ્ઘભેદકો લોહિતુપ્પાદકો ઉભતોબ્યઞ્જનકોતિ ઇમે અભબ્બા એકાદસ ચ. તેસુ પણ્ડકોતિ ઓપક્કમિકનપુંસકપણ્ડકા ચ પણ્ડકભાવપક્ખે પક્ખપણ્ડકો ચ ઇધ અધિપ્પેતા. આસિત્તઉસૂયપણ્ડકાનં પન પબ્બજ્જા ચ ઉપસમ્પદા ચ ન વારિતા. થેય્યસંવાસકો પન લિઙ્ગત્થેનકાદિવસેન તિવિધો. તત્થ સયં પબ્બજિતત્તા લિઙ્ગમત્તં થેનેતીતિ લિઙ્ગત્થેનકો. ભિક્ખુવસ્સગણનાદિકં સંવાસં થેનેતીતિ સંવાસત્થેનકો. સિક્ખં પચ્ચક્ખાય એવં પટિપજ્જન્તેપિ એસેવ નયો. યથાવુત્તમુભયં થેનેતીતિ ઉભયત્થેનકો. ઠપેત્વા પન ઇમં તિવિધં –

રાજદુબ્ભિક્ખકન્તાર-રોગવેરિભયેન વા;

ચીવરાહરણત્થં વા, લિઙ્ગં આદિયતીધ યો.

સંવાસં નાધિવાસેતિ, યાવ સો સુદ્ધમાનસો;

થેય્યસંવાસકો નામ, તાવ એસ ન વુચ્ચતીતિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૧૦; કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપારાજિકવણ્ણના);

તિત્થિયપક્કન્તકાદયો તુ તંતંવચનત્થાનુસારેન વેદિતબ્બા. તિરચ્છાનગતો પન ઠપેત્વા મનુસ્સજાતિકં અવસેસો સબ્બો વેદિતબ્બો. ઇમે એકાદસ પુગ્ગલા ભિક્ખુભાવાય અભબ્બત્તા પારાજિકાપન્નસદિસતાય ‘‘પારાજિકા’’તિ વુચ્ચન્તિ. વિબ્ભન્તા ભિક્ખુનીતિ ગિહિનિવાસનનિવત્થા ભિક્ખુની ચ. સા હિ એત્તાવતા પારાજિકા. મુદુકા પિટ્ઠિ યસ્સ, સો ચ. સો હિ અનભિરતિયા પીળિતો યદા અત્તનો અઙ્ગજાતં અત્તનો વચ્ચમુખમગ્ગેસુ પવેસેતિ, તદા પારાજિકો હોતિ.

૧૭-૧૮. લમ્બમાનમઙ્ગજાતમેતસ્સાતિ લમ્બી. સો યથાવુત્તેસુ પવેસિતો પારાજિકો. મુખેન ગણ્હન્તો અઙ્ગજાતં પરસ્સ ચાતિ યો અનભિરતિયા પીળિતો પરસ્સ સુત્તસ્સ વા મતસ્સ વા અઙ્ગજાતં મુખેન ગણ્હાતિ, સો પરસ્સ અઙ્ગજાતં મુખેન ગણ્હન્તો ચ. તત્થેવાભિનિસીદન્તોતિ યો અનભિરતિયા પીળિતો તત્થેવ પરસ્સ અઙ્ગજાતે વચ્ચમગ્ગેન અભિનિસીદતિ, સો ચાતિ એતે દ્વયંદ્વયસમાપત્તિયા અભાવેપિ મગ્ગે મગ્ગપ્પવેસનહેતુ મેથુનસ્સ અનુલોમિકા ચત્તારો ચ. ઇધાગતા ચત્તારોતિ ઇધ ખુદ્દસિક્ખાયં યથાવુત્તા મેથુનધમ્મા પારાજિકાદયો ચત્તારો ચાતિ સમોધાના પિણ્ડીકરણવસેન ચતુવીસતિ પારાજિકા ભવન્તીતિ સેસો. એત્થ ચ ગાથાબન્ધવસેન રસ્સં કત્વા ‘‘પરાજિકા’’તિ વુત્તં. એત્થાહ – માતુઘાતકાદયો તતિયં પારાજિકં આપન્ના, ભિક્ખુનિદૂસકો, મુદુપિટ્ઠિકાદયો ચત્તારો ચ પઠમપારાજિકં આપન્ના એવાતિ કુતો ચતુવીસતીતિ? વુચ્ચતે – માતુઘાતકાદયો હિ ચત્તારો ઇધ અનુપસમ્પન્ના એવ અધિપ્પેતા. મુદુપિટ્ઠિકાદયો ચત્તારો કિઞ્ચાપિ પઠમપારાજિકેન સઙ્ગહિતા, યસ્મા પન એકેન પરિયાયેન મેથુનધમ્મં અપ્પટિસેવિનો હોન્તિ, તસ્મા વિસું વુત્તાતિ.

પારાજિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સઙ્ઘાદિસેસનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯. વુટ્ઠાનસ્સ ગરુકત્તા ગરુકાતિ સઙ્ઘાદિસેસા વુચ્ચન્તિ. નવાતિ તેસં ગણનપરિચ્છેદો. નનુ ‘‘નવા’’તિ કસ્મા વુત્તં, ‘‘તેરસા’’તિ વત્તબ્બન્તિ? નાયં દોસો, ચિરેનાપજ્જિતબ્બે ચત્તારો યાવતતિયકે ઠપેત્વા વીતિક્કમક્ખણેયેવ આપજ્જિતબ્બા પઠમાપત્તિકા વુચ્ચન્તીતિ. ઇદાનિ તે દસ્સેતું ‘‘મોચેતુકામતા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ સુક્કસ્સાતિ આસયધાતુનાનત્તતો નીલાદિવસેન દસવિધે સુક્કે યસ્સ કસ્સચિ સુક્કસ્સ. મોચેતુકામતાતિ મોચેતુકામતાય, ય-કારો લુત્તનિદ્દિટ્ઠો. ઇમિના પન વચનેન મોચનસ્સાદ મુચ્ચનસ્સાદ મુત્તસ્સાદમેથુનસ્સાદ ફસ્સસ્સાદ કણ્ડુવનસ્સાદ દસ્સનસ્સાદ નિસજ્જનસ્સાદ વાચસ્સાદ ગેહસિતપેમ વનભઙ્ગિય સઙ્ખાતેસુ એકાદસસ્સાદેસુ એકંયેવ મોચનસ્સાદં દસ્સેતિ.

તત્થ મોચનાય અસ્સાદો સુખવેદના મોચનસ્સાદો. મુચ્ચને અત્તનો ધમ્મતાય મુચ્ચને અસ્સાદો મુચ્ચનસ્સાદો. એવં સબ્બત્થ સત્તમીતપ્પુરિસેન અત્થો દટ્ઠબ્બો. ઇમેહિ પન નવહિ પદેહિ સમ્પયુત્તઅસ્સાદસીસેન રાગો વુત્તો. ગેહનિસ્સિતેસુ માતાદીસુ પેમં ગેહે સિતં પેમન્તિ ગેહસિતપેમં, ઇમિના સરૂપેનેવ રાગો વુત્તો. સન્થવકરણત્થાય ઇત્થિયા પેસિતપુપ્ફાદિ વનભઙ્ગિયં, ઇમિના ચ વત્થુવસેન રાગો વુત્તો. મેથુનસ્સાદોપિ ઇત્થિયા ગહણપ્પયોગેન વેદિતબ્બો. સબ્બત્થેવ ચ પન ચેતનાનિમિત્તુપક્કમમોચને સતિ વિસઙ્કેતાભાવો વેદિતબ્બો. ઉપક્કમ્મ હત્થાદિના નિમિત્તે ઉપક્કમિત્વા. અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તેનાતિ સુપિનોયેવ સુપિનન્તો ‘‘કમ્મમેવ કમ્મન્તો’’તિઆદીસુ વિય અન્ત-સદ્દસ્સ તબ્ભાવવુત્તિત્તા. તં સુપિનન્તં વિના વિમોચયં સુક્કં વિમોચેન્તો સમણો યો કોચિ ભિક્ખુ ગરુકં ગરુકાપત્તિસઙ્ખાતં સઙ્ઘાદિસેસં ફુસે ફુસેય્ય, આપજ્જેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. એત્થ ચ અજ્ઝત્તરૂપબહિદ્ધારૂપઉભયરૂપઆકાસેકટિકમ્પનસઙ્ખાતેસુ ચતૂસુ ઉપાયેસુ સતિ રાગૂપત્થમ્ભાદીસુ ચ કાલેસુ યેન કેનચિ અઙ્ગજાતે કમ્મઞ્ઞતં પત્તે ‘‘આરોગ્યત્થાયા’’તિઆદીસુ યેન કેનચિ અધિપ્પાયેન અધિપ્પાયવત્થુભૂતં યં કિઞ્ચિ સુક્કં મોચનસ્સાદચેતનાય એવ નિમિત્તે ઉપક્કમ્મ મોચેન્તો સઙ્ઘાદિસેસં આપજ્જતીતિ સબ્બથા અધિપ્પાયો દટ્ઠબ્બો.

પઠમો.

૨૦. કાયસંસગ્ગરાગવાતિ કાયે સંસગ્ગો, તસ્મિં રાગો, સો અસ્સ અત્થીતિ વન્તુ, કાયસંસગ્ગરાગસમઙ્ગીતિ અત્થો. સમણો ઇત્થિસઞ્ઞીતિ સમ્બન્ધો. ઉપક્કમ્માતિ કાયેન વાયમિત્વા. મનુસ્સિત્થિં સમ્ફુસન્તોતિ અન્તમસો લોમેનપિ પરામસન્તો ગરુકં ફુસેતિ યોજના. મનુસ્સભૂતા અમતા ઇત્થી મનુસ્સિત્થી. તત્થ ‘‘કાયસંસગ્ગરાગવા’’તિ ઇમિના માતુપેમાદિં, ઇત્થિયા ગહિતમોક્ખાધિપ્પાયઞ્ચ પટિક્ખિપતિ. ઇત્થિયા વેમતિકસ્સ, પણ્ડકપુરિસતિરચ્છાનગતસઞ્ઞિસ્સ ચ થુલ્લચ્ચયં. ઇત્થિયા પન કાયેન કાયપ્પટિબદ્ધામસને, કાયપ્પટિબદ્ધેન કાયામસને ચ યક્ખીપેતીપણ્ડકાનં કાયેન કાયામસને ચ પુરિસતિરચ્છાનગતિત્થીનં કાયેન કાયામસનેપિ દુક્કટં, તથાયક્ખીઆદીનં કાયેન કાયપ્પટિબદ્ધાદીસુ ચ. મતિત્થિયા પન થુલ્લચ્ચયં. ઇત્થિયા પન ફુસિયમાનો સેવનાધિપ્પાયોપિ સચે કાયેન ન વાયમતિ, અનાપત્તિ.

દુતિયો.

૨૧. તથાતિ ઇત્થિસઞ્ઞી. સુણન્તિન્તિ વિઞ્ઞત્તિપથે ઠત્વા અત્તનો વચનં સુણન્તિઞ્ચ. વિઞ્ઞુઞ્ચાતિ દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લસલ્લક્ખણસમત્થઞ્ચ મનુસ્સિત્થિં. મગ્ગં વાતિ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગાનં વસેન મગ્ગં વા મેથુનં વા આરબ્ભાતિ સમ્બન્ધો. દુટ્ઠુલ્લવાચારાગેનાતિ દુટ્ઠા ચ સા અસદ્ધમ્મપ્પટિસંયુત્તતાય થૂલા ચ લામકજનસાધારણતાયાતિ દુટ્ઠુલ્લા. સાવ પુન વાચા દુટ્ઠુલ્લવાચા. તસ્સં અસ્સાદસમ્પયુત્તો રાગોતિ સમાસો, તેન. ઓભાસિત્વાતિ વણ્ણાવણ્ણયાચનાદિવસેન અસદ્ધમ્મવચનં વત્વા. અસુણન્તિયા પન દૂતેન વા પણ્ણેન વા આરોચિતે અનાપત્તિ. તત્થ દ્વિન્નં મગ્ગાનં વસેન વણ્ણાવણ્ણેહિ, મેથુનયાચનાદીહિ વા ‘‘સિખરણીસિ, સમ્ભિન્નાસિ, ઉભતોબ્યઞ્જનકાસી’’તિ ઇમેસુ તીસુ અઞ્ઞતરેન અક્કોસવચનેન વા ઓભાસન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો, અધક્ખકઉબ્ભજાણુમણ્ડલં આદિસ્સ વણ્ણાદિભણને થુલ્લચ્ચયં, તથા યક્ખીપેતીપણ્ડકાનં વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગે આદિસ્સ વણ્ણાદિભણને મેથુનયાચનાદીસુપિ. તેસં પન અધક્ખકાદિકે દુક્કટં, તથા મનુસ્સિત્થીનં ઉબ્ભક્ખકે અધોજાણુમણ્ડલે કાયપ્પટિબદ્ધે ચ.

તતિયો.

૨૨. અત્તકામુપટ્ઠાનન્તિ મેથુનધમ્મસઙ્ખાતેન કામેન ઉપટ્ઠાનં કામુપટ્ઠાનં. અત્તનો અત્થાય કામુપટ્ઠાનં અત્તકામુપટ્ઠાનં. અથ વા કામીયતીતિ કામં, અત્તનો કામં અત્તકામં, સયં મેથુનરાગવસેન પત્થિતન્તિ અત્થો. અત્તકામઞ્ચ તં ઉપટ્ઠાનઞ્ચાતિ અત્તકામુપટ્ઠાનં. તસ્સ વણ્ણો ગુણો, તં. વત્વાતિ ‘‘યદિદં કામુપટ્ઠાનં નામ, એતદગ્ગં ઉપટ્ઠાનાન’’ન્તિ કામુપટ્ઠાને વણ્ણં અન્તમસો હત્થમુદ્દાયપિ ઇત્થીતિ સઞ્ઞી પકાસેત્વાતિ અત્થો. વાચાતિ વાચાય યકારલોપવસેન. મેથુનયુત્તેનાતિ મેથુનયુત્તાય, લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન તાય ‘‘અરહસિ ત્વં મય્હં મેથુનં ધમ્મં દાતુ’’ન્તિઆદિકાય મેથુનધમ્મપ્પટિસંયુત્તાય વાચાય મેથુનયાચને મેથુનરાગિનોતિ સમ્બન્ધો. મેથુનેરાગો, સો અસ્સ અત્થીતિ મેથુનરાગી, તસ્સ. ગરુ હોતીતિ ગરુકાપત્તિ હોતીતિ અત્થો. મ-કારો પદસન્ધિકરો. એત્થ પન પણ્ડકે પણ્ડકસઞ્ઞિનો થુલ્લચ્ચયં, તસ્મિંયેવ ઇત્થિસઞ્ઞિનો દુક્કટં.

ચતુત્થો.

૨૩. ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા સન્દેસં પટિગ્ગહેત્વાતિ સમ્બન્ધો. ઇત્થિયા વાતિ ‘‘દસ ઇત્થિયો માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા’’તિઆદિના (પારા. ૩૦૩) ચ ‘‘દસ ભરિયાયો ધનક્કીતા છન્દવાસિની’’તિઆદિના (પારા. ૩૦૩) ચ વુત્તાય વીસતિવિધાય ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા તંસમ્બન્ધવસેન તેસં માતાદીનં વા. સન્દેસન્તિ ઇત્થિયા વા પુરિસેન વા ઉભિન્નં માતાદીહિ વા ‘‘એહિ, ભન્તે, ઇત્થન્નામં ઇત્થિં વા પુરિસં વા એવં ભણાહી’’તિ વુત્તં જાયમ્પતિભાવસન્નિસ્સિતં સન્દેસવચનં. પટિગ્ગહેત્વાતિ ‘‘સાધૂ’’તિ કાયેન વા વાચાય વા સમ્પટિચ્છિત્વા. વીમંસિત્વાતિ યત્થ પેસિતો, તેસં અધિપ્પાયં ઉપપરિક્ખિત્વા વા ઉપપરિક્ખાપેત્વા વા. હરં પચ્ચાતિ ઇત્થી વા પુરિસો વા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છતુ વા, મા વા, યેહિ પેસિતો, તેસં પચ્ચાહરન્તો વા હરાપેન્તો વા, જાયમ્પતિભાવો હોતુ વા, મા વા, અકારણમેતં. ઇમાય તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો ચ, દ્વીહિ અઙ્ગેહિ પણ્ડકે ચ અઙ્ગત્તયેનાપિ થુલ્લચ્ચયં, એકેન દુક્કટં. કેચિ પન ‘‘હરં પચ્છા’’તિ વિપાઠં પરિકપ્પેત્વા ‘‘પચ્છા હર’’ન્તિ યોજેન્તિ, તં ન સુન્દરં પચ્ચાતિ ઉપસગ્ગત્તા. પદસ્સ ઉપરિ અત્થે સજ્જેન્તો પકાસેન્તો ગચ્છતીતિ હિ ઉપસગ્ગો નામ, તસ્મા ‘‘પતિ આ’’તિ ઉપસગ્ગાનં ‘‘હર’’ન્તિમસ્સ પદસ્સ ઉપરિ ભવિતબ્બન્તિ.

પઞ્ચમો.

૨૪. સંયાચિતપરિક્ખારન્તિ સં અત્તના યાચિતો વાસિઆદિકો પરિક્ખારો યસ્સા, તં. અદેસિતવત્થુકન્તિ ઉત્તિદુતિયકમ્મેન અદેસિતં વત્થુ કુટિકરણપ્પદેસો યસ્સાતિ વિગ્ગહો, તં. પમાણાતિક્કન્તન્તિ ઇદાનિ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ તિસ્સો વિદત્થિયો સુગતવિદત્થિ નામ, તાય ‘‘દીઘસો દ્વાદસ વિદત્થિયો સુગતસ્સ વિદત્થિયા તિરિયં સત્તન્તરા’’તિ (પારા. ૩૪૮) એવં વુત્તપ્પમાણં એકતોભાગેનાપિ અતિક્કન્તા પમાણાતિક્કન્તાતિ તં તિરિયં ચતુહત્થસઙ્ખાતહેટ્ઠિમપ્પમાણે સતિ દીઘતો વુત્તપ્પમાણતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ વડ્ઢેતું ન વટ્ટતિ. તતો ઊનકે, દીઘતો ચ વડ્ઢિતે અયં કુટિસઙ્ખં ન ગચ્છતીતિ. ‘‘મય્હં વાસાગારં એત’’ન્તિ એવં અત્તા ઉદ્દેસો એતિસ્સાતિ અત્તુદ્દેસા. કુટિન્તિ ઉલ્લિત્તાદિકં કુટિં કત્વાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ઉલ્લિત્તા નામ અન્તો ઉદ્ધંમુખં લિત્તા. અવલિત્તા નામ બહિ અધોમુખં લિત્તા. ઉભયથા ઉલ્લિત્તાવલિત્તા. કત્વાતિ અન્તોભૂતકારિતત્થવસેન કારાપેત્વા વા.

તત્થાયં વત્થુદેસનક્કમો – તેન કુટિકારકેન ભિક્ખુના કુટિવત્થું સોધેત્વા સઙ્ઘં ઉપસઙ્કમિત્વા એકંસં ઉત્તરાસઙ્ગં કરિત્વા વુડ્ઢાનં ભિક્ખૂનં પાદે વન્દિત્વા ઉક્કુટિકં નિસીદિત્વા અઞ્જલિં પણામેત્વા પદભાજને (પારા. ૩૪૯) વુત્તનયેન સઙ્ઘં તિક્ખત્તું યાચિત્વા સબ્બે વા સઙ્ઘપરિયાપન્ના, સઙ્ઘેન વા સમ્મતા દ્વે તયો ભિક્ખૂ તત્થ નેતબ્બા. તેહિ ચ કિપિલ્લિકાદીહિ સોળસહિ ઉપદ્દવેહિ વિરહિતત્તા અનારમ્ભં અનુપદ્દવં દ્વીહિ ચતૂહિ વા બલિબદ્દેહિ યુત્તેન સકટેન એકચક્કં નિબ્બોદકપતનટ્ઠાને એકં બહિ કત્વા આવિઞ્છિતું સક્કુણેય્યતાય ‘‘સપરિક્કમન’’ન્તિ સલ્લક્ખેત્વા સચેપિ સઙ્ઘપ્પહોનકા હોન્તિ, તત્થેવ, નો ચે, સઙ્ઘમજ્ઝં ગન્ત્વા તેન ભિક્ખુના યાચિતેહિ પદભાજને (પારા. ૫૦, ૫૧) વુત્તાય ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચાય વત્થુ દેસેતબ્બન્તિ. અદેસિતવત્થુકં પમાણાતિક્કન્તં કુટિં કરિસ્સામીતિ સબ્બપ્પયોગે દુક્કટં, ઇદાનિ દ્વીહિ પિણ્ડેહિ નિટ્ઠાનં ગમિસ્સતીતિ પઠમપિણ્ડદાને થુલ્લચ્ચયં, દુતિયદાનેન લેપે સઙ્ઘટિતે સચે અદેસિતવત્થુકા એવ વા હોતિ, પમાણાતિક્કન્તા એવ વા, એકો સઙ્ઘાદિસેસો, સારમ્ભઅપરિક્કમનતાય દ્વે ચ દુક્કટાનીતિ સચે ઉભયવિપન્ના, દ્વે ચ સઙ્ઘાદિસેસા દ્વે ચ દુક્કટાનીતિ સબ્બં ઞેય્યં.

છટ્ઠો.

૨૫. મહલ્લકન્તિ સસ્સામિકભાવેન સંયાચિતકુટિતો મહન્તભાવેન, વત્થું દેસાપેત્વા પમાણાતિક્કમેનાપિ કાતબ્બભાવેન ચ મહન્તતાય મહત્તં લાતિ આદદાતીતિ મહલ્લકો. મહત્તલક ઇતિ ઠિતે ત્તસ્સ લોપો લસ્સ ચ દ્વિત્તં, તં. વસનં અત્થો પયોજનં વસનત્થો, તાય. એત્થ પન અદેસિતવત્થુભાવે એકો સઙ્ઘાદિસેસો. સેસં અનન્તરસદિસમેવ. ઇધ ચ તત્થ ચ લેણગુહાતિણકુટિપણ્ણચ્છદનગેહેસુ અઞ્ઞતરં કારેન્તસ્સ ચ કુટિમ્પિ અઞ્ઞસ્સ વાસત્થાય વાસાગારં વા ઠપેત્વા ઉપોસથાગારાદીસુ અઞ્ઞતરત્થાય કરોન્તસ્સ ચ અનાપત્તિ.

સત્તમો.

૨૬. અમૂલકેન અન્તિમેન વત્થુનાતિ સમ્બન્ધો. અમૂલકેનાતિ દસ્સનસઙ્ખાતસ્સ, સવનસઙ્ખાતસ્સ, દિટ્ઠસુતમુતવસેન પવત્તપરિસઙ્કાસઙ્ખાતસ્સ ચ મૂલસ્સ અભાવેન નત્થિ મૂલમેતસ્સાતિ અમૂલકં, તેન. તં પન સો આપન્નો વા હોતુ, નો વા, એતં ઇધ અપ્પમાણં. તત્થ ભિક્ખુઞ્ચ માતુગામઞ્ચ તથારૂપે ઠાને દિસ્વા પરિસઙ્કતિ, અયં દિટ્ઠપરિસઙ્કા. અન્ધકારે વા પટિચ્છન્ને વા ભિક્ખુસ્સ ચ માતુગામસ્સ ચ વચનં સુત્વા અઞ્ઞસ્સ અત્થિભાવં અજાનન્તો પરિસઙ્કતિ, અયં સુતપરિસઙ્કા. ધુત્તાનં ઇત્થીહિ સદ્ધિં પચ્ચન્તવિહારેસુ પુપ્ફગન્ધસુરાદીહિ અનુભવિત્વા ગતટ્ઠાનં દિસ્વા ‘‘કેન નુ ખો ઇદં કત’’ન્તિ વીમંસન્તો તત્થ કેનચિ ભિક્ખુના ગન્ધાદીહિ પૂજા કતા હોતિ, ભેસજ્જત્થાય અરિટ્ઠં વા પીતં, સો તસ્સ ગન્ધં ઘાયિત્વા ‘‘અયં સો ભવિસ્સતી’’તિ પરિસઙ્કતિ. અયં મુતપરિસઙ્કા નામ. અન્તિમેન ચાતિ તતો પરં વજ્જાભાવેન અન્તે ભવત્તા અન્તિમેનેવ. વત્થુનાતિ ભિક્ખુનો અનુરૂપેસુ એકૂનવીસતિયા પારાજિકેસુ ધમ્મેસુ અઞ્ઞતરેન પારાજિકેન ધમ્મેન. ચ-કારો પનેત્થ અવધારણે, તેન સઙ્ઘાદિસેસાદિં નિવત્તેતિ. અથ વા ચ-કારો અટ્ઠાનપ્પયુત્તો.

ચોદેન્તો વા ચોદાપેન્તોવાચાતિ યોજેતબ્બો. ચાવેતુન્તિ બ્રહ્મચરિયા ચાવનત્થાય. એતેન એકં ચાવનાધિપ્પાયં ગહેત્વા અવસેસે અક્કોસાધિપ્પાયવુટ્ઠાપનાધિપ્પાયાદિકે સત્તાધિપ્પાયે પટિક્ખિપતિ. સુણમાનન્તિ ઇદં ‘‘ચોદેન્તો’’તિઆદીનં કમ્મપદં, ઇમિના પરમ્મુખા ચોદનં પટિક્ખિપતિ. પરમ્મુખા પન સત્તહિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વદન્તસ્સ દુક્કટં. ચોદેન્તોતિ ‘‘વત્થુસન્દસ્સના આપત્તિસન્દસ્સના સંવાસપ્પટિક્ખેપો સામીચિપ્પટિક્ખેપો’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૩૮૫-૩૮૬) સઙ્ખેપતો વુત્તાનં ચતુન્નં ચોદનાનં વસેન સયં ચોદેન્તો વા. ચોદાપેન્તો વાતિ પરેન યેન કેનચિ ચોદાપેન્તો વા. તસ્મા યો ભિક્ખુસ્સ સમીપે ઠત્વા ‘‘ત્વં મેથુનં ધમ્મં સેવિ, અસ્સમણોસી’’તિઆદિના વત્થુસન્દસ્સનવસેન વા ‘‘ત્વં મેથુનધમ્માપત્તિં આપન્નોસી’’તિઆદિના આપત્તિસન્દસ્સનવસેન વા ‘‘અસ્સમણોસિ, નત્થિ તયા સદ્ધિં ઉપોસથો વા પવારણા વા સઙ્ઘકમ્મં વા, અસ્સમણોસી’’તિઆદિના સંવાસપ્પટિક્ખેપવસેન વા અભિવાદનાદિસંવાસે પટિક્ખિત્તે અસ્સમણોતિ કસ્માતિ પુટ્ઠસ્સ ‘‘અસ્સમણોસી’’તિઆદિવચનેહિ સામીચિપ્પટિક્ખેપવસેન વા અન્તમસો હત્થમુદ્દાય એવ વાપિ એતમત્થં દીપયતો ‘‘કરોતુ મે આયસ્મા ઓકાસં, અહં તં વત્તુકામો’’તિ એવં ઓકાસે અકારિતે વાચાય સઙ્ઘાદિસેસો ચેવ દુક્કટઞ્ચ, ઓકાસં કારેત્વા ચોદેન્તસ્સ પન સઙ્ઘાદિસેસોવ દટ્ઠબ્બો.

અટ્ઠમો.

૨૭. અઞ્ઞસ્સાતિ ખત્તિયાદિજાતિકસ્સ પરસ્સ. કિરિયન્તિ મેથુનવીતિક્કમસઙ્ખાતં કિરિયં. તેનાતિ અઞ્ઞસ્સ વીતિક્કમસઙ્ખાતસ્સ મેથુનવીતિક્કમસન્દસ્સનેન કરણભૂતેન. લેસેનાતિ યસ્સ જાતિઆદયો તતો અઞ્ઞમ્પિ વત્થું લિસ્સતિ ઉદ્દિટ્ઠે વિત્થારં સિલિસ્સતિ વોહારમત્તેનેવાતિ જાતિઆદયોવ ‘‘લેસા’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેન જાતિલેસનામલેસાદિના લેસેન. અઞ્ઞન્તિ યો વીતિક્કમન્તો દિટ્ઠો, તતો અપરમ્પિ ભિક્ખું ચાવેતું અન્તિમેન વત્થુના ચોદયન્તિ સમ્બન્ધો. કથં? કોચિ ખત્તિયજાતિયો વીતિક્કમન્તો દિટ્ઠો, તતો અઞ્ઞં અત્તનો વેરિં ખત્તિયજાતિકં ભિક્ખું પસ્સિત્વા તં ખત્તિયં જાતિલેસં ગહેત્વા ‘‘ખત્તિયો મયા દિટ્ઠો વીતિક્કમન્તો, ત્વં ખત્તિયો પારાજિકં ધમ્મં આપન્નોસી’’તિ ચોદેતિ ચોદાપેતિ વા. એવં નામલેસાદયોપિ વેદિતબ્બા. સેસા વિનિચ્છયકથા અટ્ઠમે વુત્તસદિસાયેવ.

નવમો.

૨૮. એત્તાવતા ‘‘ગરુકા નવા’’તિ ઉદ્દિટ્ઠે વિત્થારતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસુ આપન્નેસુ પટિપજ્જિતબ્બાકારં દસ્સેતું ‘‘છાદેતિ જાનમાપન્ન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ યો ભિક્ખુ અત્તના આપન્નં સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિં આપત્તિવસેન વા વત્થુવસેન વા જાનં જાનન્તો યાવતા યત્તકાનિ અહાનિ છાદેતિ પટિચ્છાદેતિ, તાવતા તત્તકાનિ અહાનિ તસ્સ પરિવાસો હોતીતિ એવં પદસન્ધિવસેન અત્થો વેદિતબ્બો. તત્થ પટિચ્છન્નપરિવાસો સુદ્ધન્તપરિવાસો સમોધાનપરિવાસોતિ તિવિધો પરિવાસો. તેસં પન અતિસઙ્ખેપનયેન મુખમત્તેપિ દસ્સિતે વિત્થારવિનિચ્છયપવેસોપાયસમ્ભવો સિયાતિ મુખમત્તં દસ્સયિસ્સામ.

તત્થ પટિચ્છન્નપરિવાસો નામ યથાપટિચ્છન્નાય આપત્તિયા દાતબ્બો, તસ્મા પટિચ્છન્નદિવસે ચ આપત્તિયો ચ સલ્લક્ખેત્વા સચે એકાહપ્પટિચ્છન્ના હોતિ, ‘‘અહં, ભન્તે, સમ્બહુલા આપત્તિયો આપજ્જિં એકાહપ્પટિચ્છન્નાયો’’તિઆદિના ખન્ધકે (ચૂળવ. ૯૮-૯૯) આગતનયેન યાચાપેત્વા ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ સમ્બહુલા આપત્તિયો આપજ્જિ એકાહપ્પટિચ્છન્નાયો’’તિઆદિના ખન્ધકે આગતનયેનેવ કમ્મવાચં વત્વા પરિવાસો દાતબ્બો. એકં આપજ્જિત્વા ‘‘સમ્બહુલા’’તિ વિનયકમ્મં કરોન્તસ્સાપિ વુટ્ઠાતીતિ ‘‘સમ્બહુલા’’તિ વુત્તં. નાનાવત્થુકાસુપિ એસેવ નયો. અથ દ્વીહાદિપ્પટિચ્છન્ના હોન્તિ, પક્ખઅતિરેકપક્ખમાસઅતિરેકમાસસંવચ્છરઅતિરેકસંવચ્છરપ્પટિચ્છન્ના વા, ‘‘દ્વીહપ્પટિચ્છન્નાયો વા’’તિઆદિના વત્વા યો યો આપન્નો હોતિ, તસ્સ તસ્સ નામઞ્ચ ગહેત્વા યોજના કાતબ્બા.

કમ્મવાચાપરિયોસાને ચ સચે અપ્પભિક્ખુકો આવાસો હોતિ, સક્કા રત્તિચ્છેદં અનાપજ્જન્તેન વસિતું, તત્થેવ ‘‘પરિવાસં સમાદિયામિ, વત્તં સમાદિયામી’તિ વત્તં સમાદાય તત્થેવ સઙ્ઘસ્સ ‘‘અહં, ભન્તે, સમ્બહુલા સઙ્ઘાદિસેસા આપત્તિયો આપજ્જિં એકાહપ્પટિચ્છન્નાયો’’તિઆદિના આરોચેત્વા પુન આગતાગતાનં ભિક્ખૂનં આરોચેન્તેન પકતત્તેન ભિક્ખુના સદ્ધિં એકચ્છન્ને સહવાસો, તેન ચ વિનાવાસો, આગન્તુકાદીનં ઉપચારગતાનં અનારોચનાતિ એતેસુ એકેનાપિ રત્તિચ્છેદઞ્ચ વત્તભેદઞ્ચ અકત્વા પરિવત્થબ્બં.

સચે ન સક્કા હોતિ પરિવાસં સોધેતું, નિક્ખિત્તવત્તેન વસિતુકામો હોતિ, તત્થેવ સઙ્ઘમજ્ઝે વા એકસ્સ પુગ્ગલસ્સ વા સન્તિકે ‘‘પરિવાસં નિક્ખિપામિ, વત્તં નિક્ખિપામી’’તિ પરિવાસો નિક્ખિપિતબ્બો. નિક્ખિત્તકાલતો પટ્ઠાય પકતત્તટ્ઠાને તિટ્ઠતિ. અથાનેન પચ્ચૂસસમયે એકેન ભિક્ખુના સદ્ધિં પરિક્ખિત્તસ્સ વિહારસ્સ પરિક્ખેપતો, અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વા મહામગ્ગતો ઓક્કમ્મ પટિચ્છન્નટ્ઠાને નિસીદિત્વા અન્તોઅરુણેયેવ વત્તં સમાદિયિત્વા આરોચેતબ્બં. સચે બહિ ઠિતાનમ્પિ સદ્દં સુણાતિ, પસ્સતિ વા, દૂરં ગન્ત્વાપિ આરોચેતબ્બં, અનારોચેન્તે રત્તિચ્છેદો ચેવ વત્તભેદદુક્કટઞ્ચ. સચે અજાનન્તસ્સેવ ઉપચારસીમં પવિસિત્વા ગચ્છન્તિ, રત્તિચ્છેદોવ હોતિ, ન વત્તભેદો. અરુણે ઉટ્ઠિતે તસ્સ સન્તિકે વત્તં નિક્ખિપિત્વા વિહારં ગન્તબ્બં. એવં યાવ રત્તિયો પૂરેન્તિ, તાવ પરિવત્થબ્બં. અયં તાવ પટિચ્છન્નપરિવાસો.

સુદ્ધન્તો દુવિધો ચૂળસુદ્ધન્તો મહાસુદ્ધન્તોતિ. તત્થ યો ‘‘ઉપસમ્પદતો પટ્ઠાય યત્તકં નામ કાલં અહં સુદ્ધો’’તિ જાનાતિ, તત્તકં અપનેત્વા તતો અવસેસે રત્તિપરિચ્છેદે એકતો કત્વા દાતબ્બપરિવાસો ચૂળસુદ્ધન્તો. યો પન સબ્બસો રત્તિપરિયન્તં ન જાનાતિ નસ્સરતિ, તત્થ ચ વેમતિકો, તસ્સ દાતબ્બો મહાસુદ્ધન્તો. આપત્તિપરિયન્તં જાનાતુ વા, મા વા, અકારણમેતં.

સમોધાનપરિવાસો નામ તિવિધો ઓધાનસમોધાનો અગ્ઘસમોધાનો મિસ્સકસમોધાનોતિ. તત્થ યો નિટ્ઠિતપરિવાસોપિ વા નિટ્ઠિતમાનત્તોપિ વા અનિક્ખિત્તવત્તો અઞ્ઞં આપત્તિં આપજ્જિત્વા પુરિમાપત્તિયા સમા વા ઊનતરા વા રત્તિયો પટિચ્છાદેતિ, તસ્સ મૂલાય પટિકસ્સનેન તે પરિવુત્થદિવસે ચ માનત્તચિણ્ણદિવસે ચ ઓધુનિત્વા મક્ખેત્વા પુરિમાય આપત્તિયા મૂલદિવસપરિચ્છેદે પચ્છા આપન્નં આપત્તિં સમોદહિત્વા પુન આદિતો પટ્ઠાય દાતબ્બપરિવાસો ઓધાનસમોધાનો નામ. સચે કસ્સચિ એકાપત્તિ એકાહપ્પટિચ્છન્ના, દ્વીહપ્પટિચ્છન્ના, એવં યાવ દસાહપ્પટિચ્છન્ના, તાસં અગ્ઘેન સમોધાય તાસં દસાહપ્પટિચ્છન્નવસેન અવસેસાનં એકાહપ્પટિચ્છન્નાદીનમ્પિ દાતબ્બપરિવાસો અગ્ઘસમોધાનો નામ. યો પન નાનાવત્થુકા આપત્તિયો એકતો કત્વા દાતબ્બપરિવાસો મિસ્સકસમોધાનો નામ. દાનવિધિ પન સબ્બત્થ ખન્ધકે (ચૂળવ. ૧૩૪ આદયો) આગતનયેનેવ વેદિતબ્બો.

એવં પરિવુત્થપરિવાસો ભિક્ખુ માનત્તં ભિક્ખૂનં માનનભાવં છ રત્તિયો અખણ્ડં કત્વા ચરેય્ય કરેય્ય, સમ્પાદેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ સઙ્ઘેન ગણેન પુગ્ગલેન કતં તેન ભિક્ખુના સઙ્ઘમજ્ઝે વત્તં સમાદાપેત્વા ‘‘અહં, ભન્તે, સમ્બહુલા આપત્તિયો આપજ્જિ’’ન્તિઆદિના ખન્ધકે વુત્તનયેન યાચાપેત્વા તત્થેવ વુત્તનયેન માનત્તદાનાદયોપિ વેદિતબ્બા. ઇમિનાપિ વત્તં નિક્ખિપિતુકામેન ચે વત્તં નિક્ખિપિત્વા ચતૂહિ પઞ્ચહિ સદ્ધિં પરિવાસે વુત્તપ્પકારં પદેસં ગન્ત્વા પુરિમનયેનેવ હેટ્ઠા વુત્તં સહવાસાદિં અન્તમસો ચતૂહિ ઊનત્તા ઊને ગણે ચરણદોસઞ્ચ વજ્જેત્વા પટિપજ્જિતબ્બં. અપ્પટિચ્છન્નાપત્તિકસ્સ પન પરિવાસં અદત્વા માનત્તમેવ દાતબ્બં. એવં ચિણ્ણં કતં પરિનિટ્ઠાપિતં માનત્તં યેન, તં ભિક્ખું. વીસતિ સઙ્ઘો ગણો અસ્સાતિ વીસતીગણો દીઘં કત્વા, સો સઙ્ઘો અબ્ભેય્ય સમ્પટિચ્છેય્ય, અબ્ભાનકમ્મવસેન ઓસારેય્યાતિ વુત્તં હોતિ, અવ્હેય્યાતિ વા અત્થો. એત્થાપિ સમાદાનઆરોચનયાચનાનિ, કમ્મવાચા ચ ખન્ધકે વુત્તનયેન વેદિતબ્બા.

૨૯. એવં તેસુ પટિપજ્જિતબ્બાકારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ છાદનસ્સ અઙ્ગાનિ દસ્સેતું ‘‘આપત્તી’’તિઆદિમાહ. તત્થ ન ઉક્ખિત્તો અનુક્ખિત્તો, નત્થિ અન્તરાયો અસ્સાતિ અનન્તરાયો. સકત્થે ત્તપચ્ચયવસેન વા, પહુનો ભાવો પહુત્તં, તં અસ્સત્થીતિ સદ્ધાદિવસેન વા પહુત્તો. અનુક્ખિત્તો ચ અનન્તરાયો ચ પહુત્તો ચાતિ દ્વન્દો, તેસં ભાવો અનુક્ખિત્તાદિગુણો અનુક્ખિત્ત…પે… પહુત્તતા. આપત્તિ ચ અનુક્ખિત્ત…પે… પહુત્તતા ચ આપત્તિ…પે… પહુત્તતાયો. મ-કારો પદસન્ધિજો. તથા તેન પકારેન આપત્તિઆદીસુ ચતૂસુ આપત્તાદિપકારેન સઞ્ઞી તથસઞ્ઞી રસ્સવસેન. તસ્સ ભાવો તથસઞ્ઞિતા, યથાવુત્તઆપત્તાદિસઞ્ઞિતાતિ વુત્તં હોતિ. ચ-કારો વુત્તસમુચ્ચયત્થો. કમનં પત્થનં કામો, છાદેતું કામો છાદેતુકામો. ઇતિ યથાવુત્તા નવ, અથ છાદના ચાતિ એવં દસ ચ તાનિ અઙ્ગાનિ ચાતિ, તેહિ. અરુણુગ્ગમમ્હિ અરુણસઙ્ખાતસ્સ પઠમબાલસૂરિયરંસિનો ઉગ્ગમને સતિ છન્ના હોતિ, આપત્તીતિ સેસો.

તત્થાયમધિપ્પાયો – યો ભિક્ખુ રાજચોરઅગ્ગિઉદકમનુસ્સઅમનુસ્સવાળસરીસપજીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયાનં દસન્નમેકસ્સાપિ નત્થિતાય અનન્તરાયિકો સમાનો અનન્તરાયિકસઞ્ઞી હુત્વા ભિક્ખુનો સન્તિકં ગન્તુઞ્ચેવ આરોચેતુઞ્ચ સક્કુણેય્યતાય પહુ સમાનો પહુસઞ્ઞી હુત્વા તિવિધઉક્ખેપનીયકમ્માકરણેન અનુક્ખિત્તો સમાનો અનુક્ખિત્તસઞ્ઞી હુત્વા ગરુકાપત્તીતિ સઞ્ઞી ગરુકંયેવ આપત્તિં છાદેતુકામો હુત્વા છાદેતિ, તસ્સાયં આપત્તિ ચ છન્ના હોતીતિ. સચે પનેત્થ અનાપત્તિસઞ્ઞી વા હોતિ અઞ્ઞાપત્તિક્ખન્ધસઞ્ઞી વા વેમતિકો વા, અચ્છન્ના હોન્તિ. આરોચેન્તેન પન ‘‘મમ એકાપત્તિં આપન્નભાવં જાનાહી’’તિઆદિના નયેન આરોચેતબ્બં. સચે પન વત્થુસભાગાપત્તિકસ્સ આરોચેતિ, તાવ તપ્પચ્ચયા દુક્કટં આપજ્જતિ.

સઙ્ઘાદિસેસનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ચીવરનિદ્દેસવણ્ણના

૩૦. ‘‘ખોમઞ્ચ કોસેય્યઞ્ચા’’તિઆદિના નપુંસકવિગ્ગહેન દ્વન્દે કતે ખોમ…પે… ભઙ્ગાનિ. તત્થ ખોમન્તિ ગચ્છજાતિ. ઉપચારતો પન ખોમેન ખોમસુત્તેન વાયિતન્તિ તદ્ધિતેન ઉપચારેન વા ખોમં ખોમપટચીવરં, તથા અવસેસાનિ. સાણં સાણવાકસુત્તેહિ વાયિતં ચીવરં. ભઙ્ગં ખોમસુત્તાદીનિ સબ્બાનિ એકચ્ચાનિ વા વોમિસ્સેત્વા વાયિતચીવરં. વાકમયમેવ વાતિ કેચિ. કમ્બલન્તિ મનુસ્સલોમં વાળલોમઞ્ચ ઠપેત્વા સેસલોમેહિ વાયિતં. એતાનીતિ ખોમાદીનિ યથાવુત્તાનિ. સહ અનુલોમેહીતિ સાનુલોમાનિ. જાતિતો કપ્પિયાનિ છ ચીવરાનિ ભવન્તિ.

૩૧. ઇદાનિ ‘‘દુકૂલ’’ન્તિઆદિના તેસં અનુલોમાનિ દસ્સેતિ. તત્થ દુકૂલન્તિ દુકૂલસઙ્ખાતેન કેનચિ વાકવિસેસેન વાયિતં ચીવરં. ચેવાતિ સમુચ્ચયે, સો ઉપરિ આકડ્ઢિતબ્બો. પટ્ટુણ્ણન્તિ પટ્ટુણ્ણેસુ જાતં પટ્ટુણ્ણં. દેસવાચિનો બહુવચનન્તાતિ બહુવચનેન વિગ્ગહો. તથા સોમારા ચ ચીના ચ, તેસુ જાતં સોમારચીનજં. ઇમાનિ તીણિ પાણકેહિ કતસુત્તમયાનિ. એહિભિક્ખૂનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા જાતં ઇદ્ધિજં, તં પન ખોમાદીનં અઞ્ઞતરં. દેવદિન્નન્તિ દેવેહિ દિન્નં કપ્પરુક્ખે નિબ્બત્તં ચીવરં. તદેતં દુકૂલાદિ તસ્સ તસ્સ યથાવુત્તસ્સ ખોમાદિનો અનુલોમિકં હોતિ. તત્થ લોમાનિ અનુગતં અનુલોમં, યથા સેસલોમાનિ અનુગતં લોમં તદનુકૂલત્તા ‘‘અનુલોમ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તથા તંજાતિયકં યેસં કેસઞ્ચિ અનુકૂલં સબ્બમ્પિ રુળ્હીવસેન ‘‘અનુલોમ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તમેવ અનુલોમિકં, અનુકૂલન્તિ અત્થો. કથં? દુકૂલં સાણસ્સ અનુલોમં, પટ્ટુણ્ણાદીનિ તીણિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ, ઇદ્ધિજં દેવદિન્નઞ્ચ ખોમાદીનમનુલોમન્તિ.

૩૨-૩. એવં સાનુલોમાનિ ચીવરાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ અધિટ્ઠાનાદિકં દસ્સેતું ‘‘તિચીવર’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અવુત્તેપિ અવસ્સં વત્તબ્બતાય સબ્બત્થ ચ-સદ્દો અજ્ઝાહરિતબ્બો, તિચીવરઞ્ચ…પે… કણ્ડુચ્છાદિઞ્ચ અધિટ્ઠેય્ય ન વિકપ્પેય્યાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ તિણ્ણં ચીવરાનં સમાહારો તિચીવરં. પરિક્ખારઞ્ચ તં ચોળઞ્ચાતિ પરિક્ખારચોળં. વસ્સસ્સ યોગ્ગા વસ્સિકા, સાવ સાટિકા વસ્સિકસાટિકા. પુઞ્છતિ અનેનાતિ પુઞ્છનં, મુખસ્સ પુઞ્છનં મુખપુઞ્છનં. નિસીદન્તિ એત્થાતિ નિસીદનં, મુખપુઞ્છનઞ્ચ નિસીદનઞ્ચ મુખપુઞ્છનનિસીદનં. સયનસુખાદિં પટિચ્ચ અત્થરીયતીતિ પચ્ચત્થરણં, તદેવ પચ્ચત્થરણકં. કણ્ડું છાદેતીતિ કણ્ડુચ્છાદિ. અધિટ્ઠહેતિ ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિઆદિના નવન્નં નામં ગહેત્વા અધિટ્ઠેય્ય. ન વિકપ્પેય્યાતિ તસ્સ તસ્સ નામં ગહેત્વા ન વિકપ્પેય્ય, તસ્સ તસ્સ પન નામં અગ્ગહેત્વા ‘‘ઇમં ચીવરં તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વિકપ્પેય્યાતિ અધિપ્પાયો. એત્થાતિ ઇમેસુ નવસુ ચીવરેસુ. તિચીવરન્તિ તિચીવરનામેન અધિટ્ઠિતં. તથા હિ અધિટ્ઠાનતો પુબ્બે વિસું તિચીવરં નામ નત્થિ સઙ્ઘાટિઆદિપ્પહોનકસ્સ પચ્ચત્થરણાદિવસેનાપિ અધિટ્ઠાતું અનુઞ્ઞાતત્તા. તં વિના એકાહં એકદિવસમ્પિ. ન વસેય્યાતિ અલદ્ધસમ્મુતિકો ભિક્ખુ અવિપ્પવાસસીમતો અઞ્ઞત્થ વાસં ન કરેય્યાતિ અત્થો. એવં સતિ તિચીવરઞ્ચ નિસ્સજ્જિતબ્બં હોતિ, પાચિત્તિયઞ્ચ આપત્તિં આપજ્જતીતિ દીપેતિ. નિસીદનં વિના ચાતુમાસં ન વસેય્યાતિ સમ્બન્ધો. ચતુન્નં માસાનં સમાહારો ચતુમાસં, તમેવ ચાતુમાસં. તં અચ્ચન્તસંયોગવસેન.

૩૪. ઇદાનિ ‘‘ઇમ’’ન્તિઆદિના ‘‘અધિટ્ઠેય્યા’’તિ વુત્તમધિટ્ઠાનં દસ્સેતિ. સઙ્ઘાટિં ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ અધિટ્ઠહેતિ સમ્બન્ધો. તત્થ અધિટ્ઠહેતિ હત્થપાસે ઠિતં એવં અધિટ્ઠેય્ય. અહત્થપાસન્તિ હત્થસ્સ પાસો સમીપો હત્થપાસો, અડ્ઢતેય્યહત્થબ્ભન્તરો. દ્વાદસહત્થબ્ભન્તરોતિપિ વદન્તિ. નત્થિ હત્થપાસો એતિસ્સાતિ અહત્થપાસા, તં એતન્તિ અધિટ્ઠહેતિ સમ્બન્ધો. કિં વુત્તં હોતિ? અન્તોગબ્ભે વા ઉપરિપાસાદે વા તદહેવ ગન્ત્વા નિવત્તનયોગ્ગે પદેસે વા ઠિતં ચીવરં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘એતં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ અધિટ્ઠેય્યાતિ વુત્તં હોતિ. તતો દૂરે ઠિતમ્પિ અધિટ્ઠાતબ્બન્તિપિ વદન્તિ. સેસેસુપીતિ ઉત્તરાસઙ્ગાદિકણ્ડુપ્પટિચ્છાદિપરિયન્તેસુપિ અવસેસચીવરેસુ. અયં નયોતિ અયમેવ નયો. યથા સઙ્ઘાટિયા, એવં ‘‘ઇમં ઉત્તરાસઙ્ગં અધિટ્ઠામી’’તિઆદિ વુત્તનયોવાતિ વુત્તં હોતિ. અધિટ્ઠહન્તેન પન હત્થેન ગહેત્વા કાયવિકારં કરોન્તેન ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ ચિત્તેન આભોગં કત્વા કાયેન વા અધિટ્ઠાતબ્બં, વચીભેદમત્તં કત્વા વાચાય વા. પરિક્ખારચોળં નામ પાટેક્કં નિધાનમુખન્તિ તિચીવરં પરિક્ખારચોળમ્પિ અધિટ્ઠાતું વટ્ટતીતિ.

૩૫. ઇદાનિ એવં અધિટ્ઠહતો અઞ્ઞં લદ્ધા અધિટ્ઠાતુકામેન પચ્ચુદ્ધરિત્વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘અધિટ્ઠહન્તો’’તિઆદિમાહ. તત્થ સઙ્ઘાટિ પભુતિ આદિ યસ્સ તં સઙ્ઘાટિપ્પભુતિ. એતં ‘‘અધિટ્ઠહન્તો’’તિ એત્થાપિ ‘‘અધિટ્ઠેય્યા’’તિ એત્થાપિ કમ્મપદં, ‘‘પુબ્બચીવર’’ન્તિ એત્થ પન વિસેસનં હુત્વા તિટ્ઠતિ. પચ્ચુદ્ધરિત્વાતિ પરિચ્ચજિત્વા. પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠહિત્વા ઠપિતવત્થેહિ સઙ્ઘાટિઆદીનિ કરોતિ, નિટ્ઠિતે રજને ચ કપ્પે ચ ઇમં પરિક્ખારચોળં પચ્ચુદ્ધરિત્વા પુન અધિટ્ઠાતબ્બાનિ. પત્તાધિટ્ઠહનેતિ પત્તસ્સ અધિટ્ઠાને. તથાતિ ચ યથા ચીવરે, તથા પત્તેપિ અધિટ્ઠાનાદિકં સબ્બન્તિ અત્થો. એત્થ પન ‘‘ઇમં પત્તં, એતં પત્ત’’ન્તિ વા વિસેસો.

૩૬. ઇદાનિ પચ્ચુદ્ધારવિધિં દસ્સેતું ‘‘એત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ઇમં વ ઇતિ વા-સદ્દો રસ્સં કત્વા નિદ્દિટ્ઠો, સો ઇતિ-સદ્દતો પરં યોજેતબ્બો, તસ્મા ‘‘એતં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ વા ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં પચ્ચુદ્ધરામી’’તિ વા સંસેતિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. સંસેતિ વદેય્ય. એવન્તિ યથા નામેન સઙ્ઘાટિ પચ્ચુદ્ધરિતબ્બા, તથા ઉત્તરાસઙ્ગાદીનીતિ અત્થો. વિદૂતિ પચ્ચુદ્ધરેતિમસ્સ કત્તુપદં, પઞ્ઞવાતિ અત્થો. સબ્બત્થાપિ દૂરાસન્નતાદી વુત્તનયેન વેદિતબ્બા.

૩૭-૮. ઇદાનિ સઙ્ઘાટિઆદીનં છન્નં પમાણપરિચ્છેદં દસ્સેતિ ‘‘સઙ્ઘાટી’’તિઆદિના. પચ્છિમો અન્તો પચ્છિમન્તો, તેન, પચ્છિમકોટિયાતિ અત્થો. દીઘસોતિ દીઘતો. મુટ્ઠિયા સહિતં પઞ્ચકં યસ્સા સા મુટ્ઠિપઞ્ચકા, લિઙ્ગવિપલ્લાસવસેન પન મુટ્ઠિપઞ્ચકો. મુટ્ઠિ-સદ્દેનેત્થ ઉપચારવસેન કતમુટ્ઠિકો હત્થોવ વુત્તો. સુગતસ્સ ચીવરતો ઊનાતિ સમાસો. અપીતિ વુત્તસમુચ્ચયે, તેન યથાવુત્તપચ્છિમપ્પમાણા ચ અયઞ્ચ ઉત્તમપ્પમાણાતિ અત્થો. ‘‘પચ્છિમન્તેના’’તિ ઇદં મુટ્ઠિત્તિકઞ્ચ તિરિયન્તિ એત્થાપિ અનુવત્તેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. ચ-સદ્દો ‘‘ઉત્તમન્તેન સુગતચીવરૂનાપિ વટ્ટતી’’તિ ઇદં સમુચ્ચિનોતિ. તત્થ ઇદાનિ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ તિસ્સો વિદત્થિયો એકા સુગતવિદત્થિ, તાય વિદત્થિયા નવ વિદત્થિયો દીઘતો સુગતચીવરપ્પમાણં, તિરિયં છ વિદત્થિયો, તં પન વડ્ઢકિહત્થેન દીઘતો તેરસ હત્થા એકા ચ વિદત્થિ, તિરિયતો નવ હત્થા હોન્તિ. તંવસેન ઉભયત્થ ઊનતા વિઞ્ઞાતબ્બા.

ઉત્તરાસઙ્ગોપિ તત્તકોવાતિ દસ્સેતું ‘‘તથા એકંસિકસ્સપી’’તિ આહ. એકો અંસો એકંસો, તત્થ કાતબ્બન્તિ તદ્ધિતે એકંસિકં. ‘‘અન્તરવાસકો’’ચ્ચાદિના નિવાસનં દસ્સેતિ. તત્થ અન્તરં મજ્ઝપદેસો, અન્તરે મજ્ઝે કટિપ્પદેસે વાસો વત્થં અન્તરવાસો, સોયેવ અન્તરવાસકો. ચાપીતિ સમુદાયો, એકો વા સમુચ્ચયો. અડ્ઢેન તતિયો ભાગો અડ્ઢતેય્યો. એત્થ દ્વિન્નં હત્થકોટ્ઠાસાનં સમ્પુણ્ણાનં તતિયકોટ્ઠાસસંસિજ્ઝને કરણભૂતા અડ્ઢ-સદ્દનિદ્દિટ્ઠા યા વિદત્થિ, સાવ તતિયોતિ નિદ્દિટ્ઠોતિ ઉપડ્ઢહત્થસઙ્ખાતો તતિયો ભાગો અડ્ઢતેય્યો. સો ચ નાનન્તરેન દ્વિહત્થતતિયતા લબ્ભતીતિ દ્વે હત્થા, એકા ચ વિદત્થિ અડ્ઢતેય્યો. તંસન્નિયોગેન પનેત્થ અન્તરવાસકોવ અડ્ઢતેય્યોતિ વેદિતબ્બો. દ્વે હત્થા યસ્સાતિ બાહિરત્થસમાસો. પારુપનેનાપિ સક્કા નાભિં પટિચ્છાદેતુન્તિ ‘‘દ્વિહત્થો’’તિ વુત્તં. વા-સદ્દો અડ્ઢતેય્યં વિકપ્પેતિ. તિરિયસ્સ અન્તોતિ છટ્ઠીતપ્પુરિસો, તિરિયમેવ અન્તોતિ વા કમ્મધારયો ‘‘ગામન્તો’’તિઆદીસુ વિય.

૩૯. ‘‘નિસીદનસ્સા’’તિઆદિના નિસીદનચીવરં દસ્સેતિ. એત્થ નિસીદનં નામ સમે ભૂમિભાગે એળકલોમાનિ ઉપરૂપરિ સન્થરિત્વા કઞ્જિકાદીહિ સિઞ્ચિત્વા કતો દ્વીસુ ઠાનેસુ ફાલિતત્તા તીહિ દસાહિ યુત્તો પરિક્ખારવિસેસો. વિદત્થી દ્વેતિ દ્વે વિદત્થી. વિસાલતો પુથુલતો.

૪૦. ‘‘કણ્ડુપ્પટિચ્છાદી’’તિઆદિના કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિં દસ્સેતિ. તત્થ કણ્ડૂતિ હિ ન અત્થતો નાનં, તગ્ગહણેન પનેત્થ પિળકસ્સાવથુલ્લકચ્છાબાધં ગય્હતિ. કણ્ડું યથાવુત્તં પિળકાદિં પટિચ્છાદેતીતિ કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ. પટિચ્છદનં વા પટિચ્છાદો, યથાવુત્તકણ્ડુયા પટિચ્છાદો કણ્ડુપ્પટિચ્છાદો, સો અસ્સ અત્થીતિ કણ્ડુપ્પટિચ્છાદી, તસ્સ. તિરિયન્તિ તિરિયતો.

૪૧. ‘‘વસ્સિકા’’તિઆદિના વસ્સિકસાટિકં દસ્સેતિ, તં સુવિઞ્ઞેય્યં.

૪૨. એવં પમાણવન્તાનં પમાણં દસ્સેત્વા વુત્તપ્પમાણાતિક્કમે દોસં, કેસઞ્ચિ પમાણાભાવગણનાભાવઞ્ચ દસ્સેતું ‘‘એત્થા’’તિઆદિમાહ. તત્થ એત્થાતિ વુત્તપ્પમાણવન્તેસુ ચીવરેસુ. તદુત્તરિ તતો વુત્તપ્પમાણતો ઉત્તરિ નિપાતેન ઉત્તરિ-સદ્દેન તપ્પુરિસો. કરોન્તસ્સ સમ્પાદેન્તસ્સ. છેદનપાચિત્તીતિ છેદનેન સહિતા પાચિત્તિ, અતિરેકં છિન્દિત્વા પાચિત્તિયં દેસેતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. વુત્તપ્પમાણતો પન અતિરેકઞ્ચ ઊનકઞ્ચ ‘‘પરિક્ખારચોળ’’ન્તિ અધિટ્ઠાતબ્બં. યેન મુખં પુઞ્છન્તિ, તં મુખસમ્બન્ધીતિ મુખસ્સ ચોળન્તિ સમાસે દ્વન્દો. આકઙ્ખિતં ઇચ્છિતં પમાણન્તિ કમ્મધારયો. તમેતેસમત્થીતિ આકઙ્ખિતપ્પમાણિકા. એત્થ ચ તિચીવરાદીસુ અવુત્તેપિ ગણનવિભાગે પચ્ચત્થરણમુખપુઞ્છનપરિક્ખારચોળે ઠપેત્વા આદિતો પટ્ઠાય છક્કમેકેકમેવ વટ્ટતિ. મુખપુઞ્છનચોળાનિ પચ્ચત્થરણાનિ ચ બહૂનિપીતિ વિઞ્ઞાતબ્બં.

૪૩. ગણનાતિ એત્થ નપુંસકસ્સ ઇત્થિવચનેન યોગાભાવા ‘‘ન દીપિતા’’તિ લિઙ્ગં વિપરિણામેત્વા સમ્બન્ધિતબ્બં, અટ્ઠકથાયં ન પકાસિતાતિ અત્થો. તિણ્ણં પનેતેસં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેનેવ વુત્તં, વિકપ્પનૂપગપચ્છિમેન પચ્છિમપ્પમાણં અત્થિયેવ. ઇદાનિ યસ્મા તત્થ તં સબ્બં ન દીપિતં, તસ્મા વિકપ્પનૂપગથવિકાદિ સબ્બં એકં ‘‘પરિક્ખારચોળ’’ન્તિ, બહૂનિ એકતો કત્વા ‘‘પરિક્ખારચોળાની’’તિપિ વત્વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘તથા’’તિઆદિમાહ. ઇમિના પરિક્ખારચોળં નામ પાટેક્કં નિધાનમુખન્તિ દસ્સેતિ. થવિકાદિં થવિકા આદિ યસ્સ પરિસ્સાવનાદિનોતિ સમાસો. વિકપ્પસ્સ ઉપગં વિકપ્પિયં, તઞ્ચ ઉપરિ વક્ખતિ.

૪૪. ઇદાનિ તિણ્ણં ચીવરાનં પટિભાગં દસ્સેતું ‘‘અહતા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અહતેન નવેન અધોતેન કપ્પં સદિસં અહતકપ્પં, એકવારધોતં. અહતઞ્ચ અહતકપ્પઞ્ચ અહતાહતકપ્પાનિ, વત્થાનિ, તેસં. દ્વે ગુણા પટલાનિ યસ્સ સાતિ દુગુણા. ‘‘ગુણો પટલરાસીસૂ’’તિ હિ અભિધાનપ્પદીપિકા. દુગુણા દુપટ્ટા, ઉત્તરસ્મિં દેહભાગે આસઞ્જીયતીતિ ઉક્કરાસઙ્ગો. એકચ્ચં એકપટ્ટં અસ્સ અત્થીતિ એકચ્ચી, એકપટ્ટોતિ અત્થો. નિપાતો વા એકચ્ચીતિ. તથાતિ સમુચ્ચયે, અન્તરવાસકો ચાતિ વુત્તં હોતિ. ઉપમાયં વા, યથા ઉત્તરાસઙ્ગો એકચ્ચિયો, એવં અન્તરવાસકોતિ અત્થો.

૪૫. ‘‘ઉતૂ’’તિ અનેકઉતુ ગહિતાતિ ઉતુતો દીઘકાલતો ઉદ્ધટા ઉતુદ્ધટા, તેસં પિલોતિકાનન્તિ અત્થો. સેસાતિ ઉત્તરાસઙ્ગઅન્તરવાસકા. પંસુ વિય કુચ્છિતં ઉલતિ પવત્તતીતિ પંસુકૂલં, રથિકાસુસાનસઙ્કારકૂટાદીનં યત્થ કત્થચિ ઠિતં ચોળખણ્ડં, તસ્મિં. યા યા રુચીતિ અબ્યયીભાવે યથારુચિ, યાવદત્થં સતપટ્ટમ્પિ વટ્ટતીતિ અધિપ્પાયો.

૪૬. ઇદાનિ તીસુ છિન્દિત્વા કાતું અપ્પહોન્તેસુ કાતબ્બવિધિં દસ્સેતું ‘‘તીસૂ’’તિઆદિમાહ. તત્થ તિચીવરસમુદાયતો એકદેસભૂતાનં દ્વિન્નમેકસ્સ ચ સઙ્ખાગુણેન નિદ્ધારિયમાનત્તા તીસૂતિ નિદ્ધારણે ભુમ્મં. એકવચનસ્સ બહ્વત્થેન યોગાભાવતો દ્વિચીવરસઙ્ખાતબહ્વત્થવસેન વચનં વિપરિણામેત્વા યાનિ પહોન્તિ, તાનિ દ્વે વાપિ છિન્દિતબ્બાનિ, યં પહોતિ, તં એકં વા છિન્દિતબ્બન્તિ યોજેતબ્બં. પહોન્તીતિ પચ્છિમચીવરપ્પમાણછિન્નકાનિ પહોન્તિ. અપીતિ સમ્ભાવને, તીસુ કા કથાતિ અત્થો. અન્વાધિન્તિ આગન્તુકપત્તં. અનુ પચ્છા આધીયતીતિ અન્વાધિ, યં ચીવરસ્સોપરિ સઙ્ઘાટિઆકારેન આરોપેતબ્બં. અનાદિણ્ણન્તિ અનારોપિતં અન્વાધિકં. ન ધારેય્યાતિ ઇમિના યદિ ધારેય્ય, દુક્કટન્તિ દીપેતિ.

૪૭-૮. ઇદાનિ ‘‘તિચીવરં ન વસેય્ય વિનેકાહ’’ન્તિ વુત્તાનં તિણ્ણં અવિપ્પવાસલક્ખણં દસ્સેતું ‘‘ગામે’’તિઆદિના ઉદોસિતસિક્ખાપદે (પારા. ૪૭૧ આદયો) વુત્તપરિહારમાહ. તત્થ ગામે વા…પે… વિહારે વા તિચીવરં નિક્ખિપિત્વાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ ‘‘પટો દડ્ઢો’’તિઆદીસુ વિય અવયવેપિ સમુદાયવોહારવસેન તીસુ એકમ્પિ ‘‘તિચીવર’’ન્તિ વુત્તં. ભિક્ખુસમ્મુતિયઞ્ઞત્રાતિ સઙ્ઘેન ગિલાનસ્સ ભિક્ખુનો દીયમાનં ચીવરેન વિપ્પવાસસમ્મુતિં વિના. વિપ્પવત્થુન્તિ એકૂપચારનાનૂપચારગામાદિતો બહિ, અથ વા નિવેસનાદીનં, તત્થ ચ ગબ્ભોવરકાનં ચીવરસ્સ વા હત્થપાસં અતિક્કમ્મ ચીવરેન વિપ્પયુત્તો હુત્વા વસિતું. એત્થ ચ ગામાદીનં એકૂપચારનાનૂપચારતા એકકુલનાનાકુલસન્તકસ્સ ગામાદિનો પરિક્ખેપસ્સ, પરિક્ખેપોકાસસ્સ ચ વસેન સત્થઅબ્ભોકાસાનં સત્તબ્ભન્તરવસેન ચ વેદિતબ્બા. તત્થ એકો અબ્ભન્તરો અટ્ઠવીસતિહત્થો હોતિ. એત્થ ચ નિવેસનાદીનિ ગામતો બહિ સન્નિવિટ્ઠાનીતિ દટ્ઠબ્બં વિસું ગામસ્સ ગહિતત્તા, તથા ઉદોસિતાદીહિ અઞ્ઞં નિવેસનં.

તત્થ ઉદોસિતો નામ યાનાદીનં ભણ્ડાનં સાલા. પાસાદો દીઘપાસાદો. હમ્મિયં મુણ્ડચ્છદનપાસાદો. નાવા ચ અટ્ટો ચ માળો ચ આરામો ચ નાવા…પે… આરામં, તસ્મિં. અટ્ટો નામ પટિરાજાદીનં પટિબાહનત્થં ઇટ્ઠકાહિ કતો બહલભિત્તિકો ચતુપઞ્ચભૂમિકો પતિસ્સયવિસેસો. માળો એકકૂટસઙ્ગહિતો ચતુરસ્સપાસાદો. આરામો પુપ્ફારામો વા ફલારામો વા. સત્થો ચ ખેત્તઞ્ચ ખલઞ્ચાતિ દ્વન્દો. સત્થો નામ જઙ્ઘસત્થો વા સકટસત્થો વા. ખલં વુચ્ચતિ ધઞ્ઞકરણં. દુમો નામ દુમમૂલં છાયાય ફુટ્ઠોકાસો ઉપચારવસેન. અબ્ભોકાસો પન અગામકે અરઞ્ઞેવ અધિપ્પેતો.

૪૯. ઇદાનિ ‘‘એતં…પે… સઙ્ઘાટિ’’ન્તિઆદિના નવન્નમેવ પચ્ચુદ્ધારો વુત્તો, ન પન તેસં કાલપરિચ્છેદોતિ તં દસ્સેતું ‘‘રોગા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ દેવદત્તો દત્તોતિ નામેકદેસેનાપિ નામવોહારતો વસ્સિકસાટિકાવ ‘‘સાટિકા’’તિ પકરણવસેન ગમ્મમાનત્થત્તા વુત્તા. કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિકા ચ રોગવસ્સાનપરિયન્તા. રોગા ચ વસ્સાના ચ માસા રોગવસ્સાના, તે તદતિક્કમેન પચ્ચુદ્ધરિતબ્બતાય પરિયન્તા યાસન્તિ વિગ્ગહો.

કિં વુત્તં હોતિ? વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમે કત્તિકપુણ્ણમાય એવ પચ્ચુદ્ધરિતબ્બા. તથા કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિકા આબાધેસુ વૂપસન્તેસૂતિ વુત્તં હોતિ. ‘‘પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેતબ્બા’’તિ હિ અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) વુત્તં. એત્થ પન કેચિ આચરિયા ‘‘પચ્ચુદ્ધરિત્વાતિ વસ્સિકસાટિકભાવતો અપનેત્વા’’તિ વદિંસુ, તં ન યુજ્જતિ. પચ્ચુદ્ધારવિનયકમ્મવિસયેયેવ પચ્ચુદ્ધાર-સદ્દસ્સ દિટ્ઠત્તા, ‘‘ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) પાળિવચનતો ચ. ‘‘ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતુ’’ન્તિ ચ ચતુન્નં માસાનં અધિટ્ઠાનેન સહ અચ્ચન્તસંયોગો દસ્સિતોતિ ન તેન અધિટ્ઠાનભેદો વિઞ્ઞાયતિ. તેનેવ કુરુન્દટ્ઠકથાયમ્પિ ‘‘વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું, તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) વચનતો કત્તિકપુણ્ણમાય એવ પચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તે વિકપ્પેતબ્બાતિ વુત્તં. તસ્મા ‘‘વસ્સિકસાટિકા વસ્સાનમાસાતિક્કમેનાપિ કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ આબાધવૂપસમેનાપિ અધિટ્ઠાનં વિજહતી’’તિ (કઙ્કા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તં. માતિકાટ્ઠકથાયમ્પિ પચ્ચુદ્ધારવસેનાપિ અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. એવઞ્હિ સતિ સબ્બટ્ઠકથાયો સમેન્તિ, યુત્તિ ચ અવિરુદ્ધા હોન્તીતિ. તતો પરન્તિ પચ્ચુદ્ધારતો ઉપરિ. વિકપ્પેય્યાતિ કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિં પચ્ચુદ્ધરિત્વા વિકપ્પેય્ય. વસ્સિકસાટિકં કત્તિકપુણ્ણમાયં પચ્ચુદ્ધરિત્વા હેમન્તસ્સ પઠમદિવસે વિકપ્પેય્ય, એવં અસતિ દુક્કટન્તિ અધિપ્પાયો. સેસાતિ અપરે સત્ત ચીવરાનિ સેસા. નત્થિ પરિયન્તં વુત્તસદિસો કાલપરિચ્છેદો એતેસન્તિ અપરિયન્તિકા.

૫૦. ઇદાનિ પચ્ચત્થરણાદિકં ચીવરચતુક્કં સદસાદિકં વટ્ટતિ, નાપરન્તિ દસ્સેતું ‘‘પચ્ચત્થરણા’’તિઆદિમાહ. તત્થ પરિક્ખારો ચ મુખપુઞ્છનઞ્ચાતિ દ્વન્દો. પરિક્ખારમુખપુઞ્છનમેવ ચોળકન્તિ કમ્મધારયો. દ્વન્દસમાસન્તે સુય્યમાનત્તા પન ચોળક-સદ્દો પરિક્ખાર-સદ્દતો ચ પરં દટ્ઠબ્બો ‘‘પરિક્ખારચોળક’’ન્તિ. તં પન સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસેપિ અવટ્ઠાનતો ઠપેત્વા પઞ્ચ ચીવરાનિ પરિક્ખારચોળનામેનાધિટ્ઠિતાનિ અવસેસં દટ્ઠબ્બં. પચ્ચત્થરણઞ્ચ પરિક્ખારમુખપુઞ્છનચોળકઞ્ચ પચ્ચત્થરણ…પે… ચોળકઞ્ચ નિસીદનઞ્ચાતિ એતં ચીવરચતુક્કં સદસમ્પિ અરત્તમ્પિ અનાદિણ્ણકપ્પમ્પિ લબ્ભન્તિ સમ્બન્ધો. સદસન્તિ સહ યાહિ કાહિચિ દસાહીતિ સદસં. સદસકે લબ્ભમાને અદસમ્પિ લબ્ભતેવાતિ સદસમ્પિ અદસમ્પિ પુપ્ફદસમ્પીતિ એત્થ અત્થો. પિ-સદ્દો વુત્તાવુત્તસમ્પિણ્ડનત્થો. અરત્તન્તિ નીલપીતાદિરજનેન અરઞ્જિતમ્પિ. પિ-સદ્દેન રઞ્જિતનીલપીતાદિકમ્પિ અનાદિણ્ણકપ્પમ્પીતિ. આદિણ્ણો કપ્પો યસ્સ નત્થીતિ તં અનાદિણ્ણકપ્પમ્પિ. પિ-સદ્દેન આદિણ્ણકપ્પમ્પિ.

નનુ ચ ‘‘ન ભિક્ખવે સબ્બનીલકાનિ ચીવરાનિ ધારેતબ્બાની’’તિઆદિના (મહાવ. ૩૭૨) સબ્બનીલકસબ્બપીતકસબ્બલોહિતકચીવરાનિ સામઞ્ઞેન પટિક્ખિત્તાનીતિ કથમિદં ચીવરચતુક્કં સદસાદિકં વટ્ટતિ, કથઞ્ચ અનાદિણ્ણકપ્પમ્પિ વટ્ટતીતિ? વુચ્ચતે – ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરો ભિક્ખુ કુસચીરં નિવાસેત્વા’’તિઆદિના ઉપ્પન્નવત્થૂસુ (મહાવ. ૩૭૧) ‘‘ન ભિક્ખવે કુસચીરં…પે… તિત્થિયદ્ધજો ધારેતબ્બો. યો ધારેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિઆદિના (મહાવ. ૩૭૧) ઉપ્પન્નવત્થુવસેનેવ નિવાસનપારુપનસઙ્ખાતધારણસ્સ પટિક્ખિત્તત્તા ચ તત્થેવ અટ્ઠકથાયઞ્ચ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૨) ‘‘સબ્બનીલકાદીનિ રજનં ધોવિત્વા પુન રજિત્વા ધારેતબ્બાનિ, ન સક્કા ચે હોન્તિ ધોવિતું, પચ્ચત્થરણાનિ વા કાતબ્બાનિ, દુપટ્ટચીવરસ્સ વા મજ્ઝે દાતબ્બાનિ, અચ્છિન્નદસદીઘદસાનિ દસા છિન્દિત્વા ધારેતબ્બાનિ, કઞ્ચુકં લભિત્વા ફાલેત્વા રજિત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, વેઠનેપિ એસેવ નયો’’તિ નિવાસનપારુપનવસેનેવ ધારણપરિભોગાનં વુત્તત્તા ચ દુબ્બણ્ણકરણસિક્ખાપદે (પાચિ. અટ્ઠ. ૩૬૮) ‘‘યં નિવાસેતું વા પારુપિતું વા સક્કા હોતિ, તદેવ ચીવરન્તિ વેદિતબ્બ’’ન્તિ પઞ્ચન્નંયેવ કપ્પબિન્દુનો અનુઞ્ઞાતત્તા ચ તિચીવરકણ્ડુપ્પટિચ્છાદિવસ્સિકસાટિકસઙ્ખાતાનિ પઞ્ચ ચીવરાનિ કાયપરિહારિયાનેવ અદસાનિ અસબ્બનીલકાદીનિ કપ્પિયરજનરજિતાનિ આદિણ્ણકપ્પાનિયેવ હોન્તિ, ન નિયમેન નિવત્તિતાનિ પરાનિ ચત્તારીતિ ચીવરચતુક્કમેવ સદસાદિકં અનાદિણ્ણકપ્પમ્પિ વટ્ટતીતિ.

૫૧. સેસચીવરપઞ્ચકં અદસંયેવ રજિતંયેવ આદિણ્ણકપ્પંવ કપ્પતીતિ યોજના. રજિતન્તિ કપ્પિયરજનેન રજિતં. નિસીદનસ્સ યથાવુત્તેનત્થેન સબ્બત્થ અદસત્થં નિસેધેતું ‘‘સદસંવ નિસીદન’’ન્તિ વુત્તં. સતિ હિ સમ્ભવે બ્યભિચારે ચ વિસેસનં સાત્થકં હોતિ.

૫૨. ઇદાનિ અનધિટ્ઠિતે અનિસ્સટ્ઠે ચ કા પવત્તીતિ તં દસ્સેતું ‘‘અનધિટ્ઠિત’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અનધિટ્ઠિતન્તિ તિચીવરાદિવસેન અનધિટ્ઠિતં. અનિસ્સટ્ઠન્તિ યસ્સ કસ્સચિ દાનલક્ખણેન અદિન્નં. વિકપ્પેત્વા પરિભુઞ્જયેતિ વક્ખમાનનયેન એકબહુભાવં, સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા વિકપ્પેત્વા પચ્ચુદ્ધરિત્વા પરિભુઞ્જેય્ય. વક્ખમાનનયેન પન વિઞ્ઞાયતીતિ ‘‘પચ્ચુદ્ધરિત્વા’’તિ ન વુત્તં.

ઇદાનિ ‘‘વિકપ્પેત્વા’’તિ વુત્તં કીદિસં તં હેટ્ઠિમન્તેન વિકપ્પિયન્તિ આહ ‘‘હત્થા’’તિઆદિ. તત્થ હત્થો દીઘેન યસ્સ તં હત્થદીઘં. તતોતિ તસ્મા હત્થતો. ઉપડ્ઢો હત્થસ્સ દુતિયો ભાગો વિદત્થિસઙ્ખાતો વિત્થારેન યસ્સ તં ઉપડ્ઢવિત્થારં.

૫૩. ઇદાનિ યથાવુત્તવિધાનં તેચીવરિકસ્સેવ વસેન, અપરો પન અઞ્ઞથા પટિપજ્જતીતિ તં દસ્સેતું ‘‘તિચીવરસ્સા’’તિઆદિમાહ. તત્થ નામેનાધિટ્ઠિતાનિ તીણિ ચીવરાનિ એતસ્સાતિ તિચીવરો. તસ્સ વિનયતેચીવરિકસ્સાતિ અત્થો, ન પરિક્ખારચોળનામેન અધિટ્ઠિતચીવરસ્સ. વિનયતેચીવરિકસ્સ પન ઉદોસિતસિક્ખાપદે વુત્તપરિહારો નત્થિ. પરિક્ખારચોળિયોતિ પરિક્ખારચોળમસ્સ અત્થીતિ ણિકેન ય-કારો. સબ્બન્તિ સકલં નવવિધમ્પિ ચીવરં. તથા વત્વાતિ એકબહુભાવં, સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ ઞત્વા ‘‘ઇમં પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠામી’’તિઆદિના વત્વા. અધિટ્ઠતીતિ અધિટ્ઠાતિ.

૫૪. અધિટ્ઠિતચીવરં પન પરિભુઞ્જતો કથં અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ તં દસ્સેન્તો ‘‘અચ્છેદા’’તિઆદિમાહ. તત્થ અચ્છેદો ચ વિસ્સજ્જનઞ્ચ ગાહો ચ વિબ્ભમો ચાતિ દ્વન્દો. અચ્છેદો નામ ચોરાદીહિ અચ્છિન્દિત્વા ગહણં. વિસ્સજ્જનં પરેસં દાનં. ગાહો વિસ્સાસેન ગહણં. વિબ્ભમો સિક્ખં અપ્પચ્ચક્ખાય ગિહિભાવૂપગમનં. તદાપિ તસ્સ અઞ્ઞસ્સ દાને વિય ચીવરસ્સ નિરાલયભાવેન પન પરિચ્ચાગોતિ. ટીકાયં પન ભાદિસો ભિક્ખુયેવાતિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ અત્થં વિકપ્પેત્વા ભિક્ખુનિયા ગિહિભાવૂપગમનં વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બં, કારણં પનેત્થ અમ્હાકં ગરૂહિયેવ સારત્થદીપનિયં (સારત્થ. ટી. ૨.૪૬૯) ‘‘ભિક્ખુનિયા ‘હીનાયાવત્તનેના’તિ વિસેસેત્વા અવુત્તત્તા ભિક્ખુનિયા હિ ગિહિભાવૂપગમને અધિટ્ઠાનવિજહનં વિસું વત્તબ્બં નત્થિ તસ્સા વિબ્ભમનેનેવ અસ્સમણીભાવતો’’તિ વુત્તં. નનુ ચ ભિક્ખુનો અપ્પચ્ચક્ખાતસિક્ખસ્સ ગિહિભાવૂપગમનેન અધિટ્ઠાનવિજહનેન નિરાલયભાવો કારણભાવેન વુત્તો, એવં સતિ પરિવત્તલિઙ્ગસ્સ નત્થિ નિરાલયભાવોતિ કથમસ્સ અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ? સચ્ચમેતં, તથાપિ બુદ્ધમતઞ્ઞૂહિ અટ્ઠકથાચરિયેહિ અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૧.૬૯) ‘‘યં પનસ્સ ભિક્ખુભાવે અધિટ્ઠિતં તિચીવરઞ્ચ પત્તો ચ, તં અધિટ્ઠાનં વિજહતિ, પુન અધિટ્ઠાતબ્બ’’ન્તિ વુત્તત્તા નત્થેત્થ દોસોતિ.

મારણલિઙ્ગસિક્ખાતિ ઉત્તરપદલોપેન ઉપચારેન વા લિઙ્ગપરિવત્તનં સિક્ખાપચ્ચક્ખાનઞ્ચ ‘‘લિઙ્ગસિક્ખા’’તિ ચ વુત્તં. ઇતિ એતે અટ્ઠ સબ્બેસુ નવસુ ચીવરેસુ અધિટ્ઠાનસ્સ વિયોગો વિપ્પવાસો, તસ્સ કારણા હોન્તીતિ પાઠસેસો. તિચીવરસ્સ પન ન કેવલં ઇમેયેવ અટ્ઠ, વિનિવિદ્ધછિદ્દઞ્ચ અધિટ્ઠાનવિયોગકારણન્તિ લિઙ્ગવચનઞ્ચ પરિવત્તેત્વા યોજેતબ્બં. તત્થ અબ્ભન્તરે એકસ્સપિ તન્તુનો અભાવેન વિનિવિદ્ધં વિનિવિજ્ઝિત્વા ગતછિદ્દંકનિટ્ઠઙ્ગુલિનખપિટ્ઠિપ્પમાણં વિનિવિદ્ધછિદ્દં. તત્થ સઙ્ઘાટિયા ચ ઉત્તરાસઙ્ગસ્સ ચ દીઘન્તતો વિદત્થિપ્પમાણસ્સ, તિરિયન્તતો અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણસ્સ, અન્તરવાસકસ્સ પન દીઘન્તતો વિદત્થિપ્પમાણસ્સેવ તિરિયન્તતો ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણસ્સ પદેસસ્સ ઓરતો છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ, સૂચિકમ્મં કત્વા પુન અધિટ્ઠાતબ્બં. સૂચિકમ્મં કરોન્તેન ચ છિન્દિત્વા દુબ્બલટ્ઠાનાપનયનેન છિદ્દં અદસ્સેત્વા કાતબ્બં.

૫૫. ઇદાનિ અકપ્પિયાનિ દસ્સેતું ‘‘કુસા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ કુસા ચ વાકા ચ ફલકાનિ ચ, તેસં ચીરાનિ કુસ…પે… ચીરાનિ. તત્થ કુસેન ગન્થેત્વા કતં કુસચીરં. તથા વાકેન ગન્થેત્વા કતં વાકચીરં, તાપસાનં વક્કલં. ફલકસણ્ઠાનાનિ ફલકાનિ સિબ્બિત્વા કતં ફલકચીરં. કેસવાલજન્તિ કેસેહિ ચ વાલેહિ ચ જાતં વાયિતં કમ્બલન્તિ સમ્બન્ધો. ઉલૂકપક્ખાજિનક્ખિપેતિ ઉલૂકાનં કોસિયસકુણાનં પક્ખં પક્ખેન કતં નિવાસનઞ્ચ અજિનક્ખિપં સલોમં સખુરં અજિનમિગાનં ચમ્મઞ્ચ ધારયતો થુલ્લચ્ચયન્તિ સમ્બન્ધો.

૫૬. કદલેરકક્કદુસ્સેસૂતિ કદલિયો ચ એરકો ચ અક્કો ચ, તેસં દુસ્સાનિ વત્થાનિ, તેસુ ચેવ મકચિવાકેહિ કતે પોત્થકે ચાપિ દુક્કટં. નિમિત્તત્થે ચેતં ભુમ્મં. કદલિદુસ્સાદિસદ્દેન તંધારણમધિપ્પેતં, તસ્મા તંધારણનિમિત્તં દુક્કટં હોતીતિ અત્થો. એવં સબ્બત્થ. ‘‘નીલકો ચા’’તિઆદિના દ્વન્દો. સબ્બા નીલક…પે… કણ્હકાતિ કમ્મધારયો. નીલાદિવણ્ણયોગેન વત્થં નીલાદિ. નીલકં ઉમાપુપ્ફવણ્ણં. મઞ્જેટ્ઠં મઞ્જેટ્ઠિકવણ્ણં. પીતં કણિકારપુપ્ફવણ્ણં. લોહિતં જયસુમનપુપ્ફવણ્ણં. કણ્હકં અદ્દારિટ્ઠકવણ્ણં. સબ્બ-સદ્દો પનેત્થ પચ્ચેકં યોજેતબ્બો.

૫૭. મહા…પે… રત્તેતિ મહારઙ્ગો ચ મહાનામરઙ્ગો ચ, તેહિ રત્તે. એત્થાપિ પુન સુય્યમાનં સબ્બસદ્દમનુવત્તિયં, ‘‘સબ્બમહારઙ્ગરત્તે’’તિઆદિના અત્થો વેદિતબ્બો. ઇમિના ચ અસબ્બનીલકાદિ કપ્પિયરજનરજિતં પરિભુઞ્જન્તસ્સ નત્થિ દોસોતિ દીપેતિ. તત્થ મહારઙ્ગો સતપદિપિટ્ઠિવણ્ણો. મહાનામરઙ્ગો સમ્ભિન્નવણ્ણો, સો પન પણ્ડુપલાસવણ્ણો હોતિ, પદુમવણ્ણોતિપિ વદન્તિ. તિરીટકેતિ તં નામક રુક્ખતચે. અચ્છિન્નદીઘદસકેતિ સબ્બસો અચ્છિન્નત્તા અચ્છિન્ના ચ મજ્ઝે છિન્નત્તા દીઘા ચ સા દસા ચ વત્થકોટિ યસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થસમાસો. ફલપુપ્ફદસેતિ અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસિબ્બિત્વા કતા ફલસદિસા દસા ‘‘ફલા’’તિ વુચ્ચન્તિ, કેતકાદિ પુપ્ફસદિસાનિ ‘‘પુપ્ફાની’’તિ ચ, ફલા ચ પુપ્ફા ચ દસા યસ્સ, ફલસદિસે દસે, પુપ્ફસદિસે દસે ચાતિ અત્થો. વેઠનેતિ સીસવેઠને. તથાતિ ઇમિના સબ્બનીલકાદીસુ દુક્કટં અતિદિસતિ. સબ્બન્તિ કુસચીરાદિકં સકલં. અચ્છિન્નં ચીવરં યસ્સ સો લભતીતિ સમ્બન્ધો.

ચીવરનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. રજનનિદ્દેસવણ્ણના

૫૮. મૂલઞ્ચ ખન્ધો ચ તચો ચ પત્તઞ્ચ ફલઞ્ચ પુપ્ફઞ્ચ, તેસં પભેદોતિ છટ્ઠીતપ્પુરિસો. અથ વા પભેદ-સદ્દસ્સ કમ્મસાધનત્તે તાનિયેવ પભેદોતિ કમ્મધારયો, તતો. રજન્તિ એતેહીતિ રજનાનિ, મૂલાદીનિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, છ રજનાનિ મૂલરજન’’ન્તિઆદિના (મહાવ. ૩૪૪) ભગવતા અનુઞ્ઞાતત્તા વુત્તં ‘‘રજના છપ્પકારાનિ, અનુઞ્ઞાતાનિ સત્થુના’’તિ.

૫૯. મૂલેતિ મૂલરજને હલિદ્દિં વિવજ્જિય સબ્બં લબ્ભન્તિ સમ્બન્ધો. એવં સબ્બત્થ. મઞ્જેટ્ઠિ ચ તુઙ્ગહારકો ચાતિ દ્વન્દો. અલ્લિ-સદ્દેન નીલિ-સદ્દેન ચ તેસં ગચ્છજાતીનં પત્તાનિ ગહિતાનિ ઉપચારેન, તથા લોદ્દ-સદ્દેન કણ્ડુલ-સદ્દેન ચ તચો, કુસુમ્ભ-સદ્દેન કિં સુક-સદ્દેન ચ પુપ્ફાનિ. તેનેવ ચ તાનિ નપુંસકાનિ. તુઙ્ગહારકો નામ એકો કણ્ટકરુક્ખો, તસ્સ હરિતાલવણ્ણં ખન્ધરજનં હોતિ. અલ્લિપત્તેન એકવારં ગિહિપરિભુત્તં રજિતું વટ્ટતિ. ફલરજને સબ્બમ્પિ વટ્ટતિ.

રજનનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૬૦. અયોપત્તો નામ અયસા કાળલોહેન નિબ્બત્તો પત્તો. જાતિયા ઉક્કટ્ઠાદીનં સામઞ્ઞવસેન. પમાણતોતિ પરિચ્છેદતો. તયો પત્તાતિ પાઠસેસો.

૬૧. ‘‘મગધેસૂ’’તિ વત્તબ્બે મગધેતિ વચનવિપલ્લાસેન વા ‘‘પચ્ચાસા સતી’’તિઆદીસુ વિય સુ-સદ્દલોપેન વા વુત્તં. નાળિદ્વયતણ્ડુલસાધિતન્તિ એત્થ મગધાપેક્ખોપિ નાળિ-સદ્દો દ્વય-સદ્દેન સમાસો હોતિ ગમ્મકત્તાતિ નાળિયા દ્વયં નાળિદ્વયં. તત્થ મગધનાળિ નામ અડ્ઢતેરસપલા હોતિ. એત્થ ચ અડ્ઢતેરસપલાનિ માસાનન્તિ વદન્તિ. નાળિદ્વયેન પમિતા તણ્ડુલા સુકોટ્ટિતપરિસુદ્ધા અનુપહતપુરાણસાલિતણ્ડુલા નાળિદ્વયતણ્ડુલા, તેહિ સાધિતં પચિતન્તિ અત્થો. ઓદનન્તિ સમ્મા સમ્પાદિતં અવસ્સાવિતોદનં. સૂપન્તિ ઓદનસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણં નાતિઘનં નાતિતનુકં હત્થહારિયં સબ્બસમ્ભારસઙ્ખતં મુગ્ગસુપં. બ્યઞ્જનઞ્ચ તદૂપિયન્તિ તસ્સ ઓદનસ્સ ઉપિયં અનુરૂપં યાવ ચરિમાલોપપ્પહોનકં મચ્છમંસાદિબ્યઞ્જનઞ્ચ ઉક્કટ્ઠો ગણ્હાતીતિ સમ્બન્ધો.

૬૨. તસ્સાતિ યથાવુત્તઓદનાદિનો. ઉપડ્ઢોતિ ઉપડ્ઢં નાળિકોદનાદિ અસ્સ અત્થીતિ ઉપડ્ઢો. એવ-કારેન અતિરેકં નિવત્તેતિ. તતોતિ યથાવુત્તનાળિકોદનાદિતો. ઉક્કટ્ઠતો ઉક્કટ્ઠો ચ ઓમકોમકો ચ અપત્તોતિ યોજના. ઓમકતો ઓમકો ઓમકોમકો. ઇમિના પુન પત્તદ્વયદસ્સનેન પમાણતો તયોપિ પત્તા વિભાગતો નવ હોન્તીતિ દીપેતિ. તત્થ યસ્મિં મગધનાળિદ્વયતણ્ડુલોદનાદિકં સબ્બમ્પિ વડ્ઢનપક્ખે ઠિતં પક્ખિત્તં સચે પત્તસ્સ મુખવટ્ટિયા હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, સુત્તેન વા હીરેન વા છિન્દન્તસ્સ સુત્તસ્સ વા હીરસ્સ વા હેટ્ઠિમન્તં ફુસતિ, અયં ઉક્કટ્ઠો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં અતિક્કમ્મ થૂપીકતં તિટ્ઠતિ, અયં ઉક્કટ્ઠોમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં ન સમ્પાપુણાતિ અન્તોગતમેવ, અયં ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠો નામ પત્તો. ‘‘એકં નાળિકોદનાદિ સબ્બમ્પિ પક્ખિત્તં વુત્તનયેનેવ હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, અયં મજ્ઝિમો નામ પત્તો’’તિઆદિના મજ્ઝિમમજ્ઝિમોમકમજ્ઝિમુક્કટ્ઠા ચ ‘‘યત્થ ઉપડ્ઢનાળિકોદનાદિ સબ્બમ્પિ પક્ખિત્તં હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, અયં ઓમકો નામ પત્તો’’તિઆદિના ઓમકઓમકોમકઓમકુક્કટ્ઠા ચ પત્તા ઉક્કટ્ઠે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બા. તેસુ દ્વે અપત્તા ભાજનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતબ્બા, નાધિટ્ઠાનૂપગા, ન વિકપ્પનૂપગા.

૬૩. કપ્પો સકો અતિરેકપત્તો દસાહપરમં ધારેય્યાતિ યોજના. તત્થ કપ્પોતિ કપ્પિયો. સકોતિ અત્તનો સન્તકો. કપ્પિયત્તા પન અત્તસન્તકત્તા ચ સત્તન્નમ્પિ અધિટ્ઠાનવિકપ્પનૂપગતા વેદિતબ્બા. તત્થ અયોપત્તો પઞ્ચહિ પાકેહિ, મત્તિકાપત્તો દ્વીહિ પાકેહિ પક્કો અધિટ્ઠાનૂપગો ચ વિકપ્પનૂપગો ચ, તથા ઉભોપિ કાકણિકમત્તસ્સાપિ મૂલસ્સ અનવસેસેત્વા દિન્ને, સબ્બસો અત્તસન્તકત્તે વિઞ્ઞાતે ચ અધિટ્ઠાનવિકપ્પનૂપગાતિ દટ્ઠબ્બં. અતિરેકપત્તોતિ અનધિટ્ઠિતાવિકપ્પિતતાય અતિરેકપત્તો. અધિટ્ઠાનપચ્ચુદ્ધારા પનેત્થ ચીવરે વુત્તાવ. વિકપ્પેન્તેન પન પત્તાનં એકબહુભાવં, સન્નિહિતાસન્નિહિતભાવઞ્ચ ઞત્વા ‘‘ઇમં પત્ત’’ન્તિ વા ‘‘ઇમે પત્તે’’તિ વા ‘‘એતં પત્ત’’ન્તિ વા ‘‘એતે પત્તે’’તિ વા વત્વા ‘‘તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વત્તબ્બં. સમ્મુખાદિભેદો પનેત્થ ચીવરે વક્ખમાનનયેન વેદિતબ્બો. દસાહપરમન્તિ દસ અહાનિ પરમો પરિચ્છેદો અસ્સાતિ દહાહપરમો, કાલો, તં. અચ્ચન્તસંયોગે ઉપયોગવચનં. ધારેય્યોતિ પરિભોગવસેન ધારેતબ્બો. તસ્મિંકાલે અતિનામિતે પત્તો નિસ્સગ્ગિયો હોતીતિ યોજના. અતિનામિતેતિ અતિક્કામિતે નિસ્સગ્ગિયો હોતિ, એકાદસે અરુણુગ્ગમને સઙ્ઘસ્સ વા ગણસ્સ વા પુગ્ગલસ્સ વા પદભાજનીયે (પારા. ૬૦૨) વુત્તનયેન પત્તો નિસ્સજ્જિતબ્બો હોતિ, તથા સતિ પાચિત્તિયાપત્તિ ચસ્સ હોતીતિ અધિપ્પાયો.

૬૪. ‘‘અચ્છેદા’’તિઆદિ ચીવરે વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ. અયં પન વિસેસો – મરણુદ્ધટાતિ ઉદ્ધરણં ઉદ્ધળં, પચ્ચુદ્ધારો. મરણઞ્ચ ઉદ્ધટઞ્ચ મરણુદ્ધટા, તસ્મા. છિદ્દેનાતિ યેન કઙ્ગુસિત્થં નિક્ખમતિ ચેવ પવિસતિ ચ, તેન મુખવટ્ટિતો હેટ્ઠા દ્વઙ્ગુલછિદ્દેન. પત્તાધિટ્ઠાનમુજ્ઝતીતિ પત્તો અધિટ્ઠાનં ઉજ્ઝતિ વિસ્સજ્જતિ.

૬૫. ઇદાનિ ‘‘પત્ત’’ન્તિઆદિના અઞ્ઞથા પરિહરણે દુક્કટં દસ્સેતિ. તત્થ સોદકં પત્તં ન પટિસામેય્યાતિ યોજના. ન પટિસામેય્યાતિ ગુત્તટ્ઠાને ન નિક્ખિપેય્ય, ‘‘સોદકં પત્તં ઉણ્હે ન ચ ઓતપે’’તિઆદિના ચ યોજનીયં. ન ચ ઓતપેતિ નેવ ઈસકં તાપેય્ય. ન નિદહેતિ નિરુદકં કત્વાપિ ભુસં ન નિદહેય્ય, વોદકં કત્વા ઈસકં તાપેય્યાતિપિ બ્યતિરેકત્થો. ભૂમ્યા ન ઠપેતિ ખરાય ભૂમિયા ન ઠપેય્ય. યત્થ પન વણ્ણો ન દુસ્સતિ, એવરૂપાય મત્તિકાય પરિભણ્ડકતાય ભૂમિયા વા તથારૂપાય એવ વાલિકાય વા નિક્કુજ્જિત્વા ઉક્કુજ્જિત્વા ઠપેતું વટ્ટતિ. નો ચ લગ્ગયેતિ ભિત્તિખિલાદીસુ ન ઓલમ્બેય્ય.

૬૬. ‘‘મિડ્ઢન્તે વા’’તિઆદિના વત્વા પત્તં ઠપેતું ન ચ કપ્પતીતિ યોજેતબ્બં. મિડ્ઢન્તેતિ આળિન્દકમિડ્ઢિકાદીનં મિડ્ઢીનં અન્તે. સચે પન પરિવત્તેત્વા તત્થેવ પતિટ્ઠાતિ, એવરૂપાય વિત્થિણ્ણાય મિડ્ઢિયા ઠપેતું વટ્ટતિ. પરિભણ્ડન્તે વાતિ બાહિરપસ્સે કતાય તનુકાય મિડ્ઢિકાય અન્તે વા. એત્થ વા-સદ્દો સમુચ્ચયે, સો ચ પચ્ચેકં યોજેતબ્બો. અઙ્કે પન અંસબદ્ધકેન અંસકૂટે લગ્ગેત્વા ઠપેતુઞ્ચ વટ્ટતિ. છત્તેપિ ભણ્ડકેન સદ્ધિં બન્ધિત્વા વા અટ્ટં કત્વા વા ઠપેતું વટ્ટતિ. મઞ્ચેપિ અઞ્ઞેન સદ્ધિં બન્ધિત્વા ઠપેતું, અટનિયં બન્ધિત્વા ઓલમ્બેતું વટ્ટતિ.

૬૭. પત્તેન ઉચ્છિટ્ઠોદકઞ્ચ ચલકટ્ઠિકઞ્ચ ન નીહરેય્યાતિ સમ્બન્ધો. ઉચ્છિટ્ઠોદકન્તિ મુખવિક્ખાલનોદકં. ચલકાનિ ચ ચબ્બેત્વા અપવિદ્ધામિસાનિ અટ્ઠિકાનિ મચ્છમંસઅટ્ઠિકાનિ ચ ચલકટ્ઠિકં. પત્તં પટિગ્ગહં કત્વા હત્થં ધોવિતુમ્પિ હત્થધોતાદિ ઉદકમ્પિ પત્તે આકિરિત્વા નીહરિતુમ્પિ અનુચ્છિટ્ઠં સુદ્ધપત્તં ઉચ્છિટ્ઠહત્થેન ગણ્હિતુમ્પિ ન વટ્ટતિ. મચ્છમંસફલાફલાદીનિ ખાદન્તો યં તત્થ અટ્ઠિં વા ચલકં વા છડ્ડેતુકામો હોતિ, તં પત્તે ઠપેતું ન લભતિ. મુખતો નીહટં પન યં કિઞ્ચિ પુન અખાદિતુકામો પત્તે ઠપેતું ન લભતિ. સિઙ્ગિવેરાદીનિ ડંસિત્વા પુન ઠપેતું લભતિ. પત્તહત્થોતિ પત્તો હત્થે યસ્સાતિ વિગ્ગહો. ‘‘પત્તહત્થો, કવાટ’’ન્તિ ચ ઉપલક્ખણમેતં. યત્થ કત્થચિ સરીરાવયવે પન પત્તસ્મિં સતિ યેન કેનચિ સરીરાવયવેન કવાટં પણામેતું, ઘટિકં વા ઉક્ખિપિતું, સૂચિં વા કુઞ્ચિકાય અવાપુરિતું ન લભતિ. અંસકૂટે પન પત્તં લગ્ગેત્વા યથાસુખં અવાપુરિતું લભતિ.

૬૮. ભૂમિયા ભૂમિસમ્બન્ધી આધારકો, તસ્મિં દન્તવલ્લિવેત્તાદીહિ કતે વલયાધારકે ચ એકદારુના કતે દારુઆધારકે ચ બહૂહિ દણ્ડેહિ કતે દણ્ડાધારકે ચ યત્થ ઠપિતો પત્તો યથા પરિવત્તિત્વા ન પરિપતતિ, તથા સુટ્ઠુ સજ્જિતે તસ્મિં પત્તસ્સુપરિ પત્તોતિ એવરૂપે દુવે પત્તે ઠપેય્યાતિ પદત્થયોજના. ભમકોટિસદિસો પન દારુઆધારકો તીહિ દણ્ડકેહિ બદ્ધો દણ્ડાધારકો ચ એકસ્સપિ પત્તસ્સ અનોકાસો, તત્થ ઠપેત્વાપિ હત્થેન ગહેત્વા નિસીદિતબ્બં. ભૂમિયન્તિ કટસારકાદિના અત્થતાય ભૂમિયા પન નિક્કુજ્જિત્વા વા પટિકુજ્જિત્વા વા એકં પત્તં ઠપેય્યાતિ યોજના.

૬૯. ઇદાનિ અકપ્પિયપત્તે દસ્સેતિ ‘‘દારૂ’’તિઆદિના. તત્થ સુવણ્ણમેવ સોવણ્ણં. દારુ ચ રૂપિયઞ્ચ સોવણ્ણઞ્ચ મણિ ચ વેળુરિયઞ્ચ દારુ…પે… વેળુરિયાનિ, તેહિ નિબ્બત્તા દારુ…પે… મયા. દીઘો પન ‘‘વેળુરિયામયા’’તિ ગાથાબન્ધસુખત્થં કતો. એવમુપરિપિ તાદિસં વિઞ્ઞેય્યં. તત્થ ઇન્દનીલાદિ મણિ નામ. કંસો ચ કાચો ચ તિપુ ચ સીસઞ્ચ ફલિકા ચ તમ્બલોહો ચાતિ દ્વન્દો, તેહિ જાતા કંસ…પે… જા. તત્થ કંસ-સદ્દેન વટ્ટલોહોપિ સઙ્ગહિતો. સેતં તિપુ, કણ્હં સીસં.

૭૦. છવસીસમયોતિ છવસ્સ મતમનુસ્સસ્સ સીસં સીસકપાલં, તેન નિબ્બત્તો છવસીસમયો. ઘટિ ચ તુમ્બઞ્ચ, તેસં કટાહો, તેહિ જાતાતિ ઘટિતુમ્બકટાહજા. તત્થ ઘટીતિ ઘટોયેવ. તુમ્બં અલાબુ. ઇતિ ઇમે સબ્બે પત્તા અકપ્પિયા વુત્તા, દુક્કટવત્થુકા ચ વુત્તાતિ યોજના. તત્થ રૂપિયાદીસુ ચતૂસુ સચે ગિહી ભત્તગ્ગેસુ સુવણ્ણતટ્ટકાદીસુ બ્યઞ્જનં કત્વા ઉપનામેન્તિ, આમસિતું ન વટ્ટતિ. કંસકાચફલિકજાનિ પન તટ્ટકાદીનિ ભાજનાનિ પુગ્ગલિકપરિભોગેનેવ ન વટ્ટન્તિ, સઙ્ઘિકપરિભોગેન વા ગિહિવિકટાનિ વા વટ્ટન્તિ. ઘટિતુમ્બકટાહજા પન લભિત્વા પરિહરિતું ન વટ્ટન્તિ, તાવકાલિકં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટન્તિ.

પત્તનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. થાલકનિદ્દેસવણ્ણના

૭૧-૨. દારુ …પે… વેળુરિયામયા અકપ્પિયા, ફલિકાકાચકંસજા થાલકા ગિહિસન્તકા સઙ્ઘિકા ચ કપ્પિયા, તુમ્બઘટિજા તાવકાલિકા કપ્પિયાતિ સમ્બન્ધો. કપ્પન્તિ પરિકપ્પન્તિ અવિરોધિભાવેનેવાતિ કપ્પા, તથા કપ્પિયા. ન કપ્પા અકપ્પા. સઙ્ઘસ્સ ઇમે સઙ્ઘિકા. તાવ-સદ્દો અવધિમ્હિ. તાવ ભોજનાવધિભૂતો કાલો એતાસન્તિ તાવકાલિકા, ભુઞ્જિત્વા છડ્ડેતબ્બા, ન પરિહરિતબ્બાતિ અધિપ્પાયો.

થાલકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.