૫૦. વિપસ્સનાનિદ્દેસવણ્ણના

૪૭૧-૨. નામરૂપં પરિગ્ગય્હાતિ એત્થ (વિસુદ્ધિ. ૨.૬૬૨ આદયો) નામરૂપપરિગ્ગહં કાતુકામેન તાવ ઠપેત્વા નેવસઞ્ઞાનાસઞ્ઞાયતનં અવસેસેસુ યં કિઞ્ચિ ઝાનં સમાપજ્જિત્વા વુટ્ઠાય વિતક્કાદીનિ ઝાનઙ્ગાનિ ચ તંસમ્પયુત્તે ચ ફસ્સાદયો ધમ્મે લક્ખણરસપચ્ચુપટ્ઠાનપદટ્ઠાનવસેન પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘સબ્બમેતં આરમ્મણાભિમુખં નમનતો નમનટ્ઠેન નામ’’ન્તિ વવત્થપેતબ્બં. તતો તસ્સ પચ્ચયં પરિયેસન્તો ‘‘હદયવત્થું નિસ્સાય વત્તતી’’તિ પસ્સતિ, પુન વત્થુસ્સ પચ્ચયભૂતાનિ ચ ઉપાદારૂપાનિ ચ પસ્સિત્વા ‘‘ઇદં સબ્બં રુપ્પનતો વિકારાપત્તિતો રૂપ’’ન્તિ પરિગ્ગણ્હાતિ. પુન તદુભયં ‘‘નમનલક્ખણં નામં, રુપ્પનલક્ખણં રૂપ’’ન્તિ એવં સઙ્ખેપતો નામરૂપં વવત્થપેતિ. ઇદં સબ્બં સમથયાનિકવસેન વુત્તં. વિપસ્સનાયાનિકો પન ચતુધાતુવવત્થાનમુખેન ભૂતુપાદાયરૂપાનિ પરિચ્છિન્દિત્વા ‘‘સબ્બમેતં રુપ્પનતો રૂપ’’ન્તિ પસ્સતિ. તતો એવં પરિચ્છિન્નરૂપસ્સ ચક્ખાદીનિ નિસ્સાય પવત્તમાના અરૂપધમ્માપિ આપાથમાગચ્છન્તિ. તતો સબ્બેપિ તે અરૂપધમ્મે નમનલક્ખણેન એકતો કત્વા ‘‘એતં નામ’’ન્તિ પસ્સતિ. સો ‘‘ઇદં નામં, ઇદં રૂપ’’ન્તિ દ્વેધા વવત્થપેતિ. એવં વવત્થપેત્વા ‘‘નામરૂપતો ઉદ્ધં અઞ્ઞો સત્તો વા પુગ્ગલો વા પોસો વા દેવો વા બ્રહ્મા વા નત્થી’’તિ પસ્સતિ.

યથાહિ અઙ્ગસમ્ભારા, હોતિ સદ્દો રથો ઇતિ;

એવં ખન્ધેસુ સન્તેસુ, હોતિ સત્તોતિ સમ્મુતિ. (સં. નિ. ૧.૧૭૧);

એવમેવ પઞ્ચસુ ઉપાદાનક્ખન્ધેસુ સતિ સત્તો, પુગ્ગલોતિ વા વોહારમત્તો હોતીતિ એવમાદિના નયેન નામરૂપાનં યાથાવદસ્સનસઙ્ખાતેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિભૂતેન ઞાણેન નામરૂપં પરિગ્ગય્હાતિ અત્થો.

તતો તસ્સ ચ પચ્ચયન્તિ પુન તસ્સ નામરૂપસ્સ પચ્ચયં પરિગ્ગય્હાતિ અત્થો. વુત્તનયેન નામરૂપં પરિગ્ગણ્હિત્વા ‘‘કો નુ ખો ઇમસ્સ હેતૂ’’તિ પરિયેસન્તો અહેતુવાદવિસમહેતુવાદેસુ દોસં દિસ્વા રોગં દિસ્વા તસ્સ નિદાનસમુટ્ઠાનં પરિયેસન્તો વેજ્જો વિય તસ્સ હેતુઞ્ચ પચ્ચયઞ્ચ પરિયેસન્તો અવિજ્જા તણ્હા ઉપાદાનં કમ્મન્તિ ઇમે ચત્તારો ધમ્મે નામરૂપસ્સ ઉપ્પાદપચ્ચયત્તા ‘‘હેતૂ’’તિ ચ આહારં ઉપત્થમ્ભનસ્સ પચ્ચયત્તા ‘‘પચ્ચયો’’તિ ચ પસ્સતિ. ‘‘ઇમસ્સ કાયસ્સ અવિજ્જાદયો તયો ધમ્મા માતા વિય દારકસ્સ ઉપનિસ્સયા હોન્તિ, કમ્મં પિતા વિય પુત્તસ્સ જનકં, આહારો ધાતિ વિય દારકસ્સ સન્ધારકો’’તિ એવં રૂપકાયસ્સ પચ્ચયપરિગ્ગહં કત્વા પુન ‘‘ચક્ખુઞ્ચ પટિચ્ચ રૂપે ચ ઉપ્પજ્જતિ ચક્ખુવિઞ્ઞાણ’’ન્તિઆદિના (સં. નિ. ૨.૪૩) નયેન નામકાયસ્સપિ હેતુપચ્ચયં પરિગ્ગણ્હાતિ.

એવં પરિગ્ગણ્હન્તો ‘‘અતીતાનાગતાપિ ધમ્મા એવમેવ પવત્તન્તી’’તિ સન્નિટ્ઠાનં કરોતિ. તસ્સ યા સા પુબ્બન્તં આરબ્ભ ‘‘અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાનં, ન નુ ખો અહોસિં, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો, કિં હુત્વા કિં અહોસિં નુ ખો અહં અતીતમદ્ધાન’’ન્તિ પઞ્ચવિધા વિચિકિચ્છા વુત્તા, યાપિ અપરન્તં આરબ્ભ ‘‘ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાનં, ન નુ ખો, કિં નુ ખો, કથં નુ ખો, કિં હુત્વા કિં ભવિસ્સામિ નુ ખો અહં અનાગતમદ્ધાન’’ન્તિ પઞ્ચવિધા વુત્તા, યાપિ એતરહિ વા પન પચ્ચુપ્પન્નં અદ્ધાનં આરબ્ભ ‘‘અજ્ઝત્તં કથંકથી હોતિ, અહં નુ ખોસ્મિ, નો નુ ખોસ્મિ, કિં નુ ખોસ્મિ, કથં નુ ખોસ્મિ, અયં નુ ખો સત્તો કુતો આગતો, સો કુહિં ગામી ભવિસ્સતી’’તિ છબ્બિધા વિચિકિચ્છા વુત્તા, તા સબ્બાપિ પહીયન્તિ. એવં પચ્ચયપરિગ્ગહણેન તીસુ અદ્ધાસુ કઙ્ખં વિતરિત્વા ઠિતં ઞાણં ‘‘કઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધી’’તિપિ ‘‘ધમ્મટ્ઠિતિઞાણ’’ન્તિપિ ‘‘સમ્માદસ્સન’’ન્તિપિ વુચ્ચતિ.

એત્થ પન તિસ્સો લોકિયપરિઞ્ઞા ઞાતપરિઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા પહાનપરિઞ્ઞાતિ. તત્થ ‘‘રુપ્પનલક્ખણં રૂપં, વેદયિતલક્ખણા વેદના’’તિ એવં તેસં તેસં ધમ્માનં પચ્ચત્તલક્ખણસલ્લક્ખણવસેન પવત્તા પઞ્ઞા ઞાતપરિઞ્ઞાનામ. ‘‘રૂપં અનિચ્ચં, વેદના અનિચ્ચા’’તિઆદિના તેસંયેવ ધમ્માનં સામઞ્ઞલક્ખણં આરોપેત્વા લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સનાપઞ્ઞા તીરણપરિઞ્ઞા નામ. તેસુ એવં પન ધમ્મેસુ નિચ્ચસઞ્ઞાદિપજહનવસેન પવત્તા લક્ખણારમ્મણિકવિપસ્સના પહાનપરિઞ્ઞા નામ. તત્થ સઙ્ખારપરિગ્ગહતો પટ્ઠાય યાવ પચ્ચયપરિગ્ગહા ઞાતપરિઞ્ઞાય ભૂમિ. કલાપસમ્મસનતો પટ્ઠાય યાવ ઉદયબ્બયાનુપસ્સના તીરણપરિઞ્ઞાય ભૂમિ. ભઙ્ગાનુપસ્સનતો પટ્ઠાય પહાનપરિઞ્ઞાય ભૂમિ. તતો પટ્ઠાય હિ ‘‘અનિચ્ચતો અનુપસ્સન્તો નિચ્ચસઞ્ઞં પજહતિ, દુક્ખતો અનુપસ્સન્તો સુખસઞ્ઞં, અનત્તતો અનુપસ્સન્તો અત્તસઞ્ઞં, નિબ્બિન્દન્તો નન્દિં, વિરજ્જન્તો રાગં, નિરોધેન્તો સમુદયં, પટિનિસ્સજ્જન્તો આદાનં પજહતી’’તિ (પટિ. મ. ૧.૫૨) એવં પજહન્તો નિચ્ચસઞ્ઞાદિપહાનસાધિકાનં સત્તન્નં અનુપસ્સનાનં આધિપચ્ચં હોતિ. ઇતિ ઇમાસુ પરિઞ્ઞાસુ સઙ્ખારપરિચ્છેદસ્સ ચેવ પચ્ચયપરિગ્ગહસ્સ ચ સાધિતત્તા ઇમિના યોગિના ઞાતપરિઞ્ઞા અધિગતા હોતિ.

પુન ‘‘યં કિઞ્ચિ રૂપં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં રૂપં હુત્વા અભાવતો અનિચ્ચં, ઉદયબ્બયપ્પટિપીળિતત્તા દુક્ખં, અવસવત્તિત્તા અનત્તા. યા કાચિ વેદના, યા કાચિ સઞ્ઞા, યે કેચિ સઙ્ખારા, યં કિઞ્ચિ વિઞ્ઞાણં અતીતાનાગતપચ્ચુપ્પન્નં અજ્ઝત્તં વા બહિદ્ધા વા ઓળારિકં વા સુખુમં વા હીનં વા પણીતં વા યં દૂરે સન્તિકે વા, સબ્બં વિઞ્ઞાણં હુત્વા અભાવતો અનિચ્ચં, ઉદયબ્બયપ્પટિપીળિતત્તા દુક્ખં, અવસવત્તિત્તા અનત્તા’’તિ એવમાદિના નયેન કલાપસમ્મસનં કરોતિ. ઇદં સન્ધાય વુત્તં ‘‘તિલક્ખણં આરોપેત્વાન સઙ્ખારે સમ્મસન્તો’’તિ.

એવં સઙ્ખારેસુ અનિચ્ચદુક્ખઅનત્તવસેન કલાપસમ્મસનં કત્વા પુન સઙ્ખારાનં ઉદયબ્બયમેવ પસ્સતિ. કથં? ‘‘અવિજ્જાસમુદયા (પટિ. મ. ૧.૫૦) રૂપસમુદયો, તણ્હાકમ્મઆહારસમુદયા રૂપસમુદયો’તિ એવં રૂપક્ખન્ધસ્સ પચ્ચયસમુદયદસ્સનટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ, નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતી’’તિ એવં પઞ્ચહાકારેહિ રૂપક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. ‘‘અવિજ્જાનિરોધા રૂપનિરોધો, તણ્હાકમ્મઆહારનિરોધા રૂપનિરોધો’તિ એવં રૂપક્ખન્ધસ્સ પચ્ચયનિરોધદસ્સનટ્ઠેન રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ, વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ રૂપક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતી’’તિ એવં પઞ્ચહાકારેહિ વયં પસ્સતિ. તથા ‘‘અવિજ્જાસમુદયા વેદનાસમુદયો, તણ્હાકમ્મફસ્સસમુદયા વેદનાસમુદયો’’તિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ, નિબ્બત્તિલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ ઉદયં પસ્સતિ. ‘‘અવિજ્જાનિરોધા વેદનાનિરોધો, તણ્હાકમ્મફસ્સનિરોધા વેદનાનિરોધો’’તિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ, વિપરિણામલક્ખણં પસ્સન્તોપિ વેદનાક્ખન્ધસ્સ વયં પસ્સતિ. એવં સઞ્ઞાક્ખન્ધાદીસુપિ. અયં પન વિસેસો – વિઞ્ઞાણક્ખન્ધસ્સ ફસ્સટ્ઠાને નામરૂપસમુદયા, નામરૂપનિરોધાતિ યોજેતબ્બં. એવં એકેકસ્મિં ખન્ધે પચ્ચયસમુદયવસેન ચ નિબ્બત્તિલક્ખણવસેન ચ પચ્ચયનિરોધવસેન ચ વિપરિણામલક્ખણવસેન ચ ઉદયબ્બયદસ્સનેન દસ દસ કત્વા પઞ્ઞાસ લક્ખણાનિ વુત્તાનિ. તેસં વસેન એવં રૂપસ્સ ઉદયો રૂપસ્સ વયોતિ પચ્ચયતો ચેવ લક્ખણતો ચ વિત્થારેન મનસિકારં કરોતિ.

તસ્સેવં કરોતો ‘‘ઇતિ કિર ઇમે ધમ્મા અહુત્વા સમ્ભોન્તિ, હુત્વા પટિવેન્તી’’તિ ઞાણં વિસદં હોતિ. ‘‘એવં કિર ઇમે ધમ્મા અનુપ્પન્ના ઉપ્પજ્જન્તિ, ઉપ્પન્ના નિરુજ્ઝન્તી’’તિ નિચ્ચં નવાવ હુત્વા સઙ્ખારા ઉપટ્ઠહન્તિ. ન કેવલઞ્ચ નિચ્ચં નવા, સૂરિયુગ્ગમને ઉસ્સાવબિન્દુ વિય, ઉદકબુબ્બુળો વિય, ઉદકે દણ્ડરાજિ વિય, આરગ્ગે સાસપો વિય, વિજ્જુપ્પાદો વિય ચ પરિત્તટ્ઠાયિનો. માયામરીચિસુપિનઅલાતચક્કગન્ધબ્બનગરફેણપિણ્ડકદલિઆદયો વિય નિસ્સારા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. એત્તાવતા ચાનેન વયધમ્મમેવ ઉપ્પજ્જતિ, ઉપ્પન્નઞ્ચ વયં ઉપેતીતિ ઇમિના આકારેન સમપઞ્ઞાસ લક્ખણાનિ પટિવિજ્ઝિત્વા ઠિતં ઉદયબ્બયાનુપસ્સનં નામ પઠમં તરુણવિપસ્સનાઞાણં અધિગતં હોતિ, યસ્સાધિગમા આરદ્ધવિપસ્સકોતિ સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ.

અથસ્સ આરદ્ધવિપસ્સકસ્સ કુલપુત્તસ્સ ઓભાસો ઞાણં પીતિ પસ્સદ્ધિ સુખં અધિમોક્ખો પગ્ગહો ઉપટ્ઠાનં ઉપેક્ખા નિકન્તીતિ દસ વિપસ્સનુપક્કિલેસા ઉપ્પજ્જન્તિ. એત્થ ઓભાસો નામ વિપસ્સનાક્ખણે ઞાણસ્સ બલવત્તા લોહિતં પસીદતિ, તેન છવિતો ઓભાસો નિબ્બત્તતિ, તં દિસ્વા અયં યોગી ‘‘મગ્ગો મયા પત્તો’’તિ તમેવ ઓભાસં અસ્સાદેતિ. ઞાણન્તિ વિપસ્સનાઞાણમેવેતં, સઙ્ખારે સમ્મસન્તસ્સ સૂરં પસન્નં હુત્વા પવત્તમાનં દિસ્વા પુબ્બે વિય ‘‘મગ્ગો’’તિ અસ્સાદેતિ. પીતીતિ વિપસ્સનાપીતિ એવ. તસ્સ હિ તસ્મિં ખણે પઞ્ચવિધા પીતિ ઉપ્પજ્જતિ. પસ્સદ્ધીતિ વિપસ્સનાપસ્સદ્ધિ. તસ્મિં સમયે નેવ કાયચિત્તાનં દરથો ગારવતા કક્ખળતા અકમ્મઞ્ઞતા ગેલઞ્ઞતા વઙ્કતા હોતિ. સુખં વિપસ્સનાસુખમેવ. તસ્સ કિર તસ્મિં સમયે સકલસરીરં ઠપિતવટ્ટિ વિય અભિસન્દયમાનં અતિપણીતં સુખં ઉપ્પજ્જતિ.

અધિમોક્ખો નામ વિપસ્સનાક્ખણે પવત્તા સદ્ધા. તસ્મિં ખણે ચિત્તચેતસિકાનં અતિવિય પસાદભૂતા બલવતી સદ્ધા ઉપ્પજ્જતિ. પગ્ગહો નામ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તં વીરિયં. તસ્મિઞ્હિ ખણે અસિથિલમનચ્ચારદ્ધં સુપગ્ગહિતં વીરિયં ઉપ્પજ્જતિ. ઉપટ્ઠાનન્તિ વિપસ્સનાસમ્પયુત્તા સતિ. તસ્મિઞ્હિ ખણે સુપટ્ઠિતા સતિ ઉપ્પજ્જતિ. ઉપેક્ખાતિ દુવિધા વિપસ્સનાવજ્જનવસેન. તસ્મિં ખણે સબ્બસઙ્ખારગ્ગહણે મજ્ઝત્તભૂતવિપસ્સનુપેક્ખાસઙ્ખાતં ઞાણં બલવન્તં હુત્વા ઉપ્પજ્જતિ, મનોદ્વારે આવજ્જનુપેક્ખા ચ, સાવ તં તં ઠાનં આવજ્જેન્તસ્સ સૂરા તિખિણા હુત્વા વહતિ. નિકન્તિ વિપસ્સનાનિકન્તિ. ઓભાસાદીસુ આલયં કુરુમાના સુખુમા સન્તાકારા નિકન્તિ ઉપ્પજ્જતિ. એત્થ ઓભાસાદયો કિલેસવત્થુભૂતતાય ‘‘ઉપક્કિલેસા’’તિ વુત્તા, ન અકુસલત્તા. નિકન્તિ પન ઉપક્કિલેસો ચેવ કિલેસવત્થુ ચ. પણ્ડિતો પન ભિક્ખુ ઓભાસાદીસુ ઉપ્પન્નેસુ વિક્ખેપં અગચ્છન્તો ‘‘ઓભાસાદયો ધમ્મા ન મગ્ગો, ઉપક્કિલેસવિનિમુત્તં પન વીથિપ્પટિપન્નં વિપસ્સનાઞાણં મગ્ગો’’તિ મગ્ગઞ્ચ અમગ્ગઞ્ચ વવત્થપેતિ. તસ્સેવં ‘‘અયં મગ્ગો, અયં ન મગ્ગો’’તિ ઞત્વા ઠિતં ઞાણં ‘‘મગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધી’’તિ વુચ્ચતિ.

ઇતો પટ્ઠાય અટ્ઠવિધસ્સ ઞાણસ્સ વસેન સિખાપ્પત્તં વિપસ્સનાઞાણં પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ હોતિ. ઉદયબ્બયાનુપસ્સનાઞાણં ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં ભયતુપટ્ઠાનઞાણં આદીનવાનુપસ્સનાઞાણં નિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણં મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણન્તિ ઇમાનિ અટ્ઠ ઞાણાનિ નામ. એતાનિ નિબ્બત્તેતુકામેન યસ્મા ઉપક્કિલેસેહિ અભિભૂતં હુત્વા લક્ખણપ્પટિવેધં કાતું અસમત્થં હોતિ ચિત્તં, તસ્મા પુનપિ ઉદયબ્બયમેવ પસ્સિતબ્બં. ઉદયબ્બયં પસ્સન્તસ્સ અનિચ્ચલક્ખણં યથાભૂતં ઉપટ્ઠાતિ, ઉદયબ્બયપ્પટિપીળિતત્તા દુક્ખલક્ખણઞ્ચ ‘‘દુક્ખમેવ ચ સમ્ભોતિ, દુક્ખં તિટ્ઠતિ વેતિ ચા’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૭૧) પસ્સતો અનત્તલક્ખણઞ્ચ.

એત્થ ચ અનિચ્ચં અનિચ્ચલક્ખણં, દુક્ખં દુક્ખલક્ખણં, અનત્તા અનત્તલક્ખણન્તિ અયં વિભાગો વેદિતબ્બો. એત્થ અનિચ્ચન્તિ ખન્ધપઞ્ચકં. કસ્મા? ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તભાવા હુત્વા અભાવતો વા. અઞ્ઞથત્તં નામ જરા, ઉપ્પાદવયઞ્ઞથત્તં અનિચ્ચલક્ખણં, હુત્વા અભાવસઙ્ખાતો વા એકો આકારવિકારો. ‘‘યદનિચ્ચં તં દુક્ખ’’ન્તિ (સં. નિ. ૩.૧૫) વચનતો તદેવ ખન્ધપઞ્ચકં દુક્ખં. કસ્મા? અભિણ્હં પટિપીળિતત્તા. અભિણ્હપ્પટિપીળનાકારો દુક્ખલક્ખણં. ‘‘યં દુક્ખં તદનત્તા’’તિ વચનતો તદેવ ખન્ધપઞ્ચકં અનત્તા. કસ્મા? અવસવત્તનતો. અવસવત્તનાકારો અનત્તલક્ખણં. ઇમાનિપિ તીણિ લક્ખણાનિ ઉદયબ્બયં પસ્સન્તસ્સેવ આરમ્મણાનિ હોન્તિ.

પુનપિ સો રૂપારૂપધમ્મેસુ એવ ‘‘અનિચ્ચા’’તિઆદિના વિપસ્સતિ, તસ્સ સઙ્ખારા લહું લહું આપાથં ગચ્છન્તિ. તતો ઉપ્પાદં વા ઠિતિં વા આરમ્મણં અકત્વા તેસં ખયવયનિરોધે એવ પસ્સતો સતિ સન્તિટ્ઠતીતિ ઇદં ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં નામ. ઇમસ્સ ઉપ્પાદતો પટ્ઠાય અસ્સ યોગિનો ‘‘યથા ઇમે સઙ્ખારા પઞ્ચક્ખન્ધા ભિજ્જન્તિ, એવં અતીતેપિ સઙ્ખારા ભિજ્જિંસુ, અનાગતેપિ ભિજ્જિસ્સન્તી’’તિ નિરોધમેવ પસ્સતો સતિ સન્તિટ્ઠતિ, તસ્સ ભઙ્ગાનુપસ્સનાઞાણં આસેવન્તસ્સ બહુલીકરોન્તસ્સ સબ્બભવયોનિગતિટ્ઠિતિસત્તાવાસેસુ સબ્બે સઙ્ખારા જલિતઅઙ્ગારકાસુઆદયો વિય મહાભયં હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. એતં ભયતુપટ્ઠાનઞાણં નામ. તસ્સ તં ભયતુપટ્ઠાનઞાણં આસેવન્તસ્સ સબ્બે ભવાદયો આદિત્તઅઙ્ગારા વિય, સમુસ્સિતખગ્ગા વિય પચ્ચત્થિકા અપ્પટિસરણા સાદીનવા હુત્વા ઉપટ્ઠહન્તિ. ઇદં આદીનવાનુપસ્સનાઞાણં નામ. તસ્સ એવં સઙ્ખારે આદીનવતો પસ્સન્તસ્સ ભવાદીસુ સઙ્ખારાનં આદીનવત્તા સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉક્કણ્ઠના અનભિરતિ ઉપ્પજ્જતિ. ઇદં નિબ્બિદાનુપસ્સનાઞાણં નામ. સબ્બસઙ્ખારેસુ નિબ્બિન્દન્તસ્સ ઉક્કણ્ઠન્તસ્સ સબ્બસ્મા સઙ્ખારગતા મુઞ્ચિતુકામતા નિસ્સરિતુકામતાવ હોતિ. ઇદં મુઞ્ચિતુકમ્યતાઞાણં નામ. પુન તસ્મા સઙ્ખારગતા મુઞ્ચિતું પુન તે એવ સઙ્ખારે પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણેન તિલક્ખણં આરોપેત્વા તીરણં પટિસઙ્ખાનુપસ્સનાઞાણં નામ, યો એવં તિલક્ખણં આરોપેત્વા સઙ્ખારે પરિગ્ગણ્હન્તો તેસુ અનત્તલક્ખણસ્સ સુદિટ્ઠત્તા ‘‘અત્તા’’તિ વા ‘‘અત્તનિય’’ન્તિ વા અગ્ગણ્હન્તો સઙ્ખારેસુ ભયઞ્ચ નન્દિઞ્ચ પહાય સઙ્ખારેસુ ઉદાસિનો હોતિ મજ્ઝત્તો, ‘‘અહ’’ન્તિ વા ‘‘મમ’’ન્તિ વા ન ગણ્હાતિ, સબ્બસઙ્ખારેસુ ઉદાસિનો મજ્ઝત્તો તીસુ ભવેસુ ઉપેક્ખકો, તસ્સ તં ઞાણં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં નામ. તં પનેતં સબ્બસઙ્ખારપ્પવત્તં વિસ્સજ્જેત્વા નિબ્બાનનિન્નં નિબ્બાનપક્ખન્દં હોતિ, નો ચે નિબ્બાનં સન્તતો પસ્સતિ, પુનપ્પુનં ‘‘અનિચ્ચ’’ન્તિ વા ‘‘દુક્ખ’’ન્તિ વા ‘‘અનત્તા’’તિ વા તિવિધાનુપસ્સનાવસેન સઙ્ખારારમ્મણમેવ હુત્વા પવત્તતિ.

એવં તિટ્ઠમાનઞ્ચ એતં અનિમિત્તો અપ્પણિહિતો સુઞ્ઞતોતિ તિણ્ણં વિમોક્ખાનં વસેન વિમોક્ખમુખભાવં આપજ્જિત્વા તિટ્ઠતિ. તિસ્સો હિ અનુપસ્સના તીણિ વિમોક્ખમુખાનીતિ વુચ્ચન્તિ. એત્થ ચ અનિચ્ચતો મનસિ કરોન્તો (પટિ. મ. ૧.૨૨૩-૨૨૪) અધિમોક્ખબહુલો અનિમિત્તં વિમોક્ખં પટિલભતિ. દુક્ખતો મનસિ કરોન્તો પસ્સદ્ધિબહુલો અપ્પણિહિતં વિમોક્ખં પટિલભતિ. અનત્તતો મનસિ કરોન્તો વેદબહુલો સુઞ્ઞતવિમોક્ખં પટિલભતિ. એત્થ ચ અનિમિત્તો વિમોક્ખોતિ અનિમિત્તાકારેન નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તો અરિયમગ્ગો. સો હિ અનિમિત્તાય ધાતુયા ઉપ્પન્નત્તા અનિમિત્તો, કિલેસેહિ ચ વિમુત્તત્તા વિમોક્ખો. એતેનેવ નયેન અપ્પણિહિતાકારેન નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તો અપ્પણિહિતો, સુઞ્ઞતાકારેન નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા પવત્તો સુઞ્ઞતોતિ વેદિતબ્બો. અધિગતસઙ્ખારુપેક્ખસ્સ કુલપુત્તસ્સ વિપસ્સના સિખાપ્પત્તા હોતિ. વુટ્ઠાનગામિનિવિપસ્સનાતિ એતદેવ. એતં સઙ્ખારુપેક્ખાઞાણં આસેવન્તસ્સ ભાવેન્તસ્સ તિક્ખતરા સઙ્ખારુપેક્ખા ઉપ્પજ્જતિ.

તસ્સ ઇદાનિ મગ્ગો ઉપ્પજ્જિસ્સતીતિ સઙ્ખારુપેક્ખા સઙ્ખારે ‘‘અનિચ્ચા’’તિ વા ‘‘દુક્ખા’’તિ વા ‘‘અનત્તા’’તિ વા સમ્મસિત્વા ભવઙ્ગં ઓતરતિ. ભવઙ્ગા વુટ્ઠાય સઙ્ખારુપેક્ખાય આગતનયેનેવ અનિચ્ચાદિઆકારેન મનસિ કરિત્વા ઉપ્પજ્જતિ મનોદ્વારાવજ્જનં, તદેવ મનસિ કરોતો પઠમં જવનચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, યં ‘‘પરિકમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તદનન્તરં તથેવ દુતિયં જવનચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, યં ‘‘ઉપચાર’’ન્તિ વુચ્ચતિ. તદનન્તરમ્પિ તથેવ ઉપ્પજ્જતિ જવનચિત્તં, યં ‘‘અનુલોમ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. ઇદં તેસં પાટિયેક્કં નામં. અવિસેસેન પન તિવિધમેતં આસેવનન્તિપિ પરિકમ્મન્તિપિ ઉપચારન્તિપિ અનુલોમન્તિપિ વુચ્ચતિ. ઇદં પન અનુલોમઞાણં સઙ્ખારારમ્મણાય વુટ્ઠાનગામિનિયા વિપસ્સનાય પરિયોસાનં હોતિ. નિપ્પરિયાયેન પન ગોત્રભુઞાણમેવ વિપસ્સનાપરિયોસાનન્તિ વુચ્ચતિ. તતો પરં નિરોધં નિબ્બાનં આરમ્મણં કુરુમાનં પુથુજ્જનગોત્તં અતિક્કમમાનં નિબ્બાનારમ્મણે પઠમસમન્નાહારભૂતં અપુનરાવટ્ટકં ગોત્રભુઞાણં ઉપ્પજ્જતિ. ઇદં પન ઞાણં પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિઞ્ચ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિઞ્ચ ન ભજતિ, અન્તરા અબ્બોહારિકમેવ હોતિ, વિપસ્સનાસોતે પતિતત્તા પન વિપસ્સનાતિ વા સઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા ગોત્રભુઞાણે નિરુદ્ધે તેન દિન્નસઞ્ઞાય નિબ્બાનં આરમ્મણં કત્વા દિટ્ઠિસંયોજનં સીલબ્બતપરામાસસંયોજનં વિચિકિચ્છાસંયોજનન્તિ તીણિ સંયોજનાનિ સમુચ્છેદવસેન વિદ્ધંસેન્તો સોતાપત્તિમગ્ગો ઉપ્પજ્જતિ. તદનન્તરં તસ્સેવ વિપાકભૂતાનિ દ્વે તીણિ વા ફલચિત્તાનિ ઉપ્પજ્જન્તિ અનન્તરવિપાકત્તા લોકુત્તરાનં. ફલપરિયોસાને પનસ્સ ચિત્તં ભવઙ્ગં ઓતરતિ.

તતો ભવઙ્ગં વિચ્છિન્દિત્વા પચ્ચવેક્ખણત્થાય મનોદ્વારાવજ્જનં ઉપ્પજ્જતિ. સો હિ ‘‘ઇમિના વતાહં મગ્ગેન આગતો’’તિ મગ્ગં પચ્ચવેક્ખતિ, તતો ‘‘અયં મે આનિસંસો લદ્ધો’’તિ ફલં પચ્ચવેક્ખતિ, તતો ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા પહીના’’તિ પહીનકિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ, તતો ‘‘ઇમે નામ મે કિલેસા અવસિટ્ઠા’’તિ ઉપરિમગ્ગત્તયવજ્ઝે કિલેસે પચ્ચવેક્ખતિ, અવસાને ‘‘અયં મે ધમ્મો આરમ્મણતો પટિવિદ્ધો’’તિ અમતં નિબ્બાનં પચ્ચવેક્ખતિ. ઇતિ સોતાપન્નસ્સ અરિયસાવકસ્સ પઞ્ચ પચ્ચવેક્ખણાનિ હોન્તિ. તથા સકદાગામિઅનાગામીનં. અરહતો પન અવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણં નામ નત્થિ. એવં સબ્બાનિપિ એકૂનવીસતિ હોન્તિ. ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદોવ ચેસો. પહીનાવસિટ્ઠકિલેસપચ્ચવેક્ખણઞ્હિ સેક્ખાનં હોતિ વા, ન વા. એવં પચ્ચવેક્ખિત્વા સો સોતાપન્નો અરિયસાવકો તસ્મિંયેવ વા આસને નિસિન્નો અપરેન વા સમયેન કામરાગબ્યાપાદાનં તનુભાવં કરોન્તો દુતિયમગ્ગં પાપુણાતિ, તદનન્તરં વુત્તનયેન ફલઞ્ચ. તતો વુત્તનયેન કામરાગબ્યાપાદાનં અનવસેસપ્પહાનં કરોન્તો તતિયમગ્ગં પાપુણાતિ, વુત્તનયેન ફલઞ્ચ. તતો તસ્મિંયેવ વા આસને નિસિન્નો અપરેન વા સમયેન રૂપરાગઅરૂપરાગમાનઉદ્ધચ્ચઅવિજ્જાનં અનવસેસપ્પહાનં કરોન્તો ચતુત્થમગ્ગં પાપુણાતિ, વુત્તનયેન ફલઞ્ચ. એત્તાવતા ચેસ અરહા નામ અટ્ઠમો અરિયપુગ્ગલો હોતિ મહાખીણાસવો. ઇતિ ઇમેસુ ચતૂસુ મગ્ગેસુ ઞાણં ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ નામ.

એત્તાવતા પાતિમોક્ખસંવરસીલાદીનં વુત્તત્તા સીલવિસુદ્ધિ ચ મેત્તાસુભાદીનં વુત્તત્તા ચિત્તવિસુદ્ધિ ચ નામરૂપપરિગ્ગહાદીનં વસેન દિટ્ઠિવિસુદ્ધિકઙ્ખાવિતરણવિસુદ્ધિમગ્ગામગ્ગઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ પટિપદાઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિ ઞાણદસ્સનવિસુદ્ધિયો ચાતિ સત્ત વિસુદ્ધિયો વુત્તા હોન્તિ. ઇદં વુત્તપ્પકારં પટિપદાક્કમં સન્ધાય વુત્તં ‘‘પાપુણેય્યાનુપુબ્બેન, સબ્બસંયોજનક્ખય’’ન્તિ. એત્થ સક્કાયદિટ્ઠિ વિચિકિચ્છા સીલબ્બતપરામાસો કામરાગો પટિઘો રૂપરાગો અરુપરાગો માનો ઉદ્ધચ્ચં અવિજ્જાતિ ઇમે દસ ધમ્મા સબ્બસંયોજના નામ. એતેસુ સક્કાયદિટ્ઠિવિચિકિચ્છાસીલબ્બતપરામાસા સોતાપત્તિમગ્ગવજ્ઝા, કામરાગપટિઘા દુતિયમગ્ગેન તનુભૂતા હુત્વા તતિયેન સમુગ્ઘાતં ગચ્છન્તિ, સેસાનિ પઞ્ચ ચતુત્થેનાતિ. એવં અનુપુબ્બેન સબ્બસંયોજનક્ખયસઙ્ખાતં અરહત્તં પાપુણાતીતિ વેદિતબ્બં.

વિપસ્સનાનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનકથાવણ્ણના

૪૭૩-૫. અધિસીલઅધિચિત્તાનં અધિપઞ્ઞાય ચ સિક્ખના ઉત્તરિ ભિક્ખુકિચ્ચં નામ નત્થિ યસ્મા, અતો અયં ખુદ્દસિક્ખા સમુદાહટા.

કેનાતિ ચે? યસ્સ થેરસ્સ લોકવિચારિનો લોકે વિચરન્તસ્સ મહતો કિત્તિસદ્દસ્સ પરિસ્સમો ન સમ્ભોતિ ન હોતિ, કિં વિય? માલુતસ્સેવ નિચ્ચસો, યથા નિચ્ચં વિચરન્તસ્સ માલુતસ્સ પરિસ્સમો નત્થિ, એવં વિચરન્તસ્સ કિત્તિસદ્દસ્સ પરિસ્સમો નત્થિ, તેન ધમ્મસિરિકેન સમુદાહટાતિ સમ્બન્ધો.

એત્તાવતા ચ –

નિટ્ઠિતો ખુદ્દસિક્ખાય, સમાસેન વિનિચ્છયો;

વિત્થારો પન એતિસ્સા, સબ્બમ્પિ પિટકત્તયં.

તસ્મા વિત્થારકામેન, સકલે પિટકત્તયે;

કત્તબ્બો સાદરો એત્થ, ઇતરેન વિસેસતોતિ.

ખુદ્દસિક્ખાવિનિચ્છયો.

ખુદ્દસિક્ખા-પુરાણટીકા નિટ્ઠિતા.

નમો તસ્સ ભગવતો અરહતો સમ્માસમ્બુદ્ધસ્સ