૭. પવારણાનિદ્દેસવણ્ણના

૭૩. ઇદાનિ પવારણાવિધિં દસ્સેતું ‘‘પવારણા’’તિ (પાચિ. ૨૩૮-૨૩૯; પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૨૩૯; કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના) પદં ઉદ્ધટં. તત્થ ઇરિયાપથેનાતિ ઠાનગમનસયનનિસજ્જાનં અઞ્ઞતરેન ઇરિયાપથેનાતિ અત્થો. તતો ઇરિયાપથતો અઞ્ઞેન ઇરિયાપથેન અનતિરિત્તકં પરિભુઞ્જેય્ય ચે, પાચિત્તિયન્તિ અત્થો. પાચિત્તિનતિરિત્તકન્તિ પાચિત્તિ અનતિરિત્તકં.

૭૪. ઇદાનિ યેહિ અઙ્ગેહિ પવારણા હોતિ, તાનિ અઙ્ગાનિ દસ્સેતું ‘‘અસન’’ન્તિઆદિમાહ. તત્થ અસનન્તિ એતેન અવિપ્પકતભોજનતા વુત્તા, ભુઞ્જમાનો ચ સો પુગ્ગલો હોતીતિ અત્થો. ભોજનઞ્ચેવાતિ યં ભુઞ્જન્તો પવારેતિ, તં ઓદનો કુમ્માસો સત્તુ મચ્છો મંસન્તિ ઇમેસુ અઞ્ઞતરં હોતીતિ અત્થો. અભિહારોતિ દાયકો તસ્સ તં ભત્તં કાયેન અભિહરતીતિ અત્થો, વાચાભિહારો પન ન ગહેતબ્બો. સમીપતાતિ દાયકો પવારણપ્પહોનકભોજનં ગહેત્વા અડ્ઢતેય્યહત્થપ્પમાણે ઓકાસે હોતીતિ અત્થો. કાયવાચાપટિક્ખેપોતિ હત્થપાસે ઠિતેન અભિહટં ભિક્ખં કાયેન વા વાચાય વા પટિક્ખિપેય્યાતિ અત્થો. એત્થ પન સચે ભિક્ખુ નિસિન્નો હોતિ, આનિસદસ્સ પારિમન્તતો પટ્ઠાય, સચે ઠિતો, પણ્હિઅન્તતો પટ્ઠાય, સચે નિપન્નો, યેન પસ્સેન નિપન્નો, તસ્સ પારિમન્તતો પટ્ઠાય દાયકસ્સાપિ તથાવિધસ્સ ઠપેત્વા પસારિતહત્થં યં તસ્સ આસન્નતરં અઙ્ગં, તસ્સ વસેન પરિચ્છેદો કાતબ્બો. પઞ્ચ અઙ્ગા પવારણાતિ ‘‘અસનં પઞ્ઞાયતિ, ભોજનં પઞ્ઞાયતિ, હત્થપાસે ઠિતો અભિહરતિ, પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતી’’તિ (પાચિ. ૨૩૯; પરિ. ૪૨૮) પાળિયં વુત્તેહિ ઇમેહિ પઞ્ચહિ અઙ્ગેહિ પવારણા હોતીતિ અત્થો.

૭૫. ઇદાનિ એતેસુ પઞ્ચસુ ભોજનં દસ્સેતું ‘‘ઓદનો’’તિઆદિ વુત્તં. ઇદાનિ ઓદનાદયો ઇમેહિ નિબ્બત્તાતિ દસ્સેતું ‘‘સાલી’’તિઆદિમાહ. તત્થ સેતરત્તકાળભેદા સબ્બાપિ કઙ્ગુજાતિયો કઙ્ગૂતિ ગહેતબ્બા. કાળસેતા કુદ્રૂસવરકા. ઇમેસં સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં ઓદનો ચ ભોજ્જયાગુ ચ ઓદનો નામાતિ અત્થો.

૭૬. સામાકાદિતિણં (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૨૩૯) કુદ્રૂસકે સઙ્ગહં ગતન્તિ અત્થો. વરકચોરકો વરકે સઙ્ગહં ગતો, સાલિયઞ્ચેવ નીવારો સઙ્ગહં ગતો સેતત્તાતિ વદન્તિ. ઇમેસં વુત્તપ્પકારાનં સાનુલોમાનં સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં તણ્ડુલે ગહેત્વા ‘‘યાગું પચિસ્સામા’’તિ વા ‘‘ભત્તં પચિસ્સામા’’તિ વા યં કિઞ્ચિ સન્ધાય પચન્તિ, સચે ઉણ્હં વા સીતલં વા ભુઞ્જન્તાનં ભોજનકાલે ગહિતગહિતટ્ઠાને ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, અયં ઓદનો નામ, પવારણં જનેતિ. યોપિ પાયાસો વા અમ્બિલયાગુ વા ઉદ્ધનતો ઓતારિતમત્તા અબ્ભુણ્હા આવિજ્ઝિત્વા પિવિતું સક્કા, ગહિતોકાસેપિ ઓધિં ન દસ્સેતિ, અયં પવારણં ન જનેતિ. ઉસુમાય પન વિગતાય ઘનભાવં ગચ્છતિ, ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, પુન પવારણં જનેતિ, પુબ્બે તનુકભાવો ન રક્ખતિ. ભત્તે પન ઉદકકઞ્જિકખીરાદીનિ આકિરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ વદન્તિ, કિઞ્ચાપિ તનુકા હોતિ, પવારણં જનેતિયેવ તસ્મિં યાગુયા નત્થિભાવતો. સચે પન પક્કુથિતેસુ ઉદકાદીસુ પક્ખિપિત્વા પચિત્વા દેન્તિ, યાગુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ.

૭૭. ભટ્ઠધઞ્ઞમયોતિ સત્તવિધાનિપિ ધઞ્ઞાનિ ગહેત્વા ખરપાકભજ્જિતાનં તેસં તણ્ડુલે કોટ્ટેત્વા કતચુણ્ણકુણ્ડકાનિ સત્તુ નામ. સમપાકભજ્જિતાનં પન આતપસુક્ખાનં વા તણ્ડુલાનં ચુણ્ણકુણ્ડકાનિ સત્તુસઙ્ખ્યં ન ગચ્છન્તિ. યવસમ્ભવોતિ અઞ્ઞેહિ પન મુગ્ગાદીહિ કતકુમ્માસો ન પવારેતીતિ અધિપ્પાયો. ઉદકસમ્ભવોતિ ઇમિના કક્કટકસિપ્પિકસમ્બુકાદયોપિ સઙ્ગહં ગચ્છન્તિ. સચે યાગુપાનકાલે એકસ્મિં ભાજને ઠપેત્વા મચ્છમંસં વા ખાદન્તિ, તે ચે અખાદન્તો અઞ્ઞં પવારણપ્પહોનકં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. ખાદિતેપિ સચે મુખે અવસિટ્ઠં નત્થિ, તદા પટિક્ખિપન્તોપિ ન પવારેતિયેવ. સચે પત્તે અવસિટ્ઠં અત્થિ, મુખે નત્થિ, તઞ્ચે અખાદિતુકામો હોતિ, અઞ્ઞત્થ વા ગન્ત્વા ખાદિતુકામો, તસ્મિં ખણે પટિક્ખિપન્તોપિ ન પવારેતિયેવ.

૭૮. ભોજનન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૨૩૯) પઞ્ચસુ ભોજનેસુ યં કિઞ્ચિ ભોજનં. કપ્પિયં વા અકપ્પિયં વા ભુઞ્જન્તોતિ સમ્બન્ધો. નિસેધયન્તિ કાયેનાભિહટં અઙ્ગુલિચલનાદિના વા ભમુકવિકારેન વા કુદ્ધભાવેન ઓલોકેન વા પટિક્ખિપન્તો કાયેન વા ‘‘અલ’’ન્તિ વા ‘‘ન ગણ્હામી’’તિ વા ‘‘મા આકિરા’’તિ વા ‘‘અપગચ્છા’’તિ વા આદિના નયેન પટિક્ખિપન્તો વાચાય વા નિસેધયન્તોતિ અત્થો. કપ્પન્તિ કપ્પિયભોજનમેવ પટિક્ખિપન્તો સો પવારેતિ, અકપ્પિયમંસં વા ભોજનં વા પટિક્ખિપન્તો ન પવારેતિ. કસ્મા? તસ્સ પટિક્ખિપિતબ્બટ્ઠાને ઠિતત્તા. સચે કપ્પિયભોજનં ભુઞ્જમાનો અકપ્પિયં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કસ્મા? તસ્સ પટિક્ખિપિતબ્બતો. ઇદાનિ મિસ્સકનયં દસ્સેતું ‘‘તન્નામેના’’તિઆદિ વુત્તં. તત્રાયં પિણ્ડત્થો – તન્નામેન વા ઇમન્તિ વા અભિહટં કપ્પિયં નિસેધયં પવારેય્યાતિ. કિં વુત્તં હોતિ? યો પન મચ્છમંસમિસ્સં (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના; પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૨૩૯) યાગું બ્યઞ્જનં વા આહરિત્વા ‘‘મચ્છં ગણ્હથ, મંસં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. સચે ‘‘યાગું ગણ્હથ, રસબ્યઞ્જનં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા ન હોતિ. કસ્મા? તસ્સાપિ અત્થિતાય. સચે ‘‘ઇમં ગણ્હથા’’તિ સવત્થુકં કત્વા દેતિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. ભત્તમિસ્સકેપિ એસેવ નયો. સચે અઞ્ઞસ્સ અભિહટં પટિક્ખિપતિ, પવારણા નત્થિયેવ.

૭૯-૮૦. ઇદાનિ પવારણં અજનેન્તે દસ્સેતું ‘‘લાજા’’તિઆદિ વુત્તં. એત્થ લાજા તંસત્તુભત્તાનીતિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના) લાજા ચ લાજેહિ કતસત્તુભત્તાનિ ચાતિ અત્થો. મચ્છમંસપૂવેસુ પન પવારણા હોતિ, તસ્મા ‘‘સુદ્ધખજ્જકો’’તિ વુત્તં. ભટ્ઠપિટ્ઠન્તિ પુબ્બે આમકં પચ્છા ભજ્જિતબ્બન્તિ વુત્તં હોતિ. વેળુઆદીનં વુત્તાવસેસાનં ભત્તન્તિ સમ્બન્ધો. રસયાગુ રસો પક્કયાગુ. મંસાદીહિ અમિસ્સિતા સુદ્ધયાગુ. પુથુકામયં પન યં કિઞ્ચિ પવારણં ન જનેતિ.

૮૧. વુટ્ઠાયાતિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૨૩૯) આસના ઉટ્ઠાય અતિરિત્તં ન કાતબ્બન્તિ સમ્બન્ધો. સચે પવારેત્વા આસના ન વુટ્ઠાતિ ભિક્ખુ, તસ્સાપિ અતિરિત્તં કાતું લભતિ. અભુત્તેન ચ ભોજનન્તિ યેન પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં ભોજનં અન્તમસો કુસગ્ગેનાપિ ન ભુત્તં, તેનાપિ અતિરિત્તં ન કાતબ્બન્તિ અત્થો. યેન પન અરુણુગ્ગમેપિ ભુત્તં હોતિ, સો ચે અપવારિતો આસના વુટ્ઠિતોપિ મજ્ઝન્હિકસમયેપિ પુન કિઞ્ચિ અભુત્વાપિ કાતું લભતિ. યેન યં વા પુરે કતન્તિ યેન યં વા પુબ્બે કતં, તેન તમ્પિ પચ્છા ન કાતબ્બં. અઞ્ઞેન પન તં કાતું વટ્ટતીતિ વદન્તિ.

૮૨. યં ફલં વા કન્દમૂલં વા પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ કતકપ્પિયં અઞ્ઞમ્પિ કપ્પિયભોજનં વા કપ્પિયમંસં વા, ઇદં કપ્પિયં નામ, વુત્તપ્પકારવિપરીતં અકપ્પિયં નામ, તસ્મિં અતિરિત્તકરણં ન રુહતિ, યઞ્ચ પટિગ્ગહેત્વા ન ગહિતં, તસ્મિમ્પિ ન રુહતિ, તેન વુત્તં ‘‘કપ્પિયં ગહિતઞ્ચેવા’’તિ. ઉચ્ચારિતન્તિ કપ્પિયં કારેતું આગતેન ભિક્ખુના ઈસકમ્પિ ઉક્ખિત્તં વા અપનમિતં વાતિ અત્થો. હત્થપાસતો બહિ ઠિતં કાતું ન વટ્ટતિ, તેન વુત્તં ‘‘હત્થપાસગ’’ન્તિ. અતિરિત્તં કરોન્તેવન્તિ અતિરિત્તં કરોન્તો ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ વચીભેદં કત્વા એવં ભાસતૂતિ અત્થો. ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ તિક્ખત્તું વત્તબ્બં, અયં કિર આચિણ્ણો. વિનયધરા કિર પન ‘‘સકિં એવ વત્તબ્બ’’ન્તિ વદન્તિ. અલમેતં સબ્બન્તિ ઇદમ્પિ વો અધિકં, ઇતો અઞ્ઞં ન લચ્છસીતિ અત્થો.

૮૩. અનુપસમ્પન્નહત્થગન્તિ કપ્પિયં કરોન્તેન પન અનુપસમ્પન્નસ્સ હત્થે ઠિતંયેવ ન કાતબ્બં, તં પન અઞ્ઞેન ભિક્ખુના પટિગ્ગહાપેત્વા તસ્સ હત્થે ઠિતં અતિરિત્તં કત્વા અનુપસમ્પન્નસ્સ દાતું વટ્ટતિ. અત્તના આગન્ત્વા અઞ્ઞસ્સ હત્થે ચ પેસયિત્વાપિ કારેતું લબ્ભતેતિ અત્થો. તં પન અતિરિત્તકારકં ઠપેત્વા અઞ્ઞો સબ્બો પવારિતોપિ અપ્પવારિતોપિ ભુઞ્જિતું લભતીતિ અત્થો. સચે પવારિતો પરિભુઞ્જતિ, યથા અકતેન મિસ્સં ન હોતિ, તથા મુખઞ્ચ હત્થઞ્ચ સુદ્ધં કત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. ગિલાનસ્સ ભુત્તાવસેસમ્પિ તસ્સ ‘‘અજ્જ વા સ્વે વા ખાદિસ્સતી’’તિ આહટમ્પિ અનતિરિત્તકતં ભુઞ્જિતું વટ્ટતીતિ. પવારણાવિનિચ્છયો.

પવારણાનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.