ખુદ્દસિક્ખા-પુરાણટીકા

ગન્થારમ્ભકથા

યો ચિરં દીઘમદ્ધાનં, વિદિત્વા દુક્ખિતં જનં;

તથાપિ નાવબુજ્ઝન્તમનુકમ્પાય ચોદિતો.

બોધાય પણિધિં કત્વા, પત્તો સમ્બોધિમુત્તમં;

તસ્સ પાદે નમસ્સિત્વા, ધમ્મં સઙ્ઘઞ્ચ સાધુકં.

પુબ્બાચરિયપાદેસુ, ઠપેત્વા સીસમત્તનો;

થેરેન ધમ્મસિરિના, થિરસીલેન યા કતા.

‘‘આદિતો ઉપસમ્પન્નસિક્ખિતબ્બ’’ન્તિઆદિના;

ખુદ્દસિક્ખા સમાસેન, તસ્સા અત્થવિનિચ્છયં.

લિખિસ્સામિ હિતત્થાય, આદિકમ્મિકભિક્ખુનં;

તત્થ યુત્તં ગહેતબ્બમયુત્તં તુજ્ઝિતબ્બકન્તિ;

ગન્થારમ્ભકથાવણ્ણના

(ક) એત્થાહ – કતમા ખુદ્દસિક્ખા, કથં સિક્ખિતબ્બા, કસ્મા સિક્ખિતબ્બા, કે સિક્ખન્તિ, કે સિક્ખિતસિક્ખાતિ? વુચ્ચતે – અધિસીલઅધિચિત્તઅધિપઞ્ઞાવસેન તિસ્સો સિક્ખા, ગન્થવસેનેત્થ સઙ્ખિપિત્વા વુત્તત્તા તદ્દીપનો ગન્થો ‘‘ખુદ્દસિક્ખા’’તિ વુચ્ચતિ, અથ વા ‘‘ખુદ્દં અનેલકં મધુપટલ’’ન્તિઆદીનિ વિય સિક્ખાકામાનં મધુરતાય ખુદ્દા ચ તા સિક્ખા ચાતિ ખુદ્દસિક્ખા, અથ વા ‘‘ખુદ્દપુત્તમ્હિ સમણ પોસ મ’’ન્તિઆદીસુ વિય બહુવિધત્તાપિ ખુદ્દા ચ તા સિક્ખિતબ્બતો સિક્ખા ચાતિ ખુદ્દસિક્ખા. અધિસીલસિક્ખા પનેત્થ ચારિત્તવારિત્તવસેન દુવિધમ્પિ સીલં યથાનુસિટ્ઠં પટિપજ્જમાનેન તપ્પટિપક્ખે કિલેસે તદઙ્ગપ્પહાનવસેન પજહન્તેન સિક્ખિતબ્બા, અધિચિત્તસિક્ખા પન યથાવુત્તેસુ આરમ્મણેસુ અભિયોગકરણવસેન ઝાનપ્પટિપક્ખાનં નીવરણગણાનં વિક્ખમ્ભનપ્પહાનં કુરુમાનેન સિક્ખિતબ્બા, અધિપઞ્ઞાસિક્ખા પન યથાનુરૂપં સમુચ્છેદવસેન સાનુસયે કિલેસે સમુચ્છિન્દન્તેન સિક્ખિતબ્બા.

કસ્મા સિક્ખિતબ્બાતિ એત્થ –

જાતિઆદીહિ દુક્ખેહિ, અનેકેહિ ઉપદ્દુતં;

ખન્ધલોકં જહિત્વાન, પત્તું ખેમં પુરં સિવં.

કલ્યાણપુથુજ્જનેન સહ સત્ત સેક્ખા સિક્ખન્તિ. અરહન્તો સિક્ખિતસિક્ખા.

યે વીતમોહા મુનિપુઙ્ગવસ્સ;

સિસ્સેસુ અગ્ગા મુનિના પસત્થા;

તે તીસુ સિક્ખાસુ સમત્તસિક્ખા;

તતો પરે કેન સમત્તસિક્ખાતિ.

આદિતોતિ એત્થ આદિમ્હિયેવાતિ અત્થો, આદિતો પટ્ઠાયાતિ વા. ઉપસમ્પન્નેન ચ ઉપસમ્પન્નાય ચ સિક્ખિતબ્બં ઉપસમ્પન્નસિક્ખિતબ્બં. સહ માતિકાય સમાતિકં. પુબ્બે વુત્તપ્પકારં ખુદ્દસિક્ખં પવક્ખામિ આદરેન, પકારેન વા વક્ખામિ રતનત્તયં વન્દિત્વાતિ અત્થો. અપિચ થેરો આદિતોતિ વચનેન સદ્ધાપબ્બજિતાનં કુલપુત્તાનં આલસિયદોસેન અપ્પટિપજ્જન્તાનં અઞ્ઞાણદોસેન અઞ્ઞથા પટિપજ્જન્તાનં સંવેગં જનેતિ. કથં? અતિદુલ્લભં ખણસમવાયં પટિલભિત્વા તઙ્ખણં ન કુસીતેન વા નિરત્થકકથાપસુતેન વા વીતિનામેતબ્બં, કિં કાતબ્બં? આદિતો પટ્ઠાય નિરન્તરમેવ તીસુ સિક્ખાસુ આદરો જનેતબ્બોતિ. એત્થાહ – કિં તં રતનત્તયં નામ, યં વન્દિત્વા થેરો ખુદ્દસિક્ખં પવક્ખતીતિ? વુચ્ચતે – બુદ્ધરતનં ધમ્મરતનં સઙ્ઘરતનન્તિ ઇમાનિ તીણિ રતનાનિ. તાનિ હિ રતિજનનટ્ઠેન ‘‘રતનાની’’તિ વુચ્ચન્તિ. અપિચ –

‘‘ચિત્તીકતં મહગ્ઘઞ્ચ, અતુલં દુલ્લભદસ્સનં;

અનોમસત્તપરિભોગં, રતનં તેન વુચ્ચતી’’તિ. (દી. ની. અટ્ઠ. ૨.૩૩; સં. નિ. અટ્ઠ. ૩.૫.૨૨૩; ખુ. પા. અટ્ઠ. ૬.૩; સુ. નિ. અટ્ઠ. ૧.૨૨૬; મહાનિ. અટ્ઠ. ૫૦; ઉદા. અટ્ઠ. ૪૫) –

ઇમિસ્સા ગાથાય વસેન રતનત્થો વેદિતબ્બો.

માતિકાવણ્ણના

(ખ-જ) ઇદાનિ ‘‘સમાતિક’’ન્તિ વુત્તત્તા માતિકં તાવ દસ્સેતું ‘‘પારાજિકા ચ ચત્તારો’’તિઆદિ આરદ્ધં. સબ્બસિક્ખાનં પન મૂલભૂતત્તા અધિસીલસિક્ખાવ પઠમં વુત્તા. ‘‘સીલે પતિટ્ઠાયા’’તિ (સું. નિ. ૧.૧.૨૩, ૧૯૨; પેટકો. ૨૨; મિ. પ. ૨.૧.૯) હિ વુત્તં. તત્રાપિ મહાસાવજ્જત્તા, મૂલચ્છેજ્જવસેન પવત્તનતો ચ સબ્બપઠમં જાનિતબ્બાતિ પારાજિકાવ પઠમં વુત્તાતિ. ઇદાનિ યથાનિક્ખિત્તાનિ માતિકાપદાનિ પટિપાટિયા વિત્થારેત્વા દસ્સેતું ‘‘પારાજિકા ચ ચત્તારો’’તિ પઠમપદં ઉદ્ધટં, તસ્સાયમત્થો – પારાજિકાતિ પરાજિતા પરાજયમાપન્ના, સિક્ખાપદં અતિક્કમિત્વા તેનેવ આપત્તિં આપજ્જિત્વા, તાય વા પરાજયમાપાદિતાનમેતં અધિવચનં, તે પન ચત્તારોતિ વુત્તં હોતિ.

૧. પારાજિકનિદ્દેસવણ્ણના

૧-૨. ઇદાનિ તે દસ્સેતું ‘‘મગ્ગત્તયે’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મનુસ્સામનુસ્સતિરચ્છાનગતાનં વસેન તિસ્સો ઇત્થિયો, તયો ઉભતોબ્યઞ્જનકા, તયો પણ્ડકા, તયો પુરિસાતિ પારાજિકવત્થુભૂતાનં નિમિત્તાનં નિસ્સયા દ્વાદસમત્તા હોન્તિ, તેસં વચ્ચમગ્ગપ્પસ્સાવમગ્ગમુખમગ્ગવસેન તયો મગ્ગા. તત્થ મનુસ્સિત્થિયા તયો, અમનુસ્સિત્થિયા તયો, તિરચ્છાનગતિત્થિયા તયોતિ નવ, તથા મનુસ્સઉભતોબ્યઞ્જનકાદીનં. મનુસ્સપણ્ડકાદીનં પન વચ્ચમગ્ગમુખમગ્ગવસેન દ્વે દ્વે કત્વા છ, તથા મનુસ્સપુરિસાદીનન્તિ સબ્બેસં વસેન તિંસ મગ્ગા હોન્તિ. તે સબ્બે પરિગ્ગહેત્વા ઇધ ‘‘મગ્ગત્તયે’’તિ વુત્તં, તસ્મિં મગ્ગત્તયેતિ અત્થો. અનિક્ખિત્તસિક્ખોતિ ભિક્ખુભાવતો ચવિતુકામતાચિત્તેન યથાલક્ખણં અપચ્ચક્ખાતસિક્ખોતિ અત્થો. સન્થતસન્થતેતિ વત્થાદીસુ યેન કેનચિ સન્થતે વા અસન્થતે વા. અલ્લોકાસેતિ મગ્ગત્તયસ્સ પકતિવાતેન અસમ્ફુટ્ઠપ્પદેસે. નિમિત્તન્તિ અઙ્ગજાતં. સંસન્થતં વા અસન્થતં વાતિ અત્તનો અઙ્ગજાતં વત્થાદીનં અઞ્ઞતરેન પટિચ્છન્નં વા અપ્પટિચ્છન્નં વા. ઉપાદિણ્ણન્તિ અનટ્ઠકાયપ્પસાદં. વુત્તપ્પકારે મગ્ગત્તયે પવેસન્તો ચુતો પારાજિકોતિ સમ્બન્ધો. નટ્ઠકાયપ્પસાદં પન પીળકં વા ચમ્મખિલં વા લોમં વા પવેસન્તસ્સ દુક્કટં, મનુસ્સાનં પન જીવમાનકસરીરે અક્ખિનાસાકણ્ણચ્છિદ્દવત્થિકોસેસુ સત્થકાદીહિ કતવણે વા મેથુનરાગેન તિલબીજમત્તમ્પિ અઙ્ગજાતં પવેસન્તસ્સ થુલ્લચ્ચયં, અવસેસસરીરેસુ ઉપકચ્છકાદીસુ ચ દુક્કટં. તિરચ્છાનગતાનં હત્થિઅસ્સગોણગદ્રભઓટ્ઠમહિંસાદીનં નાસાય થુલ્લચ્ચયં, તથા તેસં વત્થિકોસેસુ. સબ્બેસમ્પિ તિરચ્છાનગતાનં અક્ખિકણ્ણવણેસુ દુક્કટં, તથા તેસં અવસેસસરીરેસુપિ.

ઇદાનિ પવેસનં નામ ન કેવલં અત્તુપક્કમેનેવ હોતિ, ભિક્ખુપચ્ચત્થિકાદીનં પન વસેન પરૂપક્કમેનાપિ હોતિ, તત્થાપિ સેવનચિત્તે સતિ પારાજિકો હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. તસ્સત્થો – યો ભિક્ખુ પવેસનપવિટ્ઠઠિતઉદ્ધારણક્ખણેસુ સાદિયતિ, તસ્મિં ખણે સેવનચિત્તં ઉપટ્ઠપેતિ, સોપિ પારાજિકો હોતિ. યો પન ભિક્ખુ સબ્બસો અસાદિયન્તો આસીવિસમુખં અઙ્ગારકાસુઞ્ચ પવિટ્ઠં વિય મઞ્ઞતિ, સો નિપ્પરાધો હોતિ. એત્થ ઠિતં નામ સુક્કવિસ્સટ્ઠિસમયપ્પવત્તિ.

પઠમં.

૩-૪. ઇદાનિ દુતિયં દસ્સેતું ‘‘આદિયેય્યા’’તિઆદિમાહ. ‘‘આદિયેય્યા’’તિઆદીનં પદાનં ‘‘અદિન્નં થેય્યચિત્તેન ભવે પારાજિકો’’તિ ઇમિના સમ્બન્ધો. આદિયેય્યાતિ આરામાદિં અભિયુઞ્જિત્વા યો ભિક્ખુ ગણ્હેય્ય, સો ભવે પારાજિકોતિ અત્થો. એવં સેસેસુપિ. હરેય્યાતિ વેતનેન વા મિત્તભાવેન વા અઞ્ઞસ્સ ભણ્ડં હરન્તો પુન થેય્યચિત્તે ઉપ્પન્ને ‘‘સીસે ભારં થેય્યચિત્તો આમસતી’’તિઆદિના ગણ્હેય્યાતિ અત્થો. અવહરેય્યાતિ ‘‘ઉપનિક્ખિત્તં ભણ્ડં ‘દેહિ મે ભણ્ડ’ન્તિ વુચ્ચમાનો ‘નાહં ગણ્હામી’’તિઆદિના અવહરેય્ય. ઇરિયાપથં કોપેય્યાતિ ‘‘સહભણ્ડહારકં નેસ્સામી’’તિ તેનેવ પુરિસેન તં નેતું તસ્સ ગમનપથં વારેત્વા અઞ્ઞેન મગ્ગેન તં સન્તજ્જેત્વા નેતિ, એવં નેન્તસ્સ તસ્સ પુરિસસ્સ પઠમપાદે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયપાદુદ્ધારે પારાજિકં. ‘‘થલટ્ઠં ભણ્ડં થેય્યચિત્તો આમસતી’’તિઆદિના ઠાના ચાવેય્ય. પરિકપ્પિતટ્ઠાનં વા સુઙ્કઘાતં વા અતિક્કામેન્તો સઙ્કેતં વીતિનામેય્ય. યં કિઞ્ચિ પરપરિગ્ગહિતં સસ્સામિકં ભણ્ડં તેહિ સામિકેહિ કાયેન વા વાચાય વા ન દિન્નન્તિ અદિન્નં.

ઇદાનિ ન ઇમિનાવ આકારેન અવહારકો પારાજિકો હોતિ, અઞ્ઞથાપિ હોતીતિ દસ્સેતું ‘‘અથ વા’’તિઆદિ વુત્તં. થેય્યાવહારકો ચ બલાવહારકો ચ કુસાવહારકો ચ પટિચ્છન્નાવહારકો ચ પરિકપ્પાવહારકો ચ ભવે પારાજિકોતિ સમ્બન્ધો. તત્થ થેય્યાવહારો નામ સન્ધિચ્છેદાદીહિ વા કંસકૂટમાનકૂટતુલાકૂટાદીહિ વા વઞ્ચેત્વા ગહણં. પસય્હાવહારો બલાવહારો. કુસસઙ્કમનં કત્વા પરકોટ્ઠાસગ્ગહણં કુસાવહારો. પરભણ્ડં પંસુઆદિના પટિચ્છાદેત્વા સામિકેસુ અપસ્સિત્વા ગતેસુ પચ્ચાગન્ત્વા ગહણં પટિચ્છન્નાવહારો. પરિકપ્પાવહારો પન દુવિધો ભણ્ડોકાસવસેન. તત્થ ‘‘સાટકો ચે, ગણ્હિસ્સામિ, સુત્તઞ્ચે, ન ગણ્હિસ્સામી’’તિ ભણ્ડં પરિકપ્પેત્વા અન્ધકારે પસિબ્બકં ગણ્હાતિ. તત્થ ચે સાટકો હોતિ, ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકં. સચે સુત્તં હોતિ, રક્ખતિ, પુન ‘‘સુત્ત’’ન્તિ ઞત્વાપિ ‘‘યં લદ્ધં, તં ગહેતબ્બ’’ન્તિ ઉગ્ગણ્હન્તો ઉદ્ધારેયેવ પારાજિકં, અયં ભણ્ડપરિકપ્પો. ઓકાસપરિકપ્પો ગબ્ભદ્વારપ્પમુખવિહારાદીનં વસેન પરિચ્છેદં કરોતિ ‘‘સચે મં એત્થન્તરે પસ્સન્તિ, દસ્સામિ, નો ચે પસ્સન્તિ, ગણ્હિત્વા ગચ્છામી’’તિ, તસ્સ તં પરિકપ્પિતપરિચ્છેદં અતિક્કમન્તસ્સ પદવારેન પારાજિકં વેદિતબ્બં, અયં ઓકાસપરિકપ્પો.

ઇદાનિ ઇમસ્મિં અદિન્નાદાને વિનિચ્છયનયં દસ્સેતું ‘‘ભણ્ડકાલગ્ઘદેસેહી’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થાતિ અદિન્નાદાને. નિચ્છયોતિ વિનિચ્છયો કાતબ્બોતિ અત્થો. તત્થ કેનચિ ભિક્ખુના ‘‘મયા ઇદં નામ ભણ્ડં થેય્યચિત્તેન ગહિત’’ન્તિ વુત્તે વિનયધરેન સહસાવ તં આપત્તિં અનારોપેત્વા તસ્સ ભણ્ડસ્સ સામિકઅસ્સામિકભાવં ઉપપરિક્ખિત્વા યદિ સસ્સામિકં, તસ્સ ભણ્ડસ્સ અગ્ઘવસેન આપત્તિયા કારેતબ્બો. સચે નિરાલયકાલે ગહિતં, પારાજિકેન ન કારેતબ્બો, અયં ભણ્ડવસેન વિનિચ્છયો.

કાલોતિ અવહારકાલો. તદેવ હિ ભણ્ડં કદાચિ મહગ્ઘં હોતિ, કદાચિ અપ્પગ્ઘં, તસ્મા યસ્મિં કાલે અવહટં, તસ્મિં કાલે યો તસ્સ અગ્ઘો, તેન અગ્ઘેન આપત્તિયા કારેતબ્બો, અયં કાલવસેન વિનિચ્છયો.

અગ્ઘોતિ ભણ્ડગ્ઘો. નવભણ્ડસ્સ હિ યો અગ્ઘો, સો પચ્છા પરિહાયતિ, તસ્મા સબ્બદા ભણ્ડં પકતિઅગ્ઘવસેનેવ ન કારેતબ્બં, અયં અગ્ઘવસેન વિનિચ્છયો. દેસોતિ અવહારદેસો. ભણ્ડુટ્ઠાનદેસે હિ ભણ્ડં અપ્પગ્ઘં હોતિ, અઞ્ઞત્થ મહગ્ઘં, તસ્મા યસ્મિં દેસે ભણ્ડં અવહટં, તસ્મિંયેવ દેસે અગ્ઘેન કારેતબ્બો, અયં દેસવસેન વિનિચ્છયો.

પરિભોગેનપિ સાટકાદિકસ્સ ભણ્ડસ્સ અગ્ઘો પરિહાયતિ, તસ્મા તસ્સ પરિભોગવસેન પરિહીનાપરિહીનભાવો ઉપપરિક્ખિતબ્બો, અયં પરિભોગવસેન વિનિચ્છયો.

દુતિયં.

૫. ઇદાનિ તતિયં દસ્સેતું ‘‘મનુસ્સવિગ્ગહ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મનુસ્સવિગ્ગહન્તિ પટિસન્ધિવિઞ્ઞાણેન સદ્ધિં ઉપ્પન્નં કલલરૂપં આદિં કત્વા પકતિયા વીસતિવસ્સસતાયુકસ્સ સત્તસ્સ યાવ મરણકાલા એત્થન્તરે અનુપુબ્બેન વુદ્ધિપ્પત્તો અત્તભાવો, એસો મનુસ્સવિગ્ગહો નામ, એવરૂપં મનુસ્સવિગ્ગહન્તિ અત્થો. ચિચ્ચાતિ વધકચેતનાવસેન સઞ્ચેતેત્વા પકપ્પેત્વા અભિવિતરિત્વા વીતિક્કમોતિ અત્થો. જીવિતા વા વિયોજયેતિ વુત્તપ્પકારં મનુસ્સવિગ્ગહં કલલકાલેપિ તાપનમદ્દનેહિ વા ભેસજ્જસમ્પદાનેન વા તતો વા ઉદ્ધમ્પિ તદનુરૂપેન ઉપક્કમેન સન્તતિવિકોપનવસેન યો જીવિતા વિયોજેય્ય, સો ચુતો ભવેતિ સમ્બન્ધો. કિઞ્ચ ભિય્યો – ‘‘સત્થહારકં વા’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ હરતીતિ હારકં, કિં હરતિ? જીવિતં, હરિતબ્બન્તિ વા હારકં, ઉપનિક્ખિપિતબ્બન્તિ અત્થો, સત્થઞ્ચ તં હારકઞ્ચાતિ સત્થહારકં. અસ્સાતિ મનુસ્સવિગ્ગહસ્સ. યથા મનુસ્સવિગ્ગહો ઇચ્છિતિચ્છિતક્ખણે તં અસિઆદિસત્થં પટિલભતિ, તથા સયં મરણચેતનો મરણાધિપ્પાયો હુત્વા ઉપનિક્ખિપેય્ય. સોપિ ચુતો ભવેતિ અત્થો. એતેન થાવરપ્પયોગં દસ્સેતિ.

૬-૭. ઇદાનિ ‘‘મરણવણ્ણં વા સંવણ્ણેય્યા’’તિઆદિવિધિં દસ્સેતું ‘‘ગાહેય્ય મરણૂપાયં, વદેય્ય મરણે ગુણ’’ન્તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘સત્થં વા આહર, વિસં વા ખાદ, રજ્જુયા વા ઉબ્બન્ધિત્વા કાલં કરોહી’’તિઆદિના નયેન મરણત્થાય ઉપાયં ગાહેય્ય. મરણસંવણ્ણના પનેત્થ બહુવિધા ‘‘કાયેન સંવણ્ણેતિ, વાચાય કાયવાચાય દૂતેન લેખાય વા સંવણ્ણેતી’’તિ વુત્તત્તા. તત્થ કાયેન સંવણ્ણેતિ નામ કાયેન વિઞ્ઞાપેતિ. ‘‘યો પપાતે પપતનાદીનિ કત્વા મરતિ, સો ધનં વા લભતિ, યસં વા લભતિ, સગ્ગં વા ગચ્છતી’’તિઆદિના નયેન સંવણ્ણેતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સ. તસ્સ વચનં સુત્વા કોચિ ‘‘મરિસ્સામી’’તિ દુક્ખં વેદનં ઉપ્પાદેતિ, થુલ્લચ્ચયં. મરતિ ચે, પારાજિકં. એવં સેસેસુપિ. દૂતેન સંવણ્ણનાયં પન દૂતસ્સ સાસનં આરોચાપેતિ ‘‘એવં આરોચેહી’’તિ, ‘‘યો એવં મરતિ, સો ધનં વા લભતી’’તિ સબ્બં પુરિમસદિસમેવ. લેખાય સંવણ્ણેતિ નામ ગિરિપબ્બતપુરાણાદિલેખં લિખતિ, ‘‘યો એવં મરતી’’તિઆદિ વુત્તનયમેવ. એત્થાપિ યો મરણૂપાયં વા ગાહેય્ય, મરણે વા ગુણં વદેય્ય, સો ચુતો ભવેતિ સમ્બન્ધો.

ઇદાનિ પન ઇમસ્સ મનુસ્સવિગ્ગહસ્સ છબ્બિધે પયોગે દસ્સેતું ‘‘પયોગા’’તિઆદિ આરદ્ધં. સાહત્થિકનિસ્સગ્ગિકઆણત્તિકથાવરઇદ્ધિમયવિજ્જામયાનં વસેન તસ્સ મનુસ્સવિગ્ગહસ્સ છપ્પયોગાતિ અધિપ્પાયો. તત્થ સાહત્થિકોતિ સયં મારેન્તસ્સ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા પહરણં. નિસ્સગ્ગિકોતિ દૂરે ઠિતં મારેતુકામસ્સ કાયાદીહિ ઉસુસત્તિયન્તપાસાણાદીનં નિસ્સજ્જનં. આણત્તિકોતિ ‘‘અસુકં નામ મારેહી’’તિ અઞ્ઞં આણાપેન્તસ્સ આણાપનં. થાવરોતિ ઓપાતક્ખણનં, અપસ્સેનસંવિધાનં, અસિઆદીનં ઉપનિક્ખિપનં, તળાકાદીસુ વિસસમ્પયોજનં, રૂપૂપહારોતિ એવમાદિ. કમ્મવિપાકજાય ઇદ્ધિયા પયોજનં ઇદ્ધિપયોગં. મારણત્થાય વિજ્જાનં પરિજપ્પનં વિજ્જામયોતિ.

ઇદાનિ ઇમેસુ છસુ પયોગેસુ આણત્તિયં સઙ્કેતવિસઙ્કેતતં દસ્સેતું ‘‘કાલવત્થાવુધિરિયાપથા’’તિઆદિમાહ. તત્થ કાલોતિ પુબ્બણ્હસાયન્હાદિકાલો ચ યોબ્બનથાવરિયાદિકાલોપિ ચ. ઇમેસુ યં કિઞ્ચિ કાલં નિયમેત્વા ‘‘ઇમસ્મિં નામ કાલે મારેહી’’તિ આણત્તો સચે તસ્મિંયેવ કાલે મારેતિ, આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકં. સચે નિયમિતકાલતો પુરે વા પચ્છા વા મારેતિ, આણાપકો મુચ્ચતિ. વત્થૂતિ મારેતબ્બો પુગ્ગલો. સચે આણત્તો તમેવ મારેતિ, આણાપકસ્સ આણત્તિક્ખણેયેવ પારાજિકં. અથ અઞ્ઞં મારેતિ, આણાપકો મુચ્ચતિ. એવં સેસેસુપિ વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. આવુધન્તિ અસિઆદિ. ઇરિયાપથોતિ મારેતબ્બસ્સ ગમનં વા નિસજ્જા વાતિ એવમાદિકો. કિરિયાવિસેસોતિ વિજ્ઝનં વા છેદનં વા ભેદનં વા સૂલારોપનં વાતિ એવમાદિકો. ઓકાસોતિ ગામો વા વનં વા ગેહં વાતિ એવમાદિકો. ઇમેસુ યથા યથા વધકો આણત્તો, તથા તથા કતે આણાપકસ્સ આપત્તિ, અઞ્ઞથા કતે વિસઙ્કેતો હોતિ. આણત્તિયં પન અયં વિસેસો ‘‘અધિટ્ઠાયાતિ અધિટ્ઠહિત્વા આણાપેતિ ‘એવં વિજ્ઝ, એવં પહર, એવં ઘાતેહી’’તિ વુત્તાય પાળિયા લબ્ભતીતિ ઞાતબ્બો.

તતિયં.

૮-૯. ઇદાનિ ચતુત્થં દસ્સેતું ‘‘ઝાનાદિભેદ’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – ‘‘ઝાનં વિમોક્ખો સમાધિ સમાપત્તિ ઞાણદસ્સનં મગ્ગભાવના ફલસચ્છિકિરિયા કિલેસપ્પહાનં વિનીવરણતા ચિત્તસ્સ સુઞ્ઞાગારે અભિરતી’’તિ એવં વુત્તં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં અત્તનિ નત્થિતાય નોસન્તં ‘‘મયિ અત્થી’’તિ અત્તનિ વા તં ‘‘અહં એત્થ સન્દિસ્સામી’’તિ અત્તાનં વા તત્થ ઉપનેત્વા દીપેન્તો ચુતો ભવે. કોટ્ઠાસં વાતિ એત્થ ‘‘ઝાનલાભી, વિમોક્ખલાભી, સમાધિલાભી, સમાપત્તિલાભીમ્હી’’તિ એવમાદિના નયેન કોટ્ઠાસતો વાતિ અત્થો. એકેકં વાતિ ‘‘પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી, દુતિયસ્સ ઝાનસ્સ લાભીમ્હી’’તિ એવમાદિના નયેન એકેકં વાતિ અત્થો. ‘‘અતીતભવે સોતાપન્નોમ્હી’’તિ વદતો અતીતભવં સન્ધાય કથિતત્તા પારાજિકં નત્થિ, તસ્મા ‘‘પચ્ચુપ્પન્નભવસ્સિત’’ન્તિ વુત્તં, તસ્સ પચ્ચુપ્પન્નભવનિસ્સિતં કત્વાતિ અત્થો. અઞ્ઞાપદેસરહિતન્તિ ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, સો ભિક્ખુ પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભી’’તિઆદિના નયેન અઞ્ઞાપદેસં વિનાતિ અત્થો. એવં દીપેન્તો હિ થુલ્લચ્ચયમાપજ્જતિ. દીપેન્તોતિ ‘‘પઠમં ઝાનં સમાપજ્જિં, સમાપજ્જામિ, સમાપન્નો, પઠમસ્સ ઝાનસ્સ લાભીમ્હિ, વસીમ્હિ, સચ્છિકતં અસ્સા’’તિ એવમાદિના નયેન દીપેન્તોતિ અત્થો. ‘‘અધિગતો’’તિ માનો અધિમાનો, સો યસ્સ નત્થિ, સો અનધિમાનિકો. કેન એવં દીપેન્તોતિ ચે? તં દસ્સેતું ‘‘કાયેન વાચા’’તિઆદિ વુત્તં, કાયેન વા વાચાય વા તદુભયેન વાતિ અત્થો. વિઞ્ઞત્તિપથેતિ યત્થ ઠિતો મનુસ્સજાતિકો ગહટ્ઠો વા પબ્બજિતો વા તસ્સ વચનં પકતિસોતેન સુત્વા સમનન્તરમેવ ‘‘ઇમં નામ એસ વદતી’’તિ જાનાતિ, તત્થ ઠત્વા દીપેન્તો ચુતો ભવે, ન દેવબ્રહ્માદીસુ અઞ્ઞતરેન ઞાતેતિ અત્થો.

ચતુત્થં.

૧૦. ઇદાનિ ચતુન્નમ્પિ સાધારણવિનિચ્છયં વત્તું ‘‘પારાજિકેતે ચત્તારો’’તિઆદિમાહ. તત્થાયં સઙ્ખેપો – ચત્તારોપિ એતે પારાજિકા ‘‘એકકમ્મં એકુદ્દેસો સમસિક્ખતા’’તિ એવં વુત્તસંવાસસ્સ અભબ્બતાય અસંવાસા, યથાપુરે પુબ્બે ગિહિકાલે ચ અનુપસમ્પન્નકાલે ચ અસંવાસિકા, એવં પચ્છા પારાજિકં આપન્નાપિ અસંવાસાતિ. કિઞ્ચ ભિય્યો – અભબ્બા ભિક્ખુભાવાય પુન તેન અત્તભાવેન ઉપસમ્પદાય અવત્થુતાય ઉપસમ્પન્ના ભવિતુમ્પિ અભબ્બાતિ અત્થો. કિં વિયાતિ ચે? સીસચ્છિન્નોવ જીવિતું, યથાપિ સીસચ્છિન્નો તેન અત્તભાવેન પુન જીવિતું અભબ્બો, એવમિમે ચત્તારોતિ અધિપ્પાયો.

૧૧. ઇદાનિ ઇમેસુ ચતૂસુ પારાજિકેસુ યે પરિયાયાણત્તીહિ સમ્ભવન્તિ, તે દસ્સેતું ‘‘પરિયાયો ચા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ પરિયાયોતિ મરણાધિપ્પાયસ્સ કાયપયોગો વા વચીપયોગો વા. તસ્મા ‘‘યો ઈદિસે મુહુત્તે સત્થં વા આહરિત્વા વિસં વા ખાદિત્વા સોબ્ભાદીસુ વા પપતિત્વા મરતિ, સો ધનં વા લભતિ, યસં વા લભતી’’તિઆદિના નયેન મરણં અભિનન્દન્તો ‘‘ઇદં સુત્વા યો કોચિ મરતૂ’’તિ યો પરિયાયેન વદતિ, તં સુત્વા સચે કોચિ તથા મરતિ, પારાજિકં. નિયમિતેન પન યં સન્ધાય વુત્તં, તસ્સેવ મરણે પારાજિકં. આણત્તિ પન વુત્તત્થાયેવ. તતિયે મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકે લબ્ભતીતિ સમ્બન્ધો. દુતિયે પન અદિન્નાદાને આણત્તિ એવ લબ્ભતિ, ન પરિયાયોતિ અત્થો. કસ્મા નં પરિયાયેન નાપજ્જતીતિ? યથા મનુસ્સવિગ્ગહે ‘‘મરણવણ્ણં વા સંવણ્ણેય્યા’’તિ વુત્તં, તથા ઇધ અદિન્નાદાને ‘‘વણ્ણં વા સંવણ્ણેય્યા’’તિ અવુત્તત્તા. સેસેસૂતિ પઠમચતુત્થેસુ પરિયાયાણત્તિદ્વયં ન લબ્ભતીતિ અત્થો.

૧૨. ઇદાનિ ચતૂસુપિ યથાસમ્ભવં અઙ્ગભેદં દસ્સેતું ‘‘સેવેતુકામતાચિત્ત’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ મેથુનધમ્મસ્સાતિ મેથુનધમ્મપારાજિકસ્સ. બુધાતિ વિનયધરા.

૧૩. મનુસ્સસન્તિ મનુસ્સસન્તકતા. એતેન પેતતિરચ્છાનગતપરિગ્ગહેસુ અનાપત્તીતિ દીપિતં હોતિ. તથાસઞ્ઞીતિ મનુસ્સસન્તકવસેન પરપરિગ્ગહિતસઞ્ઞીતિ અત્થો. વત્થુનો ગરુતાતિ પઞ્ચમાસકં વા અતિરેકપઞ્ચમાસકં વા તદગ્ઘનકં ભણ્ડં વા હોતીતિ અત્થો. અવહારો ચાતિ પઞ્ચવીસતિયા અવહારેસુ યેન કેનચિ અવહારો હોતીતિ અત્થો. અદિન્નાદાનહેતુયોતિ અદિન્નાદાનપારાજિકસ્સ એતાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનીતિ અધિપ્પાયો.

૧૪. પાણો માનુસ્સકોતિ મનુસ્સજાતિકપાણો. તસ્મિં પાણે પાણસઞ્ઞિતા. ઘાતચેતનાતિ વધકચેતના. પયોગોતિ તંસમુટ્ઠિતો સાહત્થિકાદીનં છન્નં પયોગાનં અઞ્ઞતરપયોગો. તેન પયોગેન મરણં. પઞ્ચેતે વધહેતુયોતિ મનુસ્સવિગ્ગહપારાજિકસ્સ પઞ્ચ અઙ્ગાનીતિ અત્થો.

૧૫. અસન્તતાતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ અત્તનિ અસન્તતા ચાતિ અત્થો. પાપમિચ્છતાયારોચનાતિ ઇમિના યો કેવલં પાપમિચ્છતં વિના મન્દત્તા મોમૂહત્તા ભણતિ, તસ્સ અનાપત્તીતિ દીપિતં હોતિ. તસ્સાતિ યસ્સ આરોચેતિ, તસ્સ મનુસ્સજાતિતા ચ. ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, સો ભિક્ખુ અરહા’’તિઆદિના (પરિ. ૧૬૦, ૩૩૬) નાઞ્ઞાપદેસો ચ. તદેવાતિ તદા એવ તઙ્ખણેયેવ જાનનં. અસન્તદીપનેતિ ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનપારાજિકેતિ અત્થો.

૧૬. ઇદાનિ ‘‘પારાજિકા ચ ચત્તારો’’તિ એત્થ ચ-સદ્દેન સઙ્ગહિતેહિ સદ્ધિં સમોધાનેત્વા દસ્સેતું ‘‘અસાધારણા ચત્તારો’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકા વજ્જપ્પટિચ્છાદિકા ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકા અટ્ઠવત્થુકાતિ ઇમે ચત્તારો ભિક્ખુનીનં ભિક્ખૂહિ અસાધારણા નામ. એતાસુ ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકા નામ યા કાયસંસગ્ગરાગેન અવસ્સુતા તેનેવ રાગેન અવસ્સુતસ્સ મનુસ્સપુરિસસ્સ અક્ખકાનં અધો, જાણુમણ્ડલાનં કપ્પરાનઞ્ચ ઉપરિ યેન કેનચિ સરીરાવયવેન આમસનાદિં સાદિયતિ, તસ્સા અધિવચનં. યા પન ભિક્ખુની અઞ્ઞિસ્સા ભિક્ખુનિયા પારાજિકસઙ્ખાતં વજ્જં જાનં પટિચ્છાદેતિ, સા વજ્જપ્પટિચ્છાદિકા નામ. સમગ્ગેન પન સઙ્ઘેન ઉક્ખિત્તં ભિક્ખું યા ભિક્ખુની યંદિટ્ઠિકો સો હોતિ, તસ્સા દિટ્ઠિયા ગહણવસેન અનુવત્તતિ, સા ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકા નામ. યા પન કાયસંસગ્ગરાગેન તિન્તા તથાવિધસ્સેવ પુરિસસ્સ હત્થગ્ગહણં વા સઙ્ઘાટિકણ્ણગ્ગહણં વા સાદિયતિ, કાયસંસગ્ગસઙ્ખાતસ્સ અસદ્ધમ્મસ્સ પટિસેવનત્થાય પુરિસસ્સ હત્થપાસે સન્તિટ્ઠતિ વા, તત્થ ઠત્વા સલ્લપતિ વા, સઙ્કેતં વા ગચ્છતિ, પુરિસસ્સ આગમનં વા સાદિયતિ, કેનચિ વા પટિચ્છન્નોકાસં પવિસતિ, હત્થપાસે ઠત્વા કાયં ઉપસંહરતિ, અયં અટ્ઠવત્થુકા નામાતિ વેદિતબ્બા.

અભબ્બકા એકાદસાતિ એત્થ પણ્ડકો થેય્યસંવાસકો તિત્થિયપક્કન્તકો તિરચ્છાનગતો માતુઘાતકો પિતુઘાતકો અરહન્તઘાતકો ભિક્ખુનિદૂસકો સઙ્ઘભેદકો લોહિતુપ્પાદકો ઉભતોબ્યઞ્જનકોતિ ઇમે એકાદસ અભબ્બપુગ્ગલા નામ. વિબ્ભન્તા ભિક્ખુનીતિ યદા ભિક્ખુની વિબ્ભમિતુકામા હુત્વા સેતવત્થં વા કાસાયમેવ વા ગિહિનિવાસનાકારેન નિવાસેતિ, તદા પારાજિકમાપન્ના નામ હોતિ, પુન ઉપસમ્પદં ન લભતિ, સા ચ પારાજિકાતિ અત્થો. મુદુપિટ્ઠિકો નામ કતપરિકમ્માય મુદુકાય પિટ્ઠિયા સમન્નાગતો. સો એત્તાવતા ન પારાજિકો, અથ ખો યદા અનભિરતિયા પીળિતો અત્તનો અઙ્ગજાતં અત્તનો મુખમગ્ગવચ્ચમગ્ગેસુ અઞ્ઞતરં પવેસેતિ, તદા પારાજિકો હોતિ.

૧૭-૧૮. લમ્બીતિ અઙ્ગજાતસ્સ દીઘત્તા એવં વુત્તો. સોપિ યદા અનભિરતિયા પીળિતો અત્તનો અઙ્ગજાતં અત્તનો મુખે વા વચ્ચમગ્ગે વા પવેસેતિ, તદા પારાજિકો હોતિ. મુખેન ગણ્હન્તોતિ એત્થ યો અનભિરતિયા પીળિતો પરસ્સ સુત્તસ્સ વા પમત્તસ્સ વા અઙ્ગજાતં અત્તનો મુખેન ગણ્હાતિ, સો ચાતિ અત્થો. તત્થેવાતિ પરસ્સ અઙ્ગજાતેવાતિ અત્થો. યો અનભિરતિયા પીળિતો પરસ્સ અઙ્ગજાતં કમ્મનિયં દિસ્વા અત્તનો વચ્ચમગ્ગેન તસ્સ ઉપરિ નિસીદતિ, તં અત્તનો વચ્ચમગ્ગં પવેસેતિ, સો ચાતિ અત્થો. એતે ચત્તારો અનુલોમિકા મેથુનસ્સાતિ સમ્બન્ધો. કથમિતિ ચે? મગ્ગે મગ્ગપ્પવેસનસદિસતાય, ન ઉભિન્નં રાગવસેન સદિસભાવૂપગતાનં દ્વયંદ્વયસમાપત્તિસદિસતાય. ઇધાગતા ચત્તારોતિ મેથુનધમ્માદિવસેન પારાજિકા ચત્તારો ચાતિ એવં સમોધાનતો ચતુવીસતિ પારાજિકાતિ અત્થો.

એત્થાહ – માતુઘાતકપિતુઘાતકઅરહન્તઘાતકા તતિયપારાજિકં આપન્ના, ભિક્ખુનિદૂસકો લમ્બીઆદયો ચત્તારો પઠમપારાજિકં આપન્નાયેવાતિ કત્વા કુતો ચતુવીસતીતિ? અધિપ્પાયો પનેત્થ અત્થિ, માતુઘાતકાદયો હિ ચત્તારો ઇધ અનુપસમ્પન્નાયેવ અધિપ્પેતા, લમ્બીઆદયો ચત્તારો કિઞ્ચાપિ પઠમપારાજિકેન સઙ્ગહિતા, યસ્મા એકેન પરિયાયેન મેથુનધમ્મં અપ્પટિસેવિનોપિ હોન્તિ, તસ્મા વિસું વુત્તાતિ. પારાજિકવિનિચ્છયો.

પારાજિકનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સઙ્ઘાદિસેસનિદ્દેસવણ્ણના

૧૯. ઇદાનિ સઙ્ઘાદિસેસં પકાસેતું ‘‘ગરુકા નવા’’તિઆદિ આરદ્ધં. ગરુકાતિ સઙ્ઘાદિસેસા ઇધ અધિપ્પેતા, અઞ્ઞત્થ પન પારાજિકાપિ સઙ્ગય્હન્તિ. કસ્મા ‘‘તેરસા’’તિ અવત્વા ‘‘નવા’’તિ વુત્તન્તિ ચે? વીતિક્કમક્ખણેયેવ આપજ્જિતબ્બત્તા પઠમાપત્તિકા વુત્તા, યાવતતિયકા પન ચત્તારો સઙ્ઘાદિસેસા સઙ્ઘાયત્તત્તા ચિરેન આપજ્જન્તીતિ ન વુત્તા. તત્થ મોચેતુકામતાતિ મોચેતુકામતાયાતિ અત્થો ‘‘અલજ્જિતા’’તિઆદીસુ વિય. ઇમિના પન નયેન મોચનસ્સાદો મુચ્ચનસ્સાદો મુત્તસ્સાદો મેથુનસ્સાદો ફસ્સસ્સાદો કણ્ડૂવનસ્સાદો દસ્સનસ્સાદો નિસજ્જનસ્સાદો વાચસ્સાદો ગેહસિતપેમં વનભઙ્ગિયન્તિ એકાદસ અસ્સાદા વુત્તા, તેસુ એકંયેવ મોચનસ્સાદં ગહેત્વા સેસા પટિક્ખિત્તા હોન્તિ.

તેસં અસ્સાદાનં વસેન એવં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો – મોચેતું અસ્સાદો મોચનસ્સાદો. મોચનસ્સાદચેતનાય નિમિત્તે ઉપક્કમતિ, મુચ્ચતિ, સઙ્ઘાદિસેસો. ન મુચ્ચતિ ચે, થુલ્લચ્ચયં. મુચ્ચનસ્સાદે સચે અત્તનો ધમ્મતાય મુચ્ચમાનં અસ્સાદેતિ, ન ઉપક્કમતિ, અનાપત્તિ. સચે મુચ્ચમાનં અસ્સાદેન્તો ઉપક્કમિત્વા મોચેતિ, સઙ્ઘાદિસેસોવ. અત્તનો ધમ્મતાય મુત્તે અસ્સાદો મુત્તસ્સાદો. એત્થાપિ ઉપક્કમસ્સ નત્થિતાય અનાપત્તિ. એવં સબ્બત્થ. મેથુનસ્સાદેન ઇત્થિં ગણ્હન્તસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ, અયં મેથુનસ્સાદો. ફસ્સસ્સાદો દુવિધો અજ્ઝત્તિકો બાહિરો ચાતિ. તત્થ અજ્ઝત્તિકે તાવ અત્તનો નિમિત્તં ‘‘થદ્ધં મુદુકન્તિ જાનિસ્સામી’’તિ વા લોલભાવેન વા કીળાપયતો સચે મુચ્ચતિ, અનાપત્તિ. બાહિરફસ્સસ્સાદે કાયસંસગ્ગરાગેન માતુગામં ફુસતો આલિઙ્ગતો ચ મુત્તે અનાપત્તિ. કણ્ડૂવનસ્સાદે દદ્દુકચ્છાદીનં વસેન ખજ્જમાનં નિમિત્તં કણ્ડૂવનસ્સાદેન કણ્ડૂવતો મુત્તેપિ અનાપત્તિ. દસ્સનસ્સાદે માતુગામસ્સ અનોકાસં ઉપનિજ્ઝાયતો મુત્તેપિ અનાપત્તિ. નિસજ્જનસ્સાદે માતુગામેન સદ્ધિં રહો નિસિન્નસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ. વાચાય અસ્સાદો વાચસ્સાદો. તેન અસ્સાદેન માતુગામં મેથુનપ્પટિસંયુત્તાહિ વાચાહિ ઓભાસન્તસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ. ગેહસિતપેમે માતાદીનં માતાદિપેમેન આલિઙ્ગનાદિં કરોન્તસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ. વનભઙ્ગે ચ સન્થવકરણત્થાય ઇત્થિયા પેસિતં પુપ્ફાદિવનભઙ્ગસઞ્ઞિતં પણ્ણાકારં ‘‘ઇત્થન્નામાય નામ ઇદં મે પેસિત’’ન્તિ અસ્સાદેન આમસન્તસ્સ મુત્તેપિ અનાપત્તિ. એતેસુ પન મોચનસ્સાદવસેનેવ ઉપક્કમન્તસ્સ આપત્તિ, સેસાનં વસેન અનાપત્તીતિ વેદિતબ્બં.

સુક્કસ્સાતિ ‘‘નીલં પીતકં લોહિતકં ઓદાતં તક્કવણ્ણં દકવણ્ણં તેલવણ્ણં ખીરવણ્ણં દધિવણ્ણં સપ્પિવણ્ણ’’ન્તિ (પારા. ૨૩૭) એવં આગતેસુ દસસુ વણ્ણેસુ યસ્સ કસ્સચિ સુક્કસ્સાતિ અધિપ્પાયો. ઉપક્કમ્માતિ ‘‘અજ્ઝત્તરૂપે મોચેતિ, બહિદ્ધારૂપે મોચેતિ, અજ્ઝત્તબહિદ્ધારૂપે મોચેતિ, આકાસે કટિં કમ્પેન્તો મોચેતી’’તિ (પારા. ૨૩૭) એવં વુત્તેસુ ચતૂસુ ઉપાયેસુ અઞ્ઞતરેન ઉપાયેન ‘‘રાગૂપત્થમ્ભે મોચેતિ, વચ્ચૂપત્થમ્ભે મોચેતિ, પસ્સાવૂપત્થમ્ભે મોચેતિ, વાતૂપત્થમ્ભે મોચેતિ, ઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠૂપત્થમ્ભે મોચેતી’’તિ એવં વુત્તેસુ પઞ્ચસુ કાલેસુ કિસ્મિઞ્ચિ કાલે અઙ્ગજાતે કમ્મનિયં પત્તે ‘‘આરોગ્યત્થાય મોચેતિ, સુખત્થાય મોચેતિ, ભેસજ્જત્થાય, દાનત્થાય, પુઞ્ઞત્થાય, યઞ્ઞત્થાય, સગ્ગત્થાય, બીજત્થાય, વીમંસત્થાય, દવત્થાય મોચેતી’’તિ (પારા. ૨૩૭) એવં વુત્તેસુ દસસુ અધિપ્પાયેસુ યેન કેનચિ અધિપ્પાયેન હત્થાદીસુ યેન કેનચિ ઉપક્કમિત્વાતિ અત્થો. વિમોચયન્તિ અન્તમસો યં એકા ખુદ્દકમક્ખિકા પિવેય્ય, તત્તકમ્પિ મોચેન્તોતિ અત્થો. અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તેનાતિ યા સુપિનન્તે સુક્કવિસ્સટ્ઠિ હોતિ, તં ઠપેત્વાતિ અત્થો. સમણોતિ યો કોચિ ઉપસમ્પન્નો. ગરુકન્તિ સઙ્ઘાદિસેસં. ફુસેતિ આપજ્જેય્યાતિ અત્થો.

સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદં પઠમં.

૨૦. ઇદાનિ કાયસંસગ્ગં દીપેતું ‘‘ઇત્થિસઞ્ઞી’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ઇત્થિસઞ્ઞીતિ તદહુજાતાયપિ મનુસ્સિત્થિયા ઇત્થિસઞ્ઞીયેવ હુત્વાતિ અત્થો. સચે તત્થ વેમતિકો વા પણ્ડકપુરિસતિરચ્છાનગતસઞ્ઞી વા હોતિ, થુલ્લચ્ચયં, તથા ઇત્થિયા કાયેન કાયપ્પટિબદ્ધામસને ચ કાયપ્પટિબદ્ધેન કાયામસને ચ યક્ખીપેતીપણ્ડકાનં કાયેન કાયામસને ચ. પુરિસતિરચ્છાનગતિત્થીનં પન કાયેન કાયામસનેપિ દુક્કટં, તથા યક્ખીઆદીનં કાયેન કાયપ્પટિબદ્ધાદીસુ ચ. મતિત્થિયા પન થુલ્લચ્ચયં. કાયસંસગ્ગરાગવાતિ ઇમિના માતુપેમાદિં મોક્ખાધિપ્પાયઞ્ચ પટિક્ખિપતિ. સમ્ફુસન્તોતિ કાયસંસગ્ગરાગેન ઉપક્કમ્મ અન્તમસો લોમેનપિ મનુસ્સિત્થિં સમ્ફુસન્તોતિ અત્થસમ્બન્ધો. ઇમિના યો ઇત્થિયા આલિઙ્ગતોપિ કાયેન ન વાયમતિ, કેવલં ફસ્સંયેવ અનુભવતિ, તસ્સ અનાપત્તીતિ દીપિતં હોતિ.

કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદં દુતિયં.

૨૧. ઇદાનિ દુટ્ઠુલ્લવાચં પકાસેતું ‘‘તથા સુણન્તિ’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ તથાતિ ઇત્થિસઞ્ઞી. મનુસ્સિત્થિં સુણન્તિન્તિ સમ્બન્ધો. સુણન્તિન્તિ ઇમિના પટિબલાયપિ ઇત્થિયા અવિઞ્ઞત્તિપથે ઠિતાય દૂતેન વા પણ્ણેન વા આરોચેન્તસ્સ દુટ્ઠુલ્લવાચાપત્તિન હોતીતિ દીપિતં હોતિ. વિઞ્ઞુઞ્ચાતિ ઇમિના યા મહલ્લિકાપિ બાલાપિ એળમૂગાપિ અસદ્ધમ્મપ્પટિસંયુત્તં કથં ન જાનાતિ, સા ઇધ નાધિપ્પેતાતિ દસ્સેતિ. વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગાનં વસેન મગ્ગં વા મેથુનં વા આરબ્ભાતિ સમ્બન્ધો. દુટ્ઠુલ્લવાચાય રાગો દુટ્ઠુલ્લવાચારાગો, તેન દુટ્ઠુલ્લવાચારાગેન. તં અસ્સાદેન્તો ઓભાસેત્વા દુરુત્તવચનં વત્વા ગરુકં ફુસેતિ અત્થો.

કથં દ્વે મગ્ગે આરબ્ભ પસંસતિ ગરહતિ? તત્થ પસંસાયપિ તાવ ‘‘ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિ વદતિ, ન તાવસીસં એતિ. ‘‘તવ વચ્ચમગ્ગો ચ પસ્સાવમગ્ગો ચ સુભો સુસણ્ઠાનો દસ્સનીયો, ઈદિસેન નામ ઇત્થિલક્ખણેન સુભલક્ખણેન સમન્નાગતાસી’’તિ વદતિ, સીસં એતિ, સઙ્ઘાદિસેસો હોતીતિ અત્થો. ગરહણે પન ‘‘સિખરણીસિ, સમ્ભિન્નાસિ, ઉભતોબ્યઞ્જનાસી’’તિ ઇમાનિ તીણિ સુદ્ધાનિયેવ સીસં એન્તિ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગાનં નિયતવચનત્તા અચ્ચોળારિકત્તા ચ. અઞ્ઞાનિ પન ‘‘અનિમિત્તાસિ, નિમિત્તમત્તાસી’’તિઆદીનિ મગ્ગાનં અનિયતવચનત્તા મેથુનેન ઘટેત્વા વુત્તાનિ એવ સીસં એન્તિ. મેથુનપ્પટિસંયુત્તે ‘‘દેહિ મે, અરહસિ મે દાતુ’’ન્તિઆદીહિ પન સીસં ન એતિ, ‘‘મેથુનધમ્મં દેહી’’તિઆદિના મેથુનધમ્મે ઘટિતેયેવ સઙ્ઘાદિસેસો. ઇત્થિયા વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગે ઠપેત્વા અધક્ખકં ઉબ્ભજાણુમણ્ડલં આદિસ્સ વણ્ણાદિભણને થુલ્લચ્ચયં, તથા યક્ખીપેતીપણ્ડકેસુ વચ્ચમગ્ગપસ્સાવમગ્ગે મેથુનેપિ. ઇમેસં પન યક્ખીઆદીનં અધક્ખકાદિકે વુત્તપ્પકારે પદેસે દુંક્કટં, તથા ઇત્થિયાદીનં ઉબ્ભક્ખકે અધોજાણુમણ્ડલે કાયપ્પટિબદ્ધે ચાતિ.

દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદં તતિયં.

૨૨. ઇદાનિ અત્તકામપારિચરિયં દસ્સેતું ‘‘વત્વા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ વત્વાતિ દુટ્ઠુલ્લોભાસને વુત્તપ્પકારં ઇત્થિં ઇત્થિસઞ્ઞીયેવ હુત્વા વત્વાતિ અત્થો. અત્તકામુપટ્ઠાનવણ્ણન્તિ એત્થ મેથુનધમ્મસઙ્ખાતેન કામેન ઉપટ્ઠાનં કામુપટ્ઠાનં, અત્તનો અત્થાય કામુપટ્ઠાનં અત્તકામુપટ્ઠાનં, અત્તના વા કામિતં ઇચ્છિતન્તિ અત્તકામં, સયં મેથુનરાગવસેન પત્થિતન્તિ અત્થો, અત્તકામઞ્ચ તં ઉપટ્ઠાનઞ્ચાતિ અત્તકામુપટ્ઠાનં, તસ્સ વણ્ણો અત્તકામુપટ્ઠાનવણ્ણો, તં અત્તકામુપટ્ઠાનવણ્ણં. ‘‘એતદગ્ગં, ભગિનિ, પારિચરિયાનં યા માદિસં સીલવન્તં કલ્યાણધમ્મં બ્રહ્મચારિં એતેન ધમ્મેન પરિચરેય્યા’’તિ એવં વત્વાતિ સમ્બન્ધો. મેથુનરાગિનોતિ ઇમિના ગિલાનપચ્ચયાદીહિ ઉપટ્ઠાનસ્સ વણ્ણં ભણતો અનાપત્તીતિ દીપિતં હોતિ. વાચા મેથુનયુત્તેનાતિ એત્થ મેથુનયુત્તેનેવ વાચાય મેથુનયાચને ગરુકં હોતિ, ન અઞ્ઞથાતિ અધિપ્પાયો.

અત્તકામપારિચરિયસિક્ખાપદં ચતુત્થં.

૨૩. ઇદાનિ સઞ્ચરિત્તં દસ્સેતું ‘‘પટિગ્ગહેત્વા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ પટિગ્ગહેત્વાતિ ઇત્થિયા વા પુરિસેન વા ઉભિન્નં માતાદીહિ વા ‘‘ભન્તે, ઇત્થન્નામં ઇત્થિં વા પુરિસં વા એવં ભણાહી’’તિ વુત્તો તેસં વચનં ‘‘સાધૂ’’તિ વા ‘‘હોતૂ’’તિ વા ‘‘ભણામી’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન વચીભેદં કત્વા, સીસકમ્પનાદીહિ વા સમ્પટિચ્છિત્વાતિ અત્થો. સન્દેસન્તિ એત્થ પન ઇત્થી દસવિધા માતુરક્ખિતા પિતુરક્ખિતા માતાપિતુરક્ખિતા ભાતુરક્ખિતા ભગિનિરક્ખિતા ઞાતિરક્ખિતા ગોત્તરક્ખિતા ધમ્મરક્ખિતા સારક્ખા સપરિદણ્ડાતિ. દસ ભરિયાયો ધનક્કીતા છન્દવાસિની ભોગવાસિની પટવાસિની ઓદપત્તકિની ઓભટચુમ્બટકા દાસી ચ ભરિયા ચ કમ્મકારી ચ ભરિયા ચ ધજાહટા મુહુત્તિકા ચાતિ.

તાસુ માતુરક્ખિતા ભિક્ખું પહિણતિ ‘‘ગચ્છ, ભન્તે, ઇત્થન્નામં બ્રૂહિ ‘હોમિ ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા ધનક્કીતા…પે… મુહુત્તિકા ચા’’તિ, અયં ઇત્થિયા સન્દેસો નામ. સચે માતુરક્ખિતાય માતાપિતાભાતાભગિનિઆદયો ભિક્ખું પહિણન્તિ ‘‘ગચ્છ, ભન્તે, ઇત્થન્નામં બ્રૂહિ ‘હોતુ ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા ધનક્કીતા…પે… મુહુત્તિકા ચા’’તિ, અયમ્પિ ઇત્થિયા સન્દેસોયેવ નામ. એવં પિતુરક્ખિતાદીસુપિ નયો નેતબ્બો. પુરિસો ભિક્ખું પહિણતિ ‘‘ગચ્છ, ભન્તે, ઇત્થન્નામં માતુરક્ખિતં બ્રૂહિ…પે… સપરિદણ્ડં બ્રૂહિ ‘હોતુ કિર ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા ધનક્કીતા…પે… મુહુત્તિકા ચા’’તિ, અયં પુરિસસ્સ સન્દેસો નામ. સચે પુરિસસ્સ માતાપિતાભાતાભગિનિઆદયો ભિક્ખું પહિણન્તિ ‘‘ગચ્છ, ભન્તે, ઇત્થન્નામં માતુરક્ખિતં બ્રૂહિ…પે… સપરિદણ્ડં બ્રૂહિ ‘હોતુ ઇત્થન્નામસ્સ ભરિયા ધનક્કીતા…પે… મુહુત્તિકા ચા’’તિ, અયમ્પિ પુરિસસ્સ સન્દેસોયેવ નામ, આણાપનન્તિ અત્થો.

વીમંસિત્વાતિ એત્થ વુત્તપ્પકારેન સાસનં ગહેત્વા તસ્સા ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા તેસં અવસ્સારોચનકાનં માતાપિતાભાતાભગિનિઆદીનં વા આરોચેત્વાતિ અત્થો. હરન્તિ યત્થ પહિતો, તત્થ ગન્ત્વા તસ્સા ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા આરોચેતિ, સા ઇત્થી વા પુરિસો વા ‘‘સાધૂ’’તિ સમ્પટિચ્છતુ વા, મા વા, લજ્જાય વા તુણ્હી હોતુ, પુન આગન્ત્વા તસ્સા ઇત્થિયા વા પુરિસસ્સ વા હરન્તો ગરુકં ફુસેતિ સમ્બન્ધો. એત્તાવતા ‘‘પટિગ્ગણ્હતિ વીમંસતિ પચ્ચાહરતી’’તિ વુત્તં અઙ્ગત્તયં સમ્પાદિતં હોતિ. ઇમાય તિવઙ્ગસમ્પત્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો, ઇતો યેહિ કેહિચિ દ્વીહિ અઙ્ગેહિ થુલ્લચ્ચયં, એકેન દુક્કટં. યક્ખીપેતીપણ્ડકેસુ અઙ્ગત્તયેનપિ થુલ્લચ્ચયમેવ, એકેન વા દ્વીહિ વા દુક્કટન્તિ.

સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદં પઞ્ચમં.

૨૪. ઇદાનિ કુટિકારસિક્ખાપદં આવિ કાતું ‘‘સંયાચિતપરિક્ખાર’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્રાયં સઙ્ખેપત્થો – ‘‘વાસિં દેથ, ફરસું દેથા’’તિઆદિના સયં પવત્તિતયાચનાય ગહિતપરિક્ખારં સંયાચિતપરિક્ખારં પદભાજને વુત્તનયેન સઙ્ઘં તિક્ખત્તું યાચિત્વા લદ્ધભિક્ખૂહિ વા સઙ્ઘેનેવ વા તત્થ ગન્ત્વા સારમ્ભાનારમ્ભસપરિક્કમનાપરિક્કમનભાવં ઞત્વા અદેસિતવત્થુકં ‘‘કુટિ નામ ઉલ્લિત્તા વા હોતિ અવલિત્તા વા ઉલ્લિત્તાવલિત્તા વા’’તિ (પારા. ૩૪૯) એવં વુત્તલક્ખણં કુટિં. ‘‘તત્રિદં પમાણં, દીઘસો દ્વાદસ વિદત્થિયો સુગતવિદત્થિયા, તિરિયં સત્તન્તરા’’તિ (પારા. ૩૪૮) એવં વુત્તપમાણાતિક્કન્તં, ‘‘મય્હં વાસાગારં એસા’’તિ એવં અત્તા ઉદ્દેસો એતિસ્સાતિ અત્તુદ્દેસા, તં અત્તુદ્દેસં કત્વા ગરું સઙ્ઘાદિસેસં ફુસેતિ સમ્બન્ધો. અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – અદેસિતવત્થુકં પમાણાતિક્કન્તં કુન્થકિપિલ્લિકાદીનં આસયે કતત્તા સારમ્ભં દ્વીહિ બલીબદ્દેહિ યુત્તેન સકટેન ગન્તું અસક્કુણેય્યતાય અપરિક્કમનં ઉલ્લિત્તાદિભેદં કુટિં અત્તનો વસનત્થાય કરોન્તો વા કારાપેન્તો વા ‘‘ઇદાનિ નિટ્ઠાનં ગમિસ્સતી’’તિ પઠમપિણ્ડદાને થુલ્લચ્ચયં, દુતિયપિણ્ડદાનેન લેપે ઘટિતે દ્વે ચ સઙ્ઘાદિસેસે દ્વે ચ દુક્કટાનિ, સચે દેસિતવત્થુકાયેવ વા પમાણાતિક્કન્તાયેવ વા હોતિ, એકં સઙ્ઘાદિસેસં દ્વે ચ દુક્કટાનિ આપજ્જતીતિ.

કુટિકારસિક્ખાપદં છટ્ઠં.

૨૫. ઇદાનિ વિહારકારસિક્ખાપદં દસ્સેતું ‘‘મહલ્લક’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ મહલ્લકન્તિ સસ્સામિકભાવેન સંયાચિતકુટિતો મહન્તભાવો એતસ્સ અત્થિ, યસ્મા વા વત્થું દેસાપેત્વા પમાણાતિક્કમેનાપિ કાતું વટ્ટતિ, તસ્મા પમાણમહન્તતાયપિ મહલ્લકો, તં મહલ્લકં વિહારં વા કત્વાતિ અત્થો. એત્થ પન અદેસિતવત્થુકભાવેન એકો સઙ્ઘાદિસેસો, સેસં અનન્તરસદિસમેવ. ઇધ ચ તત્થ ચ વાસાગારં ઠપેત્વા ઉપોસથાગારં વા જન્તાઘરં વા અગ્ગિસાલં વા ભવિસ્સતીતિ એવમાદિના નયેન કરોન્તસ્સ અનાપત્તિ.

વિહારકારસિક્ખાપદં સત્તમં.

૨૬. ઇદાનિ અમૂલકસિક્ખાપદં પકાસેતું ‘‘અમૂલકેના’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ અમૂલકેનાતિ યં ચોદકેન ચુદિતકમ્હિ પુગ્ગલે અદિટ્ઠં અસુતં અપરિસઙ્કિતં, ઇદં એતેસં દસ્સનસવનપરિસઙ્કાસઙ્ખાતાનં મૂલાનં અભાવતો અમૂલકં, તેન અમૂલકેન વત્થુનાતિ સમ્બન્ધો. તત્થ અદિટ્ઠં નામ અત્તનો પસાદચક્ખુના વા દિબ્બચક્ખુના વા અદિટ્ઠં. અસુતં નામ તથેવ કેનચિ વુચ્ચમાનં ન સુતં. અપરિસઙ્કિતં નામ ચિત્તેન અપરિસઙ્કિતં, તં પન દિટ્ઠસુતમુતવસેન તિવિધં. તત્થ ભિક્ખુઞ્ચ માતુગામઞ્ચ તથારૂપે ઠાને દિસ્વા ‘‘અદ્ધા ઇમેહિ કત’’ન્તિ વા ‘‘કરિસ્સન્તી’’તિ વા પરિસઙ્કતિ, ઇદં દિટ્ઠપરિસઙ્કિતં નામ. અન્ધકારે પટિચ્છન્નોકાસે વા ભિક્ખુસ્સ ચ માતુગામસ્સ ચ વચનં સુત્વા દુતિયસ્સ અત્થિભાવં અજાનન્તો પુબ્બે વુત્તનયેન પરિસઙ્કતિ, ઇદં સુતપરિસઙ્કિતં નામ. ધુત્તેહિ ઇત્થીહિ સદ્ધિં પચ્ચન્તવિહારેસુ પુપ્ફગન્ધસુરાદીહિ અનુભવિત્વા ગતટ્ઠાનં દિસ્વા ‘‘કેન નુ ખો ઇદં કત’’ન્તિ વીમંસન્તો તત્ર કેનચિ ભિક્ખુના ગન્ધાદીહિ પૂજા કતા હોતિ, ભેસજ્જત્થાય અરિટ્ઠં વા પીતં, સો તસ્સ ગન્ધં ઘાયિત્વા ‘‘અયં સો ભવિસ્સતી’’તિ પરિસઙ્કતિ, ઇદં મુતપરિસઙ્કિતં નામ. એવં તિવિધાય પરિસઙ્કાય અભાવેન અપરિસઙ્કિતન્તિ અત્થો.

ચોદેન્તોતિ ‘‘પારાજિકં ધમ્મં આપન્નોસિ, અસ્સમણોસિ, અસક્યપુત્તિયોસી’’તિઆદીહિ વચનેહિ સયં ચોદેન્તોતિ અત્થો. એવં ચોદેન્તસ્સ વાચાય વાચાય સઙ્ઘાદિસેસો. ચોદાપેન્તો વાતિ અત્તના તસ્સ સમીપે ઠત્વા અઞ્ઞં ભિક્ખું આણાપેત્વા ચોદાપેન્તો તસ્સ આણત્તસ્સ વાચાય વાચાય ગરું ફુસેતિ અત્થો. અથ સોપિ ચાવનાધિપ્પાયેન ‘‘મયાપિ દિટ્ઠં અત્થી’’તિઆદિના નયેન ચોદેતિ, દ્વિન્નમ્પિ વાચાય આપત્તિ. વત્થુના અન્તિમેન ચાતિ ભિક્ખુનો અનુરૂપેસુ એકૂનવીસતિયા પારાજિકેસુ અઞ્ઞતરેનાતિ અત્થો. ચાવેતુન્તિ બ્રહ્મચરિયા ચાવેતું, યો સુદ્ધં વા અસુદ્ધં વા કતૂપસમ્પદં પુગ્ગલં સુદ્ધદિટ્ઠિકો સમાનો ચાવનાધિપ્પાયેન ચોદેતિ વા ચોદાપેતિ વા, તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસોતિ અધિપ્પાયો. સુણમાનન્તિ ઇમિના પરમ્મુખા દૂતેન વા પણ્ણેન વા ચોદેતિ. ચોદેન્તસ્સ ન રુહતીતિ દીપિતં હોતિ. પરમ્મુખા પન સત્તહિ આપત્તિક્ખન્ધેહિ વદન્તસ્સ દુક્કટં.

અમૂલકસિક્ખાપદં અટ્ઠમં.

૨૭. ઇદાનિ અઞ્ઞભાગિયસિક્ખાપદં દસ્સેતું ‘‘અઞ્ઞસ્સ કિરિય’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અઞ્ઞસ્સ કિરિયન્તિ અઞ્ઞસ્સ ખત્તિયાદિજાતિકસ્સ પારાજિકસ્સ વીતિક્કમસઙ્ખાતં કિરિયં દિસ્વાતિ સમ્બન્ધો. તેન લેસેનાતિ ‘‘દસ લેસા જાતિલેસો નામલેસો ગોત્તલેસો લિઙ્ગલેસો આપત્તિલેસો પત્તલેસો ચીવરલેસો ઉપજ્ઝાયલેસો આચરિયલેસો સેનાસનલેસો’’તિ (પારા. ૩૯૪) એવં વુત્તેસુ દસસુ લેસેસુ યો તસ્મિં પુગ્ગલે દિસ્સતિ, તેન લેસેન તદઞ્ઞં પુગ્ગલં બ્રહ્મચરિયા ચાવેતું અન્તિમવત્થુના ચોદેન્તો ગરુકં ફુસેતિ અત્થો. તત્થ અઞ્ઞમ્પિ વત્થું લિસ્સતિ સિલિસ્સતિ વોહારમત્તેનેવ ઈસકં અલ્લીયતીતિ લેસો, જાતિયેવ લેસો જાતિલેસો. એસ નયો સેસપદેસુપિ. લેસેન ચોદેન્તો કથં ચોદેતિ? અઞ્ઞો ખત્તિયજાતિકો ઇમિના ચોદકેન પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો દિટ્ઠો હોતિ, સો અઞ્ઞં અત્તનો વેરિં ખત્તિયજાતિકં ભિક્ખું પસ્સિત્વા તં ખત્તિયજાતિલેસં ગહેત્વા એવં ચોદેતિ ‘‘ખત્તિયો મયા દિટ્ઠો પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપજ્જન્તો, ત્વમ્પિ ખત્તિયો પારાજિકં ધમ્મં આપન્નોસી’’તિ વા ‘‘સો ત્વં ખત્તિયો, નાઞ્ઞો, પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નોસી’’તિ વા ચોદેતિ. એવં નામલેસાદયોપિ વેદિતબ્બા.

અઞ્ઞભાગિયસિક્ખાપદં નવમં.

૨૮. એત્તાવતા ‘‘ગરુકા નવા’’તિ ઉદ્દિટ્ઠે વિત્થારતો દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસુ આપન્નેસુ પટિપજ્જનાકારં દસ્સેતું ‘‘છાદેતિ જાનમાપન્ન’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તસ્સાયં પિણ્ડત્થો – યો ભિક્ખુ ‘‘અયં ઇત્થન્નામા આપત્તી’’તિ આપત્તિવસેન વા ‘‘ઇદં ભિક્ખૂનં ન વટ્ટતી’’તિ એવં વત્થુવસેન વા જાનમાપન્નં આપત્તિં યાવ છાદેતિ, તાવ તેન ભિક્ખુના અકામા પરિવાસો વસિતબ્બોતિ. ચરેય્યાતિ માનત્તં સમાદાય વસેય્ય. કિત્તકં દિવસન્તિ ચે? છ રત્તિયો. માનત્તવાસો પન સઙ્ઘેયેવ, ન ગણે, ન પુગ્ગલે, તેન વુત્તં ‘‘સઙ્ઘે’’તિ. પરિવુત્થોતિ ‘‘તયો ખો ઉપાલિ પારિવાસિકસ્સ ભિક્ખુનો રત્તિચ્છેદા સહવાસો વિપ્પવાસો અનારોચના’’તિ (ચૂળવ. ૮૩) એવં વુત્તં રત્તિચ્છેદં અકત્વા પરિવુત્થોતિ અત્થો. તત્થ સહવાસોતિ પકતત્તેન ભિક્ખુના સદ્ધિં એકચ્છન્ને ઉદકપાતટ્ઠાનબ્ભન્તરે વાસો. વિપ્પવાસો નામ અઞ્ઞં પકતત્તં ભિક્ખું વિના વાસો. અનારોચનાતિ આગન્તુકાદીનં અનારોચના. એતેસુ તીસુ એકેનાપિ રત્તિચ્છેદો હોતિ એવ. એત્થ પન ઉપચારસીમગતાનં આરોચેતબ્બં, ન બહિ ઠિતાનં, બહિ ઠિતાનમ્પિ સચે સદ્દં સુણાતિ, પસ્સતિ, દૂરં વા ગન્ત્વા આરોચેતબ્બમેવ, અનારોચેન્તસ્સ રત્તિચ્છેદો ચેવ વત્તભેદે દુક્કટઞ્ચ હોતિ. અજાનન્તસ્સેવ ઉપચારસીમં પવિસિત્વા ગચ્છન્તિ ચે, રત્તિચ્છેદોવ હોતિ, ન વત્તભેદો.

ચિણ્ણમાનત્તન્તિ ‘‘ચત્તારો ખો, ઉપાલિ, માનત્તચારિકસ્સ ભિક્ખુનો રત્તિચ્છેદા સહવાસો વિપ્પવાસો અનારોચના ઊને ગણે ચરણ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૯૨) એવં વુત્તં રત્તિચ્છેદં અકત્વા ચિણ્ણમાનત્તં પરિનિટ્ઠિતમાનત્તન્તિ અત્થો. એત્થ પન સહવાસાદયો પરિવાસે વુત્તપ્પકારા એવ. ‘‘ઊને ગણે ચરણ’’ન્તિ એત્થ ગણો ચત્તારો વા અતિરેકા વા ભિક્ખૂ, તસ્મા સચેપિ તીહિ ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં વસતિ, રત્તિચ્છેદો હોતિયેવ, ‘‘સચે પન તેન તેસં અત્થિભાવં દિસ્વા આરોચિતે પક્કમન્તિ, ઊને ગણે ચરણદોસો ન હોતી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૯૭) અટ્ઠકથાસુ વુત્તં કિર. અબ્ભેય્યાતિ તં ભિક્ખું વીસતિગણો સઙ્ઘો અબ્ભેય્ય સમ્પટિચ્છેય્ય, અબ્ભાનકમ્મવસેન ઓસારેય્યાતિ અત્થો. સચે એકેનપિ ઊનો વીસતિગણો ભિક્ખુસઙ્ઘો તં ભિક્ખું અબ્ભેય્ય, સો ચ ભિક્ખુ ન અબ્ભિતો, તે ચ ભિક્ખૂ ગારય્હા, દુક્કટં આપજ્જન્તીતિ અત્થો.

૨૯. ઇદાનિ યથા છાદિતા આપત્તિ છન્ના હોતિ, તં પકારં દસ્સેતું ‘‘આપત્તી’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થાયં પદયોજના – આપત્તિતા ચ અનુક્ખિત્તતા ચ અનન્તરાયતા ચ પહુત્તતા ચ આપત્તિનુક્ખિત્તઅનન્તરાયપહુત્તતાયો, એતાસુ ચતૂસુ તથાસઞ્ઞિતા ચ છાદેતુકામો હુત્વા છાદના ચાતિ એવં દસહઙ્ગેહિ અરુણુગ્ગમમ્હિ છન્ના હોતીતિ. એત્થ પન આપત્તિઆદીસુ ચતૂસુ આપત્તિસઞ્ઞિતા ચ અનુક્ખિત્તસઞ્ઞિતા ચ અનન્તરાયસઞ્ઞિતા ચ પહુત્તસઞ્ઞિતા ચાતિ એવં સઞ્ઞાવસેન યોજેત્વા અટ્ઠઙ્ગાનિ ગહેતબ્બાનિ, છાદેતુકામોતિ ઇદમેકં, છાદનાતિ ઇદમેકન્તિ એવં દસ.

એતેસુ પન આદિતો પટ્ઠાય અયં વિનિચ્છયો – ‘‘આપત્તિ ચ હોતિ આપત્તિસઞ્ઞી ચા’’તિ એત્થ યં આપન્નો, સા તેરસન્નં અઞ્ઞતરા હોતિ, સોપિ ચ તત્થ ગરુકાપત્તિસઞ્ઞીયેવ હુત્વા જાનન્તો છાદેતિ, છન્ના હોતિ. સચે તત્થ અનાપત્તિસઞ્ઞી વા અઞ્ઞાપત્તિસઞ્ઞી વા વેમતિકો વા હોતિ, અચ્છન્નાવ હોતિ. તિવિધં પન ઉક્ખેપનીયકમ્મં, તેન અકતો અનુક્ખિત્તો. સો ચે પકતત્તસઞ્ઞી હુત્વા છાદેતિ, છન્ના હોતિ. સચે અપકતત્તસઞ્ઞી છાદેતિ, અચ્છન્ના હોતિ. અપકતત્તેન પન પકતત્તસઞ્ઞિનાપિ અપકતત્તસઞ્ઞિનાપિ છાદિતં અચ્છાદિતમેવ હોતીતિ. અનન્તરાયિકોતિ યસ્સ દસસુ રાજચોરઅગ્ગિઉદકમનુસ્સામનુસ્સવાળસરીસપજીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયેસુપિ એકોપિ નત્થિ, સો ચે અનન્તરાયિકસઞ્ઞી હુત્વા છાદેતિ, છન્ના હોતિ. સચે સો અન્ધકારભીરુકો અનન્તરાયે એવ વાળાદિઅન્તરાયસઞ્ઞી હુત્વા છાદેતિ, અચ્છન્નાવ હોતિ. પહૂતિ યો સક્કોતિ સભાગભિક્ખુનો સમીપં ગન્તુઞ્ચેવ આરોચિતુઞ્ચ, સો ચે પહુસઞ્ઞી હુત્વા છાદેતિ, છન્ના હોતિ. યો પન અપહુ હુત્વા પહુસઞ્ઞી, પહુ વા અપહુસઞ્ઞી હુત્વા છાદેતિ, અચ્છન્નાવ હોતીતિ.

અરુણુગ્ગમમ્હીતિ એત્થ પુરેભત્તં વા આપત્તિં આપન્નો હોતિ પચ્છાભત્તં વા, યાવ અરુણં ન ઉગ્ગચ્છતિ, તાવ આરોચેતબ્બા. સચે પન અરુણબ્ભન્તરે સતક્ખત્તુમ્પિ છાદેતુકામતા ઉપ્પજ્જતિ, અચ્છન્નાવ હોતિ. આરોચેન્તો પન સભાગસઙ્ઘાદિસેસં આપન્નસ્સ આરોચેતું ન વટ્ટતિ. સચે આરોચેતિ, આપત્તિ પન આવિકતા હોતિ, આરોચનપચ્ચયા પન અઞ્ઞં દુક્કટં આપત્તિં આપજ્જતિ. ઇમિના અઞ્ઞમ્પિ વત્થુસભાગાપત્તિં આરોચેતું ન વટ્ટતીતિ દીપિતો હોતિ. આરોચેન્તેન પન ‘‘અહં તવ સન્તિકે એકં આપત્તિં આવિ કરોમી’’તિ વા ‘‘આચિક્ખામી’’તિ વા ‘‘આરોચેમી’’તિ વા ‘‘એકં આપત્તિં આપન્નભાવં જાનાહી’’તિ વા ‘‘એકં ગરુકાપત્તિં આવિ કરોમી’’તિ વા આદિના નયેન વત્તબ્બં, એત્તાવતા અચ્છન્નાવ હોતિ. સચે ‘‘લહુકાપત્તિં આરોચેમી’’તિ વદતિ, છન્નાવ હોતીતિ. સઙ્ઘાદિસેસવિનિચ્છયો.

સઙ્ઘાદિસેસનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ચીવરનિદ્દેસવણ્ણના

૩૦. એવં ગરુકે સિક્ખિતબ્બાકારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ ચીવરેસુ દસ્સેતું ‘‘ચીવર’’ન્તિ ઉદ્ધટં. તત્થ જાતિતો છ ચીવરાનિ (મહાવ. ૩૩૯; પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૨-૪૬૩; કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના), તાનિ કાનીતિ ચે, તં દસ્સેતું ‘‘ખોમા’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ ખોમં નામ ખોમવાકસુત્તેહિ કતં વત્થં. સાણં નામ સાણવાકેહિ કતં વત્થં. ભઙ્ગં નામ ખોમસુત્તાદીહિ પઞ્ચહિ મિસ્સેત્વા કતં વત્થં. પાટેક્કં વાકમયમેવ વાતિ વદન્તિ. કમ્બલં નામ મનુસ્સલોમં વાળલોમં ઠપેત્વા લોમેહિ વાયિત્વા કતં વત્થં. છળેતાનીતિ છ એતાનિ. સહ અનુલોમેહીતિ સાનુલોમાનિ. જાતિતો પન કપ્પિયાનિ છ ચીવરાનીતિ વુત્તં હોતિ.

૩૧. ઇદાનિ તેસં અનુલોમાનિ દસ્સેતું ‘‘દુકૂલ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૦૫) દુકૂલં સાણસ્સ અનુલોમં વાકમયત્તા. પટ્ટુણ્ણન્તિ પટ્ટુણ્ણદેસે પાણકેહિ સઞ્જાતવત્થં. સોમારદેસે, ચીનદેસે જાતં સોમારચીનજં પટન્તિ સમ્બન્ધો. ઇમાનિ તીણિપિ કોસેય્યસ્સ અનુલોમાનિ પાણકેહિ કતસુત્તમયત્તા. ઇદ્ધિજન્તિ એહિભિક્ખૂનં પુઞ્ઞિદ્ધિયા નિબ્બત્તચીવરં. તં પન ખોમાદીનં અઞ્ઞતરં હોતિ. કપ્પરુક્ખેહિ નિબ્બત્તં જાલિનિયા દેવકઞ્ઞાય અનુરુદ્ધત્થેરસ્સ દિન્નવત્થાદિકં દેવદિન્નં. તમ્પિ ખોમાદીહિ નિબ્બત્તવત્થસદિસત્તા છન્નમ્પિ અનુલોમં હોતિયેવ કપ્પાસિકસ્સ વા, ઇદ્ધિજમ્પિ તથેવ વેદિતબ્બં. તસ્સ તસ્સાતિ ખોમાદિકસ્સ. અનુલોમિકન્તિ અનુરૂપં.

૩૨-૩૩. એવં જાતિતો સાનુલોમાનિ છ ચીવરાનિ દસ્સેત્વા ઇદાનિ તેસુ અધિટ્ઠાનાદિકં વિધાનં દસ્સેતું ‘‘તિચીવર’’ન્તિઆદિ વુત્તં. એત્થ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિકખાપદવણ્ણના; મહાવ. ૩૫૮) ધિટ્ઠાનતો પુબ્બે તિચીવરં નામ પાટેક્કં નત્થિ સઙ્ઘાટિઆદિપ્પહોનકસ્સ પચ્ચત્થરણાદિવસેનાપિ અધિટ્ઠાતું અનુઞ્ઞાતત્તા. તસ્મા ‘‘તિચીવરં અધિટ્ઠેય્ય ન વિકપ્પેય્યા’’તિ એત્થ ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિ એવં નામે ગહિતે ‘‘અધિટ્ઠાન’’મિચ્ચેવ વત્તબ્બં, ‘‘વિકપ્પેમી’’તિ પન ન વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. એવં સેસેસુપિ. મુખપુઞ્છનઞ્ચ નિસીદનઞ્ચ મુખપુઞ્છનનિસીદનં. કણ્ડુચ્છાદિન્તિ કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિં અધિટ્ઠેય્ય, ન વિકપ્પેય્યાતિ સમ્બન્ધો. એત્થાતિ ઇમેસુ નવસુ ચીવરેસુ. તિચીવરન્તિ તિચીવરાધિટ્ઠાનનયેન અધિટ્ઠિતતિચીવરં. વિના અલદ્ધસમ્મુતિકો ભિક્ખુ અવિપ્પવાસસમ્મુતિઅલદ્ધટ્ઠાને એકાહમ્પિ હત્થપાસં વિજહિત્વા ન વસેય્યાતિ અત્થો. ‘‘ન ભિક્ખવે ચાતુમાસં નિસીદનેન વિપ્પવસિતબ્બં, યો વિપ્પવસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ખુદ્દકક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૨૬૩) વુત્તત્તા ચાતુમાસં નિસીદનં વિના ન વસેય્યાતિ અત્થો.

૩૪. ઇદાનિ અધિટ્ઠાનવિધિં દસ્સેતું ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિઆદિ વુત્તં. તત્થ મિચ્ચધિટ્ઠયેતિ ઇતિ અધિટ્ઠયે, ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ એવં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠયેતિ અત્થો. અહત્થપાસમેતન્તિ દૂરે ઠિતં પન ઠપિતોકાસં સલ્લક્ખેત્વા સચે એકં, ‘‘એત’’ન્તિ, બહૂનિ ચે, ‘‘એતાની’’તિ વત્વા અધિટ્ઠયેતિ અત્થસમ્બન્ધો. સેસેસુપિ અયં નયોતિ યથા ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ વુત્તં, એવં ‘‘ઇમં ઉત્તરાસઙ્ગં, ઇમં કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિં અધિટ્ઠામી’’તિ એવં અત્તનો નામેનેવ વત્વા સમ્મુખાપિ પરમ્મુખાપિ વુત્તનયેન અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ.

૩૫. ઇદાનિ સચે પુબ્બે અધિટ્ઠિતં તિચીવરં નિસીદનં વસ્સિકસાટિકં કણ્ડુપ્પટિચ્છાદીતિ ઇમેસુ છસુ ચીવરેસુ અઞ્ઞતરં ચીવરં અત્થિ, પુન તથાવિધં ચીવરં અધિટ્ઠહિત્વા પરિહરિતું ઇચ્છન્તેન ‘‘દ્વે પન ન વટ્ટન્તી’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯; કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તત્તા પુબ્બે અધિટ્ઠિતં પચ્ચુદ્ધરિત્વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ દસ્સેતું ‘‘અધિટ્ઠહન્તો’’તિઆદિ વુત્તં, તં ઉત્તાનમેવ. પત્તાધિટ્ઠહને તથાતિ ‘‘ઇમં પત્તં, એતં પત્ત’’ન્તિ એવં નામમત્તમેવ વિસેસો. સેસં તાદિસમેવાતિ અત્થો.

૩૬. એતં ઇમં વ સઙ્ઘાટિં સંસેતિ એત્થ સચે અન્તોગબ્ભે વા સામન્તવિહારે વા હોતિ, ઠપિતટ્ઠાનં સલ્લક્ખેત્વા ‘‘એતં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિ વાચા ભિન્દિતબ્બા, સચે હત્થપાસે હોતિ, ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિ’’ન્તિ તેસં તેસં નામવસેન વાચા ભિન્દિતબ્બાતિ અત્થો. પચ્ચુદ્ધારેપિ એસેવ નયો. એત્થ પન ‘‘દ્વે ચીવરસ્સ અધિટ્ઠાના કાયેન વા અધિટ્ઠેતિ, વાચાય વા અધિટ્ઠેતી’’તિ (પરિ. ૩૨૨) વુત્તત્તા સઙ્ઘાટિઆદિકં હત્થેન ગહેત્વા ‘‘ઇમં સઙ્ઘાટિં અધિટ્ઠામી’’તિઆદિના નયેન ચિત્તેન આભોગં કત્વા કાયવિકારં કરોન્તેન કાયેન અધિટ્ઠાતબ્બં, યેન કેનચિ સરીરાવયવેન અફુસન્તસ્સ ન વટ્ટતિ. વાચાય અધિટ્ઠહન્તેન વચીભેદં કત્વાવ અધિટ્ઠાતબ્બં. તથા પત્તેપિ. વિદૂતિ પણ્ડિતો.

૩૭-૮. ઇદાનિ તેસં પમાણપરિચ્છેદં દસ્સેતું ‘‘સઙ્ઘાટિ પચ્છિમન્તેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ દીઘતો મુટ્ઠિપઞ્ચકતો (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯; કઙ્ખા. અટ્ઠ. કથિનસિક્ખાપદવણ્ણના) પટ્ઠાય ‘‘તત્રિદં સુગતસ્સ સુગતચીવરપ્પમાણં, દીઘસો નવ વિદત્થિયો સુગતવિદત્થિયા, તિરિયં છ વિદત્થિયો’’તિ (પાચિ. ૫૪૮) એવં વુત્તસુગતચીવરૂનાપિ વટ્ટતિ. તિરિયં પન મુટ્ઠિત્તિકં. ચ-સદ્દેન અતિરેકમ્પિ વટ્ટતીતિ અત્થો. ઉત્તરાસઙ્ગસ્સપિ એતદેવ પમાણન્તિ તં દસ્સેતું ‘‘તથા એકંસિકસ્સાપી’’તિ વુત્તં. અન્તરવાસકસ્સ પન ‘‘પારુપનેનપિ હિ સક્કા નાભિં પટિચ્છાદેતુ’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) અટ્ઠકથાવચનતો ‘‘દ્વિહત્થો વા’’તિ વુત્તં.

૩૯. નિસીદનસ્સ દીઘેનાતિ એત્થ (પાચિ. ૫૩૧ આદયો; પાચિ. અટ્ઠ. ૫૩૧; કઙ્ખા. અટ્ઠ. નિસીદનસિક્ખાપદવણ્ણના) નિસીદનન્તિ સન્થતસદિસં સન્થરિત્વા એકસ્મિં અન્તે વુત્તપ્પમાણેન દ્વીસુ ઠાનેસુ ફાલેત્વા કતાહિ તીહિ દસાહિ યુત્તસ્સ પરિક્ખારસ્સેતં નામં.

૪૦. કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ (પાચિ. ૫૩૮; મહાવ. ૩૫૪; પાચિ. અટ્ઠ. ૫૩૭; કઙ્ખા. અટ્ઠ. કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિસિક્ખાપદવણ્ણના) નામ યસ્સ અધોનાભિઉબ્ભજાણુમણ્ડલં કણ્ડુ વા પિળકા વા અસ્સાવો વા થુલ્લકચ્છુ વા આબાધો, તસ્સ પટિચ્છાદનત્થાય અનુઞ્ઞાતં ચીવરં. ગાથાયો સુવિઞ્ઞેય્યાવ.

૪૧. અડ્ઢતેય્યાવાતિ (પાચિ. ૫૪૪) એત્થ તતો ઉદ્ધં ન વટ્ટતીતિ અત્થો.

૪૨. એત્થાતિ સઙ્ઘાટિતો પટ્ઠાય યાવ વસ્સિકસાટિકા, તાવ દસ્સિતચીવરેસૂતિ અત્થો. તદુત્તરિન્તિ તતો તેસં ચીવરાનં વુત્તપ્પમાણતો ઉત્તરિં કરોન્તસ્સ છેદનપાચિત્તિ હોતીતિ પાઠસેસો, તં અતિરેકં છિન્દિત્વા પુન પાચિત્તિયં દેસેતબ્બન્તિ અત્થો. પચ્ચત્થરણમુખચોળાતિ એત્થ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, યાવ મહન્તં પચ્ચત્થરણં આકઙ્ખતિ, તાવ મહન્તં પચ્ચત્થરણં કાતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૩) વુત્તત્તા પચ્ચત્થરણસ્સ પમાણપરિચ્છેદો નત્થિ,. મુખપુઞ્છનચોળસ્સ પન ઉક્કટ્ઠવસેન વા અન્તિમવસેન વા પમાણપરિચ્છેદો ન વુત્તો, તસ્મા તમ્પિ અપ્પમાણિકં. તેન વુત્તં ‘‘આકઙ્ખિતપ્પમાણિકા’’તિ, ઇચ્છિતપ્પમાણિકાતિ અત્થો. યાવ એકં ધોવીયતિ, તાવ અઞ્ઞં પરિભોગત્થાય ઇચ્છિતબ્બન્તિ દ્વેપિ વટ્ટન્તિ.

૪૩. ન દીપિતન્તિ કત્થ ન દીપિતં? અટ્ઠકથાસુ. કસ્માતિ ચે? ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂનં પરિપુણ્ણં હોતિ તિચીવરં, અત્થો ચ હોતિ પરિસ્સાવનેહિપિ થવિકાહિપિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પરિક્ખારચોળક’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૭) બહૂનં પત્તથવિકપરિસ્સાવનાદીનં સઙ્ગહવસેન વુત્તત્તા પાટેક્કં નિધાનમુખન્તિ. યસ્મા પન ભગવતા ‘‘યં યં લબ્ભતિ, તં તં ઇમિના વિધાનેન અધિટ્ઠહિત્વા પુન યેન યેન પરિસ્સાવનાદિના અત્થો હોતિ, તં તં કત્વા ગણ્હન્તૂ’’તિ અનુકમ્પાય અનુઞ્ઞાતં, તસ્મા વિકપ્પનુપગપચ્છિમચીવરપ્પમાણં થવિકમ્પિ પટપરિસ્સાવનમ્પિ બહૂનિપિ એકતો કત્વા ‘‘ઇમાનિ ચીવરાનિ પરિક્ખારચોળાનિ અધિટ્ઠામી’’તિ વત્વા અધિટ્ઠાતુમ્પિ વટ્ટતિયેવ. તસ્મા વુત્તં ‘‘તથા વત્વા’’તિ, ‘‘પરિક્ખારચોળ’’ન્તિ વત્વાતિ અત્થો. વિકપ્પિયન્તિ વિકપ્પનુપગં.

૪૪. અહતકપ્પાનન્તિ (મહાવ. ૩૪૮) એકવારં ધોવિતકાનં.

૪૫. ઉતુદ્ધટાનન્તિ ઉતુતો દીઘકાલતો ઉદ્ધટાનં, કતવત્થકિચ્ચાનં પિલોતિકાનન્તિ વુત્તં હોતિ. સેસાતિ ઉત્તરાસઙ્ગઅન્તરવાસકા. પંસુ વિય કુચ્છિતભાવં પટિક્કૂલભાવં ઉલતિ ગચ્છતીતિ પંસુકૂલં, ચોળખણ્ડાનમેતં નામં, તસ્મિં પંસુકૂલે યથારુચીતિ અત્થો. કસ્માતિ ચે? ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અહતાનં દુસ્સાનં અહતકપ્પાનં દિગુણં સઙ્ઘાટિં એકચ્ચિયં ઉત્તરાસઙ્ગં એકચ્ચિયં અન્તરવાસકં, ઉતુદ્ધટાનં દુસ્સાનં ચતુગ્ગુણં સઙ્ઘાટિં દિગુણં ઉત્તરાસઙ્ગં દિગુણં અન્તરવાસકં, પંસુકૂલે યાવદત્થં, પાપણિકે ઉસ્સાહો કરણીયો’’તિ વુત્તત્તા, તસ્મા સુસાનાદીસુ પતિતપંસુકૂલે ચ અન્તરાપણે પતિતપિલોતિકચીવરે ચ પટપરિચ્છેદો નત્થિ, પટસતમ્પિ વટ્ટતીતિ સિદ્ધં.

૪૬. ઇદાનિ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, છિન્નકં સઙ્ઘાટિં છિન્નકં ઉત્તરાસઙ્ગં છિન્નકં અન્તરવાસક’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૫) વત્વા પુન ‘‘તેન ખો પન સમયેન અઞ્ઞતરસ્સ ભિક્ખુનો તિચીવરે કયિરમાને સબ્બં છિન્નકં નપ્પહોતિ. ભગવતો એતમત્થં આરોચેસું. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દ્વે છિન્નકાનિ એકં અચ્છિન્નકન્તિ. દ્વે છિન્નકાનિ એકં અચ્છિન્નકં નપ્પહોતિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દ્વે અચ્છિન્નકાનિ એકં છિન્નકન્તિ. એકં છિન્નકં નપ્પહોતિ. અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અન્વાધિકમ્પિ આરોપેતું. ન ચ, ભિક્ખવે, સબ્બં અચ્છિન્નકં ધારેતબ્બં, યો ધારેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (મહાવ. ૩૬૦) એવં વુત્તવિધાનં દસ્સેતું ‘‘તીસૂ’’તિઆદિ આરદ્ધં. તસ્સ અત્થો – તીસુ ચીવરેસુ યં છિન્દિત્વા સિબ્બિતું સબ્બપચ્છિમપ્પમાણં પહોતિ, તં છિન્દિતબ્બં. સબ્બેસુ પન અપ્પહોન્તેસુ અન્વાધિકં આદિયેય્યાતિ. તત્થ અન્વાધિ નામ અનુવાતં વિય સંહરિત્વા ચીવરસ્સ ઉપરિ સઙ્ઘાટિઆકારેન આરોપેતબ્બં. આગન્તુકપત્તન્તિપિ વદન્તિ. ઇદં પન અપ્પહોનકે અનુઞ્ઞાતં. સચે પહોતિ, ન વટ્ટન્તિ, છિન્દિતબ્બમેવ. અનાદિણ્ણન્તિ અનારોપિતં અન્વાધિકં. ન ધારેય્યાતિ તિચીવરાધિટ્ઠાનવસેન અધિટ્ઠહિત્વા ન ધારેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

૪૭-૮. ઇદાનિ ઉદોસિતસિક્ખાપદનયં દસ્સેતું ‘‘ગામે’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ પન સચે ગામો (પારા. ૪૭૮; પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૭૭-૪૭૮; કઙ્ખા. અટ્ઠ. ઉદોસિતસિક્ખાપદવણ્ણના) એકસ્સ રઞ્ઞો વા ભોજકસ્સ વા વસેન એકકુલસ્સ હોતિ, પાકારાદિના પરિક્ખિત્તત્તા એકૂપચારો ચ, એવરૂપે ગામે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા તસ્મિં ગામે યથારુચિતટ્ઠાને વસિતું લબ્ભતિ. સચે સો ગામો અપરિક્ખિત્તો, યસ્મિં ઘરે ચીવરં નિક્ખિત્તં હોતિ, તસ્મિં ઘરે વસિતબ્બં, તસ્સ વા ઘરસ્સ સમન્તતો હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બં.

સચે સો ગામો વેસાલિકુસિનારાદયો વિય નાનારાજૂનં વા ભોજકાનં વા હોતિ, વુત્તપ્પકારેન પરિક્ખિત્તો ચ, એવરૂપે ગામે યસ્મિં ઘરે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તસ્મિં ઘરે વા વત્થબ્બં. યસ્સા વીથિયા તં ઘરં હોતિ, તસ્સા વીથિયા તસ્સ ઘરસ્સ સમ્મુખાટ્ઠાને સભાયે વા નગરદ્વારે વા વત્થબ્બં, તેસં સભાયદ્વારાનં હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં. સચે અપરિક્ખિત્તો, યસ્મિં ઘરે નિક્ખિત્તં, તત્થ વા તસ્સ હત્થપાસે વા વત્થબ્બં.

નિવેસનાદયો હમ્મિયપરિયોસાના ગામપરિક્ખેપતો બહિ સન્નિવિટ્ઠાતિ વેદિતબ્બા. ઇતરથા તેસં ગામગ્ગહણેનેવ ગહિતત્તા ગામસ્સ એકકુલનાનાકુલએકૂપચારનાનૂપચારતાવસેનેવ વિનિચ્છયો વત્તબ્બો સિયા. નિવેસનાદીનં વસેનેવ પાળિયં (પારા. ૪૭૮ આદયો) અત્થો વિભત્તો, ન ગામવસેન. ઉદોસિતવિનિચ્છયે અયં નયો વુત્તોયેવ.

નિવેસનેતિ એત્થ સચે એકકુલસ્સ નિવેસનં હોતિ પરિક્ખિત્તઞ્ચ, અન્તોનિવેસને ચીવરં નિક્ખિપિત્વા અન્તોનિવેસને વત્થબ્બં. અપરિક્ખિત્તઞ્ચે હોતિ, યસ્મિં ગબ્ભે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તસ્મિં વત્થબ્બં, તસ્સ ગબ્ભસ્સ હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં. સચે નાનાકુલસ્સ હોતિ પરિક્ખિત્તઞ્ચ, યસ્મિં ગબ્ભે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તસ્મિં ગબ્ભે વત્થબ્બં, સબ્બેસં સાધારણદ્વારમૂલે વા તેસં ગબ્ભદ્વારમૂલે વા તેસં ગબ્ભદ્વારમૂલાનં વા હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બં. અપરિક્ખિત્તઞ્ચે હોતિ, યસ્મિં ગબ્ભે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તસ્મિં ગબ્ભે વત્થબ્બં, હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં.

ઉદોસિતોતિ યાનાદીનં ભણ્ડાનં સાલા. પાસાદોતિ દીઘપાસાદો. હમ્મિયન્તિ મુણ્ડચ્છદનપાસાદો. નાવા પન થલં આરોપેત્વા નિક્ખિત્તાપિ હોતિ, સમુદ્દે ઠિતાપિ. સચે એકકુલસ્સ નાવા હોતિ, અન્તોનાવાય ચીવરં નિક્ખિપિત્વા અન્તોનાવાય વત્થબ્બં. નાનાકુલસ્સ નાવા હોતિ નાનાગબ્ભા નાનાઓવરકા, યસ્મિં ઓવરકે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તસ્મિં વત્થબ્બં, ચીવરસ્સ હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં.

અટ્ટોતિ પટિરાજાદીનં પટિબાહનત્થં ઇટ્ઠકાહિ કતો બહલભિત્તિકો ચતુપઞ્ચભૂમિકો પતિસ્સયવિસેસો. માળોતિ એકકૂટસઙ્ગહિતો ચતુરસ્સપાસાદો. ઇમેસુ પન ઉદોસિતાદીસુ માળપરિયોસાનેસુ નિવેસને વુત્તનયેનેવ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. નિવેસનન્તિ પન ઉદોસિતાદીનં વસેન અકતાય પતિસ્સયવિકતિયા અધિવચનં.

આરામો નામ પુપ્ફારામફલારામાદિકો. સચે એકકુલસ્સ આરામો હોતિ પરિક્ખિત્તો ચ, અન્તોઆરામે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા અન્તોઆરામે વત્થબ્બં. સચે અપરિક્ખિત્તો, ચીવરસ્સ હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બં. સચે નાનાકુલસ્સ આરામો હોતિ પરિક્ખિત્તો ચ, દ્વારમૂલે વા વત્થબ્બં, દ્વારમૂલસ્સ હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બં. અપરિક્ખિત્તો ચે, ચીવરસ્સ હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બં.

સત્થો નામ જઙ્ઘસત્થસકટસત્થાનમઞ્ઞતરો. સચે એકકુલસ્સ સત્થો હોતિ, સત્થે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા પુરતો વા પચ્છતો વા સત્તબ્ભન્તરા ન વિજહિતબ્બા, પસ્સતો અબ્ભન્તરં ન વિજહિતબ્બં. અબ્ભન્તરં નામ અટ્ઠવીસતિહત્થં હોતિ. સચે ગચ્છન્તો સત્થો સકટે વા ભગ્ગે, ગોણે વા નટ્ઠે અન્તરા છિજ્જતિ, યસ્મિં કોટ્ઠાસે ચીવરં નિક્ખિપિતબ્બં, તત્થ વસિતબ્બં. સચે નાનાકુલસ્સ હોતિ, સત્થે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા ચીવરસ્સ હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બં.

ખેત્તખલેસુ આરામે વુત્તસદિસોવ વિનિચ્છયો. દુમેતિ રુક્ખમૂલે. સચે એકકુલસ્સ રુક્ખમૂલં હોતિ, યં મજ્ઝન્હિકકાલે સમન્તા છાયા ફરતિ, તસ્મિં ઠાને અવિરળે પદેસે તસ્સ છાયાય ફુટ્ઠોકાસસ્સ અન્તો એવ નિક્ખિપિતબ્બં. સચે વિરળસાખસ્સ પન રુક્ખસ્સ આતપેન ફુટ્ઠોકાસે ઠપેતિ, અરુણુગ્ગમને સચે સો ભિક્ખુ તસ્સ હત્થપાસે ન હોતિ, અઞ્ઞસ્મિં વા ઠાને તસ્સ છાયાયપિ હોતિ, નિસ્સગ્ગિયં હોતિયેવ. નાનાકુલસ્સ ચે હોતિ, ચીવરસ્સ હત્થપાસા ન વિજહિતબ્બં.

અજ્ઝોકાસે પન વિઞ્ઝાટવીઆદીસુ અરઞ્ઞેસુપિ સમુદ્દમજ્ઝે મચ્છબન્ધાનં અગમનપથેસુ દીપકેસુપિ ચીવરં ઠપેત્વા તતો સમન્તા સત્તબ્ભન્તરે પદેસે યત્થ કત્થચિ વસિતબ્બં. સચે સત્તબ્ભન્તરતો કેસગ્ગમત્તમ્પિ અતિક્કમિત્વા અરુણં ઉટ્ઠપેતિ, નિસ્સગ્ગિયં હોતિ.

એત્થ પન પાળિયં ‘‘ગામો એકૂપચારો નાનૂપચારો’’તિઆદિના (પારા. ૪૭૭) અવિસેસેન માતિકં નિક્ખિપિત્વાપિ ગામનિવેસનઉદોસિતખેત્તધઞ્ઞકરણઆરામવિહારાનં એકૂપચારનાનૂપચારતા ‘‘ગામો એકૂપચારો નામ એકકુલસ્સ ગામો હોતિ પરિક્ખિત્તો ચ અપરિક્ખિત્તો ચા’’તિઆદિના (પારા. ૪૭૮) પરિક્ખિત્તાપરિક્ખિત્તવસેન વિભત્તા. અટ્ટમાળપાસાદહમ્મિયનાવાસત્થરુક્ખમૂલઅજ્ઝોકાસાનમ્પિ એવં અવત્વા ‘‘એકકુલસ્સ અટ્ટો હોતિ, નાનાકુલસ્સ અટ્ટો હોતી’’તિઆદિના (પારા. ૪૮૪) નયેન એકકુલનાનાકુલવસેન ચ અન્તે ‘‘અજ્ઝોકાસો એકૂપચારો નામ અગામકે અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા એકૂપચારો, તતો પરં નાનૂપચારો’’તિ (પારા. ૪૯૪) ચ એવં એકૂપચારનાનૂપચારતા વિભત્તા. તસ્મા ગામાદીસુ પરિક્ખિત્તં એકૂપચારં, અપરિક્ખિત્તં નાનૂપચારન્તિ ચ અટ્ટાદીસુ યં એકકુલસ્સ, તં એકૂપચારં નાનાકુલસ્સ નાનૂપચારન્તિ ચ ગહેતબ્બં. અજ્ઝોકાસપદે વુત્તનયેન ગહેતબ્બં.

ભિક્ખુસમ્મુતિયાઞ્ઞત્રાતિ યં ગિલાનસ્સ ભિક્ખુનો ચીવરં આદાય પક્કમિતું અસક્કોન્તસ્સ ઞત્તિદુતિયેન કમ્મેન અવિપ્પવાસસમ્મુતિ દીયતિ, તં ઠપેત્વાતિ અત્થો. લદ્ધસમ્મુતિકસ્સ પન યાવ રોગો ન વૂપસમ્મતિ, તસ્મિં વૂપસન્તે અઞ્ઞો વા કુપ્પતિ, અનાપત્તિયેવ.

૪૯. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિં યાવ આબાધા અધિટ્ઠાતું, તતો પરં વિકપ્પેતું. વસ્સિકસાટિકં વસ્સાનં ચાતુમાસં અધિટ્ઠાતું, તતો પરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) વુત્તત્તા રોગપરિયન્તા કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ, વસ્સાનપરિયન્તા વસ્સિકસાટિકાતિ અત્થો. સેસાતિ તિચીવરાદયો કાલવસેન અપરિયન્તિકાતિ અત્થો.

૫૦. પચ્ચત્થરણાદિત્તયં સદસમ્પિ અદસમ્પિ રત્તમ્પિ અરત્તમ્પિ આદિણ્ણકપ્પમ્પિ અનાદિણ્ણકપ્પમ્પિ લબ્ભતીતિ અત્થો. નિસીદનન્તિ નિસીદનઞ્ચ રત્તં અનાદિણ્ણકપ્પઞ્ચ લબ્ભતીતિ અધિપ્પાયો. પચ્ચત્થરણપરિક્ખારમુખપુઞ્છનચોળાનિ પન નીલમ્પિ પીતકમ્પિ લોહિતકમ્પિ પુપ્ફદસાદિકમ્પિ વટ્ટન્તિ, તસ્મા ‘‘સદસમ્પી’’તિઆદિ વુત્તં. એવરૂપં પન નિવાસેતું વા પારુપિતું વા ન વટ્ટતિ, કેવલં પચ્ચત્થરણાદિવસેન અધિટ્ઠાનમત્તં કાતું વટ્ટતિ.

૫૧. તિચીવરં કણ્ડુપ્પટિચ્છાદિ વસ્સિકસાટિકાતિ ઇદં પન સેસચીવરપઞ્ચકં અદસં રજિતંયેવ કપ્પતિ, તઞ્ચ આદિણ્ણકપ્પમેવાતિ અત્થો. સદસંવ નિસીદનન્તિ ઇદં પન પુબ્બે ‘‘સદસમ્પી’’તિ એત્થ વુત્તત્તા અદસમ્પિ નિસીદનં વટ્ટતીતિ સમ્મોહનિવારણત્થં વુત્તન્તિ વદન્તિ.

૫૨. અનધિટ્ઠિતન્તિ તિચીવરાદિવસેન અનધિટ્ઠિતં. અનિસ્સટ્ઠં નામ અઞ્ઞેસં અવિસ્સજ્જિતં, તં પન વિકપ્પેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બન્તિ અત્થો.

ઇદાનિ વિકપ્પનુપગસ્સ પમાણં હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન દસ્સેતું ‘‘હત્થદીઘ’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, આયામેન અટ્ઠઙ્ગુલં સુગતઙ્ગુલેન ચતુરઙ્ગુલવિત્થતં પચ્છિમં ચીવરં વિકપ્પેતુ’’ન્તિ (મહાવ. ૩૫૮) વુત્તત્તા દીઘતો એકહત્થં પુથુલતો ઉપડ્ઢહત્થં વિકપ્પેતબ્બન્તિ અધિપ્પાયો.

૫૩. તિચીવરસ્સાતિ વિનયતિચીવરસ્સ, ન ધુતઙ્ગતિચીવરસ્સ. તસ્સ પન ઇમેસુ નવસુ ચીવરત્તયમેવ લબ્ભતિ, ન અઞ્ઞં લબ્ભતિ. સબ્બમેતન્તિ સબ્બં અધિટ્ઠાનવિધાનઞ્ચ પરિહરણવિધાનઞ્ચાતિ અત્થો. પરિક્ખારચોળિયો સબ્બન્તિ તિચીવરાદિકં નવવિધમ્પિ ચીવરં. તથા વત્વાતિ ‘‘પરિક્ખારચોળ’’ન્તિ વત્વા. અધિટ્ઠતીતિ અધિટ્ઠાતિ. કિં પન તિચીવરં પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠાતું વટ્ટતીતિ? આમ વટ્ટતિ, ‘‘પરિક્ખારચોળં નામ પાટેક્કં નિધાનમુખમેતન્તિ તિચીવરં પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠહિત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ઉદોસિતસિક્ખાપદે પન તિચીવરં અધિટ્ઠહિત્વા પરિહરન્તસ્સ પરિહારો વુત્તો’’તિ અટ્ઠકથાયં (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) વુત્તં, તસ્મા તિચીવરં પરિક્ખારચોળં અધિટ્ઠહન્તેન પચ્ચુદ્ધરિત્વા પુન અધિટ્ઠાતબ્બં.

૫૪. ઇદાનિ એતેસં અધિટ્ઠાનવિજહનાકારં દસ્સેતું ‘‘અચ્છેદવિસ્સજ્જનગાહવિબ્ભમા’’તિઆદિ વુત્તં. તત્થ અચ્છેદોતિ ચોરાદીહિ અચ્છિન્દનં. વિસ્સજ્જનન્તિ અઞ્ઞેસં દાનં. કથં પન દિન્નં, કથં ગહિતં સુદિન્નં સુગ્ગહિતઞ્ચ હોતીતિ? સચે ‘‘ઇદં તુય્હં દેમિ દદામિ દજ્જામિ ઓણોજેમિ પરિચ્ચજામિ નિસ્સજ્જામિ વિસ્સજ્જામી’’તિ વા ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ દેમિ…પે… વિસ્સજ્જામી’’તિ વા વદતિ, સમ્મુખાપિ પરમ્મુખાપિ દિન્નંયેવ હોતિ. ‘‘તુય્હં ગણ્હાહી’’તિ વુત્તે ‘‘મય્હં ગણ્હામી’’તિ વદતિ, સુદિન્નં સુગ્ગહિતઞ્ચ. ‘‘તવ સન્તકં કરોહિ, તવ સન્તકં હોતુ, તવ સન્તકં કરિસ્સતી’’તિ વુત્તે ‘‘મમસન્તકં કરોમિ, મમ સન્તકં હોતુ, મમ સન્તકં કરિસ્સામી’’તિ વદતિ, દુદ્દિન્નં દુગ્ગહિતઞ્ચ. સચે પન ‘‘તવ સન્તકં કરોહી’’તિ વુત્તે ‘‘સાધુ, ભન્તે, મય્હં ગણ્હામી’’તિ ગણ્હાતિ, સુગ્ગહિતં.

ગાહોતિ વિસ્સાસગ્ગાહો (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧૩૧). સો પન એવં વેદિતબ્બો – ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, પઞ્ચહઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ વિસ્સાસં ગહેતું. સન્દિટ્ઠો ચ હોતિ, સમ્ભત્તો ચ, આલપિતો ચ, જીવતિ ચ, જાનાતિ ચ ‘ગહિતે મે અત્તમનો ભવિસ્સતી’’’તિ (મહાવ. ૩૫૬). તત્થ સન્દિટ્ઠોતિ દિટ્ઠમત્તકમિત્તો. સમ્ભત્તોતિ દળ્હમિત્તો. આલપિતોતિ ‘‘મમ સન્તકં યં ઇચ્છસિ, તં ગણ્હેય્યાસિ, આપુચ્છિત્વા ગહણે કારણં નત્થી’’તિ વુત્તો. જીવતીતિ અનુટ્ઠાનસેય્યાય સયિતોપિ યાવ જીવિતિન્દ્રિયુપચ્છેદં ન પાપુણાતિ. ગહિતે ચ અત્તમનોતિ ગહિતે ચ તુટ્ઠચિત્તો. એવરૂપસ્સ સન્તકં ‘‘ગહિતે મે અત્તમનો ભવિસ્સતી’’તિ જાનન્તેન ગહેતું વટ્ટતિ. અનવસેસપરિયાદાનવસેન ચેતાનિ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ વુત્તાનિ, વિસ્સાસગ્ગાહો પન તીહિ અઙ્ગેહિ રુહતિ. કથં? સન્દિટ્ઠો જીવતિ ગહિતે અત્તમનો, સમ્ભત્તો જીવતિ ગહિતે અત્તમનો, આલપિતો જીવતિ ગહિતે અત્તમનોતિ એવં.

યો પન જીવતિ, ન ચ ગહિતે અત્તમનો હોતિ, તસ્સ સન્તકં વિસ્સાસભાવેન ગહિતમ્પિ પુન દાતબ્બં. દદન્તેન મતકધનં તાવ યે તસ્સ ધને ઇસ્સરા ગહટ્ઠા વા પબ્બજિતા વા, તેસં દાતબ્બં. યો પન પઠમંયેવ ‘‘સુટ્ઠુ કતં તયા મમ સન્તકં ગણ્હન્તેના’’તિ વચીભેદેન વા ચિત્તુપ્પાદમત્તેન વા અનુમોદિત્વા પચ્છા કેનચિ કારણેન કુપિતો, સો પચ્ચાહરાપેતું ન લભતિ. યોપિ અદાતુકામો, ચિત્તેન પન અધિવાસેતિ, ન કિઞ્ચિ વદતિ, સોપિ પુન પચ્ચાહરાપેતું ન લભતિ. યો પન ‘‘મયા તુમ્હાકં સન્તકં ગહિત’’ન્તિ વા ‘‘પરિભુત્ત’’ન્તિ વા વુત્તે નાધિવાસેતિ, ‘‘પટિદેહી’’તિ ભણતિ, સો પચ્ચાહરાપેતું લભતિ.

વિબ્ભમાતિ ઇમિના ભિક્ખુનિયાયેવ અધિટ્ઠાનવિજહનં ગહિતં હોતિ. સા પન યદા વિબ્ભમતિ, તદા અસ્સમણી હોતિ. ભિક્ખુ પન વિબ્ભમન્તોપિ યાવ સિક્ખં ન પચ્ચક્ખાતિ, તાવ ભિક્ખુયેવાતિ અધિટ્ઠાનં ન વિજહતીતિ. લિઙ્ગસિક્ખાતિ લિઙ્ગપરિવત્તનઞ્ચ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનઞ્ચાતિ અત્થો. સબ્બેસૂતિ નવસુ ચીવરેસુ. અધિટ્ઠાનવિયોગકારણાતિ અધિટ્ઠાનવિજહનકારણા, ઇમેસુ અઞ્ઞતરેન અધિટ્ઠાનં વિજહતીતિ અત્થો.

કિઞ્ચ ભિય્યો (પારા. અટ્ઠ. ૨.૪૬૯) – તિચીવરસ્સ પન વિનિબ્બિદ્ધછિદ્દઞ્ચ અધિટ્ઠાનવિજહનં કરોતીતિ અત્થો. તત્થ સઙ્ઘાટિઉત્તરાસઙ્ગાનં દીઘન્તતો વિદત્થિપ્પમાણસ્સ તિરિયન્તતો અટ્ઠઙ્ગુલપ્પમાણસ્સ પદેસસ્સ ઓરતો કનિટ્ઠઙ્ગુલિનખપિટ્ઠિપ્પમાણકં છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ. અન્તરવાસકસ્સ દીઘન્તતો વિદત્થિપ્પમાણસ્સેવ તિરિયન્તતો ચતુરઙ્ગુલપ્પમાણસ્સ પદેસસ્સ ઓરતો છિદ્દં અધિટ્ઠાનં ભિન્દતિ, પરતો પન ન ભિન્દતિ. તસ્મા છિદ્દે જાતે તિચીવરં અતિરેકચીવરં હોતિ, સૂચિકમ્મં કત્વા પુન અધિટ્ઠાતબ્બં. ઇતરેસં પન છિદ્દેન વિજહનં નામ નત્થિ. યો પન તિચીવરેપિ દુબ્બલટ્ઠાને પઠમં અગ્ગળં દત્વા પચ્છા દુબ્બલટ્ઠાનં છિન્દિત્વા અપનેતિ, અધિટ્ઠાનં ન ભિજ્જતિ. મણ્ડલપરિવત્તનેપિ એસેવ નયો. યો પન ઉભો કોટિયો મજ્ઝે કરોન્તો સચે પઠમં છિન્દિત્વા પચ્છા ઘટેતિ, અધિટ્ઠાનં વિજહતિ, અથ ઘટેત્વા છિન્દતિ, ન વિજહતિ. રજકેહિ ધોવાપેત્વા સેતકં કરોન્તસ્સાપિ ન વિજહતિ એવ.

૫૫. ઇદાનિ અકપ્પિયચીવરાનિ દસ્સેતું ‘‘કુસવાકફલકાની’’તિઆદિ આરદ્ધં. તત્થ કુસચીરં (મહાવ. ૩૭૧; મહાવ. અટ્ઠ. ) નામ કુસે ગન્થેત્વા કતચીવરં. વાકચીરં નામ તાપસાનં વક્કલં. ફલકચીરં નામ ફલકાનિ સિબ્બિત્વા કતચીવરં. કેસકમ્બલન્તિ કેસેહિ તન્તં વાયિત્વા કતકમ્બલં. વાલકમ્બલન્તિ ચમરવાલેહિ વાયિત્વા કતકમ્બલં. ઉલૂકપક્ખન્તિ ઉલૂકસકુણસ્સ પક્ખેહિ કતનિવાસનં. અજિનક્ખિપન્તિ સલોમં સખુરં અજિનમિગચમ્મં. ઇમેસુ સત્તસુ વત્થેસુ યં કિઞ્ચિ ધારયતો થુલ્લચ્ચયન્તિ અત્થો. યથા ઇમેસુ થુલ્લચ્ચયં, તથા અક્કનાળં નિવાસેન્તસ્સ. અક્કનાળં નામ અક્કદણ્ડે વાકાદીહિ ગન્થેત્વા કતચીવરં. ‘‘ન ભિક્ખવે અક્કનાળં નિવાસેતબ્બં, યો નિવાસેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (મહાવ. ૩૭૧) હિ વુત્તં.

૫૬. કદલેરકક્કદુસ્સે પોત્થકે ચાપીતિ એત્થ કદલિએરકઅક્કમકચિવાકેહિ કતાનિ વત્થાનિ એવં વુત્તાનીતિ વેદિતબ્બાનિ. એતેસુ પોત્થકોયેવ પાળિયં આગતો, ઇતરાનિ તગ્ગતિકત્તા અટ્ઠકથાસુ પટિક્ખિત્તાનિ. ઇમેસુ ચતૂસુપિ દુક્કટમેવ. ‘‘ન ભિક્ખવે નગ્ગિયં તિત્થિયસમાદાનં સમાદિયિતબ્બં, યો સમાદિયેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ (મહાવ. ૩૭૦) વુત્તત્તા નગ્ગિયમ્પિ ન કપ્પતિ એવ. સબ્બમેવ નીલકં સબ્બનીલકં. એવં સેસેસુપિ. એત્થ નીલં ઉમાપુપ્ફવણ્ણં હોતિ. મઞ્જેટ્ઠકં મઞ્જેટ્ઠકવણ્ણમેવ. પીતકં કણિકારપુપ્ફવણ્ણં. લોહિતકં જયસુમનપુપ્ફવણ્ણં. કણ્હકં અદ્દારિટ્ઠકવણ્ણં.

૫૭. મહારઙ્ગં નામ સતપદિપિટ્ઠિવણ્ણં. મહાનામં નામ રત્તસમ્ભિન્નવણ્ણં હોતિ. પદુમપુપ્ફવણ્ણન્તિપિ વુત્તં, મન્દરત્તન્તિ અત્થો. તિરીટકેતિ રુક્ખતચે. અચ્છિન્નદીઘદસકેતિ સબ્બસો અચ્છિન્નદસકે ચ મજ્ઝે છિન્નદસકે ચાતિ અત્થો. અઞ્ઞમઞ્ઞં સંસિબ્બિત્વા કતદસં ફલદસં નામ. કેતકપુપ્ફાદિપુપ્ફસદિસાહિ દસાહિ યુત્તં પુપ્ફદસં નામ. એતેસુપિ ‘‘પોત્થકે ચાપી’’તિ એત્થ વુત્તઅપિ-સદ્દેન દુક્કટન્તિ વેદિતબ્બં. તથાતિ યથા એતેસુ કદલિદુસ્સાદીસુ પુપ્ફદસાવસાનેસુ દુક્કટં, તથા કઞ્ચુકવેઠનેસુપિ યં કિઞ્ચિ ધારેન્તસ્સ દુક્કટન્તિ અત્થો.

એતેસુ પન અયં વિનિચ્છયો (મહાવ. અટ્ઠ. ૩૭૨) – સબ્બનીલકાદીનિ રજનાનિ વમેત્વા પુન રજિત્વા ધારેતબ્બાનિ, ન સક્કા ચે વમેતું, પચ્ચત્થરણાદીનિ વા કારેતબ્બાનિ, તિપટ્ટચીવરસ્સ મજ્ઝે વા દાતબ્બાનિ. અચ્છિન્નદસકાદીનિ દસા છિન્દિત્વા ધારેતબ્બાનિ. કઞ્ચુકં વિજટેત્વા રજિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. વેઠનેપિ એસેવ નયો. તિરીટકં પાદપુઞ્છનં કાતબ્બં. સબ્બન્તિ ઇમં વુત્તપ્પકારં કુસચીરાદિકં અકપ્પિયચીવરં અચ્છિન્નચીવરો લભતીતિ અત્થો. વુત્તમ્પિ ચેતં પરિવારે.

‘‘અકપ્પકતં નાપિ રજનાય રત્તં,

તેન નિવત્થો યેન કામં વજેય્ય;

ન ચસ્સ હોતિ આપત્તિ,

સો ચ ધમ્મો સુગતેન દેસિતો;

પઞ્હા મેસા કુસલેહિ ચિન્તિતા’’તિ. (પરિ. ૪૮૧);

અયઞ્હિ પઞ્હો અચ્છિન્નચીવરભિક્ખું સન્ધાય વુત્તો, તસ્મા હિ યં કિઞ્ચિ અકપ્પિયચીવરં નિવાસેત્વા વા પારુપિત્વા વા અચ્છિન્નચીવરકેન અઞ્ઞં પરિયેસિતબ્બં. એત્થ પન ‘‘ઇધ પન, ભિક્ખવે, મનુસ્સા નિસ્સીમગતાનં ભિક્ખૂનં ચીવરં દેન્તિ ‘ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ દેમા’તિ, અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, સાદિતું, ન તાવ તં ગણનૂપગં, યાવ ન હત્થં ગચ્છતી’’તિ (મહાવ. ૨૫૯) વુત્તત્તા યાવ આહરિત્વા તં ન દિન્નં, ‘‘તુમ્હાકં, ભન્તે, ચીવરં ઉપ્પન્ન’’ન્તિ પહિણિત્વા વા નારોચિતં, તાવ ગણનં ન ઉપેતિ, અનધિટ્ઠિતં વટ્ટતિ. પત્તેપિ એસેવ નયો. આનેત્વા દિન્ને વા આરોચિતે વા પરિહારો નત્થિ, દસાહં અધિટ્ઠાતબ્બં. ચીવરવિનિચ્છયો.

ચીવરનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. રજનનિદ્દેસવણ્ણના

૫૮. ઇદાનિ તેસં ચીવરાનં રજનવિધાનં દસ્સેતું ‘‘રજનાનિ ચા’’તિ વુત્તં. તત્થ ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, છ રજનાનિ મૂલરજનં ખન્ધરજનં તચરજનં પત્તરજનં પુપ્ફરજનં ફલરજન’’ન્તિ (મહાવ. ૩૪૪) એવં ભગવતા અનુઞ્ઞાતત્તા ‘‘છપ્પકારાનિ અનુઞ્ઞાતાનિ સત્થુના’’તિ વુત્તં.

૫૯. તત્થ મૂલેતિ મૂલરજનેતિ અત્થો. હલિદ્દિં વિવજ્જિય સબ્બં લબ્ભન્તિ સમ્બન્ધો. એવં સેસેસુપિ. તુઙ્ગહારકો નામ એકો સકણ્ટકરુક્ખો, તસ્સ હરિતાલવણ્ણં ખન્ધરજનં હોતિ. ગિહિપરિભુત્તં પન અલ્લિપત્તેન એકવારં રજિતું વટ્ટતિ. ફલરજને અકપ્પિયં નામ નત્થિ, સબ્બં વટ્ટતીતિ. રજનવિનિચ્છયો.

રજનનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પત્તનિદ્દેસવણ્ણના

૬૦. ઇદાનિ ભાજનવિકતિં દસ્સેતું ‘‘પત્તો ચા’’તિ ઉદ્ધટં. એત્થ પન પઠમગાથા સુવિઞ્ઞેય્યા.

૬૧. દુતિયે ‘‘મગધનાળિદ્વયતણ્ડુલસાધિત’’ન્તિ વત્તબ્બે વિભત્તિલોપં અકત્વા ગાથાબન્ધસુખત્થં ‘‘મગધે નાળિદ્વયતણ્ડુલસાધિત’’ન્તિ વુત્તં, પચિતન્તિ અત્થો. એત્થ (પારા. ૬૦૨; પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૦૨; કઙ્ખા. અટ્ઠ. પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના) મગધનાળિ નામ અડ્ઢતેરસપલં ગણ્હાતિ. ઓદનન્તિ એત્થ સબ્બપ્પકારસમ્પન્નં અવસ્સાવિતોદનં ગહેતબ્બં. ઓદનસ્સ ચતુત્થભાગપ્પમાણં નાતિઘનં નાતિતનુકં હત્થહારિયમુગ્ગસૂપઞ્ચ આલોપસ્સ આલોપસ્સ અનુરૂપં યાવ ચરિમકાલોપપ્પહોનકં મચ્છમંસાદિબ્યઞ્જનઞ્ચ યો પત્તો ગણ્હાતિ, સો ઉક્કટ્ઠો નામાતિ અત્થો. સપ્પિતેલતક્કરસકઞ્જિકાદીનિ પન ગણનૂપગાનિ ન હોન્તિ, તાનિ હિ ઓદનગતિકાનેવ હોન્તિ, નેવ હાપેતું, ન વડ્ઢેતું સક્કોન્તિ. એવમેતં સબ્બં પક્ખિત્તં સચે પત્તસ્સ હેટ્ઠિમરાજિસમં તિટ્ઠતિ, સુત્તેન વા હીરેન વા છિન્દન્તસ્સ સુત્તસ્સ વા હીરસ્સ વા હેટ્ઠિમન્તં ફુસતિ, અયં ઉક્કટ્ઠો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં અતિક્કમિત્વા થૂપીકતં તિટ્ઠતિ, અયં ઉક્કટ્ઠોમકો નામ પત્તો. સચે તં રાજિં ન સમ્પાપુણાતિ, અન્તોગતમેવ હોતિ, અયં ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠો નામ પત્તો.

૬૨. ‘‘મજ્ઝિમો નામ પત્તો નાળિકોદનં ગણ્હાતી’’તિ વુત્તત્તા ‘‘મજ્ઝિમો તસ્સુપડ્ઢો વા’’તિ વુત્તં. એત્થાપિ વુત્તપ્પકારેન મજ્ઝિમો મજ્ઝિમોમકો મજ્ઝિમુક્કટ્ઠોતિ પત્તત્તિકં વેદિતબ્બં. ‘‘ઓમકો નામ પત્તો પત્થોદનં ગણ્હાતી’’તિ (પારા. ૬૦૨) વચનતો ‘‘તતોપડ્ઢો’’તિ વુત્તં. મગધનાળિયા ઉપડ્ઢનાળિકોદનઞ્ચ તદૂપિયં સૂપં બ્યઞ્જનઞ્ચ ગણ્હાતિ, સો ઓમકો નામ. ઇધાપિ ઓમકો ઓમકોમકો ઓમકુક્કટ્ઠોતિ પત્તત્તિકં વેદિતબ્બં. ઇમેસુ પન નવસુ પત્તેસુ ઉક્કટ્ઠુક્કટ્ઠો ચ ઓમકોમકો ચ અપત્તો. એતેસુ અધિટ્ઠાતબ્બકિચ્ચં નત્થિ, સેસા સત્ત પત્તા અધિટ્ઠાતબ્બા, વિકપ્પેતબ્બા ચાતિ અત્થો.

૬૩. અતિરેકપત્તોતિ (પારા. ૬૦૧) અનધિટ્ઠિતો અવિકપ્પિતો. સકોતિ સસન્તકો. કપ્પોતિ કપ્પિયો. અયમેવેત્થ સઙ્ખેપો – યો પત્તો કાકણિકમત્તસ્સાપિ મૂલસ્સ દાતબ્બસ્સ નત્થિતાય સકો. અયોપત્તો પઞ્ચહિ પાકેહિ મત્તિકાપત્તો દ્વીહિ પાકેહિ પક્કત્તા કપ્પો. સો દસાહપરમં કાલં અનધિટ્ઠિતો અવિકપ્પિતો ધારેય્યોતિ.

૬૪. અચ્છેદાદયો ચીવરે વુત્તપ્પભેદાયેવ. છિદ્દેનાતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૬૦૮; કઙ્ખા. અટ્ઠ. પત્તસિક્ખાપદવણ્ણના) એત્થ યસ્સ પત્તસ્સ મુખવટ્ટિતો હેટ્ઠા દ્વઙ્ગુલપ્પદેસે યેન છિદ્દેન કઙ્ગુસિત્થં નિક્ખમતિ, તત્તકેન છિદ્દેન ભિજ્જતિ. તસ્મિં પન અયચુણ્ણાદીહિ પટિપાકતિકે કતે દસાહબ્ભન્તરે પુન અધિટ્ઠાતબ્બં. પત્તાધિટ્ઠાનમુજ્ઝતીતિ પત્તો અધિટ્ઠાનં ઉજ્ઝતિ.

૬૫. ઇદાનિ પરિહરણવિધિં દસ્સેતું ‘‘પત્તં ન પટિસામેય્ય સોદક’’ન્તિઆદિ આરદ્ધં. સોદકં (ચૂળવ. ૨૫૪) પત્તં ન પટિસામેય્ય, આતપે ચ સોદકં પત્તં ન ઓતપેતિ અધિપ્પાયો. ન નિદહેતિ નિરુદકં કત્વાપિ અતિકાલં ન નિદહેતિ અધિપ્પાયો. ભુમ્યાતિ ભૂમિયં. ન ઠપેતિ તટ્ટિકાચમ્મખણ્ડાદીસુ યેન કેનચિ અનત્થતાય પંસુસક્ખરમિસ્સાય ભૂમિયા ન ઠપેય્યાતિ અત્થો. નો ચ લગ્ગયેતિ એત્થપિ નાગદન્તાદીસુ (ચૂળવ. ૨૫૪) યત્થ કત્થચિ લગ્ગન્તસ્સ દુક્કટમેવ.

૬૬. મિડ્ઢન્તેતિ (ચૂળવ. ૨૫૪; ચૂળવ. અટ્ઠ. ૨૫૪) મિડ્ઢપરિયન્તે. સચે પન પરિવત્તેત્વા તત્થેવ પતિટ્ઠાતિ, એવરૂપાય વિત્થિણ્ણાય મિડ્ઢિયા અબ્ભન્તરપરિચ્છેદે ઠપેતું વટ્ટતિ, ન પરિયન્તે. પરિભણ્ડન્તેતિ બાહિરપસ્સે કતાય તનુકમિડ્ઢિયા અન્તેતિ અત્થો. અઙ્કે વાતિ (ચૂળવ. ૨૫૪) દ્વિન્નં ઊરૂનં મજ્ઝે. એત્થ પન અંસબદ્ધકે અંસકૂટે લગ્ગેત્વા અઙ્કે ઠપેતું વટ્ટતિ, ન ઇતરથા. આતપત્તકેતિ છત્તે. એત્થ ભત્તપૂરોપિ અંસકૂટે લગ્ગિતપત્તોપિ ઠપેતું ન વટ્ટતિ.