૩૪. પથવીનિદ્દેસવણ્ણના

૨૪૨. જાતાજાતાતિ દુવિધાતિ જાતા પથવી અજાતા પથવીતિ પથવી દુવિધાતિ અત્થો. ઇમિના જાતપથવિઞ્ચ અજાતપથવિઞ્ચ દસ્સેતિ. તાસં વિભાગં દસ્સેતિ ‘‘સુદ્ધા’’તિઆદિના. સુદ્ધમત્તિકપંસુકા ચ અદડ્ઢા ચ બહુમત્તિકપંસુકા ચ ચાતુમાસાધિકોવટ્ઠપંસુમત્તિકરાસિ ચ જાતા પથવીતિ સમ્બન્ધો. મત્તિકા ચ પંસુ ચાતિ દ્વન્દો. સુદ્ધા અપ્પસક્ખરાદિતાય મત્તિકા પંસવો યસ્સાતિ બાહિરત્થો. અદડ્ઢાતિ ઉદ્ધનપચનાદિવસેન તથા તથા અદડ્ઢા. સા પન વિસું નત્થિ, સુદ્ધમત્તિકાદીસુ અઞ્ઞતરાવ વેદિતબ્બા. ચત્તારો માસા, તેહિ સહિતો અતિરેકો કાલો, તસ્મિં ઓવટ્ઠોતિ સમાસો. ઓવટ્ઠોતિ યેન કેનચિ ઉદકેન ઓવટ્ઠો. બુધા પન ‘‘આકાસતો વુટ્ઠઉદકેનેવ, ન અઞ્ઞત્થ પહરિત્વા પતિતબિન્દુના’’તિ વદન્તિ, ‘‘ઓવટ્ઠો’’તિ સામઞ્ઞેન વુત્તત્તા ચ ‘‘પોક્ખરણિયા ઠિતતનુકદ્દમો વટ્ટતિ, બહલો તુ ન વટ્ટતી’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૮૬) વુત્તત્તા ચ ‘‘વિનયવિનિચ્છયે સમ્પત્તે ગરુકે ઠાતબ્બ’’ન્તિ વિનયલક્ખણતો ચ ન તં યુજ્જતીતિ અમ્હાકં ખન્તિ. પંસુમત્તિકાનં રાસિ પંસુમત્તિકરાસિ. ચતુ…પે… વટ્ઠો પંસુમત્તિકરાસિ યસ્સાતિ અઞ્ઞપદત્થો, કમ્મધારયો વા.

૨૪૩. વાલુકા ચ દડ્ઢા ચ યેભુય્યસક્ખરાદિમહીપિ ચ ચાતુમાસોમવટ્ઠકો વુત્તરાસિ ચ દુતિયા ભૂમીતિ સમ્બન્ધો સક્ખરા ચ પાસાણા ચ મરુમ્બા ચ કથલા ચ વાલુકા ચાતિ દ્વન્દો. સુદ્ધા સક્ખર…પે… વાલુકા યસ્સાતિ વિગ્ગહો. હત્થમુટ્ઠિના ગહેતબ્બપ્પમાણા સક્ખરા, તતો ઉપરિ પાસાણા, કટસક્ખરા મરુમ્બા, કપાલખણ્ડાનિ કથલાતિ વેદિતબ્બા. દુતિયાતિ અજાતા. વુત્તરાસીતિ વુત્તો મત્તિકપંસુસિરા.

૨૪૪. કીદિસી યેભુયુમત્તિકાદીતિ આહ ‘‘દ્વે ભાગા’’તિઆદિ. યસ્સ ભૂમિયાતિ યસ્સા ભૂમિયા. સેસેસુપીતિ યેભુય્યપંસુયેભુય્યસક્ખરયેભુય્યપાસાણાદીસુ.

૨૪૫. ‘‘પાચિત્તી’’તિઆદિના તત્થ વિનિચ્છયં દસ્સેતિ. જાતે જાતસઞ્ઞિસ્સ ખણને પાચિત્તીતિ સમ્બન્ધો. જાતેતિ જાતે ભૂમિભાગે, લિઙ્ગવિપલ્લાસો વા, જાતાયાતિ વુત્તં હોતિ. જાતે દ્વેળ્હસ્સ વિમતિસ્સ દુક્કટન્તિ સમ્બન્ધો. જાતે અજાતસઞ્ઞિસ્સ અનાપત્તિ. તથા આણાપને અનાપત્તીતિ યોજના. અજાતસઞ્ઞિસ્સાતિ અજાતાતિ સઞ્ઞા અજાતસઞ્ઞા, સા અસ્સ અત્થીતિ અજાતસઞ્ઞી, તસ્સ.

૨૪૬. એકાયાણત્તિયા એકાતિ સચે સકિં આણત્તો દિવસમ્પિ ખણતિ, આણાપકસ્સ એકા એવ આપત્તીતિ અત્થો. વાચસો આપત્તીતિ સમ્બન્ધો. વાચસોતિ વિચ્છાયં સો, વાચાય વાચાયાતિ અત્થો.

૨૪૭. ‘‘ઇમં ઠાનં ખણ વા’’તિઆદિના યોજેતબ્બં. ‘‘એત્થ અગ્ગિં જાલેહિ વા’’તિ યોજના. ‘‘વત્તુ’’ન્તિ ઇદં ‘‘ન વટ્ટતી’’તિ ઇમસ્સ કત્તુપદવચનન્તિ અત્થો. અથ વા ‘‘ઇમં ઠાનં ખણા’’તિઆદિપ્પકારો વચનાય ન વટ્ટતીતિ અત્થો. નિયમેત્વાતિ ઇમિના ‘‘આવાટં ખણ, કન્દં ખણા’’તિઆદિના અનિયમેત્વા વત્તું વટ્ટતીતિ દીપેતિ.

૨૪૮. ‘‘ઇમસ્સ થમ્ભસ્સ આવાટં જાન વા, કપ્પિયં કરોહિ વા’’તિ ચ ‘‘મત્તિકં જાન વા, મત્તિકં આહર વા, મત્તિકં કપ્પિયં કરોહિ વા’’તિ ચ એદિસં વચનં વટ્ટતીતિ સમ્બન્ધો. એતં વિય દિસ્સતીતિ એદિસં, કિં તં? ‘‘મત્તિકં દેહી’’તિઆદિકં ઉપમેય્યં. ‘‘મત્તિકં જાના’’તિઆદિકં પન ઉપમાનં, તેસં ઉપમાનોપમેય્યાનં યા કપ્પિયસઙ્ખાતા સમાનધમ્મતા, સા ઉપમા. તથા ચ વુત્તં અમ્હેહિ સુબોધાલઙ્કારે ‘‘ઉપમાનોપમેય્યાનં, સધમ્મત્તં સિયોપમા’’તિ. અઞ્ઞથા ઉપમાનભૂતઅક્ખરાવળિસદિસીયેવ, અક્ખરાવળિ ઉપમેય્યં સિયા. વાક્યે વિય-સદ્દોયેવ પન ઉપમાનં જોતેતીતિ વેદિતબ્બં.

૨૪૯. પથવિયા અસમ્બદ્ધં સુક્ખકદ્દમઆદિકઞ્ચ તનુકં ઉસ્સિઞ્ચનીયકદ્દમઞ્ચ કોપેતું લબ્ભન્તિ સમ્બન્ધો. કદ્દમઆદિકન્તિ એત્થ આદિ-સદ્દેન ઉદકેન ગતટ્ઠાને ઉદકપપ્પટકો નામ હોતિ, યં વાતપ્પહારેન ચલતિ, તં સઙ્ગણ્હાતિ. ઉસ્સિઞ્ચનીયકદ્દમન્તિ ઘટેહિ ઉસ્સિઞ્ચિતું સક્કુણેય્યકદ્દમં.

૨૫૦. ‘‘ચાતુમાસાધિકોવટ્ઠં ગણ્ડુપ્પાદ’’ન્તિઆદિના સમ્બન્ધિતબ્બં. ગણ્ડં પથવિયા ગણ્ડસદિસં મત્તિકરાસિં ઉપ્પાદેન્તીતિ ગણ્ડુપ્પાદા. ઇધ પન તેહિ ઉટ્ઠાપિતો ગૂથો ‘‘ગણ્ડુપ્પાદ’’ન્તિ નિદ્દિટ્ઠો. પોત્થકેસુ પન ‘‘ગણ્ડુપ્પાદો’’તિ પાઠો દિસ્સતિ. તં ‘‘ન કોપયે’’તિ એત્થ કમ્મેન ભવિતબ્બન્તિ ન યુજ્જતિ. મૂસિકુક્કિરન્તિ મૂસિકાનં ઉક્કિરો ખણિત્વા બહિ કતં પંસુરાસિ મૂસિકુક્કિરોતિ. લેડ્ડાદિન્તિ એત્થ લેડ્ડુન્તિ કસિતટ્ઠાને નઙ્ગલચ્છિન્નમત્તિકાપિણ્ડં. આદિ-સદ્દેન ગાવીનં ખુરચ્છિન્નં કદ્દમં સઙ્ગણ્હાતિ.

૨૫૧-૨. ઉદકસન્તિકે પતિતે વાપિઆદીનં કૂલે ચ પાસાણે લગ્ગે રજે ચ નવસોણ્ડિયા પતિતે રજે ચ અબ્ભોકાસુટ્ઠિતે વમ્મિકે ચ મત્તિકાકુટ્ટે ચ તથાતિ સમ્બન્ધો. તથાતિ ઇમિના કૂલાદિકે ચાતુમાસાધિકોવટ્ઠં વા સબ્બં ન કોપયેતિ ઇદં અતિદિસતિ. ઇટ્ઠકકુટ્ટકો વટ્ટતીતિ આહ ‘‘યેભુય્યા’’તિઆદિ. યેભુય્યેન કથલા એત્થાતિ યેભુય્યકથલા, ભૂમિ, તિટ્ઠતિ એત્થાતિ ઠાનં, યેભુય્યકથલાય ઠાનં, તસ્મિં. ઇટ્ઠકકુટ્ટકો યેભુય્યકથલા વિય હોતીતિ અધિપ્પાયો. કુટ્ટકં કોપેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અધિપ્પાયો. ઇટ્ઠકાય કતો કુટ્ટકોતિ સમાસો.

૨૫૩-૫. સઞ્ચાલેત્વા ભૂમિં વિકોપયં થમ્ભાદિં ગણ્હિતું વાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ વિકોપયન્તિ કરણત્થે પચ્ચત્તવચનં, વિકોપયતાતિ અત્થો. અઞ્ઞથા કથમેત્થ પઠમાપસઙ્ગો. પઠમા હિ ‘‘ભવ’’ન્તિ વુત્તે સિયા, ન ચ ‘‘ગણ્હિતુ’’ન્તિઆદીસુ તું-પચ્ચયેહિ વુત્તો કોચિ અત્થિ, યદા ભાવે તું-પચ્ચયો, તદા ન કિઞ્ચિ વુત્તં હોતીતિ, ‘‘ન કપ્પતી’’તિ પધાનકિરિયાયપિ હેટ્ઠા વુત્તનયેન કત્તા અઞ્ઞોયેવાતિ એવં સબ્બત્થ. તતિયત્થે તુ સતિ ઇતો ચિતો સઞ્ચાલેત્વા ભૂમિં વિકોપયતા થમ્ભાદિં ગણ્હિતું ન કપ્પતીતિ અતીવ યુજ્જતિ. ધારાયાતિ પસ્સાવધારાય. વિસમં સમં કાતું સમ્મુઞ્જનીહિ ઘંસિતું વાતિ યોજના. વિસમન્તિ વિસમટ્ઠાનં. ‘‘પદં દસ્સેસ્સામી’’તિ ભૂમિં ભિન્દન્તો ચઙ્કમિતું વાતિ સમ્બન્ધો. ભિન્દન્તોતિ ભિન્દતા. કણ્ડુરોગી વા તટાદીસુ અઙ્ગપચ્ચઙ્ગં ઘંસિતુન્તિ યોજના. કણ્ડુરોગીતિ કણ્ડુરોગિના. ચ-સદ્દો અવધારણે.

૨૫૬-૭. સુદ્ધચિત્તસ્સાતિ પથવિભેદાધિપ્પાયવિરહેન પરિસુદ્ધચિત્તસ્સ.

૨૫૮. અગ્ગિસ્સ અનુપાદાને કપાલે વા અનુપાદાનાય ઇટ્ઠકાય વા અગ્ગિં પાતેતું વા અવસે સતિ ભૂમિયં પાતેતું વા લબ્ભતેતિ સમ્બન્ધો. ઉપાદાનં ઇન્ધનં, ન ઉપાદાનં અનુપાદાનં, તસ્મિં. વસો પભુત્તં. ‘‘વસો પભુત્તે આયત્તે’’તિ હિ નિઘણ્ડુ. ન વસો અવસો, તસ્મિં અપભુત્તેતિ અત્થો. પતિતટ્ઠાનેયેવ ઉપાદાનં દત્વા અગ્ગિં કાતું વટ્ટતિ. સુક્ખખાણુકસુક્ખરુક્ખાદીસુ ચ અગ્ગિં દાતું ન વટ્ટતિ. સચે પન ‘‘પથવિં અપ્પત્તમેવ નિબ્બાપેત્વા ગમિસ્સામી’’તિ દેતિ, વટ્ટતિ, પચ્છા નિબ્બાપેતું ન સક્કોતિ, અવિસયત્તા અનાપત્તિ. ‘‘ભૂમિયં પાતેહી’’તિ એવમ્પિ વત્તું ન વટ્ટતીતિ.

પથવીનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.