૪૩. છન્દદાનનિદ્દેસવણ્ણના

૩૯૯. કમ્મપ્પત્તેતિ ઉપોસથાદિનો કમ્મસ્સ પત્તે યુત્તે અનુરૂપે. સઙ્ઘે સમાગતેતિ ચતુવગ્ગાદિકે સઙ્ઘે એકત્થ સન્નિપતિતે. એત્થ ચ છન્દહારકેનાપિ સદ્ધિં ચતુવગ્ગાદિકો વેદિતબ્બો.

૪૦૦. છન્દદાનાદિવિધિં દસ્સેતું ‘‘એક’’ન્તિઆદિમાહ. ઉપાગમ્માતિ સન્તિં આપત્તિં પકાસેત્વા તતો પચ્છા ઉપગન્ત્વા. છન્દં દદેતિ વક્ખમાનેસુ તીસુ એકેનપિ બહિ ઉપોસથં કત્વા આગતો છન્દં દદેય્ય, કેનચિ કરણીયેન સન્નિપાતટ્ઠાનં ગન્ત્વા કાયસામગ્ગિં અદેન્તો પન પારિસુદ્ધિં દેન્તો છન્દં દદેય્ય.

૪૦૨. ઉભિન્નં દાને કિંપયોજનન્તિ આહ ‘‘પારિસુદ્ધી’’તિઆદિ. પારિસુદ્ધિપ્પદાનેન સઙ્ઘસ્સ અત્તનો ચાપિ ઉપોસથં સમ્પાદેતીતિ સમ્બન્ધો. પરિસુદ્ધિ એવ પારિસુદ્ધિ, તસ્સ પદાનં, તેન. નનુ ચ પારિસુદ્ધિતાપદાનમત્તમેવ ઉપોસથકમ્મં નામાતિ પારિસુદ્ધિપ્પદાનં અત્તનો ઉપોસથં સમ્પાદેતુ, કથં સઙ્ઘસ્સાતિ? વુચ્ચતે – પારિસુદ્ધિદાનસ્સ ધમ્મકમ્મતાસમ્પાદનેન સઙ્ઘસ્સાપિ ઉપોસથં સમ્પાદેતીતિ.

એત્થ પન ચતૂસુ એકસ્સ છન્દપારિસુદ્ધિં આહરિત્વા તયો પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તિ, તીસુ વા એકસ્સ છન્દપારિસુદ્ધિં આહરિત્વા દ્વે પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ, અધમ્મેન વગ્ગં ઉપોસથકમ્મં. ચત્તારો પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તિ, તયો વા દ્વે વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ, અધમ્મેન સમગ્ગં. ચતૂસુ એકસ્સ આહરિત્વા તયો પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ, તીસુ વા એકસ્સ આહરિત્વા દ્વે પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તિ, ધમ્મેન વગ્ગં. સચે પન ચત્તારો સન્નિપતિત્વા પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસન્તિ, તયો પારિસુદ્ધિઉપોસથં, દ્વે અઞ્ઞમઞ્ઞં પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તિ, ધમ્મેન સમગ્ગં. પવારણકમ્મેસુપિ પઞ્ચસુ એકસ્સ પવારણં આહરિત્વા ચત્તારો ગણઞત્તિં ઠપેત્વા પવારેન્તિ, ચતૂસુ તીસુ વા એકસ્સ આહરિત્વા તયો દ્વે વા સઙ્ઘઞત્તિં ઠપેત્વા પવારેન્તિ, અધમ્મેન વગ્ગં પવારણકમ્મન્તિઆદિ વુત્તનયમેવ. સેસકમ્મં વિબાધતીતિ અવસેસસઙ્ઘકિચ્ચં વિબાધેતિ અલદ્ધાધિપ્પાયત્તાતિ અધિપ્પાયો.

૪૦૩. દ્વયન્તિ ઉપોસથકરણઞ્ચેવ અવસેસકિચ્ચઞ્ચ. અત્તનો ન સાધેતીતિ સમ્બન્ધનીયં.

૪૦૪. હરેય્યાતિ પુબ્બે વુત્તં સુદ્ધિકછન્દં વા ઇમં વા છન્દપારિસુદ્ધિં હરેય્ય. પરમ્પરા ન હારયેતિ પરમ્પરા ન આહરેય્ય. કસ્માતિ આહ ‘‘પરમ્પરાહટા’’તિઆદિ. તેનાતિ પઠમતો ગહિતછન્દપારિસુદ્ધિકેન. પરમ્પરાહટાતિ યથા બિળાલસઙ્ખલિકાય પઠમં વલયં દુતિયં પાપુણાતિ, તતિયં ન પાપુણાતિ, એવં દુતિયસ્સ આગચ્છતિ, તતિયસ્સ ન આગચ્છતિ. ‘‘પરિમ્પરાહટા છન્દ-પારિસુદ્ધિ ન ગચ્છતી’’તિ વા પાઠો.

૪૦૫. સબ્બૂપચારન્તિ ‘‘એકંસં ચીવરં કત્વા’’ તિઆદિ સબ્બં ઉપચારં.

૪૦૬. સો આગતો આરોચેત્વા સઙ્ઘં પવારેય્યાતિ યોજના. અથાતિ અનન્તરત્થે. આગતોતિ પવારણં ગહેત્વા આગતો ભિક્ખુ. આરોચેત્વાતિ ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ આરોચેત્વા. એવન્તિ વક્ખમાનક્કમેન.

૪૦૭-૮. ગહેત્વા હારકોતિ સમ્બન્ધો. નાહટાતિ આહટાવ ન હોતીતિ અત્થો. હારકો સઙ્ઘં પત્વા તથા હેય્ય, આહટા હોતીતિ યોજના. તથા હેય્યાતિ વિબ્ભન્તાદિકો ભવેય્ય.

૪૦૯. સઙ્ઘં પત્તો પમત્તો વા સુત્તો વા નારોચયેય્ય અનાપત્તિ ચાતિ સમ્બન્ધો. ચ-સદ્દો છન્દપારિસુદ્ધિહરણં સમ્પિણ્ડેતીતિ.

છન્દદાનનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪૪. ઉપોસથનિદ્દેસવણ્ણના

૪૧૦. દુવે ઉપોસથાતિ સુલભપ્પવત્તિવસેન વુત્તં. તયો પન દિવસવસેનેવ ઉપોસથા ચાતુદ્દસિકો પન્નરસિકો સામગ્ગિકોતિ. તત્થ હેમન્તગિમ્હવસ્સાનાનં તિણ્ણં ઉતૂનં તતિયસત્તમપક્ખેસુ દ્વે દ્વે કત્વા છ ચાતુદ્દસિકા, સેસા પન્નરસિકાતિ એવં એકસંવચ્છરે ચતુવીસતિઉપોસથા. ઇદં તાવ લોકસ્સ પકતિચારિત્તં. ‘‘આગન્તુકેહિ આવાસિકાનં અનુવત્તિતબ્બ’’ન્તિઆદિવચનતો (મહાવ. ૧૭૮) પન તથારૂપપચ્ચયે સતિ અઞ્ઞસ્મિમ્પિ ચાતુદ્દસે ઉપોસથં કાતું વટ્ટતિ.

૪૧૧. સુત્તુદ્દેસો સઙ્ઘસ્સેવાતિ યોજના. અધિટ્ઠાનઞ્ચ તં ઉપોસથો ચાતિ કમ્મધારયો. સેસાનન્તિ દ્વિન્નં તિણ્ણં વા. ‘‘દુવે’’તિઆદિના ચ ચાતુદ્દસો પન્નરસો સામગ્ગીતિ દિવસવસેન, સુત્તુદ્દેસો અધિટ્ઠાનં પારિસુદ્ધીતિ કરણપ્પકારેન, સઙ્ઘુપોસથો ગણુપોસથો પુગ્ગલુપોસથોતિ પુગ્ગલવસેન ચાતિ નવ ઉપોસથા દીપિતા હોન્તિ.

૪૧૨. પુબ્બકિચ્ચેતિ –

‘‘છન્દપારિસુદ્ધિઉતુક્ખાનં, ભિક્ખુગણના ચ ઓવાદો;

ઉપોસથસ્સ એતાનિ, પુબ્બકિચ્ચન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૮) –

એવં અટ્ઠકથાચરિયેહિ વુત્તે પુબ્બકરણાનન્તરં કત્તબ્બે પુબ્બકિચ્ચે.

પુબ્બકરણેતિ –

‘‘સમ્મજ્જની પદીપો ચ, ઉદકં આસનેન ચ;

ઉપોસથસ્સ એતાનિ, પુબ્બકરણન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૮) –

એવં અટ્ઠકથાચરિયેહેવ વુત્તે સબ્બપઠમં કત્તબ્બે પુબ્બકરણે. પત્તકલ્લેતિ ઉપોસથાદીનં ચતુન્નં અઙ્ગાનં સમ્ભવેન પત્તો કાલો ઇમસ્સાતિ પત્તકાલં, પત્તકાલમેવ પત્તકલ્લં. કિં તં? ઉપોસથાદિકમ્મં. તં પન ચતૂહિ અઙ્ગેહિ સઙ્ગહિતં. યથાહુ અટ્ઠકથાચરિયા –

‘‘ઉપોસથો યાવતિકા ચ ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા,

સભાગાપત્તિયો ચ ન વિજ્જન્તિ;

વજ્જનીયા ચ પુગ્ગલા તસ્મિં ન હોન્તિ,

પત્તકલ્લન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૬૮);

સમાનિતેતિ સમ્મા આનીતે પવત્તિતેતિ અત્થો. સોતિ સુત્તુદ્દેસો. પઞ્ચધાતિ નિદાનુદ્દેસો પારાજિકુદ્દેસો સઙ્ઘાદિસેસુદ્દેસો અનિયતુદ્દેસો વિત્થારુદ્દેસોતિ એવં પઞ્ચધા.

૪૧૩. વિનાન્તરાયન્તિ રાજન્તરાયો ચોરન્તરાયો અગ્યન્તરાયો ઉદકન્તરાયો મનુસ્સન્તરાયો અમનુસ્સન્તરાયો વાળન્તરાયો સરીસપન્તરાયો જીવિતન્તરાયો બ્રહ્મચરિયન્તરાયોતિ (મહાવ. ૧૫૦) વુત્તેસુ દસસુ યં કિઞ્ચિ અન્તરાયં વિના. સઙ્ખેપેનાતિ વિના વિત્થારં. ‘‘એત્થ દ્વીસુ તીસુ વા ઉદ્દેસેસુ વિસદેસુ થેરોવ ઇસ્સરો’’તિ વુત્તત્તા અવત્તન્તેપિ વટ્ટતીતિ યોજના. એત્થાતિ પઞ્ચસુ ઉદ્દેસેસુ. અવત્તન્તેતિ થેરસ્સ વિત્થારેન અવત્તમાને અપ્પગુણે. વટ્ટતીતિ સંખિત્તેન ઉદ્દિસિતુમ્પિ વટ્ટતિ. ઇમિનાવ યસ્સ કસ્સચિ ઉદ્દેસકસ્સ અવત્તન્તેપિ વટ્ટતીતિ વિઞ્ઞાયતિ. દ્વીસુ વત્તમાનેસુ ઇસ્સરત્તે અધિકે વત્તબ્બમેવ નત્થીતિ દસ્સનત્થં ‘‘તીસૂ’’તિ વુત્તં. ‘‘થેરોવ ઇસ્સરો’’તિઆદિના ઇદં પરિદીપેતિ – દ્વે અખણ્ડા સુવિસદા વાચુગ્ગતા, થેરાધેય્યં પાતિમોક્ખં, સચે પન એત્તકમ્પિ વિસદં કાતું ન સક્કોતિ, બ્યત્તસ્સ ભિક્ખુનો આયત્તં હોતિ, તસ્મા સયં ઉદ્દિસિતબ્બં, અઞ્ઞા વા અજ્ઝેસિતબ્બોતિ.

૪૧૪. ઉદ્દિસન્તે સમા વા અથ થોકિકા વા યદિ આગચ્છેય્યુન્તિ સમ્બન્ધનીયં. ઉદ્દિસન્તે આવાસિકેહિ પાતિમોક્ખે ઉદ્દિસ્સમાને. સમા વા થોકિકા વાતિ આવાસિકેહિ સમા વા થોકિકા વા આગન્તુકા ભિક્ખૂ. અવસેસકં સોતબ્બન્તિ ઇમિના એત્તાવતાપિ ઉપોસથો કતોયેવ નામાતિ દીપેતિ.

૪૧૫. ઉદ્દિટ્ઠમત્તેતિ ઉદ્દિટ્ઠંયેવ ઉદ્દિટ્ઠમત્તં. મત્ત-સદ્દો અવધારણે. સકલાય એકચ્ચાય વા ઉટ્ઠિતાય સમા વા થોકિકા વા યદિ આગચ્છેય્યુન્તિ યોજના. સકલાયાતિ સબ્બાય પરિસાય. એસં સન્તિકે પારિસુદ્ધિં કરેય્યુન્તિ એસં આવાસિકાનં સમીપે તે આગન્તુકા ભિક્ખૂ પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરેય્યુન્તિ અત્થો. અથ બહુકા ચે, સબ્બવિકપ્પેસુ પુબ્બકિચ્ચં કત્વાતિ યોજનીયં. વિકપ્પીયન્તિ પરિકપ્પીયન્તીતિ વિકપ્પા, અવસેસસવનપારિસુદ્ધિઉપોસથવિધાના સબ્બે ચ તે વિકપ્પા ચેતિ સબ્બવિકપ્પા. તેસુ. પુનુદ્દિસેતિ પુન પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્ય.

૪૧૬. ઇતરાનન્તિ આગન્તુકાનં. ઇતરોતિ ચાતુદ્દસો. એત્થ પન યેસં પન્નરસો, તે અતીતં ઉપોસથં ચાતુદ્દસિકં અકંસૂતિ વેદિતબ્બા. અયમેત્થાધિપ્પાયો – તાદિસે પચ્ચયે સતિ ચાતુદ્દસિકસ્સ કતત્તા તેસં યથાવુત્તતતિયસત્તમપક્ખસઙ્ખાતચાતુદ્દસિકે સમ્પત્તે તેરસીચાતુદ્દસીકત્તબ્બત્તા અનુપોસથત્તા પન તત્થ ઉપોસથો ન કતોતિ ચાતુદ્દસોયેવ પન્નરસો જાતો. સમાનેતરેતિ સમા ઊના ઇતરેતિ પદચ્છેદો. ઇતરેતિ આગન્તુકા. પુરિમાનં અનુવત્તન્તૂતિ આવાસિકેહિ ‘‘અજ્જુપોસથો પન્નરસો’’તિ પુબ્બકિચ્ચે કયિરમાને પુરિમાનં આવાસિકાનં અનુવત્તન્તૂતિ અત્થો. સચેધિકાતિ યદિ આગન્તુકા બહુકા હોન્તિ. પુરિમાતિ આવાસિકા. તેસં અનુવત્તન્તૂતિ તેસં આગન્તુકાનં ‘‘અજ્જુપોસથો ચાતુદ્દસો’’તિ પુબ્બકિચ્ચે કયિરમાને અનુવત્તન્તુ. સેસેપીતિ આગન્તુકાનં પન્નરસવારેપિ. અયં નયોતિ ‘‘આગન્તુકાનં પન્નરસો ઇતરાનં સચેતરો’’તિઆદિકો અયમેવ નયો. એત્થ પન યેસં પન્નરસો, તે તિરોરટ્ઠતો વા આગતા અતીતં વા ઉપોસથં ચાતુદ્દસિકં અકંસૂતિ વેદિતબ્બો.

૪૧૭. અતીતુપોસથસ્સ ચાતુદ્દસિયં કતત્તા ચાતુદ્દસિયં પન્નરસુપોસથો કતોતિ પન્નરસી આવાસિકાનં પાટિપદો જાતોતિ આહ ‘‘આવાસિકાનં પાટિપદો’’તિ. ઇતરાનન્તિ આગન્તુકાનં. ઉપોસથોતિ પન્નરસો ઉપોસથો. સમથોકાનન્તિ અત્તના સમાનં વા થોકાનં વા આગન્તુકાનં. મૂલટ્ઠાતિ આવાસિકા. કામતો દેન્તૂતિ અત્તનો ઇચ્છાય દેન્તુ.

૪૧૮. નો ચે દેન્તીતિ યદિ આવાસિકા કાયસામગ્ગિં ન દેન્તિ, તેસં પન આવાસિકાનં હિય્યો ઉપોસથસ્સ કતત્તા અજ્જ ઉપોસથકરણં નત્થિ. બહૂસુ અનિચ્છાય કાયસામગ્ગિં દદેય્યાતિ યોજના. બહૂસૂતિ આગન્તુકેસુ બહુકેસુ. બહિ વા વજેતિ આવાસિકભિક્ખુપરિસા નિસ્સીમં વા વજેય્યાતિ અત્થો.

૪૧૯. સાવેય્ય સુત્તન્તિ પાતિમોક્ખસઙ્ખાતં સુત્તં વાયમિત્વા સાવેય્ય.

૪૨૦. સમ્મજ્જિતું …પે… ઉદકાસનં પઞ્ઞપેતુઞ્ચ મહાથેરેન પેસિતો કલ્લો ન કરેય્ય તથાતિ સમ્બન્ધો. કલ્લોતિ અગિલાનો. તથાતિ દુક્કટં અતિદિસતિ. આસનેસુ અસતિ અન્તમસો સાખાભઙ્ગમ્પિ કપ્પિયં કારાપેત્વા પઞ્ઞપેતબ્બં. તેલે અસતિ કપલ્લે અગ્ગિપિ જાલેતબ્બો.

૪૨૧-૩. પટ્ઠપેત્વા દકાસનન્તિ પરિભોજનીયપાનીયોદકઞ્ચ આસનઞ્ચ સન્નિહિતં કત્વા. ગણઞત્તિન્તિ ઇદાનિ વક્ખમાનં ગણેન ઠપેતબ્બં ઞત્તિં. તેતિ અઞ્ઞે દુવે ભિક્ખૂ. સમત્તપુબ્બારમ્ભેનાતિ સમત્તો નિટ્ઠિતો પુબ્બેસુ ઉત્તરાસઙ્ગએકંસકરણાદીસુ આરમ્ભો યસ્સાતિ તિપદબહુબ્બીહિ. નવેન તે એવમીરિયાતિ સમ્બન્ધો. તેતિ ઇતરે દ્વે.

૪૨૪. કત્તબ્બં કત્વા પુબ્બકિચ્ચાદિકં સમ્પાદેત્વા નવો એવં ઈરિયોતિ યોજના.

૪૨૭. યત્થાતિ યસ્મિં વિહારે એકેકસ્સ પારિસુદ્ધિં હરિત્વાનાતિ સમ્બન્ધો. એકેકસ્સાતિ એત્થ વિચ્છાયં દ્વિત્તં. કિરિયાય ગુણેન દબ્બેન વા ભિન્ને અત્થે બ્યાપિતું ઇચ્છા વિચ્છા. એત્થ પન છન્દપારિસુદ્ધિહરણસઙ્ખાતાય કિરિયાય ચતૂસુ ચ તીસુ ચ દ્વીસુ ચ ભિન્નમેકેકં બ્યાપિતું સમ્બન્ધિતું ઇચ્છાતિ વિચ્છા. ઇતરીતરેતિ એત્થાપિ કરણકિરિયાવસેન વેદિતબ્બં. તયો દ્વે એકો વા તં તં સઙ્ઘુપોસથં ગણુપોસથં પુગ્ગલુપોસથં વાતિ વુત્તં હોતિ. અયમેત્થાધિપ્પાયો – ચતૂસુ એકસ્સ આહરિત્વા તયો પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તિ, તીસુ વા એકસ્સ આહરિત્વા દ્વે સઙ્ઘુપોસથં કરોન્તિ, અધમ્મેન વગ્ગં ઉપોસથકમ્મં. અથ પન એકસ્સ આહરિત્વા તયો સઙ્ઘુપોસથં કરોન્તિ, એકસ્સ આહરિત્વા દ્વે પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તિ, અધમ્મેન વગ્ગં નામ હોતિ. યદિ પન ચત્તારોપિ સન્નિપતિત્વા પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરોન્તિ, તયો વા દ્વે વા સઙ્ઘુપોસથં કરોન્તિ, અધમ્મેન સમગ્ગં નામ હોતીતિ. તબ્બિપરિયાયેન ધમ્મેન સમગ્ગં વેદિતબ્બં.

૪૨૮. વગ્ગે સમગ્ગે વા ‘‘વગ્ગો’’તિ સઞ્ઞિનો વિમતિસ્સ વા કરોતો દુક્કટન્તિ સમ્બન્ધો. વગ્ગેતિ વગ્ગસઙ્ઘે. વિમતિસ્સાતિ ‘‘વગ્ગો નુ ખો, સમગ્ગો’’તિ એવં વેમતિકસ્સ. ઇમિનાવ કુક્કુચ્ચપકતવારોપિ ઉપલક્ખિતો. કરોતોતિ ઉપોસથં કરોન્તસ્સ. ભેદાધિપ્પાયેન કરોતોતિ યોજના. એત્થ પન પાપસ્સ બલવતાય થુલ્લચ્ચયં વુત્તં. સઞ્ઞિનોતિ સઞ્ઞાસીસેન ચિત્તં વુત્તં, ચિત્તવતોતિ અત્થો.

૪૨૯-૩૦. ‘‘ઉક્ખિત્તસ્સા’’તિઆદિના વજ્જનીયપુગ્ગલે દસ્સેતિ. ઉક્ખિત્તસ્સાતિ કત્તુઅત્થે સામિવચનં. નિસિન્નસદ્દસ્સ કમ્મસાધનત્તા ઉક્ખિત્તાદીહિ કત્તૂહિ ભવિતબ્બન્તિ. ‘‘સેસાન’’ન્તિ વિસેસનસ્સ ભિક્ખૂનં બ્યભિચારેન સાત્થકતા. અભબ્બસ્સ પણ્ડકાદિએકાદસવિધસ્સ અભબ્બસ્સ. નિસિન્નપરિસાયઞ્ચ પાતિમોક્ખં ન ઉદ્દિસેતિ સમ્બન્ધો. સભાગાપત્તિકો તથા ન ઉદ્દિસેતિ યોજેતબ્બં. વિકાલભોજનાદિવત્થુતો સમાનો ભાગો કોટ્ઠાસો એતિસ્સાતિ સભાગા, સા આપત્તિ અસ્સાતિ બહુબ્બીહિ.

છન્દેન પરિવુત્થેનાતિ એત્થ ચતુબ્બિધં પારિવાસિયં પરિસપારિવાસિયં રત્તિપારિવાસિયં છન્દપારિવાસિયં અજ્ઝાસયપારિવાસિયન્તિ. તત્થ ભિક્ખૂ કેનચિદેવ કરણીયેન સન્નિપતિતા હોન્તિ, અથ મેઘુટ્ઠાનાદિના કેનચિદેવ કરણીયેન અનોકાસો, અથ ‘‘અઞ્ઞત્થ ગચ્છામા’’તિ છન્દં અવિસ્સજ્જિત્વાવ ઉટ્ઠહન્તિ, ઇદં પરિસપારિવાસિયં નામ કિઞ્ચાપિ પરિસપારિવાસિયં, છન્દસ્સ પન અવિસ્સટ્ઠત્તા કમ્મં કાતું વટ્ટતિ.

‘‘યાવ પન સબ્બે સન્નિપતન્તિ, તાવ ધમ્મં સુણિસ્સામા’’તિ એકં અજ્ઝેસન્તિ, તસ્મિં ધમ્મકથં કથેન્તેયેવ અરુણો ઉગ્ગચ્છતિ, સચે ચાતુદ્દસિકં કાતું નિસિન્ના, પન્નરસોતિ કાતું વટ્ટતિ, સચે પન્નરસિકં કાતું નિસિન્ના, પાટિપદે અનુપોસથે ઉપોસથં કાતું ન વટ્ટતિ, અઞ્ઞં પન સઙ્ઘકિચ્ચં કાતું વટ્ટતિ, ઇદં રત્તિપારિવાસિયં નામ.

એવં પન નિસિન્ને કોચિ નક્ખત્તપાઠકો ભિક્ખુ ‘‘અજ્જ નક્ખત્તં દારુણં, ઇમં કમ્મં મા કરોથા’’તિ વદતિ, તે તસ્સ વચનેન છન્દં વિસ્સજ્જેત્વા તત્થેવ નિસિન્ના હોન્તિ, અથઞ્ઞો આગન્ત્વા ‘‘નક્ખત્તં પટિમાનેન્તં, અત્થો બાલં ઉપચ્ચગા’’તિ (જા. ૧.૧.૪૯) વત્વા ‘‘કિં નક્ખત્તેન, કરોથા’’તિ વદતિ, ઇદં છન્દપારિવાસિયઞ્ચેવ અજ્ઝાસયપારિવાસિયઞ્ચ. એકસ્મિં પારિવાસિયે પુન છન્દપારિસુદ્ધિં આનેત્વા કમ્મં કાતું વટ્ટતિ.

૪૩૧. આપન્નઞ્ચ વેમતિકઞ્ચ અદેસયિત્વા વા નાવિકત્વા વા ઉપોસથં કાતું ન ચ કપ્પતીતિ સમ્બન્ધો. નાવિકત્વાતિ ગરુકાપત્તિં અનાવિકત્વા. ન ચાતિ નેવ.

૪૩૨. અટ્ઠિતોપોસથાતિ અટ્ઠિતો અવિસ્સટ્ઠો ઉપોસથો યસ્મિન્તિ બહુબ્બીહિ. તદહૂતિ તસ્મિં ઉપોસથદિવસે. અન્તરાયં વા સઙ્ઘં વા વિના અધિટ્ઠાતું સીમમેવ વા ન વજેતિ યોજના. અધિટ્ઠાતુન્તિ ઇમિના ગણુપોસથમ્પિ ઉપલક્ખેતિ. સીમન્તિ ઇમિના નદિમ્પિ.

ઉપોસથનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪૫. પવારણાનિદ્દેસવણ્ણના

૪૩૩. ‘‘અઞ્ઞમઞ્ઞપ્પવારણા’’ત્યાદીનં અઞ્ઞમઞ્ઞેહિ કાતબ્બા પવારણા. તત્થ તિણ્ણં ચતુન્નઞ્ચ ગણઞત્તિં ઠપેત્વા અઞ્ઞમઞ્ઞપ્પવારણા, દ્વિન્નં પન અટ્ઠપેત્વાવ. અધિટ્ઠાનન્તિ અધિટ્ઠાનપ્પવારણા, યુપચ્ચયન્તાનં ભાવે નિયતનપુંસકત્તા ‘‘અધિટ્ઠાન’’ન્તિ વુત્તં. સેસા પઞ્ચાદીહિ કાતબ્બા અવસેસા સઙ્ઘપ્પવારણા સઙ્ઘવસેન ઞત્તિં ઠપેત્વા કાતબ્બા. એતેન નવસુ સઙ્ઘપ્પવારણાદયો તિસ્સો દસ્સિતા. નવ હિ પવારણા ચાતુદ્દસી પન્નરસી સામગ્ગીતિ દિવસવસેન, તેવાચી દ્વેવાચી એકવાચીતિ કત્તબ્બાકારવસેન, સઙ્ઘે પવારણા, ગણે પવારણા, પુગ્ગલે પવારણાતિ કારકવસેન ચ. તત્થ પુરિમવસ્સંવુત્થાનં પુબ્બકત્તિકપુણ્ણમા વા તેસંયેવ સચે ભણ્ડનકારકેહિ ઉપદ્દુતા પવારણં પચ્ચુક્કડ્ઢન્તિ, અથ કત્તિકમાસસ્સ કાળપક્ખચાતુદ્દસો વા પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમા વા પચ્છિમવસ્સંવુત્થાનઞ્ચ પચ્છિમકત્તિકપુણ્ણમા એવ વા પવારણાદિવસા હોન્તિ. ઇદં પન પકતિચારિત્તં. તથારૂપપ્પચ્ચયે સતિ દ્વિન્નં કત્તિકપુણ્ણમાનં પુરિમેસુ ચાતુદ્દસેસુપિ પવારણં કાતું વટ્ટતિ. ભિન્નસ્સ પન સઙ્ઘસ્સ સામગ્ગિયં યો કોચિ દિવસો પવારણાદિવસો હોતિ. ઇમા દિવસવસેન તિસ્સો પવારણા. કત્તબ્બાકારવસેન પન વક્ખમાનનયેન વિઞ્ઞાતબ્બા.

૪૩૪. ‘‘પુબ્બકિચ્ચે’’તિઆદીસુ –

‘‘સમ્મજ્જની પદીપો ચ, ઉદકં આસનેન ચ;

પવારણાય એતાનિ, પુબ્બકરણન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘છન્દપ્પવારણા ઉતુક્ખાનં, ભિક્ખુગણના ચ ઓવાદો;

પવારણાય એતાનિ, પુબ્બકિચ્ચન્તિ વુચ્ચતિ.

‘‘પવારણા યાવતિકા ચ ભિક્ખૂ કમ્મપ્પત્તા,

સભાગાપત્તિયો ચ ન વિજ્જન્તિ;

વજ્જનીયા ચ પુગ્ગલા તસ્મિં ન હોન્તિ,

પત્તકલ્લન્તિ વુચ્ચતી’’તિ. –

એવં અટ્ઠકથાયં વુત્તા પુબ્બકિચ્ચાદયો વેદિતબ્બા. ઞત્તિન્તિ ઇદાનિ વક્ખમાનં સામઞ્ઞં સઙ્ઘઞત્તિં. એવં પન ઞત્તિયા ઠપિતાય કારણે સતિ તેવાચિકદ્વેવાચિકએકવાચિકસમાનવસ્સિકવસેનપિ પવારેતું વટ્ટતિ. અયમેવ પન ઞત્તિ ‘‘સઙ્ઘો પવારેય્યા’’તિ એત્થ ‘‘સઙ્ઘો તેવાચિકં પવારેય્ય, સઙ્ઘો દ્વેવાચિકં પવારેય્ય, સઙ્ઘો એકવાચિકં પવારેય્ય, સઙ્ઘો સમાનવસ્સિકં પવારેય્યા’’તિપિ ઠપેતું વટ્ટતિ. ચાતુદ્દસિયં પન સામગ્ગિયઞ્ચ ‘‘ચાતુદ્દસી સામગ્ગી’’તિ વત્તબ્બં.

૪૩૭. થેરેસુ ઉક્કુટિકં નિસજ્જ પવારેન્તેસુ નવો યાવ સયં પવારેતિ, તાવ ઉક્કુટિકો એવ અચ્છતૂતિ યોજના. અચ્છતૂતિ નિસીદેય્ય.

૪૪૦-૨. ધમ્મસાકચ્છા ચ કલહો ચાતિ દ્વન્દો. રત્તિયા ખેપિતભાવતો તેવાચિકાય ઓકાસે અસતિ દસવિધે વા અન્તરાયે સતિ ‘‘સુણાતુ મે…પે… સમાનવસ્સિકં પવારેય્યા’’તિ અનુરૂપતો ઞત્તિં વત્વા યથાઠપિતઞત્તિયા અનુરૂપેન પવારેય્યાતિ સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો. અનુરૂપતોતિ ‘‘સુણાતુ મે…પે… દાનં દેન્તેહિ રત્તિ ખેપિતા, સચે…પે… રત્તિ વિભાયિસ્સતિ, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લ’’ન્તિઆદિના તેન ખેપિતરત્તિયા અનુરૂપેન. ‘‘સુણાતુ મે ભન્તે સઙ્ઘો, અયં રાજન્તરાયો, સચે સઙ્ઘો તેવાચિકં…પે… સઙ્ઘો ભવિસ્સતિ, અથાયં રાજન્તરાયો ભવિસ્સતિ, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લ’’ન્તિઆદિના રાજન્તરાયાદીનં અનુરૂપેન વાતિ અત્થો. ‘‘અથાયં બ્રહ્મચરિયન્તરાયો ભવિસ્સતી’’તિ પન પેય્યાલવસેન અન્તે વુત્તં બ્રહ્મચરિયન્તરાયં ગહેત્વા વુત્તં. ‘‘દ્વેવાચિક’’ન્તિઆદિકં પન વિસું વિસું વત્તબ્બમ્પિ લઙ્ઘનક્કમેન સમ્પિણ્ડેત્વા વુત્તં. વચનસમયે પન ‘‘દ્વેવાચિકં પવારેય્ય’’ઇચ્ચાદિના વત્તબ્બં. આગચ્છેય્યું યદિ સમાઆદિકા ચાતિ ‘‘આગચ્છેય્યું યદિ સમા’’ઇચ્ચાદયો ઉપોસથે વુત્તા ગાથાયો ચ. એત્થાતિ એતિસ્સં પવારણાયં. અયમેવ ચ આહરણક્કમો –

આગચ્છેય્યું યદિ સમા, પવારેન્તેવ થોકિકા;

પવારિતા તે સુપ્પવારિતા, અઞ્ઞેહિ ચ પવારિયં;

પવારિતેસુ સકલા-યેકચ્ચાયુટ્ઠિતાય વા.

પવારેય્યુઞ્ચ તે તેસં, સન્તિકે બહુકા સચે;

કત્વા સબ્બવિકપ્પેસુ, પુબ્બકિચ્ચં પુનુદ્દિસેતિ.

‘‘આવાસિકાનં પન્નરસો’’તિઆદિકા ગાથાયો પન એત્થાપિ સમાના.

૪૪૩. ઞત્તિં વત્વાતિ વક્ખમાનગણઞત્તિં વત્વા.

૪૪૪. સમુદીરિયાતિ અઞ્ઞે દ્વે તયો વા વક્ખમાનક્કમેન વત્તબ્બા.

૪૪૬-૮. કત્તબ્બં કત્વાતિ યોજેતબ્બં. કત્તબ્બન્તિ પુબ્બકિચ્ચાદિકં. નવેનપિ ‘‘અહં ભન્તે…પે… પટિકરિસ્સામી’’તિ થેરો ઈરિયોતિ યોજેતબ્બં. એવન્તિ ઇદાનિ વક્ખમાનં પરામસતિ.

૪૪૯. ‘‘યસ્મિ’’ન્તિઆદિ વુત્તનયત્તા ઉત્તાનમેવ.

૪૫૦. ગાથાયોતિ ‘‘વગ્ગે સમગ્ગે વગ્ગોતિ, સઞ્ઞિનો’’તિઆદિકા હેટ્ઠા વુત્તગાથાયો વા. અયં પનેત્થ વિસેસો – કરોતોતિ એત્થ પવારણં કરોતોતિ અત્થો ગહેતબ્બો. તતિય ગાથાય ‘‘પાતિમોક્ખં ન ઉદ્દિસે’’તિ અપનેત્વા ‘‘નો કરેય્ય પવારણ’’ન્તિ પદં પક્ખિપિતબ્બં. ચતુત્થગાથાય ‘‘અનુપોસથે’’તિઆદિગાથાબન્ધં અપનેત્વા ‘‘નેવ પવારણે કાતું, સા કપ્પતિ પવારણા’’તિ પક્ખિપિતબ્બં. પઞ્ચમગાથાય ‘‘અટ્ઠિતોપોસથાવાસા’’તિ અપનેત્વા ‘‘પવારણાઠિતાવાસા’’તિ પક્ખિપિતબ્બં.

૪૫૧. સઙ્ઘમ્હિ પવારિતેવાતિ પુરિમવસ્સૂપગતે સઙ્ઘમ્હિ પવારિતે એવ. પારિસુદ્ધિઉપોસથં કરેય્યાતિ ન એકસ્મિં ઉપોસથગ્ગે દ્વે ઞત્તિયો ઠપેતબ્બાતિ અધિપ્પાયો. પચ્છિમિકાય ઉપગન્ત્વા અપરિનિટ્ઠિતવસ્સો અવુત્થો. અનુપાગતોતિ વસ્સં અનુપાગતો. અયમેત્થાધિપ્પાયો – પુરિમિકાય વસ્સં ઉપગતા પઞ્ચ વા અતિરેકા વા પચ્છિમિકાય ઉપગતા તેહિ સમા વા ઊનતરા વા પુરિમિકાય વા ઉપગતેહિ પચ્છિમિકાય ઉપગતા થોકતરા ચેવ હોન્તિ, સઙ્ઘપ્પવારણાય ગણં પૂરેન્તિ સઙ્ઘપ્પવારણાવસેન ઞત્તિં ઠપેત્વા, અથ ચ ઉભોપિ એકતો હુત્વા સઙ્ઘં ન પૂરેન્તિ, ગણં પન પૂરેન્તિ, ગણઞત્તિં ઠપેત્વા પવારેતબ્બં, પચ્છા તેસં સન્તિકે પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો. યદિ પન પુરિમિકાય એકો, પચ્છિમિકાય એકો, એકેન એકસ્સ સન્તિકે પવારેતબ્બં, એકેન પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બો. સચે પુરિમેહિ વસ્સૂપગતેહિ પચ્છા વસ્સૂપગતા એકેનપિ અધિકા સઙ્ઘં પૂરેન્તિ, પઠમં પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિત્વા પચ્છા તેસં સન્તિકે પવારેતબ્બન્તિ. ગણેપિ એસેવ નયો. એવમુપરિપિ યથાયોગં ચિન્તનીયં.

૪૫૨. ચાતુમાસિનિયાતિ અપરકત્તિકપુણ્ણમાયં. સઙ્ઘેનાતિ પઠમં વસ્સૂપગતેન સઙ્ઘેન. વુત્થા વસ્સા યેહિ તે વુત્થવસ્સા, પચ્છિમવસ્સૂપગતા. સચે અપ્પતરા સિયુન્તિ ઇમિના યદિ અધિકતરા વા સમસમા વા હોન્તિ, પવારણાઞત્તિં ઠપેત્વા પચ્છિમવસ્સૂપગતેહિ પઠમં પવારિતે પચ્છા ઇતરેહિ પારિસુદ્ધિઉપોસથો કાતબ્બોતિ દીપેતીતિ.

પવારણાનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪૬. સંવરનિદ્દેસવણ્ણના

૪૫૩. સંવરણં ચક્ખુદ્વારાદીનં સતિકવાટેન પિદહનં સંવરો. તત્થ કિઞ્ચાપિ ચક્ખુન્દ્રિયે સંવરો નત્થિ, ન હિ ચક્ખુપસાદં નિસ્સાય સતિ ઉપ્પજ્જતિ, નેવ ભવઙ્ગસમયે આવજ્જનાદીનં અઞ્ઞતરસમયે, જવનક્ખણે પન ઉપ્પજ્જતીતિ તદા સંવરો હોતિ, એવં હોન્તે પન સો ચક્ખુદ્વારાદીનં સંવરોતિ વુચ્ચતિ. ચક્ખુસોતાદિભેદેહીતિ ચક્ખુ ચ સોતઞ્ચ, તાનિ આદિ યેસં, તેવ ભેદા ચાતિ સમાસો, તેહિ દ્વારેહિ. અભિજ્ઝાદિપ્પવત્તિયા અચ્ચન્તોપકારકત્તા કરણત્થે ચેત્થ તતિયા. એતેન ચક્ખુસોતઘાનજિવ્હાકાયમનસઙ્ખાતાનિ દ્વારાનિ વુત્તાનિ. રૂપસદ્દાદિગોચરેતિ રૂપસદ્દગન્ધરસફોટ્ઠબ્બધમ્મસઙ્ખાતે વિસયે. અભિજ્ઝાદોમનસ્સાદિપ્પવત્તિન્તિ એત્થ પરસમ્પત્તિં અભિમુખં ઝાયતીતિ અભિજ્ઝા, બલવતણ્હા. આદિ-સદ્દેન મિચ્છાદિટ્ઠિઆદયો અનેકે અકુસલા ધમ્મા સઙ્ગહિતા.

૪૫૪. સકં ચિત્તં કિટ્ઠાદિં દુપ્પસું વિય નિગ્ગણ્હેય્યાતિ સમ્બન્ધો. કિટ્ઠન્તિ કિટ્ઠટ્ઠાને ઉપ્પન્નં સસ્સં ગહિતં. કિટ્ઠં અદતીતિ કિટ્ઠાદિ, તં. સમ્પજાનોતિ સાત્થકસપ્પાયગોચરઅસમ્મોહસઙ્ખાતેન ચતુસમ્પજઞ્ઞેન સમ્મા પજાનો. ઇમિના ઇન્દ્રિયસંવરસીલં કથિતં.

સંવરનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪૭. સુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના

૪૫૫. દેસના સંવરો એટ્ઠિ પચ્ચવેક્ખણન્તિ ભેદતો સુદ્ધિ ચતુબ્બિધાતિ સમ્બન્ધો. ‘‘પચ્ચવેક્ખણં ભેદતો’’તિ વત્તબ્બે નિગ્ગહિતલોપો દટ્ઠબ્બો, દેસનાસુદ્ધિ સંવરસુદ્ધિ પરિયેટ્ઠિસુદ્ધિ પચ્ચવેક્ખણસુદ્ધીતિ ચતુબ્બિધાતિ વુત્તં હોતિ. તત્થ સુજ્ઝતીતિ સુદ્ધિ, યથાધમ્મં દેસનાય સુદ્ધિ દેસનાસુદ્ધિ. વુટ્ઠાનસ્સાપિ ચેત્થ દેસનાય એવ સઙ્ગહો દટ્ઠબ્બો. મૂલાપત્તીનં પન અભિક્ખુતાપટિઞ્ઞાવ દેસનાતિ હેટ્ઠા વુત્તા, સાવસ્સ પારાજિકાપન્નસ્સ વિસુદ્ધિ નામ હોતિ. અયઞ્હિ યસ્મા પારાજિકં આપન્નો, તસ્મા ભિક્ખુભાવે ઠત્વા અભબ્બો ઝાનાદીનિ અધિગન્તું. ભિક્ખુભાવો હિસ્સ સગ્ગન્તરાયો ચેવ હોતિ, મગ્ગન્તરાયો ચ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સામઞ્ઞં દુપ્પરામટ્ઠં, નિરયાયૂપકડ્ઢતી’’તિ. (ધ. પ. ૩૧૧);

અપરમ્પિ વુત્તં –

‘‘સિથિલો હિ પરિબ્બજો, ભિય્યો આકિરતે રજ’’ન્તિ. (ધ. પ. ૩૧૩);

ઇચ્ચસ્સ ભિક્ખુભાવો વિસુદ્ધિ નામ ન હોતિ. યસ્મા પન ગિહિઆદિકો હુત્વા દાનસરણસીલસંવરાદીહિ સગ્ગમગ્ગં વા ઝાનવિમોક્ખમગ્ગં વા આરાધેતું ભબ્બો હોતિ, તસ્માસ્સ ગિહિઆદિભાવો વિસુદ્ધિ નામ હોતિ. અધિટ્ઠાનવિસિટ્ઠેન સંવરેન વિસુદ્ધિ સંવરવિસુદ્ધિ. ધમ્મેન સમેન પચ્ચયાનં એટ્ઠિયા સુદ્ધિ એટ્ઠિસુદ્ધિ. ચતૂસુ પચ્ચયેસુ પચ્ચવેક્ખણેન સુદ્ધિ પચ્ચવેક્ખણસુદ્ધિ. ‘‘ચતુબ્બિધા પાતી’’તિઆદીસુ પાતિમોક્ખસંવરસમ્મતન્તિ ‘‘પાતિમોક્ખસંવરો’’તિ સમ્મતં સીલં.

૪૫૬. ચિત્તાધિટ્ઠાનસંવરા સુજ્ઝતીતિ ઇન્દ્રિયસંવરો સંવરસુદ્ધીતિ વુત્તોતિ યોજના.

૪૫૭. અનેસનં પહાય ધમ્મેન ઉપ્પાદેન્તસ્સ એટ્ઠિયા સુદ્ધત્તા આજીવનિસ્સિતં એટ્ઠિસુદ્ધીતિ વુત્તન્તિ સમ્બન્ધો. ઉપ્પાદેન્તસ્સાતિ પચ્ચયે ઉપ્પાદેન્તસ્સ.

૪૫૮. પચ્ચવેક્ખણસુજ્ઝનાતિ હેતુમ્હિ પઞ્ચમીતિ.

સુદ્ધિનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪૮. સન્તોસનિદ્દેસવણ્ણના

૪૫૯. પંસુકૂલં પિણ્ડિયાલોપો રુક્ખમૂલં પૂતિમુત્તભેસજ્જન્તિ ઇમે ચત્તારો પચ્ચયા અપ્પગ્ઘનકતાય અપ્પા ચેવ કસ્સચિપિ આલયાભાવેન અનવજ્જા ચ ગતગતટ્ઠાને લબ્ભમાનતાય સુલભા ચાતિ વુચ્ચન્તિ, તેનાહ ‘‘અપ્પેના’’તિઆદિ. મત્તઞ્ઞૂતિ પરિયેસનપ્પટિગ્ગહણપરિભોગવિસ્સજ્જનેસુ ચતૂસુ મત્તઞ્ઞુતાવસેન પમાણઞ્ઞૂ.

૪૬૦. કથં સન્તુટ્ઠોતિ આહ ‘‘અતીત’’ન્તિઆદિ. પચ્ચુપ્પન્નેન યાપેન્તોતિ યથાલાભયથાબલયથાસારુપ્પવસેન પચ્ચુપ્પન્નેન યથાવુત્તચતુબ્બિધપચ્ચયેન યાપેન્તોતિ.

સન્તોસનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪૯. ચતુરારક્ખનિદ્દેસવણ્ણના

૪૬૧-૨. બુદ્ધાનુસ્સતિ …પે… મરણસ્સતીતિ ઇમા ચતુરારક્ખા નામાતિ સેસો. આરકત્તાદિનાતિ આરકભાવો આરકત્તં, તં આદિ યસ્સ ‘‘અરીનં હતત્તા’’તિઆદિકસ્સ તં આરકત્તાદિ. તેન તેન મગ્ગેન સવાસનાનં અરાનં હતત્તા આરકા સબ્બકિલેસેહિ સુવિદૂરવિદૂરે ઠિતોતિ આ-કારસ્સ રસ્સત્તં, ક-કારસ્સ હ-કારં સાનુનાસિકં કત્વા ‘‘અરહ’’ન્તિ પદસિદ્ધિ વેદિતબ્બા. ‘‘આરકા’’તિ ચ વુત્તે સામઞ્ઞજોતનાય વિસેસે અવટ્ઠાનતો, વિસેસત્થિના ચ વિસેસસ્સ અનુપ્પયોજિતબ્બત્તા ‘‘કિલેસેહી’’તિ લબ્ભતિ.

સમ્માતિ અવિપરીતં. સામન્તિ સયમેવ, અપરનેય્યો હુત્વાતિ અત્થો. ‘‘સમ્બુદ્ધો’’તિ હિ એત્થ સં-સદ્દો ‘‘સય’’ન્તિ એતસ્સ અત્થસ્સ બોધકો દટ્ઠબ્બો. બુદ્ધતોતિ ભાવપ્પધાનોયં નિદ્દેસો, બુદ્ધત્તાતિ અત્થો. ‘‘અરહં’’ ઇતિ વા ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો’’ ઇતિ વા ભગવતો નવભેદે ગુણે યા પુનપ્પુનં અનુસ્સતિ, સા બુદ્ધાનુસ્સતીતિ યોજના. ‘‘સમ્માસમ્બુદ્ધો ઇતી’’તિ વત્તબ્બે અ-કારો સન્ધિવસેન આગતો. ઇતિ-સદ્દો પનેત્થ આદિઅત્થો, ઇચ્ચાદીતિ અત્થો. નવભેદેતિ ‘‘અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથી’’તિ એકતો ગહેત્વા. એત્થ પન ઉપચારો ઉપ્પજ્જતિ, ન અપ્પના, તથા મરણસ્સતિયં. ઇતરેસુ પન ઉભયમ્પિ ઉપ્પજ્જતીતિ વેદિતબ્બં. બુદ્ધાનુસ્સતિ.

૪૬૩-૪. ‘‘સીમટ્ઠા’’તિઆદિના મેત્તાભાવનં દસ્સેતિ. સીમટ્ઠસઙ્ઘેતિ સીમાયં તિટ્ઠતીતિ સીમટ્ઠો, સોવ સઙ્ઘો. ગોચરગામમ્હિ ઇસ્સરે જનેતિ સમ્બન્ધો. તત્થ માનુસે ઉપાદાય સબ્બસત્તેસૂતિ યોજેતબ્બં. તત્થાતિ તસ્મિં ગામે. સુખિતા હોન્તુ અવેરાતિ પદચ્છેદો. આદિનાતિ ‘‘અબ્યાપજ્જા હોન્તુ, અનીઘા હોન્તુ, સુખી અત્તાનં પરિહરન્તૂ’’તિ ઇમિના. પરિચ્છિજ્જ પરિચ્છિજ્જાતિ ‘‘ઇમસ્મિં વિહારે સબ્બે ભિક્ખૂ’’તિઆદિના એવમ્પિ પરિચ્છિન્દિત્વા પરિચ્છિન્દિત્વા. મેત્તાભાવના.

૪૬૫-૬. ઇદાનિ અસુભં નિદ્દિસન્તો સબ્બપઠમં સાધેતબ્બં સત્તવિધમુગ્ગહકોસલ્લં ‘‘વણ્ણે’’ચ્ચાદિના દસ્સેતિ. સત્તવિધઞ્હિ તં નયતો આગતં વાચાસજ્ઝાયમનસાસજ્ઝાયેહિ સદ્ધિં. તત્થ પઠમં વાચાય સજ્ઝાયન્તેન ચત્તારિ તચપઞ્ચકાદીનિ પરિચ્છિન્દિત્વા અનુલોમપ્પટિલોમવસેન કાતબ્બં. યથા પન વચસા, તથેવ મનસાપિ સજ્ઝાયો કાતબ્બો. વચસા સજ્ઝાયો હિ મનસા સજ્ઝાયસ્સ પચ્ચયો. સો પન લક્ખણપ્પટિવેધસ્સ પચ્ચયો. તત્થ વણ્ણો નામ કેસાદીનં વણ્ણો. સણ્ઠાનં તેસંયેવ સણ્ઠાનં. ઓકાસો તેસંયેવ પતિટ્ઠોકાસો. દિસા નાભિતો ઉદ્ધં ઉપરિમદિસા, અધો હેટ્ઠિમા. પરિચ્છેદો નામ ‘‘અયં કોટ્ઠાસો હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ તિરિયઞ્ચ ઇમિના નામ પરિચ્છિન્નો’’તિ એવં સભાગપરિચ્છેદો ચેવ ‘‘કેસા ન લોમા, લોમા ન કેસા’’તિ એવં અમિસ્સકતાવસેન વિસભાગપરિચ્છેદો ચ. કેસાદિકોટ્ઠાસે વવત્થપેત્વાતિ સમ્બન્ધો. વવત્થપેત્વાતિ વુત્તનયેન વવત્થપેત્વા.

એવં વવત્થપેન્તેન યથાવુત્તં સત્તવિધં ઉગ્ગહકોસલ્લં સમ્પાદેત્વા અટ્ઠારસવિધં મનસિકારકોસલ્લં સમ્પાદેતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘અનુપુબ્બતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ અપ્પનાતો તયો ચ સુત્તન્તાતિ ઇમે ચત્તારોપિ નયતોવાગતે નાતિસીઘાદીસુ પક્ખિપિત્વા દસવિધતા વેદિતબ્બા. અનુપુબ્બતોતિ સજ્ઝાયકરણતો પટ્ઠાય અનુપટિપાટિયા. નાતિસીઘં નાતિસણિકં કત્વાતિ કિરિયાવિસેસનં. વિક્ખેપં પટિબાહયન્તિ કમ્મટ્ઠાનં વિસ્સજ્જેત્વા બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણે ચેતસો વિક્ખેપં પટિબાહન્તો. પણ્ણત્તિં સમતિક્કમ્માતિ યાયં ‘‘કેસા લોમા’’તિ પણ્ણત્તિ, તં અતિક્કમિત્વા, ‘‘પટિક્કૂલ’’ન્તિ ચિત્તં ઠપેત્વાતિ અધિપ્પાયો. અનુપુબ્બતો મુઞ્ચન્તસ્સાતિ યો યો કોટ્ઠાસો ન ઉપટ્ઠાતિ, તં તં અનુક્કમેન મુઞ્ચતો, તસ્સ ‘‘ભાવના’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો વેદિતબ્બો.

૪૬૭. એવં ઉભયકોસલ્લં સમ્પાદેત્વા સબ્બકોટ્ઠાસે વણ્ણાદિવસેન વવત્થપેત્વા વણ્ણાદિવસેનેવ પઞ્ચધા પટિક્કૂલતા વવત્થપેતબ્બાતિ દસ્સેતું ‘‘વણ્ણા’’તિઆદિમાહ. વણ્ણ…પે… ઓકાસેહિ કોટ્ઠાસે પટિક્કૂલાતિ ભાવના અસુભન્તિ યોજના. તત્ર કેસા તાવ પકતિવણ્ણેન કાળકા અદ્દારિટ્ઠકવણ્ણા, સણ્ઠાનતો દીઘવટ્ટતુલાદણ્ડસણ્ઠાના, દિસતો ઉપરિમદિસાય જાતા, ઓકાસતો ઉભોસુ પસ્સેસુ કણ્ણચૂળિકાહિ, પુરતો નળાટન્તેન, પચ્છતો ગળવાટકેન પરિચ્છિન્ના, સીસકટાહવેઠનઅલ્લચમ્મં કેસાનં ઓકાસો. પરિચ્છેદતો કેસા સીસવેઠનચમ્મે વીહગ્ગમત્તં પવિસિત્વા પતિટ્ઠિતેન હેટ્ઠા અત્તનો મૂલતલેન, ઉપરિ આકાસેન, તિરિયં અઞ્ઞમઞ્ઞેન પરિચ્છિન્ના. દ્વે કેસા એકતો નત્થીતિ અયં સભાગપરિચ્છેદો. ‘‘કેસા ન લોમા, લોમા ન કેસા’’તિ એવં અવસેસએકતિં સકોટ્ઠાસેહિ અમિસ્સીકતા કેસા નામ પાટિયેક્કો એકો કોટ્ઠાસોતિ અયં વિસભાગપરિચ્છેદો. ઇદં કેસાનં વણ્ણાદિતો નિચ્છયનં. ઇદં પન નેસં વણ્ણાદિવસેન પઞ્ચધા પટિક્કૂલતો નિચ્છયનં – કેસા નામેતે વણ્ણતોપિ પટિક્કૂલા આસયતોપિ સણ્ઠાનતોપિ ગન્ધતોપિ ઓકાસતોપિ પટિક્કૂલાતિ એવં સેસકોટ્ઠાસાનમ્પિ યથાયોગં વેદિતબ્બં.

ઉદ્ધુમાતાદિવત્થૂસૂતિ ઉદ્ધુમાતકવિનીલકવિપુબ્બકવિચ્છિદ્દકવિક્ખાયિતકવિક્ખિત્તકહતવિ- ક્ખિત્તકલોહિતકપુળવકઅટ્ઠિકસઙ્ખાતેસુ દસેસુ અવિઞ્ઞાણકઅસુભવત્થૂસુ અસુભાકારં ગહેત્વા પવત્તા ભાવના વા અસુભન્તિ સમ્બન્ધો. અસુભભાવના.

૪૬૮. ‘‘મરણં મે ભવિસ્સતી’’તિ વા ‘‘જીવિતં મે ઉપરુજ્ઝતી’’તિ વા ‘‘મરણં મરણ’’ન્તિ વા યોનિસો ભાવયિત્વાનાતિ યોજના. જીવિતન્તિ રૂપજીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ અરૂપજીવિતિન્દ્રિયઞ્ચ. યોનિસોતિ ઉપાયેન. એવં પવત્તયતોયેવ હિ એકચ્ચસ્સ નીવરણાનિ વિક્ખમ્ભન્તિ, મરણારમ્મણા સતિ સણ્ઠાતિ, ઉપચારપ્પત્તમેવ કમ્મટ્ઠાનં હોતિ.

૪૬૯-૪૭૦. યસ્સ પન એત્તાવતા ન હોતિ, તેન વધકપચ્ચૂપટ્ઠાનાદીહિ અટ્ઠહાકારેહિ મરણં અનુસ્સરિતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘વધકસ્સેવા’’તિઆદિમાહ. વધકસ્સ ઇવ ઉપટ્ઠાનાતિ ‘‘ઇમસ્સ સીસં છિન્દિસ્સામી’’તિ અસિં ગહેત્વા ગીવાય સઞ્ચારયમાનસ્સ વધકસ્સ વિય મરણસ્સ ઉપટ્ઠાનતો. સમ્પત્તીનં વિપત્તિતોતિ ભોગસમ્પત્તિયા જીવિતસમ્પત્તિયા ચ વિનાસમરણસઙ્ખાતવિપત્તિતો. ઉપસંહરતોતિ યસમહત્તતો પુઞ્ઞમહત્તતો થામમહત્તતો ઇદ્ધિમહત્તતો પઞ્ઞામહત્તતો પચ્ચેકબુદ્ધતો સમ્માસમ્બુદ્ધતોતિ ઇમેહિ સત્તહાકારેહિ અત્તનો ઉપસંહરણતો. કાયબહુસાધારણાતિ અસીતિયા કિમિકુલાનં, અનેકસતાનં રોગાનં, બાહિરાનઞ્ચ અહિવિચ્છિકાદીનં મરણસ્સ પચ્ચયાનં સાધારણતો. આયુદુબ્બલતોતિ અસ્સાસપસ્સાસૂપનિબદ્ધત્તઇરિયાપથૂપનિબદ્ધત્તાદિના આયુનો દુબ્બલતો. કાલવવત્થાનસ્સ અભાવતોતિ ‘‘ઇમસ્મિંયેવ કાલે મરિતબ્બં, ન અઞ્ઞસ્મિ’’ન્તિ એવં કાલવવત્થાનસ્સ અભાવતો. અદ્ધાનસ્સ પરિચ્છેદાતિ ‘‘મનુસ્સાનં જીવિતસ્સ પરિચ્છેદો નામ એતરહિ પરિત્તો, અદ્ધા યો ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં જીવતી’’તિ એવં અદ્ધાનસ્સ કાલસ્સ પરિચ્છેદતો.

એત્થ પન કમ્મટ્ઠાનં ભાવેત્વા વિપસ્સનાય સહ પટિસમ્ભિદાહિ અરહત્તં પત્તુકામેન બુદ્ધપુત્તેન યં કાતબ્બં, તં આદિકમ્મિકસ્સ કુલપુત્તસ્સ વસેન આદિતો પટ્ઠાય સઙ્ખેપેનોપદિસ્સામ. ચતુબ્બિધં તાવ સીલં સોધેતબ્બં. તત્થ તિવિધા વિસુજ્ઝના અનાપજ્જનં, આપન્નવુટ્ઠાનં, કિલેસેહિ ચ અપ્પટિપીળનં. એવં વિસુદ્ધસીલસ્સ હિ ભાવના સમ્પજ્જતિ. યમ્પિદં ચેતિયઙ્ગણવત્તાદીનં વસેન આભિસમાચારિકસીલં વુચ્ચતિ, તમ્પિ સાધુકં પરિપૂરેતબ્બં. તતો –

‘‘આવાસો ચ કુલં લાભો, ગણો કમ્મઞ્ચ પઞ્ચમં;

અદ્ધાનં ઞાતિ આબાધો, ગન્થો ઇદ્ધીતિ તે દસા’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૪૧) –

એવં વુત્તેસુ દસસુ પલિબોધેસુ યો પલિબોધો, યો ઉપચ્છિન્દિતબ્બો. એવં ઉપચ્છિન્નપલિબોધેન –

‘‘પિયો ગરુ ભાવનીયો, વત્તા ચ વચનક્ખમો;

ગમ્ભીરઞ્ચ કથં કત્તા, નો ચાટ્ઠાને નિયોજકો’’તિ. (અ. નિ. ૭.૩૭) –

એવં વુત્તલક્ખણં આચરિયં ઉપસઙ્કમિત્વા કમ્મટ્ઠાનં ઉગ્ગહેતબ્બં. તં દુવિધં હોતિ સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ પારિહારિયકમ્મટ્ઠાનઞ્ચ. તત્થ સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનં નામ ભિક્ખુસઙ્ઘાદીસુ મેત્તા, મરણસ્સતિ ચ, ‘‘અસુભસઞ્ઞા’’તિપિ એકે. એતં પન તયં સબ્બત્થ અત્થયિતબ્બં ઇચ્છિતબ્બન્તિ કત્વા, અધિપ્પેતસ્સ ચ યોગાનુયોગકમ્મસ્સ પદટ્ઠાનત્તા ‘‘સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ. અટ્ઠતિંસારમ્મણેસુ પન યં યસ્સ ચરિતાનુકૂલં, તં તસ્સ નિચ્ચં પરિહરિતબ્બત્તા યથાવુત્તેનેવ નયેન ‘‘પારિહારિયકમ્મટ્ઠાન’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તતો –

‘‘મહાવાસં નવાવાસં, જરાવાસઞ્ચ પન્થનિં;

સોણ્ડિં પણ્ણઞ્ચ પુપ્ફઞ્ચ, ફલં પત્થિતમેવ ચ.

‘‘નગરં દારુના ખેત્તં, વિસભાગેન પટ્ટનં;

પચ્ચન્તસીમાસપ્પાયં, યત્થ મિત્તો ન લબ્ભતિ.

‘‘અટ્ઠારસેતાનિ ઠાનાનિ, ઇતિ વિઞ્ઞાય પણ્ડિતો;

આરકા પરિવજ્જેય્ય, મગ્ગં સપ્પટિભયં યથા’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૫૨) –

વુત્તઅટ્ઠારસસેનાસનદોસવજ્જિતં ‘‘ઇધ, ભિક્ખવે, સેનાસનં નાતિદૂરં હોતિ નચ્ચાસન્નં ગમનાગમનસમ્પન્નં દિવા અપ્પાકિણ્ણં રત્તિં અપ્પસદ્દં અપ્પનિગ્ઘોસં અપ્પડંસમકસવાતાતપસરીસપસમ્ફસ્સં. તસ્મિં ખો પન સેનાસને વિહરન્તસ્સ અપ્પકસિરેનેવ ઉપ્પજ્જન્તિ ચીવરપિણ્ડપાતસેનાસનગિલાનપચ્ચયભેસજ્જપરિક્ખારા. તસ્મિં ખો પન સેનાસને થેરા ભિક્ખૂ વિહરન્તિ બહુસ્સુતા આગતાગમા ધમ્મવિનયધરા માતિકાધરા. તે કાલેન કાલં ઉપસઙ્કમિત્વા પરિપુચ્છતિ પરિપઞ્હતિ ‘ઇદં ભન્તે કથં, ઇમસ્સ કો અત્થો’તિ. તસ્સ તે આયસ્મન્તો અવિવટઞ્ચેવ વિવરન્તિ, અનુત્તાનીકતઞ્ચ ઉત્તાનિં કરોન્તિ, અનેકવિહિતેસુ ચ કઙ્ખાઠાનીયેસુ ધમ્મેસુ કઙ્ખં પટિવિનોદેન્તિ. એવં ખો, ભિક્ખવે, સેનાસનં પઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં હોતી’’તિ (અ. નિ. ૧૦.૧૧) વુત્તપઞ્ચઙ્ગસમન્નાગતં સેનાસનં ઉપગમ્મ તત્થ વસન્તેન ‘‘દીઘાનિ કેસલોમનખાનિ છિન્દિતબ્બાનિ, જિણ્ણચીવરેસુ અગ્ગળઅનુવાતપરિભણ્ડદાનાદિના દળ્હીકમ્મં વા તન્તચ્છેદાદીસુ તુન્નકમ્મં વા કાતબ્બં, કિલિટ્ઠાનિ રજિતબ્બાનિ, સચે પત્તે મલં હોતિ, પત્તો પચિતબ્બો, મઞ્ચપીઠાદીનિ સોધેતબ્બાની’’તિ એવં વુત્તઉપચ્છિન્નખુદ્દકપલિબોધેન કતભત્તકિચ્ચેન ભત્તસમ્મદં વિનોદેત્વા રતનત્તયગુણાનુસ્સરણેન ચિત્તં સમ્પહંસેત્વા આચરિયુગ્ગહતો એકપદમ્પિ અસમ્મુય્હન્તેન મનસિ કાતબ્બન્તિ.

ચતુરારક્ખનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫૦. વિપસ્સનાનિદ્દેસવણ્ણના

૪૭૧-૨. નામરૂપન્તિ ચિત્તચેતસિકસઙ્ખાતં નામઞ્ચ અટ્ઠવીસતિવિધં રૂપઞ્ચ. ‘‘નમનલક્ખણં નામં, રુપ્પનલક્ખણં રૂપં, નામરૂપતો ન અઞ્ઞો અત્તાદિકો કોચિ અત્થી’’તિ એવં ઝાનલાભી ચે, ઝાનતો વુટ્ઠાય ઝાનગતં વા વિપસ્સનાયાનિકો ચે, પકિણ્ણકભૂતં નામરૂપં પરિગ્ગહેત્વા. પાતિમોક્ખસંવરાદિ સીલવિસુદ્ધિ, ચતુરારક્ખવસેન દીપિતા સોપચારસમાધિસઙ્ખાતા ચિત્તવિસુદ્ધિ ચ વુત્તાવ નામાતિ ઇમિના દિટ્ઠિવિસુદ્ધિ કથિતા. તતો તસ્સ પચ્ચયઞ્ચ પરિગ્ગહેત્વાતિ સમ્બન્ધો. તસ્સ પચ્ચયન્તિ ‘‘પટિસન્ધિક્ખણે નામરૂપદ્વયમેવ અવિજ્જાતણ્હાઉપાદાનકમ્મેહિ ઉપ્પજ્જતિ, ન ઇસ્સરાદિકારણેના’’તિઆદિના તસ્સ કારણં, ઇમિના કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિ દસ્સિતા.

હુત્વા અભાવતો અનિચ્ચાતિ સબ્બેપિ નામરૂપસઙ્ખારા ઉપ્પજ્જિત્વા અભાવાપજ્જનતો અનિચ્ચા. ઉદયબ્બયપીળના દુક્ખાતિ ઉપ્પાદનિરોધવસેન પીળનતો દુક્ખા. અવસવત્તિત્તા અનત્તાતિ અત્તનો વસે અવત્તનતો અનત્તાતિ એવં સઙ્ખારેહિ સદ્ધિં તિલક્ખણં આરોપેત્વા. પુનપ્પુનં સમ્મસન્તોતિ યથાવુત્તનયેન સમ્મસન્તો સમથયાનિકો વિપસ્સનાયાનિકો ચ યોગાવચરો. ઇમિના મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ, પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ ચ દસ્સિતા. સઙ્ખારાનમેવ હિ ઉદયબ્બયાદિનાનુપસ્સનતો ઉદયબ્બયભઙ્ગભયઆદીનવનિબ્બિદામુઞ્ચિતુકમ્યતાપટિસઙ્ખાનુપસ્સનાસ- ઙ્ખારુપેક્ખાઞાણસઙ્ખાતસ્સ અટ્ઠવિધસ્સ ઞાણસ્સ વસેન સિખાપ્પત્તં વિપસ્સનાઞાણં પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ. અનુપુબ્બેન સબ્બસંયોજનક્ખયં પાપુણેય્યાતિ ઇમિના ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ દસ્સિતા. સબ્બસંયોજનક્ખયન્તિ ઓરમ્ભાગિયાનં પઞ્ચન્નં સંયોજનાનં હેટ્ઠા મગ્ગત્તયેન ખેપિતત્તા, ઇતરેસં ઉદ્ધમ્ભાગિયાનં સંયોજનાનં ખેપિતત્તા ચ સબ્બેસં સંયોજનાનં ખયન્તે જાતં અરહત્તમગ્ગં.

નિગમનકથાવણ્ણના

૪૭૩. યસ્મા કારણા યા સિક્ખના, અયં ભિક્ખુકિચ્ચં, અતો તસ્મા કારણાતિ અત્થો.

૪૭૪. નિચ્ચસો લોકવિચારિનોતિ નિચ્ચં લોકે વિચરતો. માલુતસ્સેવ પરિસ્સમો ન સમ્ભોતીતિ યોજના. માલુતસ્સેવાતિ વાતસ્સ ઇવ. ન સમ્ભોતીતિ ન હોતિ.

૪૭૫-૬. તમ્બપણ્ણિ એવ તમ્બપણ્ણિયો, કેતુ વિય કેતુ, તમ્બપણ્ણિયે કેતૂતિ તપ્પુરિસો. તેન રચિતા ધમ્મવિનયઞ્ઞુપસંસિતા અયં ખુદ્દસિક્ખા પરિમાણતો ગાથાનં પઞ્ચમત્તેહિ સતેહિ એત્તાવતા નિટ્ઠાનમુપાગતાતિ સમ્બન્ધો.

નિગમનકથાવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથા

કારાપિતેતિરુચિરે પવરે વિહારે;

માનાધિકારિપુરિના ગરુના ગુણેન;

વસ્સં વસં દમિળસો વિધહં અકાસિં;

આકઙ્ખટીક જિનસાસનસમ્પવુદ્ધિં.

પુઞ્ઞેન સત્થરચનાજનિતેન તેન;

સમ્બુદ્ધસાસનવરોદયકારણેન;

લોકામિસેસુ પન મે સમયં અલગ્ગો;

સમ્બુદ્ધસાસનવરોદયમાચરેય્યં.

અત્થેસુ અક્ખરપદેસુ વિનિચ્છયેસુ;

પુબ્બાપરેસુ લિખિતં ખલિતં યદત્થિ;

ઓહાય ખન્તુમરહન્તિ વદન્તુ સન્તા;

દિટ્ઠાપરાધમથ વા કિમુલાલનેન.

યેનન્તતન્તરતનાકરમન્થનેન;

મન્થાચલોલ્લસિતઞાણવરેન લદ્ધા;

સારામતાતિસુખિતા સુખયન્તિ ચઞ્ઞે;

તે મે જયન્તિ ગરવો ગરવો ગુણેહિ.

પરત્થસમ્પાદનતો, પુઞ્ઞેનાધિગતેનહં;

પરત્થસમ્પાદનકો, ભવેય્યં જાતિજાતિયં.

સિસ્સો આહ –

પરમપ્પિચ્છતાનેકસન્તોસોપસમેસિનં;

સુચિસલ્લેખવુત્તીનં, સદારઞ્ઞનિવાસિનં.

સાસનુજ્જોતકારીનં, આચેરત્તમુપાગતં;

ઉદુમ્બરગિરિખ્યાતયતીનં યતિપુઙ્ગવં.