સઙ્ઘાદિસેસકણ્ડં

૧. સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના

અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તાતિ સ્વાયં દુબ્બલવત્થુકત્તા ચેતનાય પટિસન્ધિં આકડ્ઢિતું અસમત્થા, સુપિને ઉપટ્ઠિતં નિમિત્તઞ્હિ દુબ્બલં. પવત્તે પન અઞ્ઞેહિ કુસલાકુસલેહિ ઉપત્થમ્ભિતા વિપાકં દેતિ. કિઞ્ચાપિ વિપાકં દેતિ, અથ ખો અવિસયે ઉપ્પન્નત્તા અબ્બોહારિકાવ સુપિનન્તચેતનાતિ લિખિતં. યં પનેત્થ ‘‘સુપિને ઉપટ્ઠિતં નિમિત્તઞ્હિ દુબ્બલ’’ન્તિ વુત્તં, તં અનેકન્તં, ન ચ આરમ્મણદુબ્બલતાય ચિત્તપ્પવત્તિ દુબ્બલા અતીતાનાગતારમ્મણાય, પઞ્ઞત્તારમ્મણાય વા અદુબ્બલત્તા. તસ્મા દુબ્બલવત્થુકત્તાતિ દુબ્બલહદયવત્થુકત્તાતિ નો તક્કોતિ (વજિર. ટી. પારાજિક ૨૩૬-૨૩૭) આચરિયો. અવત્થુકતાય દુબ્બલભાવો યુજ્જતીતિ ચે? ન, અવત્થુકાય ભાવનાપભવાય અતિરેકબલવસમ્ભવતો. ભાવનાબલસમપ્પિતઞ્હિ ચિત્તં અરૂપમ્પિ સમાનં અતિભારમ્પિ કરજકાયં ગહેત્વા એકચિત્તક્ખણેનેવ બ્રહ્મલોકમ્પિ પાપેત્વા ઠપેતિ, તપ્પટિભાગં અનપ્પિતમ્પિ કામાવચરચિત્તં કરજકાયં આકાસે લઙ્ઘનસમત્થં કરોતિ. કિં પનેત્થ તં અનુમાનકરણં? યેન ચિત્તસ્સેવ આનુભાવોતિ પઞ્ઞાયેય્ય ચિત્તાનુભાવેન ઠપનલઙ્ઘનાદિકિરિયાવિસેસનિબ્બત્તિદસ્સનતો. પકતિચિત્તસમુટ્ઠાનરૂપં વિય અસંસટ્ઠત્તા, નિક્ખમનત્તા ચ વત્થિસીસં, કટિ, કાયોતિ તિધા સુક્કસ્સ ઠાનં પકપ્પેન્તિ આચરિયા. સપ્પવિસં વિય તં દટ્ઠબ્બં, ન ચ વિસે ઠાનનિયમો, કોધવસેન પસ્સન્તસ્સ હોતિ. એવમસ્સ ન ઠાનનિયમો, રાગવસેન ઉપક્કમન્તસ્સ હોતીતિ નો તક્કોતિ આચરિયો.

‘‘દકસોતં અનોતિણ્ણેપી’’તિ ઇદં ‘‘ઓતિણ્ણમત્તે’’તિ ઇમિના વિરુજ્ઝતીતિ ચે, તં દસ્સેતું ‘‘ઠાનતો પન ચુત’’ન્તિઆદિમાહ. તસ્સત્થો – નિમિત્તે ઉપક્કમં કત્વા સુક્કં ઠાના ચાવેત્વા પુન વિપ્પટિસારવસેન દકસોતોરોહણં નિવારેતું ન સક્કા, તથાપિ અધિવાસાધિપ્પાયેન અધિવાસેત્વા અન્તરા દકસોતતો ઉદ્ધં નિવારેતું અસક્કુણેય્યતાય ‘‘બહિ નિક્ખન્તે વા’’તિ વુત્તં, તસ્મા ઠાના ચુતઞ્હિ અવસ્સં દકસોતં ઓતરતીતિ અટ્ઠકથાય અધિપ્પાયો. તસ્મા ઉભયં સમેતીતિ ગહેતબ્બો.

એત્થાહ – કસ્મા ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિઆદિના કારકો ન નિદ્દિટ્ઠોતિ? વુચ્ચતે – અધિપ્પાયાપેક્ખાય ભાવતો કારકો ન નિદ્દિટ્ઠો તસ્સ સાપેક્ખભાવદસ્સનત્થં. કથં? કણ્ડુવનાદિઅધિપ્પાયચેતનાવસેન ચેતેન્તસ્સ કણ્ડુવનાદિઉપક્કમેન ઉપક્કમન્તસ્સ મેથુનરાગવસેન ઊરુઆદીસુ દુક્કટવત્થૂસુ, વણાદીસુ થુલ્લચ્ચયવત્થૂસુ ચ ઉપક્કમન્તસ્સ સુક્કવિસટ્ઠિયા સતિપિ ન સઙ્ઘાદિસેસો ‘‘અનાપત્તિ ભિક્ખુ ન મોચનાધિપ્પાયસ્સા’’તિ (પારા. ૨૬૩) વચનતો. તસ્મા તદત્થદસ્સનત્થં ઇધ કારકો ન નિદ્દિટ્ઠો. અઞ્ઞથા ‘‘યો પન ભિક્ખુ સઞ્ચેતનિકં સુક્કવિસટ્ઠિં આપજ્જેય્ય, સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ નિદ્દિટ્ઠે કારકે ‘‘ચેતેતિ ન ઉપક્કમતિ મુચ્ચતિ, અનાપત્તી’’તિ (પારા. ૨૬૨) વુત્તવચનવિરોધો. તથા ‘‘સઞ્ચેતનિકાય સુક્કવિસટ્ઠિયા અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ ભુમ્મે નિદ્દિટ્ઠેપિ સો એવ વિરોધો હેત્વત્થનિયમસિદ્ધિતો. તસ્મા તદુભયમ્પિ વચનક્કમં અવત્વા ‘‘સઞ્ચેતનિકા સુક્કવિસટ્ઠિ અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ વુત્તં. તત્થ નિમિત્તત્થે ભુમ્મવચનાભાવતો હેત્વત્થનિયમો ન કતો હોતિ. તસ્મિં અકતે સઞ્ચેતનિકા સુક્કવિસટ્ઠિ અઞ્ઞત્ર સુપિનન્તા સઙ્ઘાદિસેસોતિ, ઉપક્કમે અસતિ અનાપત્તીતિ અયમત્થો દીપિતો હોતીતિ વેદિતબ્બં.

ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે દ્વે આપત્તિસહસ્સાનિ હોન્તિ. કથં? અત્તનો હત્થાદિભેદે અજ્ઝત્તરૂપે રાગૂપત્થમ્ભનવસેન અઙ્ગજાતે કમ્મનિયપ્પત્તે આરોગ્યત્થાય નીલં મોચેન્તસ્સ એકા આપત્તિ, અજ્ઝત્તરૂપે એવ રાગૂપત્થમ્ભે પીતકાદીનં મોચનવસેન નવાતિ દસ. એવં ‘‘સુખત્થાયા’’તિઆદીનં નવન્નં વસેનાતિ રાગૂપત્થમ્ભે અજ્ઝત્તરૂપવસેન સતં. એવમેવં વચ્ચપ્પસ્સાવવાતઉચ્ચાલિઙ્ગપાણકદટ્ઠૂપત્થમ્ભેસુ ચ સતં સતં કત્વા સબ્બં પઞ્ચસતં. યથા અજ્ઝત્તરૂપે પઞ્ચસતં, એવં બહિદ્ધારૂપે વા અજ્ઝત્તબહિદ્ધારૂપે વા આકાસે વા કટિં કમ્પેન્તોતિ દ્વે સહસ્સાનિ આપત્તિયો હોન્તીતિ.

સુક્કવિસ્સટ્ઠિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘ઓતિણ્ણો’’તિ ઇમિનાસ્સ સેવનાધિપ્પાયતા દસ્સિતા. તેનેવ ‘‘કાયસંસગ્ગરાગસમઙ્ગિસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘વિપરિણતેન…પે… સદ્ધિ’’ન્તિ ઇમિનાસ્સ વાયામો દસ્સિતો. ‘‘સદ્ધિ’’ન્તિ હિ પદં સંયોગં દીપેતિ, સો ચ સંયોગો સમાગમો. કેન ચિત્તેન? વિપરિણતેન ચિત્તેન, ન પત્તપ્પટિગ્ગહણાધિપ્પાયાદિનાતિ અધિપ્પાયો. ‘‘કાયસંસગ્ગં સમાપજ્જેય્યા’’તિ ઇમિનાસ્સ વાયમતો ફસ્સપ્પટિવિજાનના દસ્સિતા હોતિ. વાયમિત્વા ફસ્સં પટિવિજાનન્તો હિ સમાપજ્જતિ નામ. એવમસ્સ તિવઙ્ગસમ્પત્તિ દસ્સિતા હોતિ. અથ વા ઓતિણ્ણો વિપરિણતેન ચિત્તેન યક્ખાદિના સત્તો વિય. ઉપયોગત્થે વા એતં કરણવચનં, ઓતિણ્ણો વિપરિણતં ચિત્તં કૂપાદિં વિય સત્તો. અથ વા ‘‘રાગતો ઉત્તિણ્ણો ભવિસ્સામી’’તિ ભિક્ખુભાવં ઉપગતોપિ યો પન ભિક્ખુ તતો ઉત્તિણ્ણાધિપ્પાયતો વિપરિણતેન ચિત્તેન હેતુભૂતેન તમેવ રાગં ઓતિણ્ણો. માતુગામેન અત્તનો સમીપં વા આગતેન, અત્તના ઉપગતેન વા. એતેન માતુગામસ્સ સારત્તતા વા હોતુ, વિરત્તતા વા, સા ઇધ અપ્પમાણં.

હત્થગ્ગાહં વાતિ એત્થ હત્થેન સબ્બોપિ ઉપાદિન્નકો કાયો સઙ્ગહિતો, ન ભિન્નસન્તાનો તપ્પટિબદ્ધો વત્થાલઙ્કારાદિ. વેણિગ્ગહણેન અનુપાદિન્નકો અભિન્નસન્તાનો કેસલોમનખગ્ગદન્તગ્ગાદિકો કમ્મપચ્ચયઉતુસમુટ્ઠાનો ગહિતોતિ વેદિતબ્બં. તેનેવાહ ‘‘અન્તમસો લોમેન લોમં ફુસન્તસ્સાપી’’તિ. તેન અઞ્ઞતરસ્સ વા…પે… પરામસનન્તિ એત્થ અનુપાદિન્નકાનમ્પિ સેસલોમાદીનં અઙ્ગભાવો વેદિતબ્બો. એવં સન્તે ‘‘ફસ્સં પટિજાનન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ ઇમિના વિરુજ્ઝતીતિ ચે? ન, તદત્થજાનનતો. ફુટ્ઠભાવં પટિવિજાનન્તોપિ ફસ્સં પટિજાનાતિ નામ, ન કાયવિઞ્ઞાણુપ્પત્તિયા એવ. અનેકન્તિકઞ્હેત્થ કાયવિઞ્ઞાણં. તસ્મા એવ ઇધ ફસ્સપ્પટિવિજાનનં અઙ્ગન્ત્વેવ ન વુત્તં. તસ્મિઞ્હિ વુત્તે ઠાનમેતં વિજ્જતિ ‘‘ન ચ મે લોમઘટ્ટનેન કાયવિઞ્ઞાણં ઉપ્પન્નં, તસ્મિં ‘ન ફસ્સં પટિજાનામી’તિ અનાપન્નસઞ્ઞી સિયા’’તિ. ‘‘વેણી નામ કહાપણમાલાદિસમ્પયુત્તં, તત્થ ‘વેણિં ગણ્હિસ્સામી’તિ કહાપણમાલાદિં એવ ગણ્હાતિ, ન લોમં, નત્થિ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ વદન્તિ. વીમંસિતબ્બં.

કાયસંસગ્ગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘કદા તે માતા પસીદિસ્સતી’’તિ આયાચનં દુટ્ઠુલ્લવાચાય સિખાપત્તલક્ખણદસ્સનત્થં વુત્તં, ન મેથુનુપસંહિતેયેવ દુટ્ઠુલ્લવાચાતિ દસ્સનત્થં. ‘‘ઉભતોબ્યઞ્જનકાસી’’તિ વચનં પન પુરિસનિમિત્તેન અસઙ્ઘાદિસેસવત્થુના મિસ્સવચનં, પુરિસઉભતોબ્યઞ્જનકસ્સ ચ ઇત્થિનિમિત્તં પટિચ્છન્નં, ઇતરં પાકટં. યદિ તમ્પિ જનેતિ, કથં ‘અનિમિત્તાસી’તિઆદીનિ પદાનિ ન સઙ્ઘાદિસેસં જનેન્તી’’તિ એકે, તં ન યુત્તં પુરિસસ્સાપિ નિમિત્તાધિવચનત્તા. ‘‘મેથુનુપસંહિતાહિ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ (પારા. ૨૪૮) માતિકાયં લક્ખણસ્સ વુત્તત્તા ચ મેથુનુપસંહિતાહિ ઓભાસને પટિવિજાનન્તિયા સઙ્ઘાદિસેસો, અપ્પટિવિજાનન્તિયા થુલ્લચ્ચયં, ઇતરેહિ ઓભાસને પટિવિજાનન્તિયા થુલ્લચ્ચયં, અપ્પટિવિજાનન્તિયા દુક્કટન્તિ એકે, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. એત્થાહ – ‘‘સિખરણી’’તિઆદીહિ અક્કોસન્તસ્સ પટિઘચિત્તં ઉપ્પજ્જતિ, કસ્મા ‘‘તિવેદન’’ન્તિ અવત્વા ‘‘દ્વિવેદન’’ન્તિ વુત્તન્તિ? રાગવસેન અયં આપત્તિ, ન પટિઘવસેન. તસ્મા રાગવસેનેવ પવત્તો અક્કોસો ઇધ અધિપ્પેતો. તસ્મા ‘‘દ્વિવેદન’’ન્તિ વચનં સુવુત્તમેવ.

દુટ્ઠુલ્લવાચાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. અત્તકામસિક્ખાપદવણ્ણના

દુટ્ઠુલ્લોભાસને વુત્તપ્પકારાયાતિ દુટ્ઠુલ્લાદુટ્ઠુલ્લજાનનસમત્થાય. પરસ્સ ભિક્ખુનો અત્તકામપારિચરિયાય વણ્ણભણને દુક્કટં, ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, તસ્સ અગ્ગદાનં મેથુનં ધમ્મં દેહી’’તિ પરિયાયવચનેપિ દુક્કટં, ‘‘અત્તકામપારિચરિયાય વણ્ણં ભાસેય્ય, યા માદિસં સીલવન્ત’’ન્તિ ચ વુત્તત્તાતિ એકે. પઞ્ચસુ અઙ્ગેસુ સબ્ભાવા સઙ્ઘાદિસેસોવાતિ એકે, વિચારેત્વા ગહેતબ્બં. ‘‘ઇમસ્મિં સિક્ખાપદદ્વયે કાયસંસગ્ગે વિય યક્ખિપેતીસુપિ દુટ્ઠુલ્લત્તકઆમવચને થુલ્લચ્ચયન્તિ વદન્તિ. અટ્ઠકથાસુ પન નાગત’’ન્તિ (વજિર. ટી. પારાજિક ૨૯૫) લિખિતં. ઉભતોબ્યઞ્જનકો પન પણ્ડકગતિકોવ.

અત્તકામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

અલંવચનીયાતિ ન વચનીયા, નિવારણે અલં-સદ્દો, ન અલંવચનીયા નાલંવચનીયા. ‘‘પટિગ્ગણ્હાતિ વીમંસતિ પચ્ચાહરતિ, આપત્તિ સઙ્ઘાદિસેસસ્સા’’તિ (પારા. ૩૦૫) વુત્તત્તા યસ્સ એકન્તેન સઙ્ઘાદિસેસો હોતિ, તસ્સ પટિગ્ગણ્હનવીમંસનપયોગા એતે દુક્કટથુલ્લચ્ચયા નત્થીતિ વદન્તીતિ લિખિતં. કિઞ્ચાપિ એત્થ ‘‘ઇત્થી નામ મનુસ્સિત્થી, ન યક્ખી ન પેતી ન તિરચ્છાનગતા. પુરિસો નામ મનુસ્સપુરિસો, ન યક્ખો ન પેતો ન તિરચ્છાનગતો’’તિ પાળિ નત્થિ, તથાપિ કાયસંસગ્ગાદીસુ ‘‘માતુગામો નામ મનુસ્સિત્થી’’તિ (પારા. ૨૮૫) ઇત્થિવવત્થાનસ્સ કતત્તા ઇધાપિ મનુસ્સિત્થી એવાતિ પઞ્ઞાયતિ. મેથુનપુબ્બભાગસામઞ્ઞતો ઇત્થિવવત્થાનેન પુરિસવવત્થાનં કતમેવ હોતિ. તેનેવાહ ‘‘યેસુ સઞ્ચરિત્તં સમાપજ્જતિ, તેસં મનુસ્સજાતિકતા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના). કાયસંસગ્ગાદીસુ ચ પણ્ડકયક્ખિપેતિયો થુલ્લચ્ચયવત્થુકાવ વુત્તા, તથા ઇધાપિ, પણ્ડકસભાવત્તા મનુસ્સઉભતોબ્યઞ્જનકો ચ થુલ્લચ્ચયવત્થુકોવ હોતિ. સેસા મનુસ્સપુરિસઅમનુસ્સપણ્ડકઉભતોબ્યઞ્જનકતિરચ્છાનગતપુરિસાદયો દુક્કટવત્થુકાવ મિચ્છાચારદસ્સનસભાવતોતિ વેદિતબ્બં.

સઞ્ચરિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના

કિં ભન્તેતિ એત્તકેપિ વુત્તે. પુચ્છિતો યદત્થાય પવિટ્ઠો, તં કથેતું લભતિ પુચ્છિતપઞ્ઞત્તા ભિક્ખાચારવત્તેતિ લિખિતં. હત્થકમ્મં યાચિતો ‘‘ઉપકરણં, મૂલં વા દસ્સતી’’તિ યાચતિ, વટ્ટતિ, ન વટ્ટતીતિ? વટ્ટતિ સેનાસને ઓભાસપરિકથાદીનં લદ્ધત્તાતિ એકે. તિહત્થા વાતિ એત્થ વડ્ઢકિહત્થેન તિહત્થા. ‘‘પમાણયુત્તો મઞ્ચોતિ પકતિવિદત્થિયા નવવિદત્થિપ્પમાણમઞ્ચો, સો તત્થ ઇતો ચ ન સઞ્ચરતિ, તસ્મા ચતુહત્થવિત્થારા ન હોતી’’તિઆદિ લિખિતં. અકુટિયા પન વત્થુદેસનાકિચ્ચં નત્થિ ઉલ્લિત્તાવલિત્તં કાતું વુત્તત્તા. ‘‘ઉલ્લિત્તાદિભાવો…પે… ‘છદનમેવ સન્ધાય વુત્તો’તિ યુત્તમિદં. કસ્માતિ ચે? યસ્મા મત્તિકામયભિત્તિં ઉટ્ઠાપેત્વા ઉપરિ ઉલ્લિત્તં વા અવલિત્તં વા ઉભયં વા ભિત્તિયા ઘટિતં કરોન્તસ્સ આપત્તિ એવ વિનાપિ ભિત્તિલેપેના’’તિ લિખિતં. એવમેત્થ થમ્ભતુલાપિટ્ઠસઙ્ઘાટાદિ નિરત્થકં સિયા. તસ્મા વિચારેત્વાવ ગહેતબ્બં. ‘‘ઉપોસથાગારમ્પિ ભવિસ્સતિ, અહમ્પિ વસિસ્સામી’’તિ વા ‘‘ભિક્ખૂહિ વા સામણેરેહિ વા એકતો વસિસ્સામી’’તિ વા કરોન્તસ્સ વટ્ટતિ એવ. કસ્મા? ‘‘અત્તુદ્દેસ’’ન્તિ વુત્તત્તાતિ લિખિતં.

ઇદં પન સિક્ખાપદં ચતુત્થપારાજિકં વિય નિદાનાપેક્ખં. ન હિ વગ્ગુમુદાતીરિયા ભિક્ખૂ સયમેવ અત્તનો અસન્તં ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મં મુસાવાદલક્ખણં પાપેત્વા ભાસિંસુ. અઞ્ઞમઞ્ઞઞ્હિ તે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મવણ્ણં ભાસિંસુ. ન ચ તાવતા પારાજિકવત્થુ હોતિ, તત્તકેન પન લેસેન ભગવા તં વત્થું નિદાનં કત્વા પારાજિકં પઞ્ઞપેસિ, તથા ઇધાપિ. ન હિ નિદાને ‘‘અદેસિતવત્થુકાયો સારમ્ભાયો અપરિક્કમનાયો’’તિ વુત્તં. ‘‘અપ્પમાણિકાયો’’તિ પન વુત્તત્તા પમાણમતિક્કમન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસોવ નિદાનાપેક્ખો. તત્થ સારમ્ભે અપરિક્કમને સઙ્ઘાદિસેસપ્પસઙ્ગં વિય દિસ્સમાનં ‘‘વિભઙ્ગો તંનિયમકો’’તિ વુત્તત્તા વિભઙ્ગે ન નિવારેતિ. તથા મહલ્લકે.

એત્થાહ – કિમત્થં માતિકાયં દુક્કટવત્થુ વુત્તં, નનુ વિભઙ્ગે એવ વત્તબ્બં સિયાતિ? એવમેતં. કિં નુ ભિક્ખૂ અભિનેતબ્બા વત્થુદેસનાય, તેહિ ભિક્ખૂહિ વત્થુ દેસેતબ્બં, કીદિસં? અનારમ્ભં સપરિક્કમનન્તિ. ઇતરઞ્હિ ‘‘સારમ્ભે ચે ભિક્ખુ વત્થુસ્મિં અપરિક્કમને’’તિ એવં અનુપ્પસઙ્ગવસેન આગતત્તા વુત્તં. યસ્મા વત્થુ નામ અત્થિ સારમ્ભં અપરિક્કમનં, અત્થિ અનારમ્ભં સપરિક્કમનં, અત્થિ સારમ્ભં સપરિક્કમનં, અત્થિ અનારમ્ભં અપરિક્કમનન્તિ બહુવિધં, તસ્મા બહુવિધત્તા વત્થુ દેસેતબ્બં અનારમ્ભં સપરિક્કમનં, નેતરન્તિ વુત્તં હોતિ. કિમત્થિકા પનેત્થ વત્થુદેસનાતિ ચે? ગરુકાપત્તિપઞ્ઞાપનહેતુપરિવજ્જનુપાયત્તા. વત્થુઅદેસના હિ ગરુકાપત્તિપઞ્ઞાપનહેતુભૂતા. ગરુકાપત્તિપઞ્ઞાપનં અકતવિઞ્ઞત્તિગિહિપીળાજનનં, અત્તદુક્ખપરદુક્ખહેતુભૂતો ચ સારમ્ભભાવોતિ એતે વત્થુદેસનાપદેસેન ઉપાયેન પરિવજ્જિતા હોન્તિ. ન હિ ભિક્ખૂ અકપ્પિયકુટિકરણત્થં ગિહીનં વા પીળાનિમિત્તં, સારમ્ભવત્થુકુટિકરણત્થં વા વત્થું દેસેન્તીતિ. હોન્તિ ચેત્થ –

‘‘દુક્કટસ્સ હિ વત્થૂનં, માતિકાય પકાસના;

ગરુકાપત્તિહેતૂનં, તેસં એવં પકાસિતા.

‘‘વત્થુસ્સ દેસનુપાયેન, ગરુકાપત્તિહેતુયો;

વજ્જિતા હોન્તિ યં તસ્મા, સારમ્ભાદિ જહાપિત’’ન્તિ.

કુટિકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વિહારકારસિક્ખાપદવણ્ણના

કિરિયામત્તતો સમુટ્ઠાનભાવતો અકિરિયમેવેતં. તં દેસનાઅકરણવસેન. ભિક્ખૂ વા અનભિનેય્યાતિ એત્થ વા-સદ્દો અવધારણત્થોતિ વેદિતબ્બો. ‘‘આયસ્મા છન્નો ચેતિયરુક્ખં છેદાપેસી’’તિ (પારા. ૩૬૫) આગતત્તા ઇદમ્પિ નિદાનાપેક્ખન્તિ વેદિતબ્બં.

વિહારકારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના

‘‘કસ્મા મમ વન્દનાદીનિ…પે… ‘ઘટિતેયેવ સીસં એતી’તિ વુત્તત્તા અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નકં વન્દિતું ન વટ્ટતી’’તિ વદન્તિ, તં ન ગહેતબ્બં. પરિવારાવસાને ઉપાલિપઞ્ચકે ‘‘કતિ નુ ખો, ભન્તે, અવન્દિયા’’તિઆદિના (પરિ. ૪૬૭) વુત્તપાળિયં અવુત્તત્તા, ‘‘પચ્છા ઉપસમ્પન્નેન પુરે ઉપસમ્પન્નો વન્દિયો’’તિ (પરિ. ૪૬૮) વુત્તત્તા ચ, તસ્મા એવ ઇમિસ્સં કઙ્ખાવિતરણિયં ‘‘ઉપસમ્પન્નોતિ સઙ્ખ્યુપગમન’’ન્તિ વુત્તં. સુત્તાધિપ્પાયો પન એવં ગહેતબ્બો – અવન્દન્તો સામીચિપ્પટિક્ખેપસઙ્ખાતાય ચોદનાય ચોદેતિ નામાતિ દસ્સનત્થં વુત્તન્તિ. તસ્મા એવ ‘‘એત્તાવતા ચ ચોદના નામ હોતી’’તિ વુત્તં. ઇધ અધિપ્પેતં આપત્તિઆપજ્જનાકારં દસ્સેતું ‘‘‘કસ્મા મમ વન્દનાદીનિ ન કરોસી’તિઆદિ વુત્ત’’ન્તિ લિખિતં.

કતૂપસમ્પદન્તિ યસ્સ ઉપસમ્પદા રુહતિ, તં, પણ્ડકાદયો. ઠપનક્ખેત્તન્તિ એત્થ સબ્બસઙ્ગાહિકં, પુગ્ગલિકઞ્ચાતિ દુવિધં પવારણાઠપનં. તત્થ સબ્બસઙ્ગાહિકે ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો…પે… તેવાચિકં પવારે’’તિ સુ-કારતો યાવ રે-કારો. પુગ્ગલિકઠપને પન ‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, પવારેમિ…પે… પસ્સન્તો પટી’’તિ સં-કારતો યાવ અયં સબ્બપચ્છિમો ટિ-કારો, એત્થન્તરે એકપદેપિ ઠપેન્તેન ઠપિતા હોતિ. ઉપોસથે પન ઇમિનાનુસારેન વિસેસો વેદિતબ્બો ‘‘કરેય્યા’’તિ રે-કારે અનતિક્કમન્તે.

દુટ્ઠદોસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. અઞ્ઞભાગિયસિક્ખાપદવણ્ણના

અઞ્ઞભાગો વા અસ્સ અત્થીતિ યથા સુવણ્ણસ્સેદં સોવણ્ણમિત્યત્ર સુવણ્ણવા અનેન સુવણ્ણો ઇત્યુચ્ચતે. તં પટિમાય સરીરં, સિલાપુત્તકસ્સ સરીરન્તિ ચ નિદસ્સનં. છગલકસ્સ ‘‘દબ્બો’’તિ દિન્નં નામં ‘‘દેસો’’તિ વુચ્ચતિ. કસ્મા? થેરં અનુદ્ધંસેતું થેરસ્સાપિ અપદિસિતબ્બત્તા. અઞ્ઞમ્પિ વત્થું ન થેરંયેવ. લિસ્સતિ સિલિસ્સતિ વોહારમત્તેનેવન અત્થતો. ઈસકં અલ્લીયતીતિ લેસોતિ અધિપ્પાયો. લિસસેલછકોલઅલ્લીભાવે. તેન વુત્તં ‘‘ઈસકં અલ્લીયતીતિ લેસો’’તિ. યસ્મા દેસલેસા અત્થતો નિન્નાનાકરણં, તસ્મા ‘‘કિઞ્ચિદેસં લેસમત્તં ઉપાદાયા’’તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘દસ લેસા જાતિલેસો’’તિઆદિ (પારા. ૩૯૪) પદભાજને વુત્તં.

અટ્ઠુપ્પત્તિવસેનેવ આવિભૂતન્તિ એત્થ કિઞ્ચ ભિય્યો અનિયમત્તા. ન હિ મેત્તિયભૂમજકાનં વિય અઞ્ઞેસં સબ્બેસમ્પિ ‘‘છગલકમેવેત્થ અઞ્ઞભાગિયં અધિકરણં હોતિ, અઞ્ઞં ગોમહિંસાદિકમ્પિ હોતિ, ન ચ મેત્તિયભૂમજકા વિય સબ્બેપિ નામલેસમત્તમેવ ઉપાદિયન્તિ, અઞ્ઞમ્પિ જાતિલેસાદિં ઉપાદિયન્તિ, તસ્મા અનિયમત્તા ન વિભત્તં. કિઞ્ચ ભિય્યો તથાવુત્તે છગલકસ્સેવ અઞ્ઞભાગિયતા સમ્ભવતિ, ન અઞ્ઞસ્સ, યેન સોવ દસ્સિતો. લેસો ચ નામ લેસોવ, ન જાતિઆદિ, યેન સોવ દસ્સિતોતિ એવં મિચ્છાગાહપ્પસઙ્ગતોતિ વેદિતબ્બં. ઇધ ચ…પે… સઞ્ઞિનોપીતિ ઇમસ્મિં સિક્ખાપદે ચ અમૂલકસિક્ખાપદે ચાતિ અત્થો.

અઞ્ઞભાગિયસિક્ખં યો, નેવ સિક્ખતિ યુત્તિતો;

ગચ્છે વિનયવિઞ્ઞૂહિ, અઞ્ઞભાગિયતંવ સો. (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૦૮);

અઞ્ઞભાગિયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૧. ભેદાનુવત્તકસિક્ખાપદવણ્ણના

તિણ્ણં ઉદ્ધં કમ્મારહા…પે… કરોતીતિ એત્થ ‘‘ઇમે ચત્તારો’’તિ વા ‘‘ઇમઞ્ચ ઇમઞ્ચા’’તિ વા વત્વા કાતું ન વટ્ટતીતિ લિખિતં.

ભેદાનુવત્તકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૨. દુબ્બચસિક્ખાપદવણ્ણના

દુક્ખેન વત્તબ્બો દુબ્બચો. વુચ્ચમાનો ન સહતિ.

દુબ્બચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

નિગમનવણ્ણના

‘‘નામમત્તવસેના’’તિ પાઠો. ‘‘નામગોત્તવસેના’’તિ લિખિતં. ઇદં વુત્તં હોતિ – ‘‘અયં કિરિયા ભિક્ખૂનં કાતું ન વટ્ટતી’’તિ જાનિત્વા સચે છાદેતિ, છન્નાવ હોતીતિ અત્થો. સભાગમત્તમેવાતિ અવેરિસભાગમત્તમેવાતિ અધિપ્પાયો.

વત્થુ ચેવ ગોત્તઞ્ચાતિ એત્થ વત્થૂતિ વીતિક્કમનં અસુચિમુચ્ચનં. ગોત્તન્તિ ગં તાયતીતિ ગોત્તં, સજાતિતો અઞ્ઞત્થ ગન્તું અદત્વા ગં બુદ્ધિં, વચનઞ્ચ તાયતીતિ અત્થો. વત્થુ ચ સજાતિમેવ ગચ્છતિ. સજાતિ નામેત્થ અઞ્ઞેહિ વિસિટ્ઠાવિસિટ્ઠભૂતા કિરિયા, ન કાયસંસગ્ગાદિ. નામઞ્ચેવ આપત્તિ ચાતિ એત્થ આપત્તીતિ વીતિક્કમેનાપન્નાપત્તિયા નામં.

પુન આગતાગતાનં ભિક્ખૂનં આરોચેન્તેનાતિ એત્થ દ્વિન્નં આરોચેન્તેન ‘‘આયસ્મન્તા ધારેન્તુ’’તિણ્ણં વા અતિરેકાનં વા આરોચેન્તેન ‘‘આયસ્મન્તો ધારેન્તૂ’’તિ એવં આરોચનવિધાનં વેદિતબ્બં. વત્તભેદઞ્ચ રત્તિચ્છેદઞ્ચ અકત્વાતિ એત્થ ઠપેત્વા નવકતરં પારિવાસિકં અવસેસાનં અન્તમસો મૂલાયપટિકસ્સનારહાદીનમ્પિ અભિવાદનાદિસાદિયને, પટિપાટિયા નિસીદને, ઓવદને, કમ્મિકાનં ગરહણે ચાતિઆદીસુ વત્તભેદો હોતિ. દસ્સનસવનવિસયેસુ અનારોચને ચ ભિક્ખૂહિ એકચ્છન્ને વસને ચ અજાનન્તસ્સેવ વિહારે ભિક્ખૂનં આગન્ત્વા ગમને ચાતિઆદીસુ રત્તિચ્છેદો હોતિ. નાનાસંવાસકેહિ વિનયકમ્માભાવતો તેસં અનારોચને રત્તિચ્છેદો ન હોતિ. ‘‘દ્વે લેડ્ડુપાતે અતિક્કમિત્વા’’તિ વચનતો અન્તો ન વટ્ટતિ. નિક્ખિત્તવત્તેનેવ હુત્વા વિચરન્તેન યસ્સ સન્તિકે પુબ્બે સમાદિયિત્વા આરોચિતં, તસ્સાપિ સન્તિકે પચ્છા નિક્ખિપનકાલે આરોચેત્વાવ નિક્ખિપિતબ્બં. તસ્મા પુન સમાદાનકાલેપિ સો ચે તતો ગચ્છતિ, તં દિવસં અગન્ત્વા દિવા આરોચેત્વાપિ યદિ એવં અતીતદિવસં હોતિ, ‘‘અરુણે ઉટ્ઠિતે તસ્સ સન્તિકે આરોચેત્વા વત્તં નિક્ખિપિત્વા વિહારં ગન્તબ્બન્તિ તસ્સ સન્તિકે આરોચેત્વા વત્તં નિક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. અપિચ ‘‘વિહારં ગન્ત્વા યં સબ્બપઠમં ભિક્ખું પસ્સતિ, તસ્સ આરોચેત્વા નિક્ખિપિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. સચે રત્તિચ્છેદો હોતિ, વિહારસીમાપરિયાપન્નાનં સબ્બેસં આરોચેતબ્બં સિયા. ‘‘તસ્સ આરોચેત્વા’’તિ ઇદં પન પુબ્બે અનારોચિતં સન્ધાય વત્તભેદરક્ખણત્થં વુત્તં. તસ્મા એવ સમન્તપાસાદિકાયં (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૯૭) એવં વુત્તં ‘‘અઞ્ઞં વિહારતો નિક્ખન્તં વા આગન્તુકં વા’’તિ.

સુદ્ધન્તપરિવાસે પન સચે ‘‘માસમત્તં અસુદ્ધોમ્હી’’તિ અગ્ગહેસિ, પરિવસન્તો પુન ઊનં વા અધિકં વા સન્નિટ્ઠાનં કરોતિ, તત્તકમ્પિ પરિવસિતબ્બમેવ, પરિવાસદાનકિચ્ચં નત્થિ. અયઞ્હિ સુદ્ધન્તપરિવાસો નામ ઉદ્ધમ્પિ આરોહતિ, હેટ્ઠાપિ ઓરોહતિ. ઇદમસ્સ લક્ખણં.

સમોદહિત્વાતિ મૂલાપત્તિટ્ઠાને ઠપેત્વા, પક્ખિપિત્વાતિ અત્થો. અપ્પટિચ્છન્ના ચે અન્તરાપત્તિ, મૂલાય પટિકસ્સનં અકત્વા પુબ્બે ગહિતપરિવાસેનેવ પરિવસિતબ્બં. યો પન આપત્તિં આપજ્જિત્વા વિબ્ભમિત્વા પુન ઉપસમ્પન્નો હુત્વાપિ પટિચ્છાદેતિ, યો ચ પુબ્બે પટિચ્છાદેત્વા પચ્છા ન પટિચ્છાદેતિ, યો ચ ઉભયત્થ પટિચ્છાદેતિ, સબ્બેસં પટિચ્છન્નદિવસવસેન પરિવાસો દાતબ્બો. ‘‘પુરિમસ્મિં આપત્તિક્ખન્ધે વા’’તિ ચ ‘‘પચ્છિમસ્મિં આપત્તિક્ખન્ધે વા’’તિ (ચૂળવ. ૧૬૬ આદયો) ચ પાળિયં વુત્તત્તા દ્વે ભિક્ખૂ વિસુદ્ધિકં આપન્ના હોન્તિ, તે સુદ્ધિકદિટ્ઠિનો હોન્તિ. એકો છાદેતિ, એકો ન છાદેતિ. યો છાદેતિ, સો દુક્કટં દેસાપેતબ્બો. ‘‘ઉભોપિ યથાધમ્મં કારાપેતબ્બા’’તિ (ચૂળવ. ૧૮૧) વચનતો યં કઞ્ચિ આપત્તિં છાદેત્વા દુક્કટં આપજ્જતીતિ વેદિતબ્બો.

તેસુ ગતેસુ વા અગતેસુ વા પુરિમનયેનેવ પટિપજ્જિતબ્બન્તિ એત્થ ઊને ગણે ચરણં, અનુટ્ઠહનં એકરત્તમ્પિ ગણેન વિપ્પવાસં, સચે રત્તિયા એકક્ખણેન સઙ્ઘો વસતિ, સચે સો પુરે અરુણમેવ કેનચિ કરણીયેન ગતોતિ એત્થપિ માનત્તેપિ એવં જાતે. ‘‘અયઞ્ચ યસ્મા ગણસ્સ આરોચેત્વા, ભિક્ખૂનઞ્ચ અત્થિભાવં સલ્લક્ખેત્વાવ વસિ, તેનસ્સ ઊને ગણે ચરણદોસો વા વિપ્પવાસો વા ન હોતી’’તિ (ચૂળવ. અટ્ઠ. ૯૭) સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તં. તસ્મા તેન આરોચિતે મુહુત્તમ્પિ નિસીદિત્વા ગતેપિ વિપ્પવાસો નત્થિ. પારિવાસિકસ્સ, ઉક્ખિત્તકસ્સ ચ પકતત્તેન તસ્મિં વસનં ઉદકપાતેન વારિતં, તસ્મા નાનૂપચારેપિ એકચ્છન્ને ન વટ્ટતિ.

ઇદાનિ પાઠવિચારણા વેદિતબ્બા – ‘‘નવ પઠમાપત્તિકા ચત્તારો યાવતતિયકા’’તિ ઇદં સભાવનિયમવચનં. તેન વુટ્ઠાનં અનિયમન્તિ દસ્સેતિ. એકચ્ચાપત્તિવુટ્ઠાનઞ્હિ કમ્મતોપિ હોતિ અકમ્મતોપિ, ન એવં આપજ્જનન્તિ વુત્તં હોતિ. અઞ્ઞતરં વા અઞ્ઞતરં વાતિ તેસં દ્વિધા ભિન્નાનમ્પિ વુટ્ઠાનક્કમભેદાભાવદીપકવચનં. યાવતીહં, તાવતીહન્તિ એત્થ અહપરિચ્છેદો અરુણવસેન. ‘‘જાન’’ન્તિ ઇમિના જાનનપ્પટિચ્છન્નસ્સ અકામા પરિવત્થબ્બન્તિ દસ્સેતિ. તેન ભિક્ખુના અકામા પરિવત્થબ્બન્તિ તેન ભિક્ખુના વસતા અકામા પરિવત્થબ્બં, ન પરિવત્તિતલિઙ્ગેનાતિ દસ્સનત્થં વુત્તં. પરિવુત્થપરિવાસેનાતિ આદિમ્હિ પરિવુત્થપરિવાસેનેવ પરિવાસતો ઉત્તરિ ઇતિવારેન આદિતો ભિક્ખુનાવ છારત્તં, પરિવત્તિતલિઙ્ગેન ઉદ્ધમ્પિ ભિક્ખુમાનત્તાય પટિપજ્જિતબ્બં, ન પરિવાસે વિય તપ્પચ્ચયા અચિણ્ણમાનત્તો. ચિણ્ણમાનત્તોવ અબ્ભેતબ્બો, ન ઇતરો, ન પરિવાસે વિય માનત્તારહે, પક્ખમાનત્તઞ્ચ ચરન્તિયા ભિક્ખુનિયા લિઙ્ગં પરિવત્તાતિક્કમે સતિ ચિણ્ણમાનત્તો ભિક્ખુ હોતિ, પુન ભિક્ખુમાનત્તં ગહેત્વા ચિણ્ણમાનત્તોવ ભિક્ખુ અબ્ભેતબ્બોતિ દસ્સેતિ.

યત્થ સિયાતિ યસ્સં સમાનસંવાસકસીમાયમ્પિ વીસતિગણો ભિક્ખુસઙ્ઘો અત્થિ. એકેનપિ ચે ઊનો વીસતિગણોતિ ન યુજ્જતિ, ઊનો ચે. ન હિ વીસતિગણો, સઙ્ઘો ચે ઊનો. તસ્મા ‘‘એકેનપિ ચે ઊનો સઙ્ઘો’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, ચતુવગ્ગપઞ્ચવગ્ગદસવગ્ગપ્પસઙ્ગનિવારણપ્પયોજનતો. તસ્મા વીસતિવગ્ગો ભિક્ખુસઙ્ઘો ચે ભિક્ખુના એકેનપિ ઊનો, નટ્ઠો દટ્ઠબ્બો. કેચિ પન વિનયે અપ્પકતઞ્ઞુનો ‘‘યથા અતિરેકચતુવગ્ગોપિ સઙ્ઘો ચતુવગ્ગકરણીયે કમ્મે ‘ચતુવગ્ગો’તિ વુચ્ચતિ, તથા પઞ્ચવગ્ગદસવગ્ગકરણીયે કમ્મે અતિરેકપઞ્ચવગ્ગદસવગ્ગોપિ ‘પઞ્ચવગ્ગદસવગ્ગો’તિ વુચ્ચતિ. તસ્મા ઊનોપિ ચતુવગ્ગપઞ્ચવગ્ગદસવગ્ગવીસતિવગ્ગોવા’’તિ મઞ્ઞેય્યું, તેસં મઞ્ઞનાનિવારણત્થં ‘‘એકેનપિ ચે ઊનો’’તિઆદિ વુત્તં. અથ વા વીસતિ ભિક્ખુસઙ્ઘો ચે, ઠપેત્વા એકેનપિ ચે ઊનો અપ્પકતત્તો, તં ઠપેત્વા એકેનપિ ચેતિ એવમેત્થ અત્થો દટ્ઠબ્બો. અયં તત્થ સામીચીતિ વચનં યં વુત્તં સબ્બત્થ ‘‘તસ્સ આપત્તિયા પરિવાસં દેતિ, મૂલાય પટિકસ્સતિ, માનત્તં દેતિ, અબ્ભેતી’’તિ, તસ્સ આવિભાવકરણત્થં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તેન તેસુ અયં યથાવુત્તા સામીચિ નિયતા ઇચ્છિતબ્બા, ન રાજસિક્ખાપદાદીસુ વિય અનિયતા. તત્થ હિ કેનચિ અન્તરાયેન તં સામીચિમકરોન્તેપિ અનાપત્તીતિ દીપિતં હોતિ.

સઙ્ઘાદિસેસવણ્ણના નિટ્ઠિતા.