૪૯. ચતુરારક્ખનિદ્દેસવણ્ણના

૪૬૧-૨. અસુભન્તિ અસુભભાવના. ઇમે ચત્તારો ચતુરારક્ખા નામાતિ અધિપ્પાયો. ઇદાનિ તે દસ્સેતું ‘‘આરકત્તાદિના’’તિઆદિમાહ. આરકત્તાદિનાતિ એત્થ આરકત્તા, અરીનં અરાનઞ્ચ હતત્તા, પચ્ચયાદીનં અરહત્તા, પાપકરણે રહાભાવાતિ ઇમેહિ તાવ ચતૂહિ કારણેહિ સો ભગવા અરહન્તિ અનુસ્સરિતબ્બોતિ અત્થો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘આરકત્તા હતત્તા ચ, કિલેસારીન સો મુનિ;

હતસંસારચક્કારો, પચ્ચયાદીન ચારહો;

ન રહો કરોતિ પાપાનિ, અરહં તેન વુચ્ચતી’’તિ. (પારા. અટ્ઠ. ૧.૧; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૩૦);

ભગવા પન સબ્બકિલેસેહિ સુવિદૂરવિદૂરે ઠિતો મગ્ગેન સવાસનકિલેસાનં હતત્તા, તસ્મા ‘‘આરકત્તા અરહ’’ન્તિ વુત્તો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘સો તતો આરકા નામ;

યસ્સ યેનાસમઙ્ગિતા;

અસમઙ્ગી ચ દોસેહિ,

નાથો તેનારહં મતો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૫);

ભગવતા પન સબ્બકિલેસારયો હતા, તસ્મા ‘‘અરીનં હતત્તાપિ અરહ’’ન્તિ વુત્તો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યસ્મા રાગાદિસઙ્ખાતા, સબ્બેપિ અરયો હતા;

પઞ્ઞાસત્થેન નાથેન, તસ્માપિ અરહં મતો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૬);

યં પનેતં અવિજ્જાભવતણ્હામયનાભિપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારઅપુઞ્ઞાભિસઙ્ખારઆનેઞ્જાભિસઙ્ખારારં જરામરણનેમિ ‘‘આસવસમુદયા અવિજ્જાસમુદયો’’તિ (મ. નિ. ૧.૧૦૩) વચનતો આસવસમુદયમયેન અક્ખેન વિજ્ઝિત્વા તિભવરથે યોજિતં અનાદિકાલપ્પવત્તં સંસારચક્કં, તસ્સ ભગવતો બોધિરુક્ખમૂલે સમ્મપ્પધાનવીરિયપાદેહિ ચતુપારિસુદ્ધિસીલપથવિયં પતિટ્ઠાય સદ્ધાહત્થેન કમ્મક્ખયકરઞાણફરસું ગહેત્વા સબ્બે અરા હતા. તસ્મા ‘‘અરાનં હતત્તા અરહ’’ન્તિ વુત્તો. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અરા સંસારચક્કસ્સ, હતા ઞાણાસિના યતો;

લોકનાથેન તેનેસ, અરહન્તિ પવુચ્ચતી’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૮);

અગ્ગદક્ખિણેય્યત્તા ચીવરાદીનં પચ્ચયાનં ઉત્તમપૂજાય ચ યુત્તો ભગવા, તસ્મા ‘‘પચ્ચયાદીનં અરહત્તા ચ અરહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘પૂજાવિસેસં સહ પચ્ચયેહિ,

યસ્મા અયં અરહતિ લોકનાથો;

અત્થાનુરૂપં અરહન્તિ લોકે,

તસ્મા જિનો અરહતિ નામમેત’’ન્તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૯);

યથા લોકે કેચિ પણ્ડિતમાનિનો અસિલોકભયેન રહો પાપાનિ કરોન્તિ, તથા ભગવા કદાચિપિ ન કરોતિ, તસ્મા ‘‘પાપકરણે રહાભાવા ચ અરહ’’ન્તિ વુચ્ચતિ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘યસ્મા નત્થિ રહો નામ, પાપકમ્મેસુ તાદિનો;

રહાભાવેન તેનેસ, અરહં ઇતિ વિસ્સુતો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૩૦) –

એવં આરકત્તાદિના અરહન્તિ ભાવેતબ્બં.

સમ્મા સામઞ્ચ સબ્બધમ્માનં બુદ્ધત્તા પન સમ્માસમ્બુદ્ધો. સમ્માતિ ઞાયેનેવ, અભિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે અભિઞ્ઞેય્યતો પરિઞ્ઞેય્યે ધમ્મે પરિઞ્ઞેય્યતો પહાતબ્બે ધમ્મે પહાતબ્બતો સચ્છિકાતબ્બે ધમ્મે સચ્છિકાતબ્બતો ભાવેતબ્બે ધમ્મે ભાવેતબ્બતો એવાતિ અત્થો. સામઞ્ચાતિ અત્તનાવ. વુત્તઞ્હેતં –

‘‘અભિઞ્ઞેય્યં અભિઞ્ઞાતં, ભાવેતબ્બઞ્ચ ભાવિતં;

પહાતબ્બં પહીનં મે, તસ્મા બુદ્ધોસ્મિ બ્રાહ્મણા’’તિ. (મ. નિ. ૨.૩૯૯; સુ. નિ. ૫૬૩);

‘‘ઇતિપિ સો ભગવા અરહં સમ્માસમ્બુદ્ધો વિજ્જાચરણસમ્પન્નો સુગતો લોકવિદૂ અનુત્તરો પુરિસદમ્મસારથિ સત્થાદેવમનુસ્સાનં બુદ્ધો ભગવા’’તિ એવં વુત્તે નવભેદે ભગવતો ગુણે યા પુનપ્પુનં ઉપ્પજ્જનતો સતિયેવ અનુસ્સતિ, પવત્તિતબ્બટ્ઠાનમ્હિયેવ વા પવત્તત્તા સદ્ધાપબ્બજિતસ્સ કુલપુત્તસ્સ અનુરૂપા સતીતિ અનુસ્સતિ, બુદ્ધં આરબ્ભ ઉપ્પન્ના અનુસ્સતિ બુદ્ધાનુસ્સતિ, યા એવં નવવિધેન પવત્તા સતિ, સા બુદ્ધાનુસ્સતિ નામાતિ અત્થો. સબ્બાકારેન પન આચરિયેન બુદ્ધઘોસેન બુદ્ધાનુસ્સતિ વિસુદ્ધિમગ્ગે (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૨૩ આદયો) વુત્તા, અત્થિકેન પન તતો પચ્ચાસીસિતબ્બા.

૪૬૩-૪. ચતુરારક્ખાય સાયંપાતં ભાવેતબ્બત્તા મેત્તાભાવનં દસ્સેન્તેન થેરેન સબ્બત્થકકમ્મટ્ઠાનભાવનાવસેન દસ્સિતાતિ વેદિતબ્બા. ઇતરથા ‘‘અત્તાનં ઉપમં કત્વા, ન હનેય્ય ન ઘાતયે’’તિ (ધ. પ. ૧૨૯-૧૩૦) વચનતો સબ્બપઠમં ‘‘અહં સુખિતો હોમિ, અવેરો’’તિઆદિના નયેન ભાવેત્વાવ અત્તનિ ચિત્તં નિપરિબન્ધમાનં કત્વા પચ્છા આચરિયુપજ્ઝાયાદીસુ કમેન ભાવેતબ્બા. અત્તનિ પન અપ્પના ન હોતિ. ગોચરગામમ્હિ ઇસ્સરે જનેતિ સમ્બન્ધો. તત્થાતિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૧૬૫) ગોચરગામે. સીમટ્ઠસઙ્ઘતો પટ્ઠાય પરિચ્છિજ્જ પરિચ્છિજ્જાતિ અત્થો. એવં મેત્તં ભાવેન્તો ભિક્ખુસઙ્ઘે મેત્તાય સહવાસીનં મુદુચિત્તં જનેતિ, અથસ્સ સુખસંવાસતા હોતિ. સીમટ્ઠકદેવતાસુ મેત્તાય મુદુકતચિત્તાહિ દેવતાહિ ધમ્મિકાય રક્ખાય સુસંવિહિતરક્ખો હોતિ. ગોચરગામમ્હિ ઇસ્સરજને મેત્તાય મુદુકતચિત્તસન્તાનેહિ ઇસ્સરેહિ ધમ્મિકાય રક્ખાય સુરક્ખિતપરિક્ખારો હોતિ. તત્થ મનુસ્સે મેત્તાય પસાદિતચિત્તેહિ તેહિ અપરિભૂતો હુત્વા વિચરતિ. સબ્બસત્તેસુ મેત્તાય સબ્બત્થ અપ્પટિહતચારો હોતિ.

૪૬૫-૬. વણ્ણતો ચ સણ્ઠાનતો ચ ઓકાસતો ચ દિસતો ચ પરિચ્છેદતો ચ કેસાદિકોટ્ઠાસે વવત્થપેત્વાતિ સમ્બન્ધો. એત્થ વણ્ણતોતિ (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૧૦) કેસાદીનં વણ્ણતો. સણ્ઠાનતોતિ તેસંયેવ સણ્ઠાનતો. ઓકાસતોતિ ‘‘અયં કોટ્ઠાસો ઇમસ્મિં નામ ઓકાસે પતિટ્ઠિતો’’તિ એવં તસ્સ તસ્સ ઓકાસતો. દિસતોતિ ઇમસ્મિં સરીરે નાભિતો ઉદ્ધં ઉપરિમા દિસા, અધો હેટ્ઠિમા દિસા, તસ્મા ‘‘અયં કોટ્ઠાસો ઇમિસ્સા નામ દિસાયા’’તિ દિસા વવત્થપેતબ્બા. પરિચ્છેદતોતિ સભાગપરિચ્છેદતો વિસભાગપરિચ્છેદતોતિ દ્વે પરિચ્છેદા. તત્થ ‘‘અયં કોટ્ઠાસો હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ તિરિયઞ્ચ ઇમિના નામ પરિચ્છેદો’’તિ એવં સભાગપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. ‘‘કેસા ન લોમા, લોમા ન કેસા’’તિ એવં અમિસ્સકવસેન વિસભાગપરિચ્છેદો.

એવં પઞ્ચહિ આકારેહિ વવત્થાનાકારં દસ્સેત્વા ઇદાનિ મનસિ કરોન્તેન એવં મનસિ કાતબ્બન્તિ તં દસ્સેતું ‘‘અનુપુબ્બતો’’તિઆદિમાહ. તત્થ અનુપુબ્બતોતિ સજ્ઝાયકરણકાલતો પટ્ઠાય ‘‘કેસા નખા’’તિ એવં એકન્તરિકાય વા ‘‘લોમા કેસા’’તિ એવં ઉપ્પટિપાટિયા વા ન મનસિ કાતબ્બં, અથ ખો ‘‘કેસા લોમા’’તિઆદિના નયેન અનુપટિપાટિયા મનસિ કાતબ્બં, અનુપટિપાટિયા મનસિ કરોન્તેનાપિ નાતિસીઘં નાતિસણિકં મનસિ કાતબ્બં, બહિદ્ધા પુથુત્તારમ્મણે ચેતસો વિક્ખેપો પટિબાહિતબ્બો. ‘‘પણ્ણત્તિં સમતિક્કમ્મ, મુઞ્ચન્તસ્સાનુપુબ્બતો’’તિ પાઠો ગહેતબ્બો. એવઞ્હિ સતિ ભાવનાક્કમેન અત્થો સુવિઞ્ઞેય્યો હોતિ. ‘‘કેસા લોમા’’તિઆદિપઞ્ઞત્તિં અમનસિકત્વા પટિક્કૂલભાવેન એવં ચિત્તં ઠપેતબ્બં. મુઞ્ચન્તસ્સાનુપુબ્બતોતિ યો યો કોટ્ઠાસો આપાથં નાગચ્છતિ, તં તં અનુપુબ્બતો મુઞ્ચન્તસ્સાતિ અત્થો.

૪૬૭. ઇદાનિ યથા પટિક્કૂલમનસિકારો કાતબ્બો, તં દસ્સેતું ‘‘વણ્ણઆસયસણ્ઠાના’’તિઆદિમાહ. એતેહિ વણ્ણાદીહિ કોટ્ઠાસેહિ પટિક્કૂલાતિ ભાવનાતિ સમ્બન્ધો. એત્થ (વિભ. અટ્ઠ. ૩૫૬; વિસુદ્ધિ. ૧.૧૭૮) કેસા તાવ વણ્ણતોપિ પટિક્કૂલા. તથા હિ યાગુભત્તાદીસુ કેસવણ્ણં કિઞ્ચિ દિસ્વા જિગુચ્છન્તિ. સણ્ઠાનતોપિ પટિક્કૂલા. તથા હિ રત્તિં ભુઞ્જન્તા કેસસણ્ઠાનં મકચિવાકાદિકં છુપિત્વા જિગુચ્છન્તિ. તેલમક્ખનાદિવિરહિતાનઞ્ચ અગ્ગિમ્હિ પક્ખિત્તાનઞ્ચ ગન્ધો અતિવિય પટિક્કૂલોતિ ગન્ધતોપિ પટિક્કૂલા. અસુચિટ્ઠાને જાતસૂપેય્યપણ્ણં વિય પુબ્બલોહિતમુત્તકરીસપિત્તસેમ્હાદિનિસ્સન્દેન જાતત્તા આસયતોપિ પટિક્કૂલા. ગૂથરાસિમ્હિ ઉટ્ઠિતકણ્ણિકં વિય એકતિંસકોટ્ઠાસરાસિમ્હિ જાતત્તા ઓકાસતોપિ પટિક્કૂલા. ઉદ્ધુમાતકં વિનીલકં વિપુબ્બકં વિચ્છિદ્દકં વિક્ખાયિતકં વિક્ખિત્તકં હતવિક્ખિત્તકં લોહિતકં પુળવકં અટ્ઠિકન્તિ ઇમેસુ ઉદ્ધુમાતકાદીસુ વત્થૂસુ અસુભાકારં ગહેત્વા પવત્તા ભાવના વા અસુભં નામાતિ અત્થો.

૪૬૮. યં પનેતં અરહન્તાનં વટ્ટદુક્ખસમુચ્છેદસઙ્ખાતં સમુચ્છેદમરણં (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૬૭), સઙ્ખારાનં ખણભઙ્ગસઙ્ખાતં ખણિકમરણં, ‘‘રુક્ખો મતો, લોહં મત’’ન્તિઆદિ સમ્મુતિમરણઞ્ચ, ન તં ઇધ અધિપ્પેતં. ઇધ પન મરણન્તિ એકભવપરિયાપન્નસ્સ જીવિતિન્દ્રિયસ્સ ઉપચ્છેદો અધિપ્પેતો. તમ્પિ કાલમરણં અકાલમરણન્તિ દુવિધં હોતિ. તત્થ કાલમરણં પુઞ્ઞક્ખયેન વા આયુક્ખયેન વા ઉભયક્ખયેન વા હોતિ, અકાલમરણં ઉપપીળકઉપચ્છેદકકમ્મવસેન. ‘‘મરણં મે ભવિસ્સતી’’તિ વા ‘‘જીવિતં ઉચ્છિજ્જિસ્સતી’’તિ વા ‘‘મરણં મરણ’’ન્તિ વા યોનિસો ભાવયિત્વાનાતિ સમ્બન્ધો.

૪૬૯-૭૦. યસ્સ પન એત્તાવતા ઉપચારજ્ઝાનં ન ઉપ્પજ્જતિ, તેન વધકપચ્ચુપટ્ઠાનતો સમ્પત્તિવિપત્તિતો ઉપસંહરણતો કાયબહુસાધારણતો આયુદુબ્બલતો અનિમિત્તતો અદ્ધાનપરિચ્છેદતો ખણપરિત્તતોતિ ઇમેહિ અટ્ઠહિ આકારેહિ મરણં અનુસ્સરિતબ્બં, ઇદાનિ તે દસ્સેતું ‘‘વધકસ્સેવુપટ્ઠાન’’ન્તિઆદિમાહ. અસિં ઉક્ખિપિત્વા સીસં છિન્દિતું ઠિતવધકો વિય મરણં પચ્ચુપટ્ઠિતમેવાતિ ભાવના મરણસ્સતિ નામાતિ સમ્બન્ધો. એવં સબ્બત્થ. સબ્બં આરોગ્યં બ્યાધિપરિયોસાનં, સબ્બં યોબ્બનં જરાપરિયોસાનં, સબ્બં જીવિતં મરણપરિયોસાનં, તસ્મા ‘‘અયં યોબ્બનાદિકાયસમ્પત્તિ તાવદેવ સોભતિ, યાવ મરણસઙ્ખાતા વિપત્તિ ન ભવિસ્સતી’’તિ એવમાદિના સમ્પત્તિવિપત્તિતો ચ, સત્તહાકારેહિ ઉપસંહરણતો મરણં અનુસ્સરિતબ્બં યસમહત્તતો પુઞ્ઞમહત્તતો થામમહત્તતો ઇદ્ધિમહત્તતો પઞ્ઞામહત્તતો પચ્ચેકબુદ્ધતો સમ્માસમ્બુદ્ધતોતિ. તત્થ ‘‘ઇદં મરણં નામ મહાયસાનં મહાપરિવારાનં મહાસમ્મતમન્ધાતાદીનમ્પિ ઉપરિ પતતિ, કિમઙ્ગં પન મય્હં ઉપરિ ન પતિસ્સતી’’તિ એવં યસમહત્તતો,

‘‘જોતિકો જટિલો ઉગ્ગો,

મેણ્ડકો અથ પુણ્ણકો;

એતે ચઞ્ઞે ચ યે લોકે,

મહાપુઞ્ઞાતિ વિસ્સુતા;

સબ્બે મરણમાપન્ના,

માદિસેસુ કથાવ કા’’તિ. –

એવં પુઞ્ઞમહત્તતો,

‘‘વાસુદેવો બલદેવો, ભીમસેનાદયો મહા;

બલા મચ્ચુવસં પત્તા, માદિસેસુ કથાવ કા’’તિ. –

એવં થામમહત્તતો,

‘‘મહામોગ્ગલ્લાનાદીનં મહિદ્ધિકાનમ્પિ ઉપરિ પતતિ, માદિસેસુ કથાવ કા’’તિ એવં ઇદ્ધિમહત્તતો, ‘‘સારિપુત્તાદીનં મહાપઞ્ઞાનમ્પિ ઉપરિ પતતિ, માદિસેસુ કથાવ કા’’તિ એવં પઞ્ઞામહત્તતો. એવં ઇતરેસમ્પિ પચ્ચેકબુદ્ધસમ્માસમ્બુદ્ધાનમ્પિ મહન્તભાવં ચિન્તેત્વા ‘‘તેસમ્પિ ઉપરિ મરણં પતતિ, કિમઙ્ગં પન મય્હં ઉપરિ ન પતિસ્સતી’’તિ એવં ઉપસંહરણતો ચ, ‘‘અયં કાયો બહુસાધારણો અજ્ઝત્તિકાનંયેવ અનેકસતાનં રોગાનં બાહિરાનં અહિવિચ્છિકાદીનઞ્ચા’’તિ કાયબહુસાધારણતો ચ, ‘‘અસ્સાસપસ્સાસપટિબદ્ધં જીવિત’’ન્તિઆદિના નયેન આયુદુબ્બલતો ચ,

‘‘જીવિતં બ્યાધિ કાલો ચ,

દેહનિક્ખેપનં ગતિ;

પઞ્ચેતે જીવલોકસ્મિં;

અનિમિત્તા ન નાયરે’’તિ. (સં. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧.૨૦; જા. અટ્ઠ. ૨.૨.૩૪) –

એવં કાલવવત્થાનસ્સ અભાવતો ચ, ‘‘યો, ભિક્ખવે, ચિરં જીવતિ, સો વસ્સસતં જીવતિ અપ્પં વા ભિય્યો’’તિ (સં. નિ. ૧.૧૪૫) વુત્તત્તા એવમાદિના નયેન અદ્ધાનસ્સ પરિચ્છેદાચ ભાવના મરણસ્સતિ નામાતિ અત્થો. ખણપરિત્તતો ચ મરણસ્સતિ ભાવેતબ્બા.

‘‘જીવિતં અત્તભાવો ચ,

સુખદુક્ખા ચ કેવલા;

એકચિત્તસમાયુત્તા,

લહુ સો વત્તતે ખણો’’તિ. (વિસુદ્ધિ. ૧.૧૭૬) –

હિ વુત્તં. ચતુરારક્ખવિનિચ્છયો.

ચતુરારક્ખનિદ્દેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.