૪. ચતુત્થપારાજિકવણ્ણના

ઇધેવ સઙ્ગહન્તિ ‘‘ઇતિ જાનામિ, ઇતિ પસ્સામી’’તિ પદે કથન્તિ ચે, ‘‘ઇતિ જાનામી’’તિઆદિમાહ. કેવલં ‘‘પાપિચ્છતાયા’’તિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ચતુત્થપારાજિકવણ્ણના) વચનતો મન્દત્તા મોમૂહત્તા સમુદાચરન્તસ્સ અનાપત્તીતિ દીપિતં. ‘‘અતીતકાલે સોતાપન્નોમ્હી’’તિ વદન્તો પરિયાયેન વદતિ, ‘‘યો તે વિહારે વસતિ, સો ભિક્ખુ અરહા’’તિઆદીસુ (પરિ. ૧૬૫) વિય સિક્ખાપદેપિ ‘‘ઇતિ જાનામી’’તિ (પારા. ૧૯૫, ૧૯૭) પચ્ચુપ્પન્નમેવ વુત્તં.

ચતુત્થપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

માતુઘાતકપિતુઘાતકઅરહન્તઘાતકા તતિયપારાજિકં આપન્ના, ભિક્ખુનિદૂસકો, લમ્બીઆદયો ચ ચત્તારો પઠમપારાજિકં આપન્ના એવાતિ કત્વા કુતો ચતુવીસતીતિ ચે? ન, અધિપ્પાયાજાનનતો. માતુઘાતકાદયો હિ ચત્તારો ઇધાનુપસમ્પન્ના એવ અધિપ્પેતા, લમ્બીઆદયો ચત્તારો કિઞ્ચાપિ પઠમપારાજિકેન સઙ્ગહિતા, યસ્મા પન એકેન પરિયાયેન મેથુનધમ્મં પટિસેવિનો હોન્તિ, તસ્મા વિસું વુત્તા. ન લભતિ ભિક્ખૂહીતિ એત્થ ‘‘ઉપોસથાદિભેદં સંવાસ’’ન્તિ એત્તકં વુત્તં. વિનયટ્ઠકથાયં ‘‘ઉપોસથપ્પવારણાપાતિમોક્ખુદ્દેસસઙ્ઘકમ્મપ્પભેદ’’ન્તિ વુત્તં. પાળિયં ‘‘સંવાસો નામ એકકમ્મં એકુદ્દેસો સમસિક્ખતા’’તિ (પારા. ૫૫, ૯૨, ૧૭૨, ૧૯૮) વુત્તં. તિવિધેનાપિ સઙ્ઘકમ્મં કાતું ન વટ્ટતીતિ પટિક્ખિત્તં. ‘‘ન, ભિક્ખવે, ગહટ્ઠેન નિસિન્નપરિસાય પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસિતબ્બ’’ન્તિઆદિ (મહાવ. ૧૫૪) પાતિમોક્ખપ્પવારણાસુ એવ આગતં, અઞ્ઞેસુ ચ એવરૂપેસુ ઠાનેસુ સેસં કમ્મં કાતું નત્થિ પટિક્ખેપો. આચરિયાપિ ‘‘સેસં કમ્મં કાતું વટ્ટતિ, નત્થિ આપત્તી’’તિ વદન્તિ. ‘‘અન્તિમવત્થુ અજ્ઝાપન્નં અમૂલકેન પારાજિકેન ચોદેન્તસ્સ સઙ્ઘાદિસેસો, સઙ્ઘાદિસેસેન ચોદેન્તસ્સ પાચિત્તિયન્તિ ભિક્ખુનો વિય વુત્તં, ન અનુપસમ્પન્નસ્સ વિય દુક્કટં. તસ્મા તેન સહસેય્યા, તસ્સ પટિગ્ગહણઞ્ચ ભિક્ખુસ્સ વટ્ટતીતિ આચરિયા વદન્તી’’તિ લિખિતં. ‘‘યથા પુરે તથા પચ્છાતિ ‘એકકમ્મં એકુદ્દેસો સમસિક્ખતા’તિ એવં વુત્તસંવાસસ્સ અભબ્બતામત્તં સન્ધાય વુત્ત’’ન્તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં.

ઇદાનિ ચતુન્નમ્પિ સાધારણં પકિણ્ણકં – મેથુનધમ્મં પટિસેવન્તો અત્થિ કોચિ પારાજિકો હોતિ અસંવાસો, અત્થિ કોચિ ન પારાજિકો હોતિ અસંવાસો, અત્થિ કોચિ ન પારાજિકો સંવાસો દુક્કટવત્થુસ્મિં વા થુલ્લચ્ચયવત્થુસ્મિં વા પટિસેવન્તો, અત્થિ કોચિ ન પારાજિકો પક્ખપણ્ડકો અપણ્ડકપક્ખે ઉપસમ્પન્નો પણ્ડકપક્ખે મેથુનધમ્મં પટિસેવન્તો. સો આપત્તિં નાપજ્જતીતિ ન પારાજિકો નામ. ન હિ અભિક્ખુસ્સ આપત્તિ નામ અત્થિ. સો અનાપત્તિકત્તા અપણ્ડકપક્ખે આગતો કિં અસંવાસો હોતિ, ન હોતીતિ? હોતિ. ‘‘અભબ્બો તેન સરીરબન્ધનેના’’તિ (મહાવ. ૧૨૯) હિ વુત્તં. ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો…પે… અસંવાસો’’તિ (પારા. ૪૪) વુત્તત્તા યો ભિક્ખુભાવેન મેથુનં ધમ્મં પટિસેવતિ, સો એવ અભબ્બો. નાયં અપારાજિકત્તાતિ ચે? ન, ‘‘બ્યત્તેન ભિક્ખુના પટિબલેન સઙ્ઘો ઞાપેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૨૬) વુત્તટ્ઠાને યથા અભિક્ખુના કમ્મવાચાય સાવિતાયપિ કમ્મં રુહતિ કમ્મવિપત્તિયા અસમ્ભવતો, એવંસમ્પદમિદં દટ્ઠબ્બં. તત્રાયં વિસેસો – ઉપસમ્પન્નપુબ્બો એવં ચે કમ્મવાચં સાવેતિ, સઙ્ઘો ચ તસ્મિં ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞી એવ ચે, કમ્મં રુહતિ, નાઞ્ઞથાતિ નો ખન્તીતિ આચરિયો.

ગહટ્ઠો વા તિત્થિયો વા પણ્ડકો વા કમ્મવાચં સાવેતિ, સઙ્ઘેન કમ્મવાચા ન વુત્તા હોતિ. ‘‘સઙ્ઘો ઉપસમ્પાદેય્ય સઙ્ઘો ઉપસમ્પાદેતિ, ઉપસમ્પન્નો સઙ્ઘેના’’તિ (મહાવ. ૧૨૭) હિ વચનતો સઙ્ઘેન કમ્મવાચાય વત્તબ્બતાય સઙ્ઘપરિયાપન્નેન, સઙ્ઘપરિયાપન્નસઞ્ઞિતેન વા એકેન વુત્તાય સઙ્ઘેન વુત્તા હોતીતિ વેદિતબ્બો, ન ગહટ્ઠતિત્થિયપણ્ડકાદીસુ અઞ્ઞતરેન. અયમેવ સબ્બકમ્મેસુ યુત્તિ દટ્ઠબ્બા.

તથા અત્થિ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તો કોચિ નાસેતબ્બો, ‘‘યો ભિક્ખુનિદૂસકો, અયં નાસેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૧૪-૧૧૫ અત્થતો સમાનં) વુત્તત્તા તેન એવ સો અનુપસમ્પન્નોવ સહસેય્યાપત્તિં વા અઞ્ઞં વા તાદિસં જનેતિ, તસ્સ ઓમસને ચ દુક્કટં હોતિ. અભિક્ખુનિયા મેથુનધમ્મં પટિસેવન્તો ન નાસેતબ્બો, ‘‘અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નો, ભિક્ખવે, અનુપસમ્પન્નો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિ પાળિયા અભાવતો, તેનેવ સો ઉપસમ્પન્નસઙ્ખં ગચ્છતિ, સહસેય્યાપત્તિઆદિં ન જનેતિ, કેવલં અસંવાસોતિ કત્વા ગણપૂરકો ન હોતિ. એકકમ્મએકુદ્દેસો હિ સંવાસોતિ વુત્તો, સમસિક્ખતાપિ સંવાસોતિ કત્વા સો તેન સદ્ધિં નત્થીતિ. પદસોધમ્માપત્તિં પન જનેતીતિ કારણચ્છાયા દિસ્સતીતિ. યથા ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ એકકમ્માદિનો સંવાસસ્સ અભાવા ભિક્ખુની અસંવાસા ભિક્ખુસ્સ, તથા ભિક્ખુ ચ ભિક્ખુનિયા, પદસોધમ્માપત્તિં પન ન જનેતિ. તથા અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નોપિ એકેચ્ચો ‘‘યો નાસેતબ્બોતિ વુત્તો’’તિ ઇમિના નિદસ્સનેન સકારણચ્છાયા અજ્ઝુપેક્ખિતા હોતીતિ ન ગહણં ગચ્છતિ. અપિચ ‘‘ઉભો નાસેતબ્બા, દૂસકો નાસેતબ્બો’’તિ (પારા. ૬૬) વચનતો, ‘‘મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથા’’તિ (પારા. ૩૮૪) વચનતો ચ યો સઙ્ઘમજ્ઝં પવિસિત્વા અનુવિજ્જકેન અનુવિજ્જિયમાનો પરાજિતો, સોપિ અનુપસમ્પન્નોવ, ન ઓમસવાદપાચિત્તિયં જનેતીતિ વેદિતબ્બો.

અપિચેત્થ સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકચતુક્કં વેદિતબ્બં. અત્થિ હિ પુગ્ગલો સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો, અત્થિ પુગ્ગલો ન સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો, અત્થિ પુગ્ગલો સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો ચેવ સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો ચ, અત્થિ પુગ્ગલો નેવ સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકો ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો. તત્થ તતિયો ભિક્ખુની સિક્ખાપચ્ચક્ખાતકા વેદિતબ્બા. સા હિ યાવ ન લિઙ્ગં પરિચ્ચજતિ, કાસાવેસુ સઉસ્સાહાવ સમાના સામઞ્ઞા ચવિતુકામા સિક્ખં પચ્ચક્ખન્તીપિ ભિક્ખુની એવ સિક્ખાસાજીવસમાપન્નાવ. વુત્તઞ્હિ ભગવતા ‘‘નત્થિ, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનિયા સિક્ખાપચ્ચક્ખાન’’ન્તિ. કદા પન સા અભિક્ખુની હોતીતિ? યદા સા વિબ્ભન્તાતિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. વુત્તઞ્હિ ભગવતા ‘‘યદેવ સા વિબ્ભન્તા, તદેવ સા અભિક્ખુની’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૪). કિત્તાવતા પન વિબ્ભન્તા હોતીતિ? સામઞ્ઞા ચવિતુકામા કાસાવેસુ અનાલયા કાસાવં વા અપનેતિ, નગ્ગા વા ગચ્છતિ, તિણપણ્ણાદિના વા પટિચ્છાદેત્વા ગચ્છતિ, કાસાવંયેવ વા ગિહિનિવાસનાકારેન નિવાસેતિ, ઓદાતં વા વત્થં નિવાસેતિ, લિઙ્ગેનેવ વા સદ્ધિં તિત્થિયેસુ પવિસિત્વા કેસલુઞ્ચનાદિવતં સમાદિયતિ, તિત્થિયલિઙ્ગં વા સમાદિયતિ, તદા વિબ્ભન્તા નામ હોતિ. તત્થ યા સલિઙ્ગે ઠિતાવ તિત્થિયવતં સમાદિયતિ, સા તિત્થિયપક્કન્તભિક્ખુ વિય પચ્છા પબ્બજ્જમ્પિ ન લભતિ. સેસા પબ્બજ્જમેવ લભતિ, ન ઉપસમ્પદં. પાળિયં કિઞ્ચાપિ ‘‘યા, ભિક્ખવે, ભિક્ખુની સકાવાસા તિત્થાયતનં સઙ્કન્તા, સા આગતા ન ઉપસમ્પાદેતબ્બા’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૪) વચનતો યા પઠમં વિબ્ભમિત્વા પચ્છા તિત્થાયતનં સઙ્કન્તા, સા આગતા ઉપસમ્પાદેતબ્બાતિ અનુઞ્ઞાતં વિય દિસ્સતિ. સઙ્ગીતિઆચરિયેહિ પન ‘‘ચતુવીસતિ પારાજિકાની’’તિ (પારા. અટ્ઠ. ૨.૨૩૩) વુત્તત્તા ન પુન સા ઉપસમ્પાદેતબ્બા. તસ્મા એવ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં નાનુઞ્ઞાતં ભગવતા. અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્ના પન ભિક્ખુની એવ. પક્ખપણ્ડકીપિ ભિક્ખુની એવ. ઇમં નયં ચતૂસુપિ યોજેત્વા યથારહં કથેતબ્બં.

પારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.