૮. કાલિકનિદ્દેસવણ્ણના

૮૪. ઇદાનિ યે તે ચત્તારો કાલિકા મુનિના વુત્તા ‘‘યાવકાલિકં યામકાલિકં સત્તાહકાલિકં યાવજીવિક’’ન્તિ, તે દસ્સેતું ‘‘કાલિકા ચા’’તિ પદં ઉદ્ધટં. તત્થ (પાચિ. ૨૫૪-૨૫૬; પાચિ. અટ્ઠ. ૨૫૩-૨૫૬) કતમે તે કાલિકાતિ ચે, તે દસ્સેતું ‘‘યાવકાલિક’’ન્તિઆદિમાહ. તેસુ અરુણુગ્ગમનતો યાવ ઠિતમજ્ઝન્હિકા ભુઞ્જિતબ્બતો યાવકાલિકં. અરુણુગ્ગમનતો યાવ યામાવસાના પિપાસાય સતિ પિપાસચ્છેદનત્થં પાતબ્બતો યામો કાલો અસ્સાતિ યામકાલિકં. તેન ઉપસમેતબ્બે આબાધે સતિ યાવ સત્તાહા પરિભુઞ્જિતબ્બતો સત્તાહકાલિકં. આબાધે સતિ યાવજીવં પરિહરિત્વા ભુઞ્જિતબ્બતો યાવજીવિકં.

૮૫. તેસુ યાવકાલિકં દસ્સેતું ‘‘પિટ્ઠં મૂલં ફલં ખજ્જ’’ન્તિઆદિમાહ. એત્થ (પાચિ. ૨૪૮-૨૫૦; પાચિ. અટ્ઠ. ૨૪૮-૨૪૯) પિટ્ઠખાદનીયં નામ સત્તન્નં તાવ ધઞ્ઞાનં ધઞ્ઞાનુલોમાનં અપરણ્ણાનઞ્ચ પિટ્ઠં પનસપિટ્ઠં લબુજપિટ્ઠં અમ્બાટકપિટ્ઠં સાલપિટ્ઠં ધોતકતાલપિટ્ઠં ખીરવલ્લિપિટ્ઠઞ્ચાતિ એવમાદીનિ તેસુ તેસુ જનપદેસુ પકતિઆહારવસેન મનુસ્સાનં ખાદનીયત્થઞ્ચ ભોજનીયત્થઞ્ચ ફરણકાનિ પિટ્ઠાનિ યાવકાલિકાનિ. ઇમિનાવ લક્ખણેન મૂલખાદનીયાદીસુપિ યાવકાલિકલક્ખણં વેદિતબ્બં, અતિવિત્થારભયેન સંખિત્તં. ગોરસો નામ ખીરદધિતક્કરસો. ધઞ્ઞભોજનન્તિ સાનુલોમાનિ સત્તધઞ્ઞાનિ ચ પઞ્ચવિધભોજનઞ્ચાતિ અત્થો. યાગુસૂપપ્પભુતયોતિ એત્થ પભુતિ-સદ્દેન કન્દખાદનીયં મુળાલખાદનીયં મત્થકખાદનીયં ખન્ધખાદનીયં તચખાદનીયં પત્તખાદનીયં પુપ્ફખાદનીયં અટ્ઠિખાદનીયં નિય્યાસખાદનીયન્તિ ઇમાનિ સઙ્ગહિતાનીતિ વેદિતબ્બાનિ.

તત્રિદં મુખમત્તનિદસ્સનં – ભિસસઙ્ખાતો પદુમપુણ્ડરીકકન્દો પિણ્ડાલુમસાલુકઆદયો વલ્લિકન્દો આલુવકન્દો તાલકન્દોતિ એવમાદિ કન્દખાદનીયં. પદુમમુળાલાદયો મુળાલખાદનીયં. તાલહિન્તાલકુન્તાલકેતકનાળિકેરપૂગરુક્ખખજ્જૂરીઆદીનં કળીરસઙ્ખાતા મત્થકા મત્થકખાદનીયં. ઉચ્છુખન્ધો નીલુપ્પલરત્તુપ્પલકુમુદસોગન્ધિકાનં પુપ્ફદણ્ડકાનીતિ એવમાદિ ખન્ધખાદનીયં. તચખાદનીયં ઉચ્છુતચો એવ એકો યાવકાલિકો, સોપિ સરસો. મૂલકં ખારકો ચચ્ચુ તમ્બુકો તણ્ડુલેય્યકોતિ એવમાદિ પત્તખાદનીયં. મૂલકપુપ્ફં ખારકપુપ્ફં ચચ્ચુપુપ્ફં તમ્બુકપુપ્ફન્તિ એવમાદિ પુપ્ફખાદનીયં, અસોકપુપ્ફં પન યાવજીવિકં. લબુજપનસટ્ઠિઆદિ અટ્ઠિખાદનીયં. નિય્યાસખાદનીયે યાવકાલિકં નત્થિ. એતે વુત્તપ્પકારા યાવકાલિકા હોન્તીતિ અત્થો.

૮૬. ઇદાનિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અટ્ઠ પાનાનિ અમ્બપાનં જમ્બુપાનં ચોચપાનં મોચપાનં મધુકપાનં મુદ્દિકપાનં સાલૂકપાનં ફારુસકપાન’’ન્તિ (મહાવ. ૩૦૦) એવં વુત્તં અટ્ઠવિધં પાનકં યામકાલિકં નામાતિ દસ્સેતું ‘‘મધૂ’’તિઆદિમાહ. તત્થ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૦) મધુજં મુદ્દિકજં સાલૂકજં ચોચજં મોચજં અમ્બુજં જમ્બુજઞ્ચાતિ એવમત્થો ગહેતબ્બો. એત્થ મધુજં નામ મધુકાનં જાતિરસેન કતં, તં પન ઉદકસમ્ભિન્નમેવ વટ્ટતિ, સુદ્ધં ન વટ્ટતિ. મુદ્દિકપાનં નામ મુદ્દિકા ઉદકે મદ્દિત્વા પરિસ્સાવેત્વા ગહિતં. સાલૂકપાનં નામ રત્તુપ્પલનીલુપ્પલાદીનં કિઞ્જક્ખરેહિ કતં. સેસાનિ પાકટાનેવ. એત્થ પન સચે સયં એતાનિ યાવકાલિકવત્થૂનિ પટિગ્ગહેત્વા ઉદકે મદ્દિત્વા આતપે આદિચ્ચપાકેન પચિત્વા પરિસ્સાવેત્વા પાનકં કરોતિ, તં પુરેભત્તમેવ કપ્પતિ. સચે અનુપસમ્પન્નેન કતં લભતિ, તદહુપુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તં નિરામિસપરિભોગેન યાવ અરુણુગ્ગમના વટ્ટતિ. ઇમાનિ અટ્ઠ પાનાનિ સીતાનિપિ આદિચ્ચપાકાનિપિ વટ્ટન્તિ, અગ્ગિપાકાનિ પન ન વટ્ટન્તિ, તસ્મા ‘‘નગ્ગિસન્તત્ત’’ન્તિ વુત્તં.

૮૭. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બં ફલરસં ઠપેત્વા ધઞ્ઞફલરસ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૦૦) વુત્તત્તા ધઞ્ઞફલરસો પન ન વટ્ટતિ, તેન વુત્તં ‘‘સાનુલોમાનિ ધઞ્ઞાનિ ઠપેત્વા’’તિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બં પુપ્ફરસં ઠપેત્વા મધુકપુપ્ફરસ’’ન્તિ વુત્તત્તા મધુકપુપ્ફરસો આદિચ્ચપાકો વા હોતુ અગ્ગિપાકો વા, પચ્છાભત્તં ન વટ્ટતિ, તેન વુત્તં ‘‘મધુકપુપ્ફમઞ્ઞત્રા’’તિ.

૮૮. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સબ્બં પત્તરસં ઠપેત્વા ડાકરસ’’ન્તિ વુત્તત્તા ઉદકેન પક્કાનમ્પિ યાવકાલિકપત્તાનં રસો પુરેભત્તમેવ વટ્ટતિ, સીતોદકેન મદ્દિતાનં રસો યામકાલિકં. તેન વુત્તં ‘‘ઠપેત્વા પક્કડાકજ’’ન્તિ. યાવજીવિકપણ્ણસ્સ ઉદકેન પક્કસ્સ રસો યાવજીવિકો હોતિ.

૮૯. ઇદાનિ સત્તાહકાલિકે દસ્સેતું ‘‘સપ્પી’’તિઆદિમાહ. એત્થ (મહાવ. ૨૬૦) પન –

‘‘સપ્પિનોનીતતેલાનિ, મધુફાણિતમેવ ચ;

સત્તાહકાલિકા સપ્પિ, યેસં મંસમવારિત’’ન્તિ. –

પાઠો ગહેતબ્બો. એવં પન ગહિતે વસા તેલગ્ગહણેન ગહિતાવ હોતિ ‘‘તેલં નામ તિલતેલં સાસપતેલં મધુકતેલં એરણ્ડતેલં વસાતેલ’’ન્તિ (પારા. ૬૨૩; પાચિ. ૨૬૦) એવં પાળિયં વિત્થારિતત્તા. એવં પન અગ્ગહેત્વા વસા ચ ‘‘મધુફાણિત’’ન્તિ પાઠે ગહિતે યાવકાલિકભૂતા વસા સત્તાહકાલિકાતિ આપજ્જેય્ય, ‘‘યાનિ ખો પન તાનિ ગિલાનાનં ભિક્ખૂનં પટિસાયનીયાનિ ભેસજ્જાનિ, સેય્યથિદં – સપ્પિ નવનીતં તેલં મધુ ફાણિત’’ન્તિ (પારા. ૬૨૨) એવં પઞ્ચેવ ભગવતા સત્તાહકાલિકભેસજ્જાનિ અનુઞ્ઞાતાનિ, તતો ઉત્તરિ છટ્ઠસ્સ સત્તાહકાલિકભેસજ્જસ્સ અત્થિતાપિ આપજ્જતિ, ભેસજ્જક્ખન્ધકેપિ ભગવતા ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસાનિ ભેસજ્જાનિ અચ્છવસં મચ્છવસં સુસુકાવસં સૂકરવસં ગદ્રભવસં કાલે પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠં તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૨) એવં સત્તાહકાલિકવસેન વસં અનનુજાનિત્વા તતો નિબ્બત્તતેલમેવ અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા ‘‘મધુફાણિતમેવ ચા’’તિ પાઠે અગ્ગહિતે પાળિયા અટ્ઠકથાય ચ વિરુજ્ઝતિ. થેરેન પન ઉત્તરવિહારવાસીનં ખુદ્દસિક્ખાય આગતનયેન વુત્તં. તેસં પન –

‘‘સપ્પિ નવનીતં તેલં, મધુ ફાણિતપઞ્ચમં;

અચ્છમચ્છવસાદિ ચ, હોન્તિ સત્તાહકાલિકા’’તિ. –

એવમાગતં. અમ્હાકં પન વિસું સત્તાહકાલિકે આગતટ્ઠાનં નત્થીતિ વદન્તિ, ઉપપરિક્ખિતબ્બં.

ઇદાનિ તેસુ સપ્પિં દસ્સેતું ‘‘યેસં મંસપવારિત’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘સપ્પિનામ ગોસપ્પિ વા અજિકાસપ્પિ વા મહિં સસપ્પિ વા. યેસં મંસં કપ્પતિ, તેસં સપ્પિ, નવનીતં નામ તેસંયેવ નવનીત’’ન્તિ (પારા. ૬૨૩; પાચિ. ૨૬૦) પાળિયં વુત્તત્તા નવનીતં પન ગહિતન્તિ ન વિત્થારિતં, સપ્પિ પન પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં તદહુ પુરેભત્તં સામિસમ્પિનિરામિસમ્પિ વટ્ટતિ. પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સત્તાહં નિરામિસં પરિભુઞ્જિતબ્બં. સત્તાહાતિક્કમે સચે એકભાજને ઠપિતં, એકં નિસ્સગ્ગિયં. સચે બહૂસુ, વત્થુગણનાય નિસ્સગ્ગિયપાચિત્તિયાનિ. પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહિતં સત્તાહં નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. સપ્પિ તાપેન્તસ્સ સામંપાકો ન હોતિ, ‘‘નવનીતં પન તાપેન્તસ્સ હિ સામંપાકો ન હોતિ, સામંપક્કેન પન તેન સદ્ધિં આમિસં ન વટ્ટતી’’તિ ચ ‘‘સચે અનુપસમ્પન્નો પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતનવનીતેન સપ્પિં કત્વા દેતિ, પુરેભત્તં સામિસં વટ્ટતિ. સચે સયં કરોતિ, સત્તાહં નિરામિસમેવ વટ્ટતી’’તિ ચ સમન્તપાસાદિકાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૨) નવનીતમ્હિયેવ સામંપાકતા વુત્તા, ન સપ્પિમ્હિ. યં પન કઙ્ખાવિતરણિયં વુત્તં ‘‘નિબ્બત્તિતસપ્પિ વા નવનીતં વા પચિતું વટ્ટતી’’તિ, ‘‘તં પન તદહુ પુરેભત્તમ્પિ સામિસં પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના) ચ, તત્થ યાવકાલિકવત્થુના અસમ્મિસ્સં સુધોતં નવનીતં સન્ધાય ‘‘પચિતું વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. સયંપચિતસત્તાહકાલિકેન સદ્ધિં યદિ આમિસં ભુઞ્જતિ, તં આમિસં સયંપક્કસત્તાહકાલિકેન મિસ્સિતં અત્તનો યાવકાલિકભાવં સત્તાહકાલિકેન ગણ્હાપેતિ, તથા ચ સતિ યાવકાલિકં અપક્કમ્પિ સયંપક્કભાવં ઉપગચ્છતીતિ ‘‘સામિસં પરિભુઞ્જિતું ન વટ્ટતી’’તિ વુત્તં. યથા સયંપક્કસત્તાહકાલિકવસાતેલં સયંભજ્જિતસાસપાદિયાવજીવિકવત્થૂનં તેલઞ્ચ સામિસં તદહુ પુરેભત્તમ્પિ ન વટ્ટતિ, તથા નવનીતસપ્પીતિ વેદિતબ્બં. વક્ખતિ ચ આચરિયો –

‘‘યાવકાલિકઆદીનિ, સંસટ્ઠાનિ સહત્તના. ગાહાપયન્તિ સબ્ભાવ’’ન્તિ ચ,

‘‘તેહેવ ભિક્ખુના પક્કં, કપ્પતે યાવજીવિકં;

નિરામિસઞ્ચ સત્તાહં, સામિસે સામપાકતા’’તિ ચ.

યા પન સમન્તપાસાદિકાયં નવનીતમ્હિ સામંપાકતા વુત્તા, સા તક્કાદિસમ્મિસ્સં અધોતનવનીતં સન્ધાય વુત્તા. તસ્મા વિઞ્ઞૂનં સમન્તપાસાદિકાપિ કઙ્ખાવિતરણીપિ સમેન્તિ, તં નવનીતં સન્ધાય વુત્તન્તિ આચરિયા વદન્તિ. ઇદમેવ યુત્તં. યદિ સપ્પિમ્હિ સામંપાકતા હોતિ, અવસ્સંયેવ સમન્તપાસાદિકાયં વુચ્ચેય્ય, તત્થ પન ‘‘સપ્પિ તાવ પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં, તદહુ પુરેભત્તં સામિસમ્પિ નિરામિસમ્પિ પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૨) હિ વુત્તં, ન પચનવિધાનં. મનુસ્સસપ્પિનવનીતાનં, અઞ્ઞેસમ્પિ હત્થિઅસ્સાદીનં અકપ્પિયમંસસપ્પિનવનીતાનં સત્તાહાતિક્કમે દુક્કટં. કિં પન તં પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ? આમ વટ્ટતિ. કસ્મા? પટિક્ખેપાભાવા ચ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ અનુઞ્ઞાતત્તા ચ. ‘‘યેસં મંસં કપ્પતિ, તેસં સપ્પિ, નવનીત’’ન્તિ (પારા. ૬૨૩) ઇદં પન નિસ્સગ્ગિયવત્થું દસ્સેતું વુત્તં, ન અઞ્ઞેસં વારણત્થાય.

૯૦. ઇદાનિ તેલં દસ્સેતું ‘‘તેલં તિલવસેરણ્ડમધુસાસપસમ્ભવ’’ન્તિઆદિમાહ. એત્થ તિલાદીહિ સમ્ભવં નિબ્બત્તં તેલન્તિ સમ્બન્ધો. એત્થ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૦૦) પન પુરેભત્તં તિલે પટિગ્ગહેત્વા કતતેલં પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સવત્થુકપ્પટિગ્ગહિતત્તા અનજ્ઝોહરણીયં. પચ્છાભત્તં પટિગ્ગહેત્વા કતતેલં અનજ્ઝોહરણીયં, સીસમક્ખનાદીસુ ઉપનેતબ્બં. એરણ્ડમધુકસાસપટ્ઠીનિ પટિગ્ગહેત્વા સચે તાનિ ભજ્જિત્વા તેલં કરોતિ, તદહુ પુરેભત્તમ્પિ સામિસં ન વટ્ટતિ, સામંપાકતા હોતિ. સચે અભજ્જિત્વા કરોતિ, તદહુ પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય નિરામિસમેવ વટ્ટતિ, પરિભુઞ્જિતબ્બવત્થૂનં યાવજીવિકત્તા સવત્થુકપ્પટિગ્ગહણે દોસો નત્થીતિ. તેલગ્ગહણત્થાય એરણ્ડકટ્ઠિઆદીનિ પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહં અતિક્કામયતો દુક્કટં. તથા પાળિયં અનાગતાનિ અદસ્સિતાનિ કોસમ્બકકુસુમ્ભાદીનં તેલાનિ.

ઇદાનિ મધુવિકતિં દસ્સેતું ‘‘ખુદ્દાભમરમધુકરિ-મક્ખિકાહિ કત’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૩) ખુદ્દાતિ ખુદ્દમક્ખિકા. ભમરાતિ મહાભમરમક્ખિકા. દણ્ડકેસુ મધુકરા મધુકરિમક્ખિકા નામ. એતાહિ તીહિ મક્ખિકાહિ કતં મધુ નામાતિ અત્થો. ‘‘મધુ નામ મક્ખિકામધૂ’’તિ પાળિયં (પારા. ૬૨૩; પાચિ. ૨૬૦) વુત્તત્તા અઞ્ઞેહિ તુમ્બટકાદીહિ કતં સત્તાહકાલિકં ન હોતીતિ વેદિતબ્બં.

ઇદાનિ ફાણિતં દસ્સેતું ‘‘રસાદિઉચ્છુવિકતિ, પક્કાપક્કા ચ ફાણિત’’ન્તિ આહ. પક્કા ચ અપક્કા ચ રસાદિઉચ્છુવિકતિ ફાણિતન્તિ અત્થો. મધુકપુપ્ફફાણિતં પુરેભત્તં સામિસં વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સત્તાહં નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. તસ્સ સત્તાહાતિક્કમે દુક્કટં. ચિઞ્ચફાણિતઞ્ચ અમ્બફાણિતઞ્ચ યાવકાલિકમેવ.

૯૧. ઇદાનિ એતેસુ વસાતેલસ્સ ઓદિસ્સ અનુઞ્ઞાતત્તા તં વિસું ઉદ્ધરિત્વા દસ્સેતું ‘‘સવત્થુપક્કા સામં વા’’તિઆદિમાહ. સત્તવિધઞ્હિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૩) ઓદિસ્સં નામ બ્યાધોદિસ્સં પુગ્ગલોદિસ્સં કાલોદિસ્સં સમયોદિસ્સં દેસોદિસ્સં વસોદિસ્સં ભેસજ્જોદિસ્સન્તિ.

તત્થ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અમનુસ્સિકાબાધે આમકમંસં આમકલોહિત’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૪) વુત્તં, ઇદં બ્યાધોદિસ્સં નામ. એત્થ પન કાલેપિ વિકાલેપિ કપ્પિયાકપ્પિયમંસલોહિતં વટ્ટતિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, રોમન્થકસ્સ રોમન્થન’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૭૩) એવં અનુઞ્ઞાતં પુગ્ગલોદિસ્સં નામ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, ચત્તારિ મહાવિકટાનિ દાતું ગૂથં મુત્તં છારિકં મત્તિક’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૮) એવં સપ્પદટ્ઠકાલે અપ્પટિગ્ગહિતકં અનુઞ્ઞાતં કાલોદિસ્સં નામ. ગણભોજનાદિ સમયોદિસ્સં નામ. ગણઙ્ગણૂપાહનાનિ દેસોદિસ્સં નામ. વસોદિસ્સં નામ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, વસાનિ ભેસજ્જાની’’તિ (મહાવ. ૨૬૨) એવં વસાનામેન અનુઞ્ઞાતં. તં ઠપેત્વા મનુસ્સવસં સબ્બેસં કપ્પિયાકપ્પિયવસાનં તેલં તંતદત્થિકાનં તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ભેસજ્જોદિસ્સં નામ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તાનિ પઞ્ચ ભેસજ્જાની’’તિ (મહાવ. ૨૬૧) એવં ભેસજ્જનામેન વુત્તાનિ સપ્પિઆદીનિ પઞ્ચ.

યથા પન ખીરદધિઆદીહિ પક્કતેલં પચ્છાભત્તં ન વટ્ટતિ, ન એવમિદં. ઇદં પન તેલં સવત્થુકપક્કમ્પિ વટ્ટતિ, તં દસ્સેતું ‘‘સવત્થુપક્કા સામં વા’’તિ વુત્તં. વસં ઓલોકેત્વા ‘‘સવત્થુપક્કા’’તિ વુત્તં. સામં પક્કા વાતિ અત્થો. યથા સવત્થુકપ્પટિગ્ગહિતત્તા સામંપક્કત્તા દધિઆદીહિ પક્કતેલં અત્તના કતં પુરેભત્તમ્પિ ન વટ્ટતિ, ન એવમિદં. ઇદં પન અત્તના સવત્થુકપક્કમ્પિ પુરેભત્તમ્પિ પચ્છાભત્તમ્પિ વટ્ટતીતિ અત્થો. એત્થ પન કારણૂપચારેન વસાતેલં ‘‘વસા’’તિ વુત્તં.

કાલેતિ પુરેભત્તકાલે પરેહિ વા અત્તના વા પક્કાતિ અત્થો. પચ્છાભત્તં પન પચિતું ન વટ્ટતિ ‘‘કાલે પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૨) વુત્તત્તા. તસ્મા ‘‘કાલે’’તિ વુત્તં. યો પન વિકાલે પટિગ્ગહેત્વા વિકાલે પચિત્વા વિકાલે પરિસ્સાવેત્વા પરિભુઞ્જતિ, સો તીણિ દુક્કટાનિ આપજ્જતિ.

અમાનુસાતિ એત્થ (મહાવ. ૨૬૨) પન અચ્છવસાદીનં અનુઞ્ઞાતત્તા ઠપેત્વા મનુસ્સવસં સબ્બેસં અકપ્પિયમંસાનં વસા અનુઞ્ઞાતાતિ વેદિતબ્બા. મંસેસુ હિ મનુસ્સહત્થિમંસાદીનિ દસ મંસાનિ પટિક્ખિત્તાનિ, વસા પન એકા મનુસ્સવસા એવ.

અનુપસમ્પન્નેન (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૩) કતનિબ્બટ્ટિતવસાતેલં પુરેભત્તં પટિગ્ગહિતં પુરેભત્તં સામિસમ્પિ વટ્ટતિ, પચ્છાભત્તતો પટ્ઠાય સત્તાહં નિરામિસમેવ વટ્ટતિ. યં પનેત્થ સુખુમરજસદિસં મંસં વા ન્હારુ વા અટ્ઠિ વા લોહિતં વા, તં અબ્બોહારિકં. સચે સયં કરોતિ, પુરેભત્તં પટિગ્ગહેત્વા પચિત્વા પરિસ્સાવેત્વા સત્તાહં નિરામિસમેવ પરિભુઞ્જિતબ્બં. નિરામિસપરિભોગઞ્હિ સન્ધાય ઇદં વુત્તં ‘‘કાલે પટિગ્ગહિતં કાલે નિપ્પક્કં કાલે સંસટ્ઠં તેલપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૨૬૨). અઞ્ઞેસન્તિ સપ્પિઆદીનં. વત્થુન્તિ યાવકાલિકભૂતં વત્થું. યાવકાલિકવત્થૂનં વત્થું ન પચેતિ સમ્બન્ધો.

૯૨. ઇદાનિ યાવજીવિકવિકતિં દસ્સેતું ‘‘હલિદ્દી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાયમનુત્તાનપદત્થો (મહાવ. ૨૬૩; પાચિ. અટ્ઠ. ૨૪૮-૨૪૯) – પઞ્ચમૂલાદિકઞ્ચાપીતિ એત્થ દ્વિપઞ્ચમૂલેન સદ્ધિં અઞ્ઞાનિપિ તગ્ગતિકાનિ મૂલભેસજ્જાનિ ગહિતાનીતિ ઞાતબ્બં.

૯૩-૫. બિળઙ્ગાદીનિ ફલભેસજ્જાનિ. તત્થ (મહાવ. ૨૬૩) ગોટ્ઠફલન્તિ મદનફલન્તિ વદન્તિ. કપ્પાસાદીનં પણ્ણન્તિ સમ્બન્ધો. ઇમે પન વુત્તપ્પકારા મૂલભેસજ્જફલભેસજ્જપણ્ણભેસજ્જવસેન વુત્તા સબ્બે કપ્પિયા. ઇમેસં પુપ્ફફલપણ્ણમૂલા સબ્બેપિ કપ્પિયા યાવજીવિકાયેવ. ઠપેત્વા ઉચ્છુનિય્યાસં સબ્બો ચ નિય્યાસો સરસઞ્ચ ઉચ્છુજં તચં ઠપેત્વા સબ્બો ચ તચોતિ સમ્બન્ધો.

૯૬. મધુના (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૨૩) અમક્ખિતં સુદ્ધસિત્થઞ્ચ. મધુમક્ખિતં પન સત્તાહકાલિકમેવ. યઞ્ચ કિઞ્ચીતિ ઓદનં મંસં અટ્ઠિઆદીનીતિ અત્થો.

૯૭. ‘‘યાનિ વા પનઞ્ઞાનિપિ અત્થિ નેવ ખાદનીયે ખાદનીયત્થં ફરન્તિ, ન ભોજનીયે ભોજનીયત્થં ફરન્તિ, તાનિ પટિગ્ગહેત્વા યાવજીવં પરિહરિતું, સતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જિતું, અસતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૨૬૩) વુત્તત્તા ‘‘આહારત્થમસાધેન્તં, સબ્બં તં યાવજીવિક’’ન્તિ વુત્તં.

૯૮. સબ્બસ્સાતિ ગિલાનસ્સાપિ અગિલાનસ્સપીતિ અત્થો. કાલિકત્તયન્તિ યાવકાલિકં વજ્જેત્વા અવસેસં સતિ પચ્ચયે વિકાલે કપ્પતીતિ અત્થો.

૯૯. જનયન્તુભોતિ જનયન્તિ ઉભો. કિં વુત્તં હોતિ? યાવકાલિકયામકાલિકસઙ્ખાતા ઉભો કાલિકા અત્તનો કાલમતિક્કમિત્વા પરિભુત્તા પાચિત્તિં જનયન્તીતિ અત્થો. કિઞ્ચ ભિય્યો (મહાવ. ૨૭૪; મહાવ. અટ્ઠ. ૨૭૪; કઙ્ખા. અટ્ઠ. સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના) – ઉભોપિ પનેતે અકપ્પિયકુટિયં વુત્તા અન્તોવુત્થં દુક્કટઞ્ચ, પુનદિવસે પરિભુઞ્જતો સન્નિધિં પાચિત્તિયઞ્ચ જનયન્તીતિ અત્થો.

૧૦૦. અનારુળ્હેતિ પાળિયં અનાગતે મનુસ્સસપ્પિઆદિમ્હીતિ અત્થો.

૧૦૧. નિસ્સટ્ઠલદ્ધન્તિ (પારા. ૬૨૪) વિનયકમ્મં કત્વા પુન લદ્ધન્તિ અત્થો. વિકપ્પેન્તસ્સ સત્તાહેતિ સત્તાહબ્ભન્તરે સામણેરસ્સ ‘‘ઇદં સપ્પિં તેલ’’ન્તિઆદિના નયેન નામં ગહેત્વા ‘‘તુય્હં વિકપ્પેમી’’તિ વા ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ વિકપ્પેમી’’તિ વા સમ્મુખાપિ વા પરમ્મુખાપિ વા વિકપ્પેન્તસ્સ અનાપત્તીતિ સમ્બન્ધો. પાળિયં પન ‘‘અનાપત્તિ અન્તોસત્તાહે અધિટ્ઠેતિ, વિસ્સજ્જેતિ, નસ્સતિ, વિનસ્સતિ, ડય્હતિ, અચ્છિન્દિત્વા ગણ્હન્તિ, વિસ્સાસં ગણ્હન્તી’’તિ (પારા. ૬૨૫) એત્તકમેવ વુત્તં, ‘‘વિકપ્પેમી’’તિ ઇદં પન નત્થિ. કિઞ્ચાપિ નત્થિ, અથ ખો ‘‘અનધિટ્ઠિતે અધિટ્ઠિતસઞ્ઞી નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિયં, અવિકપ્પિતે વિકપ્પિતસઞ્ઞી નિસ્સગ્ગિયં પાચિત્તિય’’ન્તિ (પારા. ૬૨૪) આપત્તિવારે આગતત્તા થેરેન દસ્સિતં. તં દસ્સેન્તેનાપિ સચે ઉપસમ્પન્નસ્સ વિકપ્પેતિ, અત્તનો એવ સન્તકં હોતિ, પટિગ્ગહણમ્પિ ન વિજહતિ, તસ્મા ઉપસમ્પન્નવસેન અદસ્સેત્વા અનુપસમ્પન્નવસેન દસ્સિતં. તસ્સ હિ વિકપ્પિતે પટિગ્ગહણમ્પિ વિજહતિ, આપત્તિપિ ન હોતીતિ. અધિટ્ઠતોતિ અબ્ભઞ્જનાદીનિ અધિટ્ઠહન્તસ્સ અનાપત્તીતિ અત્થો. સચે પન સત્તાહબ્ભન્તરે નિરપેક્ખો હુત્વા અનુપસમ્પન્નસ્સ પરિચ્ચજતિ, પરિચ્ચત્તત્તા અનાપત્તિ, ઇતરસ્સ ચ અપ્પટિગ્ગહિતત્તા ઉભિન્નમ્પિ કાયિકપરિભોગો વટ્ટતિ. અનિસ્સગ્ગિયત્તા પન બાહિરપરિભોગેન વટ્ટતિ. ‘‘તાનિ પટિગ્ગહેત્વા સત્તાહપરમં સન્નિધિકારકં પરિભુઞ્જિતબ્બાની’’તિ (પારા. ૬૨૩) એવં નિયમેત્વા અનુઞ્ઞાતત્તા વુત્તં ‘‘અઞ્ઞસ્સ દદતોપિ ચ અનાપત્તી’’તિ.

૧૦૨. સબ્ભાવન્તિ અત્તનો સભાવં. યસ્મા ગાહાપયન્તિ, તસ્મા એવમુદીરિતન્તિ વુત્તન્તિ અત્થો. ઇદાનિ વક્ખમાનં સન્ધાય ‘‘એવ’’ન્તિ વુત્તં.

૧૦૩-૫. સત્તાહં યાવજીવિકન્તિ (મહાવ. ૩૦૫; મહાવ. અટ્ઠ. કઙ્ખા. અટ્ઠ. સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના) સત્તાહકાલિકઞ્ચ યાવજીવિકઞ્ચાતિ અત્થો. કિં વુત્તં હોતિ? સત્તાહકાલિકયાવજીવિકદ્વયં સેસકાલિકસમ્મિસ્સં સમ્ભિન્નરસં કત્વા પરિભુઞ્જતો સન્નિધિપાચિત્તિ હોતીતિ ઉદીરિતન્તિ. તદહુ પટિગ્ગહિતં તદહેવાતિ અત્થો. સેસન્તિ સત્તાહકાલિકયાવજીવિકદ્વયં. ઇતરન્તિ યાવજીવિકં. પુરે પટિગ્ગહિતં વા હોતુ, તદહુ વા પટિગ્ગહિતં, યાવજીવિકં સત્તાહકાલિકેન સત્તાહં કપ્પતીતિ વેદિતબ્બં. ‘‘યાવકાલિકેન, ભિક્ખવે, યામકાલિકં, સત્તાહકાલિકં, યાવજીવિકં તદહુ પટિગ્ગહિતં કાલે કપ્પતિ, નો વિકાલે. યામકાલિકેન, ભિક્ખવે, સત્તાહકાલિકં, યાવજીવિકં તદહુ પટિગ્ગહિતં યામે કપ્પતિ, યામાતિક્કન્તે ન કપ્પતિ. સત્તાહકાલિકેન, ભિક્ખવે, યાવજીવિકં પટિગ્ગહિતં સત્તાહં કપ્પતિ, સત્તાહાતિક્કન્તે ન કપ્પતી’’તિ હિ ભેસજ્જક્ખન્ધકે (મહાવ. ૩૦૫) વુત્તં. એત્થ પન ‘‘તદહુ પટિગ્ગહિત’’ન્તિ વિસેસવચનસ્સ નત્થિતાય પુરે પટિગ્ગહિતમ્પિ વટ્ટતીતિ સિદ્ધન્તિ. કાલિકવિનિચ્છયો.

કાલિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.