૭. પવારણાનિદ્દેસવણ્ણના

૭૩. યેન ઇરિયાપથેન ઉપલક્ખિતો પઞ્ચન્નં ભોજનાનં યં કિઞ્ચિ ભોજનં ભુઞ્જમાનો અયં ભિક્ખુ કપ્પિયાનં પઞ્ચન્નં ભોજનાનં હત્થપાસોપનીતાનં પવારિતો, તતો ઇરિયાપથતો અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન અનતિરિત્તકં યાવકાલિકં ભુઞ્જેય્ય ચે, ઇમસ્સ પાચિત્તિ હોતીતિ પદત્થયોજના. ભુઞ્જનત્થાય પટિગ્ગહણે પન દુક્કટં. તત્થ ઇરિયાય કાયિકકિરિયાય પથો પવત્તનૂપાયો ઇરિયાપથો, ઠાનગમનનિસજ્જનસયનાનિ. પવારેતિ પટિક્ખિપતીતિ પવારિતો, અથ વા પવારણં પટિક્ખિપનં પવારિતં, તમસ્સ અત્થીતિ પવારિતો, કતપ્પવારણો કતપ્પટિક્ખેપોતિ અત્થો, અથ વા પરિવેસકેન વારીયતીતિ પવારિતો પટિક્ખેપિતો. અનતિરિત્તકન્તિ યં પવારેત્વા આસના વુટ્ઠહન્તસ્સ ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ એવં અતિરિત્તકરણાદીહિ સત્તહિ વિનયકમ્માકારેહિ કપ્પિયં કતં, તઞ્ચ ‘‘અજ્જ વા યદા વા ઇચ્છતિ, તદા ખાદિસ્સતી’’તિ આહટં, ગિલાનાતિરિત્તઞ્ચ અતિરિત્તં અધિકન્તિ વુચ્ચતિ, તતો અઞ્ઞં અનતિરિત્તકં અનધિકન્તિ અત્થો. કુસલં ચિત્તં પાતેતીતિ પાચિત્તિ, તસ્મા ઇત્થિયં તિમ્હિ ત-કારસ્સ ચ-કારે, દ્વિત્તે ચ પાચિત્તિ. યામકાલિકં સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકં આહારત્થાય પટિગ્ગણ્હતો આપત્તિ દુક્કટસ્સ, અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે આપત્તિ દુક્કટસ્સ.

૭૪. ઇદાનિ યાય પવારિતા, સા પઞ્ચઙ્ગસમ્પન્નાયેવ પવારણા નામ હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘અસન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અસનન્તિ ભુઞ્જમાનસ્સ ભુઞ્જનં. ઇમિના યં વિપ્પકતં ભોજનં, તં દસ્સેતિ. ભોજનઞ્ચેવાતિ પવારણપ્પહોનકં ભોજનઞ્ચેવ હોતીતિ. અભિહારોતિ દાયકસ્સ કાયેન પવારણપ્પહોનકસ્સ અભિહરણં, ન વાચાય. સમીપતાતિ અડ્ઢતેય્યહત્થપ્પમાણસઙ્ખાતા સમીપતા ચ. એત્થ પન સચે ભિક્ખુ નિસિન્નો હોતિ, આસનસ્સ પચ્છિમન્તતો પટ્ઠાય, સચે ઠિતો, પણ્હિઅન્તતો પટ્ઠાય, સચે નિપન્નો, યેન પસ્સેન નિપન્નો, તસ્સ પારિમન્તતો પટ્ઠાય દાયકસ્સ ઠિતસ્સ વા નિસિન્નસ્સ વા નિપન્નસ્સ વા ઠપેત્વા પસારિતહત્થં યં આસન્નતરં અઙ્ગં, તસ્સ ઓરિમન્તેન પરિચ્છિન્દિત્વા અડ્ઢતેય્યહત્થપાસો વેદિતબ્બો. કાયવાચાપટિક્ખેપોતિ તસ્સ અભિહટભોજનસ્સ અઙ્ગુલિચલનાદિકાયવિકારેન વા ‘‘અલ’’ન્તિઆદિના વચીવિકારેન વા પટિક્ખિપનં. ઇતિ ઇમેહિ પઞ્ચહઙ્ગેહિ પવારણા પકારયુત્તવારણા પઞ્ચઅઙ્ગાતિ સમ્બન્ધો. પઞ્ચ અઙ્ગાનિ યસ્સા સા પઞ્ચઅઙ્ગા.

૭૫. ઇદાનિ એતેસુ ઓદનાદિપઞ્ચવિધં ભોજનં દસ્સેત્વા તાનિ ચ પુન વિભજિત્વા દસ્સેતું ‘‘ઓદનો’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ સાલીતિ રત્તસાલિઆદિકા સબ્બાપિ સાલિજાતિ. વીહીતિ સબ્બાપિ વીહિનામિકા વીહિજાતિ. કઙ્ગૂતિ સેતરત્તકાળભેદા સબ્બાપિ કઙ્ગુજાતિ. કુદ્રૂસો નામ કાળકોદ્રવો. વરકો નામ સેતવણ્ણો કોદ્રવો. યવગોધુમેસુ પન ભેદો નત્થિ. એવં યથાવુત્તાનં સાનુલોમાનં સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં ભોજ્જયાગુ ચાતિ સમ્બન્ધો. ભોજ્જયાગુ ચાતિ ઉણ્હં વા સીતલં વા ભુઞ્જન્તાનં ભોજનકાલે ગહિતટ્ઠાને ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, સા ભોજ્જયાગુ. ચ-સદ્દેન ઓદનો ચાતિ સમ્બન્ધો, ઓદનો નામાતિ અત્થો. સચે પન ભત્તે ઉદકકઞ્જિકખીરાદીનિ આકિરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ દેન્તિ, કિઞ્ચાપિ તનુકા હોતિ, પવારણં જનેતિ. સચે પન ઉદકાદીસુ પક્ખિપિત્વા પચિત્વા દેન્તિ, યાગુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. સચે પન તનુકાયપિ યાગુયા સાસપમત્તમ્પિ મચ્છમંસખણ્ડં વા ન્હારુ વા પક્ખિત્તં હોતિ, પવારણં જનેતિ.

૭૬. સામાકાદિતિણં કુદ્રૂસકે સઙ્ગહં ગતં, વરકચોરકો વરકે સઙ્ગહં ગતો, નીવારો ચેવ સાલિયં સઙ્ગહં ગતોતિ યોજના. સામાકાદિતિણન્તિ સામાકો આદિ યસ્સ, તમેવ તિણં તિણધઞ્ઞન્તિ સમાસો.

૭૭. ભટ્ઠધઞ્ઞમયોતિ ખરપાકભજ્જિતેહિ સત્તવિધેહિ ધઞ્ઞેહિ કોટ્ટેત્વા કતો, અન્તમસો ચુણ્ણમ્પિ કુણ્ડકમ્પિ સત્તુ નામાતિ અત્થો. સમપાકભજ્જિતાનં પન આતપસુક્ખાનં વા તણ્ડુલાનં સત્તુ વા કુણ્ડકાનિ એવ વા ન પવારેન્તિ. યવેન સમ્ભવો ઉપ્પત્તિ અસ્સાતિ યવસમ્ભવો, કુમ્માસો કુમ્માસો નામ. મુગ્ગાદીહિ કતો પન પવારણં ન જનેતિ. કપ્પિયો ચાતિ કપ્પિયોયેવ મંસો ‘‘મંસો’’તિ વુત્તોતિ યોજના. ચાતિ અવધારણે. અકપ્પિયો પન પટિક્ખિપિતબ્બોવ. પટિક્ખિત્તોપિ ન પવારેતિ. ઉદકે સમ્ભવો યસ્સ સો મચ્છો નામ. દ્વીસુ પનેતેસુ સચે યાગું પિવન્તસ્સ યાગુસિત્થમત્તેસુપિ મચ્છખણ્ડેસુ વા મંસખણ્ડેસુ વા એકં ખાદિતં એકં હત્થે વા પત્તે વા હોતિ, સો ચે અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. દ્વેપિ ખાદિતાનિ હોન્તિ, મુખે સાસપમત્તમ્પિ અવસિટ્ઠં નત્થિ, સચેપિ અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ.

૭૮. ઇદાનિ ‘‘કીદિસં ભુઞ્જન્તો કિન્તિ વત્વા ઉપનીતં કિં નામ નિસેધેન્તો પવારેતિ નામા’’તિ ચોદનં મનસિ નિધાયાહ ‘‘ભુઞ્જન્તો’’તિઆદિ. તત્થ કપ્પં વા અકપ્પં વા પઞ્ચસુ ભોજનેસુ યં કિઞ્ચિ ભોજનં ભુઞ્જન્તો ભિક્ખુ તન્નામેન તેસં પવારણાજનકભોજનાનં નામેન વા ‘‘ઇમ’’ન્તિ સામઞ્ઞેન વા વત્વા અભિહટં હત્થપાસોપનીતં કપ્પં કપ્પિયં યથાવુત્તભોજનં નિસેધયં નિસેધયન્તો પવારેય્યાતિ પદત્થસમ્બન્ધો. અયમેત્થ અધિપ્પાયો – યેન ચે અકપ્પિયમંસઞ્ચ કુલદૂસનવેજ્જકમ્મઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનસાદિતરૂપિયાદીહિ નિબ્બત્તં અકપ્પિયભોજનઞ્ચ તથા અઞ્ઞઞ્ચ કપ્પિયં વા અકપ્પિયં વા એકસિત્થમત્તમ્પિ અજ્ઝોહટં હોતિ, સો સચે પત્તમુખહત્થેસુ યત્થ કત્થચિ ભોજને સતિ સાપેક્ખોવ અઞ્ઞં હત્થપાસે ઠિતેન ‘‘ઓદનં ગણ્હથા’’તિઆદિના પવારણપ્પહોનકસ્સેવ નામેન વા ‘‘ઇમ’’ન્તિ સામઞ્ઞવસેનેવ વા કાયેનેવ અભિહટં વુત્તલક્ખણં કપ્પિયમેવ ભોજનં કેવલં વા મિસ્સં વા કાયેન વા વાચાય વા પટિક્ખિપતિ પવારેતીતિ. ‘‘આકિર આકિર, કોટ્ટેત્વા કોટ્ટેત્વા પૂરેહી’’તિ પન વત્તું વટ્ટતિ.

૭૯-૮૦. ઇદાનિ યે પવારણં ન જનેન્તિ, તે દસ્સેતું ‘‘લાજા’’તિઆદિમાહ. તત્થ લાજા…પે… ફલાદીનિ પવારણં ન જનેન્તીતિ સમ્બન્ધો. લાજાતિ સાલિઆદીહિ કતા લાજા. તંસત્તુભત્તાનીતિ તેહિ લાજેહિ કતા સત્તુ ચેવ ભત્તાનિ ચ. ગોરસોતિ ગુન્નં રસો ખીરાદિ. સુદ્ધખજ્જકોતિ મચ્છમંસેહિ અસમ્મિસ્સતાય સુદ્ધખજ્જકો. સત્તુયો પિણ્ડેત્વા કતો અપક્કો સત્તુગુળો પન સત્તુમોદકસઙ્ખાતો પવારેતિ. તણ્ડુલાતિ સમપાકભજ્જિતાનં સાલિઆદીનં તણ્ડુલા, ભજ્જિતતણ્ડુલા એવ વા. ભટ્ઠપિટ્ઠન્તિ સુદ્ધં યં કિઞ્ચિ ભજ્જિતં પિટ્ઠં. પુથુકાતિ સાલિઆદીનં પુથુકા. પુથુકા હિ તન્તિઆગમયુત્તિયા વિસુમ્પિ ગય્હતિ, એકતોપિ, તસ્મા વુત્તાવસેસાનં પુથુકાવેળુઆદીનં ભત્તન્તિ ચ સમ્બન્ધો. વેળૂતિ તેસં તણ્ડુલા વુચ્ચન્તિ. પુથુકા ચ વેળુ ચ, તે આદયો યેસન્તિ સમાસો. ચ-સદ્દો પનેત્થ સબ્બત્થાપિ યોજેતબ્બો. આદિ-સદ્દેન કન્દમૂલફલાનિપિ ગય્હન્તિ. વુત્તાવસેસાનન્તિ વુત્તેહિ સત્તવિધેહિ ધઞ્ઞેહિ અવસેસાનં. રસયાગૂતિ રસેહિ પક્કમંસાદીહિ સમ્મિસ્સા યાગુ. રસોપિ તાદિસોવ. સુદ્ધયાગૂતિ મંસાદીહિ અમિસ્સા સુદ્ધયાગુ. ફલાદીનીતિ આદિ-સદ્દેન કન્દાદીનમ્પિ ગહણં. અપિ ચાતિ નિપાતો, નિપાતસમુદાયો વા સમુચ્ચયે, સો પચ્ચેકં યોજેતબ્બો.

૮૧. ઇદાનિ યસ્મા સત્તહિ વિનયકમ્માકારેહિ યં અતિરિત્તં અકતં, તત્થ પાચિત્તિયં વુત્તં, બ્યતિરેકતો અતિરિત્તકતે નત્થિ, તસ્મા અતિરિત્તં કરોન્તેન એવં કાતબ્બન્તિ દસ્સેન્તો ‘‘પવારિતેના’’તિઆદિમાહ. તત્થ પવારિતેન વુટ્ઠાય અતિરિત્તં ન કાતબ્બં, ભોજનં અભુત્તેન ચ અતિરિત્તં ન કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. ભોજનન્તિ પવારણપ્પહોનકભોજનં. અભુત્તેનાતિ એકસિત્થમત્તમ્પિ અભુત્તાવિના. યેન યંવા પુરે કતન્તિ એત્થ ચ એવ-સદ્દો દીઘં કત્વા નિદ્દિટ્ઠો, સો ચ અજ્ઝાહટેન તં-સદ્દેન સમ્બન્ધીયતિ, તસ્મા યેન ભિક્ખુના યં ભોજનં પુરે પુબ્બે અતિરિત્તં કતં, તેનેવ તમેવ અતિરિત્તં ન કાતબ્બન્તિ યોજેત્વા અત્થો વેદિતબ્બો. તસ્મા કપ્પિયં કારેત્વા ભુઞ્જન્તસ્સ અઞ્ઞં આમિસં આકિરન્તિ, તં સો પુન કાતું ન લભતિ, તસ્મિં ભોજને કરિયમાને પઠમકતેન સદ્ધિં કતં હોતીતિ. અઞ્ઞસ્મિં પન તેન વા અઞ્ઞેન વા કાતું વટ્ટતિ.

૮૨. ‘‘કપ્પિય’’ન્તિઆદીનિ ‘‘કરોન્તો’’તિ એતસ્સ કમ્મપદાનિ. કપ્પિયઞ્ચેવ ગહિતઞ્ચેવ ઉચ્ચારિતઞ્ચેવ હત્થપાસગઞ્ચેવ યાવકાલિકં અતિરિત્તં કરોન્તો ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ એવં ભાસતૂતિ યોજના. તત્થયં ફલં વા કન્દમૂલાદિ વા પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ કપ્પિયં કતં, યઞ્ચ કપ્પિયમંસં વા કપ્પિયભોજનં વા, એતં કપ્પિયં નામ. ગહિતન્તિ ભિક્ખુના પટિગ્ગહિતં. ઉચ્ચારિતન્તિ કપ્પિયં કારેતું આગતેન ભિક્ખુના ઈસકમ્પિ ઉક્ખિત્તં વા અપનામિતં વા, તં પન અતિરિત્તકારકેન ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ વુત્તેન કાતબ્બં. હત્થપાસગન્તિ કપ્પિયં કારેતું આગતેન હત્થપાસં ગતં. અતિરિત્તં કરોન્તોતિ ઈદિસં ચતુબ્બિધાકારસમ્પન્નં ભોજનં અતિરિત્તં કરોન્તો પવારેત્વા આસના અવુટ્ઠિતો વા અપ્પવારેત્વાપિ સબ્બથા ભુત્તો વાતિ એવં દુવિધવિનયકમ્માકારસમ્પન્નો ભિક્ખુ. અલમેતં સબ્બન્તિ એવં ભાસતૂતિ અલમેતં સબ્બં ઇતિ એવં ભાસતુ. એવં સત્તવિધં વિનયકમ્માકારં સમ્પાદેન્તો વચીભેદં કત્વા સકિમ્પિ એવં વદેય્યાતિ અત્થો.

૮૩. કપ્પિયં કરોન્તેન પન અનુપસમ્પન્નસ્સ હત્થે ઠિતં ન કાતબ્બં. તેનાહ ‘‘ન કરે…પે… હત્થગ’’ન્તિ. ઉપસમ્પન્નતો અઞ્ઞો અનુપસમ્પન્નો, તસ્સ હત્થે ગતં અનુપસમ્પન્નહત્થગં. પેસયિત્વાપીતિ સચે તત્થ અઞ્ઞો બ્યત્તો ભિક્ખુ નત્થિ, યત્થ અત્થિ, તત્થ પેસયિત્વાપિ. તં અતિરિત્તકતં અકારકો અતિરિત્તકારકતો અઞ્ઞો સબ્બો પવારિતોપિ અપ્પવારિતોપિ ભુઞ્જિતું લબ્ભતેતિ સમ્બન્ધનીયં. પવારિતેન પન મુખઞ્ચ હત્થઞ્ચ સોધેત્વા ભુઞ્જિતબ્બં.

પવારણાનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.