૧૨. દુબ્બચસિક્ખાપદવણ્ણના

દુક્ખેન વત્તબ્બો દુબ્બચો. વુચ્ચમાનો ન સહતિ.

દુબ્બચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનવણ્ણના

‘‘નામમત્તવસેના’’તિ પાઠો. ‘‘નામગોત્તવસેના’’તિ લિખિતં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અયં કિરિયા ભિક્ખૂનં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ જાનિત્વા સચે છાદેતિ, છન્નાવ હોતીતિ અત્થો. સભાગમત્તમેવાતિ અવેરિસભાગમત્તમેવાતિ અધિપ્પાયો.

વત્થુ ચેવ ગોત્તઞ્ચાતિ એત્થ વત્થૂતિ વીતિક્કમનં અસુચિમુચ્ચનં. ગોત્તન્તિ ગં તાયતીતિ ગોત્તં, સજાતિતો અઞ્ઞત્થ ગન્તું અદત્વા ગં બુદ્ધિં, વચનઞ્ચ તાયતીતિ અત્થો. વત્થુ ચ સજાતિમેવ ગચ્છતિ. સજાતિ નામેત્થ અઞ્ઞેહિ વિસિટ્ઠાવિસિટ્ઠભૂતા કિરિયા, ન કાયસંસગ્ગાદિ. નામઞ્ચેવ આપત્તિ ચાતિ એત્થ આપત્તીતિ વીતિક્કમેનાપન્નાપત્તિયા નામં.

પુન આગતાગતાનં ભિક્ખૂનં આરોચેન્તેનાતિ એત્થ દ્વિન્નં આરોચેન્તેન ‘‘આયસ્મન્તા ધારેન્તુ’’તિણ્ણં વા અતિરેકાનં વા આરોચેન્તેન ‘‘આયસ્મન્તો ધારેન્તૂ’’તિ એવં આરોચનવિધાનં વેદિતબ્બં. વત્તભેદઞ્ચ રત્તિચ્છેદઞ્ચ અકત્વાતિ એત્થ ઠપેત્વા નવકતરં પારિવાસિકં અવસેસાનં અન્તમસો મૂલાયપટિકસ્સનારહાદીનમ્પિ અભિવાદનાદિસાદિયને, પટિપાટિયા નિસીદને, ઓવદને, કમ્મિકાનં ગરહણે ચાતિઆદીસુ વત્તભેદો હોતિ. દસ્સનસવનવિસયેસુ અનારોચને ચ ભિક્ખૂહિ એકચ્છન્ને વસને ચ અજાનન્તસ્સેવ વિહારે ભિક્ખૂનં આગન્ત્વા ગમને ચાતિઆદીસુ રત્તિચ્છેદો હોતિ. નાનાસંવાસકેહિ વિનયકમ્માભાવતો તેસં અનારોચને રત્તિચ્છેદો ન હોતિ. ‘‘દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વા’’તિ વચનતો અન્તો ન વટ્ટતિ. નિક્ખિત્તવત્તેનેવ હુત્વા વિચરન્તેન યસ્સ સન્તિકે પુબ્બે સમાદિયિત્વા આરોચિતં, તસ્સાપિ સન્તિકે પચ્છા નિક્ખિપનકાલે આરોચેત્વાવ નિક્ખિપિતબ્બં. તસ્મા પુન સમાદાનકાલેપિ સો ચે તતો ગચ્છતિ, તં દિવસં અગન્ત્વા દિવા આરોચેત્વાપિ યદિ એવં અતીતદિવસં હોતિ, ‘‘અરુણે ઉટ્ઠિતે તસ્સ સન્તિકે આરોચેત્વા વત્તં નિક્ખિપિત્વા વિહારં ગન્તબ્બન્તિ તસ્સ સન્તિકે આરોચેત્વા વત્તં નિક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. અપિચ ‘‘વિહારં ગન્ત્વા યં સબ્બપઠમં ભિક્ખું પસ્સતિ, તસ્સ આરોચેત્વા નિક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. સચે રત્તિચ્છેદો હોતિ, વિહારસીમાપરિયાપન્નાનં સબ્બેસં આરોચેતબ્બં સિયા. ‘‘તસ્સ આરોચેત્વા’’તિ ઇદં પન પુબ્બે અનારોચિતં સન્ધાય વત્તભેદરક્ખણત્થં વુત્તં. તસ્મા એવ સમન્તપાસાદિકાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૯૭) એવં વુત્તં ‘‘અઞ્ઞં વિહારતો નિક્ખન્તં વા આગન્તુકં વા’’તિ.

સુદ્ધન્તપરિવાસે પન સચે ‘‘માસમત્તં અસુદ્ધોમ્હી’’તિ અગ્ગહેસિ, પરિવસન્તો પુન ઊનં વા અધિકં વા સન્નિટ્ઠાનં કરોતિ, તત્તકમ્પિ પરિવસિતબ્બમેવ, પરિવાસદાનકિચ્ચં નત્થિ. અયઞ્હિ સુદ્ધન્તપરિવાસો નામ ઉદ્ધમ્પિ આરોહતિ, હેટ્ઠાપિ ઓરોહતિ. ઇદમસ્સ લક્ખણં.

સમોદહિત્વાતિ મૂલાપત્તિટ્ઠાને ઠપેત્વા, પક્ખિપિત્વાતિ અત્થો. અપ્પટિચ્છન્ના ચે અન્તરાપત્તિ, મૂલાય પટિકસ્સનં અકત્વા પુબ્બે ગહિતપરિવાસેનેવ પરિવસિતબ્બં. યો પન આપત્તિં આપજ્જિત્વા વિબ્ભમિત્વા પુન ઉપસમ્પન્નો હુત્વાપિ પટિચ્છાદેતિ, યો ચ પુબ્બે પટિચ્છાદેત્વા પચ્છા ન પટિચ્છાદેતિ, યો ચ ઉભયત્થ પટિચ્છાદેતિ, સબ્બેસં પટિચ્છન્નદિવસવસેન પરિવાસો દાતબ્બો. ‘‘પુરિમસ્મિં આપત્તિક્ખન્ધે વા’’તિ ચ ‘‘પચ્છિમસ્મિં આપત્તિક્ખન્ધે વા’’તિ (ચૂળવ. ૧૬૬ આદયો) ચ પાળિયં વુત્તત્તા દ્વે ભિક્ખૂ વિસુદ્ધિકં આપન્ના હોન્તિ, તે સુદ્ધિકદિટ્ઠિનો હોન્તિ. એકો છાદેતિ, એકો ન છાદેતિ. યો છાદેતિ, સો દુક્કટં દેસાપેતબ્બો. ‘‘ઉભોપિ યથાધમ્મં કારાપેતબ્બા’’તિ (ચૂળવ. ૧૮૧) વચનતો યં કઞ્ચિ આપત્તિં છાદેત્વા દુક્કટં આપજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

તેસુ ગતેસુ વા અગતેસુ વા પુરિમનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બન્તિ એત્થ ઊને ગણે ચરણં, અનુટ્ઠહનં એકરત્તમ્પિ ગણેન વિપ્પવાસં, સચે રત્તિયા એકક્ખણેન સઙ્ઘો વસતિ, સચે સો પુરે અરુણમેવ કેનચિ કરણીયેન ગતોતિ એત્થપિ માનત્તેપિ એવં જાતે. ‘‘અયઞ્ચ યસ્મા ગણસ્સ આરોચેત્વા, ભિક્ખૂનઞ્ચ અત્થિભાવં સલ્લક્ખેત્વાવ વસિ, તેનસ્સ ઊને ગણે ચરણદોસો વા વિપ્પવાસો વા ન હોતી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૯૭) સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તં. તસ્મા તેન આરોચિતે મુહુત્તમ્પિ નિસીદિત્વા ગતેપિ વિપ્પવાસો નત્થિ. પારિવાસિકસ્સ, ઉક્ખિત્તકસ્સ ચ પકતત્તેન તસ્મિં વસનં ઉદકપાતેન વારિતં, તસ્મા નાનૂપચારેપિ એકચ્છન્ને ન વટ્ટતિ.

ઇદાનિ પાઠવિચારણા વેદિતબ્બા – ‘‘નવ પઠમાપત્તિકા ચત્તારો યાવતતિયકા’’તિ ઇદં સભાવનિયમવચનં. તેન વુટ્ઠાનં અનિયમન્તિ દસ્સેતિ. એકચ્ચાપત્તિવુટ્ઠાનઞ્હિ કમ્મતોપિ હોતિ અકમ્મતોપિ, ન એવં આપજ્જનન્તિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞતરં વા અઞ્ઞતરં વાતિ તેસં દ્વિધા ભિન્નાનમ્પિ વુટ્ઠાનક્કમભેદાભાવદીપકવચનં. યાવતીહં, તાવતીહન્તિ એત્થ અહપરિચ્છેદો અરુણવસેન. ‘‘જાન’’ન્તિ ઇમિના જાનનપ્પટિચ્છન્નસ્સ અકામા પરિવત્થબ્બન્તિ દસ્સેતિ. તેન ભિક્ખુના અકામા પરિવત્થબ્બન્તિ તેન ભિક્ખુના વસતા અકામા પરિવત્થબ્બં, ન પરિવત્તિતલિઙ્ગેનાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. પરિવુત્થપરિવાસેનાતિ આદિમ્હિ પરિવુત્થપરિવાસેનેવ પરિવાસતો ઉત્તરિ ઇતિવારેન આદિતો ભિક્ખુનાવ છારત્તં, પરિવત્તિતલિઙ્ગેન ઉદ્ધમ્પિ ભિક્ખુમાનત્તાય પટિપજ્જિતબ્બં, ન પરિવાસે વિય તપ્પચ્ચયા અચિણ્ણમાનત્તો. ચિણ્ણમાનત્તોવ અબ્ભેતબ્બો, ન ઇતરો, ન પરિવાસે વિય માનત્તારહે, પક્ખમાનત્તઞ્ચ ચરન્તિયા ભિક્ખુનિયા લિઙ્ગં પરિવત્તાતિક્કમે સતિ ચિણ્ણમાનત્તો ભિક્ખુ હોતિ, પુન ભિક્ખુમાનત્તં ગહેત્વા ચિણ્ણમાનત્તોવ ભિક્ખુ અબ્ભેતબ્બોતિ દસ્સેતિ.

યત્થ સિયાતિ યસ્સં સમાનસંવાસકસીમાયમ્પિ વીસતિગણો ભિક્ખુસઙ્ઘો અત્થિ. એકેનપિ ચે ઊનો વીસતિગણોતિ ન યુજ્જતિ, ઊનો ચે. ન હિ વીસતિગણો, સઙ્ઘો ચે ઊનો. તસ્મા ‘‘એકેનપિ ચે ઊનો સઙ્ઘો’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, ચતુવગ્ગપઞ્ચવગ્ગદસવગ્ગપ્પસઙ્ગનિવારણપ્પયોજનતો. તસ્મા વીસતિવગ્ગો ભિક્ખુસઙ્ઘો ચે ભિક્ખુના એકેનપિ ઊનો, નટ્ઠો દટ્ઠબ્બો. કેચિ પન વિનયે અપ્પકતઞ્ઞુનો ‘‘યથા અતિરેકચતુવગ્ગોપિ સઙ્ઘો ચતુવગ્ગકરણીયે કમ્મે ‘ચતુવગ્ગો’તિ વુચ્ચતિ, તથા પઞ્ચવગ્ગદસવગ્ગકરણીયે કમ્મે અતિરેકપઞ્ચવગ્ગદસવગ્ગોપિ ‘પઞ્ચવગ્ગદસવગ્ગો’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા ઊનોપિ ચતુવગ્ગપઞ્ચવગ્ગદસવગ્ગવીસતિવગ્ગોવા’’તિ મઞ્ઞેય્યું, તેસં મઞ્ઞનાનિવારણત્થં ‘‘એકેનપિ ચે ઊનો’’તિઆદિ વુત્તં. અથ વા વીસતિ ભિક્ખુસઙ્ઘો ચે, ઠપેત્વા એકેનપિ ચે ઊનો અપ્પકતત્તો, તં ઠપેત્વા એકેનપિ ચેતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અયં તત્થ સામીચીતિ વચનં યં વુત્તં સબ્બત્થ ‘‘તસ્સ આપત્તિયા પરિવાસં દેતિ, મૂલાય પટિકસ્સતિ, માનત્તં દેતિ, અબ્ભેતી’’તિ, તસ્સ આવિભાવકરણત્થં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તેન તેસુ અયં યથાવુત્તા સામીચિ નિયતા ઇચ્છિતબ્બા, ન રાજસિક્ખાપદાદીસુ વિય અનિયતા. તત્થ હિ કેનચિ અન્તરાયેન તં સામીચિમકરોન્તેપિ અનાપત્તીતિ દીપિતં હોતિ.

સઙ્ઘાદિસેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.