૪. ભોજનવગ્ગો

૨. ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

દેવદત્તો કાલે વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જતિ, તપ્પચ્ચયા ભગવતા ‘‘ગણભોજને પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨૦૯) સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં. પદભાજને પન ‘‘નિમન્તિતા ભુઞ્જન્તી’’તિ (પાચિ. ૨૧૮) નિમન્તનમેવ ગહેત્વા વિભત્તં. અન્ધકટ્ઠકથાયં પન વત્થુવસેન વિઞ્ઞત્તિયા યાચનમ્પિ વુત્તન્તિ લિખિતં. કસ્મા? પરિવારે એવ ‘‘ગણભોજનં દ્વીહાકારેહિ પસવતિ વિઞ્ઞત્તિતો વા નિમન્તનતો વા’’તિ (પરિ. ૩૨૨) વુત્તત્તા. તસ્મા અટ્ઠુપ્પત્તિયંયેવ પાકટત્તા પદભાજને ન વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. ‘‘‘એકતો ગણ્હન્તી’તિ ચ ગહિતભત્તાપિ અઞ્ઞે યાવ ગણ્હન્તિ, તાવ ચે તિટ્ઠન્તિ, એકતો ગણ્હન્તિ એવ નામા’’તિ ચ, ‘‘યો કોચિ પબ્બજિતોતિ સહધમ્મિકેસુ, તિત્થિયેસુ વાતિ અત્થો’’તિ ચ, ‘‘સમયાભાવોતિ સત્તન્નં અનાપત્તિસમયાનં અભાવો’’તિ ચ, ‘‘સમયલદ્ધકેન સહ ચત્તારો હોન્તી’’તિ ચ, ‘‘સમયલદ્ધકો સયમેવ મુચ્ચતિ, સેસાનં ગણપૂરકત્તા આપત્તિકરો હોતી’’તિ ચ લિખિતં.

એત્થાહ – ‘‘પટિગ્ગહણમેવ હેત્થ પમાણ’’ન્તિ વુત્તં, અથ કસ્મા પાળિયં ‘‘ગણભોજનં નામ યત્થ ચત્તારો…પે… ભુઞ્જન્તી’’તિ (પાચિ. ૨૧૮) વુત્તન્તિ? વુચ્ચતે – તત્થ ‘‘ભુઞ્જન્તી’’તિ પટિગ્ગહણનિયમવચનં. ન હિ અપ્પટિગ્ગહિતકં ભિક્ખૂ ભુઞ્જન્તીતિ.

ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

અઞ્ઞત્ર સમયાતિ પન નિમન્તનતો પસવનતો ભોજનાપેક્ખં પાચિત્તિયન્તિ એકે. એકો ભિક્ખુ પિણ્ડાય ચરન્તો ભત્તં લભતિ, તમઞ્ઞો ચૂપાસકો નિમન્તેત્વા ઘરે નિસીદાપેસિ, ન ચ તાવ ભત્તં સમ્પજ્જતિ. સચે સો ભિક્ખુ પિણ્ડાય ચરિત્વા લદ્ધભત્તં ભુઞ્જતિ, આપત્તિ. કસ્માતિ ચે? ‘‘પરમ્પરભોજનં નામ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન ભોજનેન નિમન્તિતો તં ઠપેત્વા અઞ્ઞં પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરં ભોજનં ભુઞ્જતિ, એતં પરમ્પરભોજનં નામા’’તિ (પાચિ. ૨૨૭) વુત્તત્તા. પઠમકથિનસદિસાનિ, ઇદં પન કિરિયાકિરિય’’ન્તિ પાઠો.

પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના

દ્વત્તિપત્તપૂરા પટિગ્ગહેતબ્બાતિ તથાનીતપૂવેહિ અત્થિકેન ઉક્કટ્ઠપત્તપ્પમાણવસેન ગહેતબ્બા. ‘‘મા ખો ત્વં એત્થ પટિગ્ગણ્હી’’તિ અપાથેય્યાદિઅત્થાય સજ્જિતસઞ્ઞાય અતિરેકપ્પટિગ્ગહણેન આરોચને, અસંવિભાગે ચ ન મુચ્ચતિ અચિત્તકત્તા સિક્ખાપદસ્સ. અથ ઉગ્ગહિતકં ગણ્હાતિ, ન મુચ્ચતિ એવ. અસંવિભાગે પન અનાપત્તિ અકપ્પિયત્તા. અચિત્તકતા પણ્ણત્તિજાનનાભાવેનેવ, ન વત્થુજાનનાભાવેનાતિ એકે. ‘‘ન પાથેય્યાદિઅત્થાય સજ્જિતભાવજાનન’’ન્તિ અઙ્ગેસુ અવુત્તત્તા સચે સઞ્ચિચ્ચ ન વદતિ, પાચિત્તિયન્તિ પોરાણા વદન્તિ. અતિરેકપ્પટિગ્ગહણન્તિ તત્થ પઞ્ચમંવ અઙ્ગં વુત્તં, તસ્મા અપ્પટિગ્ગહિતત્તા ન પાચિત્તિયં, કત્તબ્બાકરણતો પન દુક્કટં. અઞ્ઞથા કિરિયાકિરિયં ઇદં આપજ્જતિ. અનિવારણં, અનારોચનં વા છટ્ઠમઙ્ગં વત્તબ્બં સિયા.

કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

ભુત્તાવી પવારણં નામ પઞ્ચઙ્ગિકં. તેસુ ‘‘અસનં પઞ્ઞાયત્તી’’તિ એતેનેવ ‘‘ભુત્તાવી’’તિ એતસ્સ સિદ્ધત્તા વિસું અત્થસિદ્ધિ ન દિસ્સતિ. દિસ્સતિ ચે, અઙ્ગાનં છક્કત્તદસ્સનન્તિ (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૨૩૮-૨૩૯) લિખિતં. ‘‘ભોજનં પઞ્ઞાયતી’’તિ અભિહટં સન્ધાય વુત્તં.

કોટ્ટેત્વા કતચુણ્ણમ્પીતિ પિ-કારેન કુણ્ડકં સમ્પિણ્ડેતિ. સમપાકભજ્જિતાનં પન આતપસુક્ખાનં વા કુણ્ડકં વા યે કેચિ તણ્ડુલા વાતિ એત્તકમેવ વુત્તત્તા સમપાકભજ્જિતાનં વીહીનં, વીહિપલાસાનં વા તણ્ડુલચુણ્ણં પવારેતિ. તથા ખરપાકભજ્જિતાનં કુણ્ડકમ્પિ પવારેતિ. ભજ્જિતસત્તુયો પિણ્ડેત્વા કતો અપક્કસત્તુમોદકોપિ પવારેતીતિ લિખિતં. સચે અવસિટ્ઠં નત્થિ, ન પવારેતિ. કસ્મા? અસનસઙ્ખાતસ્સ વિપ્પકતભોજનસ્સ અભાવતો.

અકપ્પિયમંસં પન કિઞ્ચાપિ પટિક્ખિપિતબ્બટ્ઠાને ઠિતં, ખાદિયમાનં પન મંસભાવં ન જહાતિ, તસ્મા પવારેતિ. ભોજનસાલાય ભુઞ્જન્તો ચે અત્તનો અપાપુણનકોટ્ઠાસં અભિહટં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. કામં પટિક્ખિપતિ, પત્તે પન આરામિકા આકિરન્તિ, તં ભુઞ્જિતું ન વટ્ટતિ. ઇદઞ્હિ બુદ્ધપ્પટિકુટ્ઠાય અનેસનાય ઉપ્પન્નેયેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. યથા હિ સઙ્ઘતો લદ્ધં પિણ્ડં દુસ્સીલો દેતિ, તઞ્ચે પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ, એવંસમ્પદમિદન્તિ ચ, વિભાગો લજ્જી ચે દેતિ, તં સો ન અજ્ઝોહરિતુકામતાય પટિક્ખિપતિ, પવારેતીતિ ચ, ‘‘સમંસરસં સમચ્છરસ’’ન્તિ આપજ્જનતો ‘‘મંસરસ’’ન્તિ વુત્તે પન પટિક્ખિપતો હોતિ, ‘‘મંસસ્સ રસં મંસરસ’’ન્તિ અયં વિગ્ગહો નાધિપ્પેતોતિ ચ વુત્તં. ભત્તમિસ્સકં યાગું આહરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ વદતિ, ન પવારેતિ. ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વુત્તે પવારેતિ. કસ્મા? યેનાપુચ્છિતો, તસ્સ અત્થિતાય. એત્થ પન ‘‘યાગુમિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તત્ર ચે યાગુ બહુતરા વા હોતિ, સમસમા વા. ભત્તં મન્દં, ન પવારેતિ. યાગુ ચે મન્દા, ભત્તં બહુતરં, પવારેતિ. ઇદઞ્ચ સબ્બઅટ્ઠકથાસુ વુત્તત્તા ન સક્કા પટિક્ખિપિતું. કારણં પનેત્થ દુદ્દસં. ‘‘ભત્તમિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ. તત્ર ભત્તં બહુતરં વા સમકં વા અપ્પતરં વા હોતિ, પવારેતિ એવ. ભત્તં વા યાગું વા અનામસિત્વા ‘‘મિસ્સકં ગણ્હથા’’તિ વદતિ. તત્ર ચે ભત્તં બહુતરં, સમકં વા હોતિ, પવારેતિ. અપ્પતરં ન પવારેતિ. તં સબ્બં વીમંસિતબ્બન્તિ.

ફલં વા કન્દમૂલાદિ વા પઞ્ચહિ સમણકપ્પેહિ કપ્પિયં અકતન્તિ એત્થ કપ્પિયં અકારાપિતેહિ કદલિફલાદીહિ સદ્ધિં અતિરિત્તં કારાપેત્વાપિ તં કદલિફલાદિં ઠપેત્વા અવસેસં ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. અમિસ્સકરસત્તા પુન તાનિ કપ્પિયં કારાપેત્વા અઞ્ઞસ્મિં ભાજને ઠપેત્વા કારેત્વા ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. કસ્મા? પુબ્બે તેસુ વિનયકમ્મસ્સ અનારુળ્હત્તાતિ વદન્તિ.

પત્તે રજં પતિતં અપ્પટિગ્ગહિતમેવ હોતિ. તસ્મા પટિગ્ગહેત્વાવ ભિક્ખા ગણ્હિતબ્બા. ‘‘અપટિગ્ગહેત્વા ગણ્હતો વિનયદુક્કટ’’ન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૬૫) વુત્તત્તા એતમઞ્ઞેસમ્પિ ન વટ્ટતીતિ વદન્તિ. ‘‘તં પન પુન પટિગ્ગહેત્વા ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તી’’તિ એત્થાપિ એવમેવ. ઇમસ્મિં પન ‘‘અતિરિત્તં કતં અનતિરિત્તકતં હોતી’’તિ એત્થાપિ એવમેવ. ઇમસ્મિં પન ‘‘અતિરિત્તં કતં, અનતિરિત્તં કતં હોતી’’તિઆદીહિ ઉપપરિક્ખિત્વા વિનિચ્છયો વેદિતબ્બોતિ દીપિતં. અલમેતં સબ્બન્તિ ઇદમ્પિ તે અધિકં, ઇતો અઞ્ઞં ન લચ્છસીતિ અત્થો.

આહારત્થાયાતિ વિકાલે એવાતિ એકે. ‘‘પઠમકથિનસદિસાનિ. ઇદં પન કિરિયાકિરિય’’ન્તિ પાઠો. કાયકમ્મં અજ્ઝોહરણતો. વચીકમ્મં વાચાય ‘‘અતિરિત્તં કરોથ, ભન્તે’’તિ અકારાપનતોતિ વેદિતબ્બં.

પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘ભુત્તસ્મિં પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨૪૩) માતિકાયં વુત્તત્તા ‘‘ભોજનપરિયોસાને પાચિત્તિય’’ન્તિ વુત્તં, ન અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે.

દુતિયપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

જમ્બુદીપસ્સ કાલેન પરિચ્છેદોતિ એવં કિર.

વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘દુદ્ધોતો હોતી’’તિઆદિના નયેન ઇધ વુત્તત્તા, ‘‘દુદ્ધોતં પત્તં ધોવિત્વા પુન

તત્થ અચ્છોદકં વા આસિઞ્ચિત્વા, અઙ્ગુલિયા વા ઘંસિત્વા નિસ્નેહભાવો જાનિતબ્બો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૫૩) સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તત્તા ચ મત્તિકાપત્તસ્સ કપાલેન પીતો સ્નેહો સન્નિધિં કરોતીતિ સિદ્ધન્તિ લિખિતં. સયં પટિગ્ગહેત્વા અપરિચ્ચત્તમેવાતિ એત્થ અપરિચ્ચત્તં નામ અનુપસમ્પન્નાનં નિરપેક્ખઅપરિચ્ચત્તં અવિજહિતં. ‘‘પટિગ્ગહણન્તિ એત્થ પટિગ્ગહિતભાવમવિજહિતમેવ સન્નિધિં જનેતી’’તિ ધમ્મસિરિત્થેરો, તં ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પાચિ. ૨૫૫) પાળિયા વિરુજ્ઝતિ. તસ્સ પન પુન પટિગ્ગણ્હનકિચ્ચાભાવતો વીમંસિતબ્બં.

સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘તેસં મંસઞ્ચ ખીરદધીનિ ચ ઇધ અધિપ્પેતાની’’તિ ઇદં પાચિત્તિયવત્થુપરિચ્છેદો, ન પન કપ્પિયખીરાદિપરિચ્છેદો, તસ્મા યસ્સ કસ્સચિ ખીરાદીનિ વટ્ટન્તીતિ ચ, ‘‘મહાનામસિક્ખાપદેન કારેતબ્બો’’તિ સઙ્ઘવસેન પવારિતે ભેસજ્જત્થાય સપ્પિઆદિભેસજ્જપઞ્ચકં વિઞ્ઞાપેતિ ચે, તત્થ ‘‘ન ભેસજ્જકરણીયેન ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેતી’’તિ એત્થ સઙ્ગહં ગચ્છતિ, તસ્મા ‘‘તેન પાચિત્તિય’’ન્તિ (વજિર. ટી. પાચિત્તિય ૨૬૧) ચ લિખિતં.

પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘સરીરાવયવેના’’તિ વુત્તત્તા મુખેન પટિગ્ગહણં અનુઞ્ઞાતં. ‘‘ચિઞ્ચાદિપત્તેસુ ભૂમિયં અત્થતેસુ ન વટ્ટતિ, કલ્લખેત્તે તત્થ વટ્ટતી’’તિ ચ, ‘‘સામં ગહેત્વા’’તિ ઇમિના ન કેવલં સપ્પદટ્ઠંયેવ, અઞ્ઞમ્પિ દટ્ઠં વિસેસેતિ. સામં ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતી’’તિ ચ લિખિતં.

દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભોજનવગ્ગો ચતુત્થો.