૧. પઠમપારાજિકવણ્ણના

ઇધ પન ઠત્વા સિક્ખાપદાનં કમભેદો પકાસેતબ્બો. કથં – સબ્બસિક્ખાપદાનં યથાસમ્ભવં દેસનાક્કમો, પહાનક્કમો, પટિપત્તિક્કમો, ઉપ્પત્તિક્કમોતિ ચતુબ્બિધો કમો લબ્ભતિ. તત્થ ભગવતા રાજગહે ભિક્ખૂનં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનન્તેન પાતિમોક્ખુદ્દેસસ્સ યો દેસનાક્કમો અનુઞ્ઞાતો, તં દેસનાક્કમં અનુક્કમન્તોવ મહાકસ્સપો પઠમં પારાજિકુદ્દેસં પુચ્છિ, તદનન્તરં સઙ્ઘાદિસેસુદ્દેસં, તદનન્તરં અનિયતુદ્દેસં, તદનન્તરં વિત્થારુદ્દેસં. તદનન્તરં ભિક્ખુનિવિભઙ્ગઞ્ચ તેનેવ અનુક્કમેન પુચ્છિ. તતો પરં તયો આપત્તિક્ખન્ધે સઙ્ગહેતું વિના ગણનપરિચ્છેદેન સેખિયધમ્મે પુચ્છિ. આપત્તિક્ખન્ધે સભાગતો પટ્ઠાય પુચ્છન્તો વીસતિખન્ધકે પુચ્છિ. નિદાનુદ્દેસન્તોગધાનં વા સરૂપેન અનુદ્દિટ્ઠાનં પુચ્છનત્થં ખન્ધકે પુચ્છિ. એતેન ખન્ધકે પઞ્ઞત્તા થુલ્લચ્ચયાપિ સઙ્ગહિતા હોન્તિ. પુચ્છિતાનુક્કમેનેવ આયસ્મા ઉપાલિત્થેરો બ્યાકાસિ. અયમેત્થ દેસનાક્કમો. ઉભતોવિભઙ્ગખન્ધકતો પન ઉચ્ચિનિત્વા તદા પરિવારો વિસું પાળિ કતો, ઇમમેવ વચનં સન્ધાય અટ્ઠકથાયં વુત્તં ‘‘એતેનેવ ઉપાયેન ખન્ધકં પરિવારેપિ આરોપયિંસૂ’’તિઆદિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.પઠમમહાસઙ્ગઈતિકથા). અપિચ પાળિયં ‘‘એતેનેવ ઉપાયેન ઉભતોવિભઙ્ગે પુચ્છિ. પુટ્ઠો પુટ્ઠો આયસ્મા ઉપાલિ વિસ્સજ્જેસી’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૯) એત્તકમેવ વુત્તં. તસ્મા થેરો ઉભતોવિભઙ્ગે એવ પુચ્છિ. વિસ્સજ્જન્તો પન આયસ્મા ઉપાલિ નિરવસેસં દસ્સેન્તો ખન્ધકપરિવારે અન્તો કત્વા દેસેસિ. ગણસજ્ઝાયકાલે પન તદા ખન્ધકપરિવારા વિસું પાળિ કતાતિ અયમેત્થ દેસનાક્કમો.

યદિ એવં નિદાનુદ્દેસો પઠમદેસનાતિ ચે? ન, ઉપોસથક્ખન્ધકે (મહાવ. ૧૩૩) ‘‘યાનિ મયા ભિક્ખૂનં સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞત્તાનિ, તાનિ નેસં પાતિમોક્ખુદ્દેસં અનુજાનેય્ય’’ન્તિ વચનતો, ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તી’’તિ (મહાવ. ૧૩૪) વચનતો ચ. અકુસલાબ્યાકતાનં આપત્તીનં દિટ્ઠધમ્મસમ્પરાયિકાસવટ્ઠાનિયત્તા યથાભૂતં સીલસંવરકેન પરિવજ્જનેન પહાતબ્બત્તા પહાનક્કમોપેત્થ સમ્ભવતિ ‘‘તાવદેવ ચત્તારિ અકરણીયાનિ આચિક્ખિતબ્બાની’’તિ વચનતો. તથા ‘‘સમાદાય સિક્ખતિ સિક્ખાપદેસૂ’’તિ (મ. નિ. ૩.૭૫; વિભ. ૫૦૮) વચનતો યથાભૂતં આચિક્ખનસિક્ખનેન પટિપત્તિક્કમોપિ સમ્ભવતિ. યથુદ્દેસક્કમં પરિયાપુણિતબ્બપરિયત્તિઅત્થેનાપિ પટિપત્તિક્કમો, એવમિમેહિ તીહિ કમેહિ દેસેતબ્બાનમેતેસં સિક્ખાપદાનં યથાસમ્ભવં ઉપ્પત્તિક્કમો સમ્ભવતિ. તથા હિ યં યં સાધારણં, તં તં ભિક્ખું આરબ્ભ ઉપ્પન્ને એવ વત્થુસ્મિં ‘‘યા પન ભિક્ખુની છન્દસો મેથુનં ધમ્મ’’ન્તિઆદિના નયેન ભિક્ખુનીનમ્પિ પઞ્ઞત્તં. યતો ભિક્ખુનીનં તં અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ ન સિયા, તતો અનુપ્પન્નપઞ્ઞત્તિ તસ્મિં નત્થીતિ (પરિ. ૨૦૧-૨૦૨) પરિવારવચનં ન વિરુજ્ઝતિ. એત્તાવતા પુરિમેન કમત્તયેન યં પઠમં દેસેતબ્બં, તં પારાજિકુદ્દેસે પઠમુપ્પન્નત્તા મેથુનધમ્મપારાજિકં સબ્બપઠમં દેસેતુકામો આયસ્મા ઉપાલિત્થેરો ‘‘તત્ર સુદં ભગવા વેસાલિયં વિહરતી’’તિ (પારા. ૨૩) વેસાલિયમેવ પાપેત્વા ઠપેસિ.

ઇદાનિ સબ્બેસં સિક્ખાપદાનં પઞ્ઞાપનવિધાનં વેદિતબ્બં. કથં? ‘‘એવઞ્ચ પન, ભિક્ખવે, ઇમં સિક્ખાપદં ઉદ્દિસેય્યાથા’’તિ (પારા. ૩૯, ૪૩) એવં સઉદ્દેસઅનુદ્દેસભેદતો દુવિધં. તત્થ પાતિમોક્ખે સરૂપતો આગતા પઞ્ચ આપત્તિક્ખન્ધા સઉદ્દેસપઞ્ઞત્તિ નામ. સાપિ દ્વિધા સપુગ્ગલાપુગ્ગલનિદ્દેસભેદતો. તત્થ યસ્સા પઞ્ઞત્તિયા અન્તો આપત્તિયા સહ, વિના વા પુગ્ગલો દસ્સિતો, સા સપુગ્ગલનિદ્દેસા. ઇતરા અપુગ્ગલનિદ્દેસા.

તત્થ સપુગ્ગલનિદ્દેસા દ્વિધા અદસ્સિતદસ્સિતાપત્તિભેદતો. તત્થ અદસ્સિતાપત્તિકા નામ અટ્ઠ પારાજિકા ધમ્મા વેદિતબ્બા. ‘‘પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ (પારા. ૩૯, ૪૪, ૮૯, ૯૧, ૧૬૭, ૧૭૧, ૧૯૫, ૧૯૭) હિ પુગ્ગલોવ તત્થ દસ્સિતો, નાપત્તિ. દસ્સિતાપત્તિકા નામ ભિક્ખુનિપાતિમોક્ખે આગતા સત્તરસ સઙ્ઘાદિસેસા ધમ્મા. ‘‘અયમ્પિ ભિક્ખુની પઠમાપત્તિકં ધમ્મં આપન્ના નિસ્સારણીયં સઙ્ઘાદિસેસ’’ન્તિ (પાચિ. ૬૮૩, ૬૮૭) હિ તત્થ આપત્તિ દસ્સિતા સદ્ધિં પુગ્ગલેન.

તથા અપુગ્ગલનિદ્દેસાપિ અદસ્સિતદસ્સિતાપત્તિભેદતો દ્વિધા. તત્થ અદસ્સિતાપત્તિકા નામ સેખિયા ધમ્મા. વુત્તાવસેસા દસ્સિતાપત્તિકાતિ વેદિતબ્બા.

સાપિ દ્વિધા અનિદ્દિટ્ઠકારકનિદ્દિટ્ઠકારકભેદતો. તત્થ અનિદ્દિટ્ઠકારકા નામ સુક્કવિસટ્ઠિમુસાવાદોમસવાદપેસુઞ્ઞભૂતગામઅઞ્ઞવાદકઉજ્ઝાપનકગણભોજનપરમ્પરભોજનસુરામેરયઅઙ્ગુલિપતોદકહસધમ્મઅનાદરિયતલઘાતકજતુમટ્ઠકસિક્ખાપદાનં વસેન પઞ્ચદસવિધા હોન્તિ. તત્થ નિદ્દિટ્ઠકારકે મિસ્સામિસ્સભેદો વેદિતબ્બો – તત્થ ઉપયોગભુમ્મવિભત્તિયો એકંસેન મિસ્સા. અવસેસા મિસ્સા ચ અમિસ્સા ચ. સેય્યથિદં – પચ્ચત્તં તાવ દ્વીસુ અનિયતેસુ ઉપયોગેન મિસ્સં, દ્વાદસસુ પાટિદેસનીયેસુ કરણેન મિસ્સં, ઊનપઞ્ચબન્ધનપત્તસિક્ખાપદેસુ સામિકરણેહિ, ઊનવીસતિવસ્સે ભુમ્મેન, મોહનકે ઉપયોગસામિભુમ્મેહિ. યસ્મા ‘‘વિવણ્ણક’’ન્તિ ભાવો અધિપ્પેતો, ન કત્તા, તસ્મા વિવણ્ણકસિક્ખાપદં યદા ન સમ્ભવતિ, એવં પચ્ચત્તં પઞ્ચવિધં મિસ્સં હોતિ. સેસેસુ પઠમાનિયતં ઠપેત્વા આદિમ્હિ ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ એવમાગતં પચ્ચત્તં વા, દુતિયાનિયતં ઠપેત્વા પણીતભોજનસમણુદ્દેસતતિયચતુત્થપાટિદેસનીયસિક્ખાપદેસુ મજ્ઝે ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ એવમાગતં પચ્ચત્તં વા, દુબ્બચકુલદૂસકસંસટ્ઠસિક્ખાપદેસુ આદિમ્હિ કેવલં ‘‘ભિક્ખૂ’’તિ આગતં પચ્ચત્તં વા, ભેદાનુવત્તકસિક્ખાપદે મજ્ઝે આગતં પચ્ચત્તં વા અઞ્ઞાય વિભત્તિયા અમિસ્સમેવ હોતિ. તત્થ ભેદાનુવત્તકતુવટ્ટનદ્વયસંસટ્ઠદુતિયપાટિદેસનીયસિક્ખાપદેસુ બહુવચનં, ઇતરત્થ સબ્બત્થ એકવચનમેવાતિ વેદિતબ્બં.

તથા ઉપયોગો દ્વીસુ વિકપ્પનસિક્ખાપદેસુ, તન્તવાયસિક્ખાપદે ચ પચ્ચત્તેન મિસ્સો, અભિહટસિક્ખાપદે કરણેન, રાજસિક્ખાપદે કરણસામિપચ્ચત્તેહીતિ ઉપયોગો તિધા મિસ્સો હોતિ. કરણઞ્ચ કુટિકારમહલ્લકદુતિયકથિનદ્વેભાગનિસીદનસન્થતદુબ્બણ્ણકરણસિક્ખાપદેસુ છસુ પચ્ચત્તેન મિસ્સં, પઠમતતિયકથિનઅટ્ઠઙ્ગુલપાદકનિસીદનકણ્ડુપ્પટિચ્છાદિકવસ્સિકસાટિકઉદકસાટિકદ્વેધમ્મપચ્ચાસીસનસિક્ખાપદેસુ અટ્ઠસુ સામિના મિસ્સન્તિ કરણં દ્વિધા મિસ્સં હોતિ. અવસેસેસુ છબ્બસ્સવસ્સિકસાટિકદ્વત્તિચ્છદનાવસથપિણ્ડમહાનામગરુલહુપાવુરણસિક્ખાપદેસુ સત્તસુ કરણવિભત્તિ અઞ્ઞવિભત્તિયા અમિસ્સા, અચ્ચેકએળકલોમસિક્ખાપદેસુ સામિવિભત્તિ કરણવિભત્તિયા મિસ્સા. અતિરેકપત્તભેસજ્જસિક્ખાપદેસુ અગ્ગહિતગ્ગહણેન સામિવિભત્તિ અમિસ્સાવ હોતીતિ વેદિતબ્બા. એવં તાવ નિદ્દિટ્ઠકારકેસુ સિક્ખાપદેસુ –

પઞ્ચધા ચ તિધા ચેવ, દ્વિધા ચેપિ તથેકધા;

ભિન્ના વિભત્તિયો પઞ્ચ, સબ્બેકાદસધા સિયું.

એવં તાવ યથાવુત્તેસુ સઉદ્દેસપઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતેસુ સિક્ખાપદેસુ અગ્ગહિતગ્ગહણેન પઞ્ઞાસુત્તરેસુ તિસતેસુ નવુતિઅનિદ્દિટ્ઠકારકે વજ્જેત્વા નિદ્દિટ્ઠકારકાનિ અતિરેકસટ્ઠિદ્વિસતાનિ હોન્તિ. તેસુ પચ્ચત્તકરણાનિ તિંસુત્તરાનિ દ્વિસતાનિ હોન્તિ. તેસુ અમિસ્સપચ્ચત્તકરણાનિ દ્વાદસુત્તરાનિ દ્વિસતાનિ, મિસ્સપચ્ચત્તકરણાનિ અટ્ઠારસ હોન્તિ. અવસેસેસુ તિંસતિયા સિક્ખાપદેસુ મિસ્સોપયોગકરણાનિ પઞ્ચ હોન્તિ, મિસ્સકરણાનિ ચુદ્દસ, અમિસ્સાનિ સત્ત, મિસ્સામિસ્સકરણાનિ દ્વે, અમિસ્સાનિ દ્વેતિ સબ્બેસુપિ નિદ્દિટ્ઠકારકેસુ ભેદાનુવત્તકદુબ્બચકુલદૂસકપઠમદુતિયતતિયકથિનઅભિહટકુટિકારમહલ્લકવિકપ્પનદ્વયદ્વેભાગછબ્બસ્સનિસીદનસન્થતએળકલોમાતિરેકપત્તભેસજ્જવસ્સિકસાટિકતન્તવાયઅચ્ચેકછારત્તદ્વ પઞ્ચત્તિંસેસુ ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ નત્થિ. દુતિયાનિયતપણીતભોજનસમણુદ્દેસતતિયચતુત્થપાટિદેસનીયેસુ મજ્ઝે અત્થિ.

એત્તાવતા સઉદ્દેસાનુદ્દેસદુકં, સપુગ્ગલાપુગ્ગલનિદ્દેસદુકં, પચ્ચેકદસ્સિતાપત્તિદુકદ્વયં, અનિદ્દિટ્ઠકારકદુકં, તત્થ નિદ્દિટ્ઠકારકેસુ પચ્ચત્તભુમ્મદુકં, સયોપનાયોપનદુકં, અયોપનમજ્ઝેયોપનદુકં, એકાનેકવચનદુકન્તિ નવ દુકાનિ દસ્સિતાનિ હોન્તિ. વિસેસકારણં તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે સમ્પત્તે આવિભવિસ્સતિ. એવં તાવ સઉદ્દેસપઞ્ઞત્તિં ઞત્વા સેસવિનયપિટકે યા કાચિ પઞ્ઞત્તિ અનુદ્દેસપઞ્ઞત્તીતિ વેદિતબ્બા. સા પદભાજનન્તરાપત્તિવિનીતવત્થુપટિક્ખેપપઞ્ઞત્તિઅવુત્તસિદ્ધિસિક્ખાપદવસેન છબ્બિધા હોતિ.

તત્થ ‘‘યેભુય્યેન ખયિતે આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સ (પરિ. ૧૫૭-૧૫૮), વટ્ટકતે મુખે અચ્છુપન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૭૩) એવમાદિકા પદભાજને સન્દિસ્સમાનાપત્તિ પદભાજનસિક્ખાપદં નામ. ‘‘ન ચ, ભિક્ખવે, સબ્બમત્તિકામયા કુટિ કાતબ્બા, યો કરેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિઆદિ (પારા. ૮૫) અન્તરાપત્તિસિક્ખાપદં નામ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, દિવાપટિસલ્લીયન્તેન દ્વારં સંવરિત્વા પટિસલ્લીયિતુ’’ન્તિ (પારા. ૭૭) એવમાદિ વિનીતવત્થુસિક્ખાપદં નામ. ‘‘સઙ્ઘભેદકો, ભિક્ખવે, અનુપસમ્પન્નો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૧૫) એવમાદિ પટિક્ખેપસિક્ખાપદં નામ.

યસ્મા પન તેન તેન પટિક્ખેપેન ‘‘યો પન ભિક્ખુ સમગ્ગં સઙ્ઘં અધમ્મસઞ્ઞી ભિન્દેય્ય, પારાજિકો હોતિ અસંવાસો. યો પન ભિક્ખુ દુટ્ઠચિત્તો ભગવતો જીવમાનકસરીરે લોહિતં ઉપ્પાદેય્ય, પારાજિકો હોતિ અસંવાસો’’તિ સિક્ખાપદાનિ પઞ્ઞત્તાનિ હોન્તિ. યાનિ સન્ધાય ‘‘એકસ્સ છેજ્જકા હોતિ, ચતુન્નં થુલ્લચ્ચયં, ચતુન્નઞ્ચેવ અનાપત્તિ, સબ્બેસં એકવત્થુકા’’તિ વુત્તં. ‘‘અત્થાપત્તિ તિટ્ઠન્તે ભગવતિ આપજ્જતિ, નો પરિનિબ્બુતે’’તિ (પરિ. ૩૨૩) ચ વુત્તં. તેન ન કેવલં ‘‘ન, ભિક્ખવે, જાનં સઙ્ઘભેદકો અનુપસમ્પન્નો ઉપસમ્પાદેતબ્બો…પે… આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ ઇદમેવ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં હોતિ સાધકં હોતિ. ‘‘પણ્ડકો, ભિક્ખવે, અનુપસમ્પન્નો ન ઉપસમ્પાદેતબ્બો, ઉપસમ્પન્નો નાસેતબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૦૯) એવમાદીસુ પન ઉપજ્ઝાયાદીનં દુક્કટમેવ પઞ્ઞત્તં, ન પણ્ડકાદીનં પારાજિકાપત્તિ. ન હિ તેસં ભિક્ખુભાવો અત્થિ. યતો સિયા પારાજિકાપત્તિ. તથા ‘‘ન અચ્છિન્ને થેવે પક્કમિતબ્બ’’ન્તિ (મહાવ. ૬૬, ૬૭, ૭૮, ૭૯) એવમાદિકઞ્ચ પટિક્ખેપસિક્ખાપદમેવ નામ.

ખન્ધકેસુ પઞ્ઞત્તદુક્કટથુલ્લચ્ચયાનિ પઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદં નામ. ‘‘તેન હિ, સારિપુત્ત, ભેદાનુવત્તકે થુલ્લચ્ચયં દેસાપેહી’’તિ (ચૂળવ. ૩૪૫) વુત્તં, થુલ્લચ્ચયમ્પિ તત્થેવ સમોધાનં ગચ્છતિ. ઇદં તેસં વિભત્તિકમ્મક્ખણે અપઞ્ઞત્તત્તા અવિજ્જમાનમ્પિ ભગવતો વચનેન વિસુદ્ધક્ખણેપિ વિજ્જમાનં જાતન્તિ એકે. ‘‘ભેદાનુવત્તકે દેસાપેહી’’તિ વચનતો સેસભેદાનુવત્તકાનં ‘‘યો પન ભિક્ખુ જાનં સઙ્ઘભેદકાનં અનુવત્તેય્ય, આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિ સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં હોતીતિ વેદિતબ્બં. તથા સબ્બાનિ ખન્ધકવત્તાનિ, વિનયકમ્માનિ ચ તત્થેવ સમોધાનં ગચ્છન્તિ. યથાહ ‘‘પઞ્ઞત્તે તં ઉપાલિ મયા આગન્તુકાનં ભિક્ખૂનં આગન્તુકવત્તં…પે… એવં સુપઞ્ઞત્તે ખો મયા ઉપાલિ સિક્ખાપદે’’તિઆદિ. ‘‘યા પન ભિક્ખુની નચ્ચં વા ગીતં વા વાદિતં વા દસ્સનાય ગચ્છેય્ય, પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૮૩૪) ઇમિના સુત્તેન ભિક્ખુની નચ્ચેય્ય વા ગાયેય્ય વા વાદેય્ય વા, પાચિત્તિયન્તિ એવમાદિકં યં કિઞ્ચિ અટ્ઠકથાય દિસ્સમાનં આપત્તિજાતં વિનયકમ્મં વા અવુત્તસિદ્ધિસિક્ખાપદં નામ. છબ્બિધમ્પેતં છહિ આકારેહિ ઉદ્દેસારહં ન હોતીતિ અનુદ્દેસસિક્ખાપદં નામાતિ વેદિતબ્બં. સેય્યથિદં – પઞ્ચહિ ઉદ્દેસેહિ યથાસમ્ભવં વિસભાગત્તા થુલ્લચ્ચયદુબ્ભાસિતાનં સભાગવત્થુકમ્પિ દુક્કટથુલ્લચ્ચયદ્વયં અસભાગાપત્તિકત્તા અન્તરાપત્તિપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદાનં, નાનાવત્થુકાપત્તિકત્તા પટિક્ખેપસિક્ખાપદાનં, કેસઞ્ચિ વિનીતવત્થુપઞ્ઞત્તિસિક્ખાપદાનઞ્ચ અદસ્સિતાપત્તિકત્તા, અદસ્સિતવત્થુકત્તા ભેદાનુવત્તકથુલ્લચ્ચયસ્સ, અદસ્સિતાપત્તિવત્થુકત્તા અવુત્તસિદ્ધિસિક્ખાપદાનન્તિ. એત્તાવતા ‘‘દુવિધં સિક્ખાપદપઞ્ઞાપનં સઉદ્દેસાનુદ્દેસભેદતો’’તિ યં વુત્તં, તં સમાસતો પકાસિતં હોતિ.

પઞ્ઞત્તિયં તાવ –

‘‘કારકો ઇધ નિદ્દિટ્ઠો, અપેક્ખાય અભાવતો;

પુબ્બે વત્તબ્બવિધાના-ભાવતો ચ આદિતો યોપનેન સહા’’તિ. –

અયં નયો વેદિતબ્બો. તસ્સત્થો – યે તે અનિદ્દિટ્ઠકારકા પુબ્બે વુત્તપ્પભેદા સુક્કવિસટ્ઠિઆદયો સિક્ખાપદવિસેસા, તેસુ અધિપ્પાયકમ્મવત્થુપુગ્ગલપયોગે અપેક્ખાય ભાવતો કારકો ન નિદ્દિટ્ઠો તેસં સાપેક્ખભાવદસ્સનત્થં. તં સબ્બં તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે આવિભવિસ્સતિ, ઇધ પન પારાજિકપઞ્ઞત્તિયં અપેક્ખાય અભાવતો કારકો નિદ્દિટ્ઠો. યો પન કારકો ‘‘નિટ્ઠિતચીવરસ્મિં ભિક્ખુના ઉબ્ભતસ્મિ’’ન્તિઆદીસુ (પારા. ૪૬૨, ૪૭૨, ૪૭૫) વિય પુબ્બે વત્તબ્બવિધાનાભાવતો કરણાદિવસેન અનિદ્દિસિત્વા પચ્ચત્તવસેન નિદ્દિટ્ઠો અપેક્ખાય અભાવતો. તત્થ નિદ્દિસિયમાનો સેસદુતિયાનિયતપણીતભોજનં સમણુદ્દેસતતિયચતઉત્થપાટિદેસનીયેસુ વિય મજ્ઝે અનિદ્દિસિત્વા ‘‘ન હેવ ખો પન…પે… ઓભાસિતુ’’ન્તિઆદિ (પારા. ૪૫૩) વિય પુબ્બે વત્તબ્બવિધાનાભાવતો એવ આદિમ્હિ નિદ્દિટ્ઠો. આદિમ્હિ નિદ્દિસિયમાનોપિ પુબ્બે વુત્તપ્પભેદેસુ ભેદાનુવત્તકાદીસુ પઞ્ચત્તિંસેસુ સિક્ખાપદેસુ વિય અનિદ્દિસિત્વા પુબ્બે વત્તબ્બવિધાનાભાવતો એવ ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિઆદિતોવ યોપન-સદ્દેન સહ નિદ્દિટ્ઠો. એવં નિદ્દિસિયમાનોપિ સો યસ્મા ‘‘યા પન ભિક્ખુનિયો દ્વે એકમઞ્ચે તુવટ્ટેય્યુ’’ન્તિઆદિ (પાચિ. ૯૩૩) આપત્તિ વિય પરપ્પભવં આપત્તિં ન આપજ્જતિ, તસ્મા ‘‘યો પન ભિક્ખૂ’’તિ એકવચનેન નિદ્દિટ્ઠો. મેથુનધમ્માપત્તિપિ પરપ્પભવા ‘‘દ્વયંદ્વયસમાપત્તી’’તિ (પારા. ૩૯) વચનતોતિ ચે? તં ન, અધિપ્પાયજાનનતો. અનેકિસ્સા એવ ભિક્ખુનિયા આપત્તિ, ન એકિસ્સાતિ નિયમો તત્થ અત્થિ, ન એવં ઇધ નિયમોતિ અનિયમિતાધિપ્પાયો. લમ્બીમુદુપિટ્ઠીનં કુતો ‘‘દ્વયંદ્વયસમાપત્તી’’તિ (પારા. ૫૫) વચનતો તેસં મેથુનધમ્માપત્તિ. અયમત્થો ચતસ્સો મેથુનધમ્મપચ્ચયાતિ અટ્ઠવત્થુકં સન્ધાય ‘‘છેજ્જં સિયા મેથુનધમ્મપચ્ચયા’’તિ (પરિ. ૪૮૧) ચ પરિવારે વુત્તવચનેન સાધેતબ્બો.

ભેદાનુવત્તકસિક્ખાપદે તિણ્ણં ઉદ્ધં ન સમનુભાસિતબ્બા, ન સઙ્ઘેન સઙ્ઘં એકતો કાતબ્બન્તિ. નયદસ્સનત્થં આદિતોવ ‘‘ભિક્ખૂ હોન્તી’’તિ બહુવચનનિદ્દેસં કત્વા પુન ‘‘એકો વા દ્વે વા તયો વા’’તિ (પારા. ૪૧૮) વુત્તં, અઞ્ઞથા ન તતો ઉદ્ધં ‘‘અનુવત્તકા હોન્તી’’તિ આપજ્જતિ. તતો નિદાનવિરોધો. પઞ્ચસતમત્તા હિ તદનુવત્તકા અહેસું. યં પન સત્તસતિકક્ખન્ધકે ‘‘સઙ્ઘો ચત્તારો પાચીનકે ભિક્ખૂ, ચત્તારો પાવેય્યકે ભિક્ખૂ સમ્મન્નેય્ય …પે… સમ્મતા’’તિઆદિ (ચૂળવ. ૪૫૬) ઞત્તિદુતિયકમ્મં વુત્તં, તં ‘‘ઉબ્બાહિકાય ઇમં અધિકરણં વૂપસમેતુ’’ન્તિ વુત્તત્તા તેહિ કત્તબ્બવિધાનં. સમ્મુતિકરણમેવ વા તતિયં કત્વા કપ્પતિ. ન હિ તે તેન કમ્મેન કમ્મારહા કમ્મકતા હોન્તિ. યસ્સ સઙ્ઘો કમ્મં કરોતિ, સો કમ્મારહોતિ લક્ખણં. ન ચ તદા સઙ્ઘો તેસં અટ્ઠન્નમ્પિ ભિક્ખૂનં કમ્મં અકાસિ. ભજાપિયમાના તે કમ્મપત્તભાવં ભજન્તિ. અધિકરણવૂપસમકમ્મસ્સ પત્તા યુત્તા સઙ્ઘેન કતાતિ કત્વા કમ્મપત્તા એવ હિ તે હોન્તિ. ‘‘તે ભિક્ખૂ ભિક્ખૂહિ યાવતતિયં સમનુભાસિતબ્બા તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગાયા’’તિ (પારા. ૪૧૮) વચનતો તેહિ કત્તબ્બવિધાનં. સમ્મુતિકરણમેવ કમ્મં હોતીતિ ચે? તં ન, અધિપ્પાયજાનનતો, તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગાય એવ તે ભિક્ખૂ કમ્મારહા કાતબ્બા, ન દોસાગતિવસેનાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો. ન હિ પાચીનકાદીનં સમ્મુતિયા અધિકરણવૂપસમસિદ્ધિ વિય તેસં સમનુભાસનકમ્મેન તસ્સ પટિનિસ્સગ્ગસિદ્ધિ હોતિ, સમ્મુતિ નામેસા પઠમં અનુમતિં ગહેત્વા યાચિત્વાવ કરીયતિ, ન તથા કમ્મન્તિ. કમ્મકરણે પન તદત્થસિદ્ધિ હોતિયેવ. પરસમ્મુતિયા બહુતરાવ સમ્મન્નિતબ્બાતિ વેદિતબ્બં.

‘‘મેથુનધમ્મ’’ન્તિ એવં બાહુલ્લનયેન લદ્ધનામકં સકપયોગેન વા પરપયોગેન વા અત્તનો નિમિત્તસ્સ સકમગ્ગે વા પરમગ્ગે વા પરનિમિત્તસ્સ વા સકમગ્ગે એવ પવેસનપવિટ્ઠટ્ઠિતઉદ્ધરણેસુ યં કિઞ્ચિ એકં પટિસાદિયનવસેન સેવેય્ય, પારાજિકો હોતિ અસંવાસોતિ. કેચિ પન ‘‘પવેસનાદીનિ ચત્તારિ વા તીણિ વા દ્વે વા એકં વા પટિસેવેય્ય, પારાજિકો હોતિ. વુત્તઞ્હેતં ‘સો ચે પવેસનં સાદિયતિ, પવિટ્ઠં સાદિયતિ, ઠિતં સાદિયતિ, ઉદ્ધરણં સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’તિઆદી’’તિ (પારા. ૫૮) વદન્તિ. તેસં મતેન ચતૂસુપિ ચતસ્સો પારાજિકાપત્તિયો આપજ્જતિ. તેયેવ એવં વદન્તિ – આપજ્જતુ મેથુનધમ્મપારાજિકાપત્તિ, મેથુનધમ્મપારાજિકાપત્તિયા તંભાગિયાતિ અત્તનો વીતિક્કમે પારાજિકાપત્તિયો, સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિઞ્ચ આપજ્જિત્વા સિક્ખં પચ્ચક્ખાય ગહટ્ઠકાલે મેથુનાદિકં પારાજિકં આપજ્જિત્વા પુન પબ્બજિત્વા ઉપસમ્પજ્જિત્વા એકં સઙ્ઘાદિસેસાપત્તિં એકમનેકં વા પટિકરિત્વાવ સો પુગ્ગલો યસ્મા નિરાપત્તિકો હોતિ, તસ્મા સો ગહટ્ઠકાલે સાપત્તિકોવાતિ. અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નસ્સાપિ અત્થેવ આપત્તિ. વુટ્ઠાનદેસનાહિ પન અસુજ્ઝનતો ‘‘પયોગે પયોગે આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ ન વુત્તં. ગણનપયોજનાભાવતો કિઞ્ચાપિ ન વુત્તં, અથ ખો પદભાજને (પારા. ૫૮) ‘‘આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ વચનેનાયમત્થો સિદ્ધોતિ યુત્તિઞ્ચ વદન્તિ.

યદિ એવં માતિકાયમ્પિ ‘‘યો પન ભિક્ખુ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય, પારાજિક’’ન્તિ વત્તબ્બં ભવેય્ય, પારાજિકસ્સ અનવસેસવચનમ્પિ ન યુજ્જેય્ય. સબ્બેપિ હિ આપત્તિક્ખન્ધે, ભિક્ખુગણનઞ્ચ અનવસેસેત્વા તિટ્ઠતીતિ અનવસેસવચનન્તિ કત્વા પવેસેવ આપત્તિ, ન પવિટ્ઠાદીસુ. તમેવેકં સન્ધાય ‘‘યસ્સ સિયા આપત્તી’’તિ (મહાવ. ૧૩૪) પારાજિકાપત્તિમ્પિ અન્તો કત્વા નિદાનુદ્દેસવચનં વેદિતબ્બં. તસ્મા માતિકાયં ‘‘પારાજિક’’ન્તિ અવત્વા ‘‘પારાજિકો હોતી’’તિ (પારા. ૪૨, ૪૪) પુગ્ગલનિદ્દેસવચનં તેન સરીરબન્ધનેન ઉપસમ્પદાય અભબ્બભાવદીપનત્થં. ‘‘આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ પદભાજને વચનં અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નસ્સાપિ પારાજિકસ્સ અસંવાસસ્સ સતો પુગ્ગલસ્સ અથેય્યસંવાસકભાવદીપનત્થં. ન હિ સો સંવાસં સાદિયન્તોપિ થેય્યસંવાસકો હોતિ, તસ્મા ઉપસમ્પન્નો ‘‘ભિક્ખૂ’’ત્વેવ વુચ્ચતિ. તેનેવાહ ‘‘અસુદ્ધો હોતિ પુગ્ગલો અઞ્ઞતરં પારાજિકં ધમ્મં અજ્ઝાપન્નો, તઞ્ચે સુદ્ધદિટ્ઠિ સમાનો અનોકાસં કારાપેત્વા અક્કોસાધિપ્પાયો વદતિ, આપત્તિ ઓમસવાદેન દુક્કટસ્સા’’તિ (પારા. ૩૮૯) અનુપસમ્પન્નસ્સ તદભાવતો સિદ્ધો સો ઉપસમ્પન્નો ‘‘ભિક્ખૂ’’ત્વેવ વુચ્ચતીતિ, તેન પદસોધમ્મં, સહસેય્યઞ્ચ જનેતિ, ભિક્ખુપેસુઞ્ઞાદિઞ્ચ જનેતીતિ વેદિતબ્બં (વજિર. ટી. પારાજિક ૩૯).

નિદાના માતિકાભેદો, વિભઙ્ગો તન્નિયામકો;

તતો આપત્તિયા ભેદો, અનાપત્તિ તદઞ્ઞથાતિ. (વજિર. ટી. પારાજિક ૪૩-૪૪) –

અયં નયો વેદિતબ્બો. તત્થ સુદિન્નવત્થુ (પારા. ૨૪ આદયો)-મક્કટિવત્થુ (પારા. ૪૦ આદયો)-વજ્જિપુત્તકવત્થુ (પારા. ૪૩) ચાતિ તિપ્પભેદવત્થુ ઇમસ્સ સિક્ખાપદસ્સ નિદાનં નામ. તતો નિદાના ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં…પે… અસંવાસો’’તિ (પારા. ૪૪) ઇમિસ્સા માતિકાય ભેદો જાતો. તત્થ હિ ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયા’’તિ (પારા. ૪૪) ઇત્થિલિઙ્ગવસેન ‘‘સચ્ચં, આવુસો, ભગવતા સિક્ખાપદં પઞ્ઞત્તં, તઞ્ચ ખો ઇત્થિયા, નો પુરિસે, નો પણ્ડકે, નો ઉભતોબ્યઞ્જનકે ચા’’તિ મક્કટિપારાજિકો વિય અઞ્ઞોપિ લેસં ઓડ્ડેતું સક્કોતિ, તસ્મા તાદિસસ્સ અલેસોકાસસ્સ દસ્સનત્થં ઇદં વુચ્ચતિ, મક્કટિસઙ્ખાતા નિદાના ‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપી’’તિ માતિકાય વચનભેદો, ન ઇત્થિયા એવ મેથુનસિદ્ધિદસ્સનતો. તસ્મા વિભઙ્ગો તન્નિયામકો તસ્સા માતિકાય અધિપ્પેતત્થનિયામકો વિભઙ્ગોતિ. વિભઙ્ગે હિ ‘‘તિસ્સો ઇત્થિયો, તયો ઉભતોબ્યઞ્જનકા, તયો પણ્ડકા, તયો પુરિસા. મનુસ્સિત્થિયા તયો મગ્ગે, તિરચ્છાનગતપુરિસસ્સ દ્વે મગ્ગે’’તિઆદિના (પારા. ૫૬) નયેન સબ્બલેસોકાસં પિદહિત્વા નિયમો કતો. એત્થાહ – યદિ એવં સાધારણસિક્ખાપદવસેન વા લિઙ્ગપરિવત્તનવસેન વા ન કેવલં ભિક્ખૂનં, ભિક્ખુનીનમ્પિ ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ વિભઙ્ગે વત્તબ્બં સિયા. તદવચનેન હિ ભિક્ખુની પુરિસલિઙ્ગપાતુભાવેન ભિક્ખુભાવે ઠિતા એવં વદેય્ય ‘‘નાહં ઉપસમ્પદાકરણકાલે ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્ના, તસ્મા ન અપચ્ચક્ખાતસિક્ખાપિ મેથુનધમ્મેન પારાજિકા હોમી’’તિ. વુચ્ચતે – યથા વુત્તં, તથા ન વત્તબ્બં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. તથા વુત્તે ભિક્ખુનીનમ્પિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં અત્થીતિ આપજ્જતિ. તઞ્ચાનિટ્ઠં. ઇદમપરમનિટ્ઠં ‘‘સબ્બસિક્ખાપદાનિ સાધારણાનેવ નાસાધારણાની’’તિ. અપિચાયં ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નાવ હોતીતિ દસ્સનત્થં ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, તંયેવ ઉપજ્ઝં તમેવ ઉપસમ્પદં તાનિ વસ્સાનિ ભિક્ખૂહિ સઙ્ગમિતુ’’ન્તિઆદિ (પારા. ૬૯) વુત્તં. તતો આપત્તિયા ભેદોતિ તતો વિભઙ્ગતો ‘‘અક્ખયિતે સરીરે પારાજિકં, યેભુય્યેન ખયિતે થુલ્લચ્ચય’’ન્તિઆદિ (પારા. ૭૩, પરિ. ૧૫૭) આપત્તિયા ભેદો હોતિ. અનાપત્તિ તદઞ્ઞથાતિ તતો એવ વિભઙ્ગતો યેન આકારેન આપત્તિ વુત્તા, તતો અઞ્ઞેનાકારેન અનાપત્તિભેદોવ હોતિ. ‘‘સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ, ન સાદિયતિ, અનાપત્તી’’તિ હિ વિભઙ્ગે અસતિ ન પઞ્ઞાયતિ. એત્તાવતા ‘‘નિદાના માતિકાભેદો’’તિ અયં ગાથા સમાસતો વુત્તત્થા હોતિ. વિસેસકારણં પન તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે આવિભવિસ્સતિ.

પઠમપઞ્ઞત્તિ તાવ પઠમબોધિં અતિક્કમિત્વા પઞ્ઞત્તત્તા, આયસ્મતો સુદિન્નસ્સ અટ્ઠવસ્સિકકાલે પઞ્ઞત્તત્તા ચ રત્તઞ્ઞુમહત્તં પત્તકાલે પઞ્ઞત્તા, દુતિયપઞ્ઞત્તિ બાહુસચ્ચમહત્તં પત્તકાલે. સો હિ આયસ્મા મક્કટિપારાજિકો યથા માતુગામપ્પટિસંયુત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ તિરચ્છાનગતિત્થી ન અધિપ્પેતા, તથા ઇધાપીતિ સઞ્ઞાય ‘‘સચ્ચં, આવુસો…પે… તઞ્ચ ખો મનુસ્સિત્થિયા, નો તિરચ્છાનગતાયા’’તિ (પારા. ૪૧) આહ. તતિયપઞ્ઞત્તિ લાભગ્ગમહત્તં પત્તકાલે ઉપ્પન્ના ‘‘યાવદત્થં ભુઞ્જિત્વા’’તિઆદિ (પારા. ૪૩) વચનતો, વેપુલ્લમહત્તમ્પિ એત્થેવ લબ્ભતીતિ ઇમં પઠમપારાજિકસિક્ખાપદં તિવિધમ્પિ વત્થું ઉપાદાય ચતુબ્બિધમ્પિ તં કાલં પત્વા પઞ્ઞત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

તત્થ યો પનાતિ અનવસેસપરિયાદાનપદં. ભિક્ખૂતિ તસ્સ અતિપ્પસઙ્ગનિયમપદં. ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નોતિ તસ્સ વિસેસનવચનં. ન હિ સબ્બોપિ ભિક્ખુનામકો, યા ભગવતા યાય કાયચિ ઉપસમ્પદાય ઉપસમ્પન્નભિક્ખૂનં હેટ્ઠિમપરિચ્છેદેન સિક્ખિતબ્બા સિક્ખા વિહિતા, ‘‘એત્થ સહ જીવન્તી’’તિ યો ચ સાજીવો વુત્તો, તં ઉભયં સમાપન્નોવ હોતિ. કદા પન સમાપન્નો હોતિ? યાય કાયચિ ઉપસમ્પદાય ઉપસમ્પન્નસમનન્તરમેવ તદુભયં જાનન્તોપિ અજાનન્તોપિ તદજ્ઝુપગતત્તા સમાપન્નોવ નામ હોતિ. સહ જીવન્તીતિ યાવ સિક્ખં ન પચ્ચક્ખાતિ, પારાજિકભાવં વા ન પાપુણાતિ. યં પન વુત્તં અન્ધકટ્ઠકથાયં ‘‘સિક્ખં પરિપૂરેન્તો સિક્ખાસમાપન્નો સાજીવં અવીતિક્કમન્તો સાજીવસમાપન્નો’’તિ, તં ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદવસેન વુત્તં. ન હિ સિક્ખં અપરિપૂરેન્તો, કામવિતક્કાદિબહુલો વા એકચ્ચં સાવસેસં સાજીવં વીતિક્કમન્તો વા સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો નામ ન હોતિ.

ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પન ચતુક્કં લબ્ભતિ – ‘‘અત્થિ ભિક્ખુ સિક્ખાસમાપન્નો સીલાનિ પચ્ચવેક્ખન્તો ન સાજીવસમાપન્નો અચિત્તકં સિક્ખાપદં વીતિક્કમન્તો, અત્થિ ન સિક્ખાસમાપન્નો કામવિતક્કાદિબહુલો સાજીવસમાપન્નો નિરાપત્તિકો, અત્થિ ન સિક્ખાસમાપન્નો ન ચ સાજીવસમાપન્નો અનવસેસં આપત્તિં આપન્નો, અત્થિ ઉભયસમાપન્નો સિક્ખં પરિપૂરેન્તો સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તો’’તિ. અયમેત્થ ચતુત્થો ભિક્ખુ ઉક્કટ્ઠો ઇધ અધિપ્પેતો સિયા. ન હિ ભગવા અનુક્કટ્ઠં વત્તું યુત્તોતિ ચે? ન, ‘‘તત્ર યાયં અધિસીલસિક્ખા, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા સિક્ખા’’તિ વચનવિરોધતો, ઉક્કટ્ઠગ્ગહણાધિપ્પાયે સતિ ‘‘સિક્ખાતિ તિસ્સો સિક્ખા’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બન્તિ અધિપ્પાયો. સિક્ખત્તયસમાપન્નો હિ સબ્બુક્કટ્ઠો. ‘‘મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યા’’તિ પરતો વચનં અપેક્ખિત્વા અધિસીલસિક્ખાવ વુત્તાતિ ચે? ન, તસ્સાપિ અભબ્બત્તા. ન હિ અધિસીલસિક્ખં પરિપૂરેન્તો, સાજીવઞ્ચ અવીતિક્કમન્તો મેથુનધમ્મં પટિસેવિતું ભબ્બો, તં સિક્ખં અપરિપૂરેન્તો, સાજીવઞ્ચ વીતિક્કમન્તોયેવ હિ પટિસેવેય્યાતિ અધિપ્પાયા. તસ્મા એવમેત્થ અત્થો ગહેતબ્બો. યસ્મા સિક્ખાપદસઙ્ખાતો સાજીવો અધિસીલસિક્ખમેવ સઙ્ગણ્હાતિ, ન ઇતરસિક્ખાદ્વયં, તસ્મા ‘‘તત્ર યાયં અધિસીલસિક્ખા, અયં ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતા સિક્ખા’’તિ વુત્તં. તસ્મા અધિસીલસિક્ખાય સઙ્ગાહકો સાજીવો સિક્ખાસાજીવોતિ વુત્તો. ઇતિ સાજીવવિસેસનત્થં સિક્ખાગ્ગહણં કતં. તદત્થદીપનત્થમેવ વિભઙ્ગે સિક્ખં અપરામસિત્વા ‘‘તસ્મિં સિક્ખતિ, તેન વુચ્ચતિ સાજીવસમાપન્નો’’તિ (પારા. ૪૫) વુત્તં. તેન એકમેવિદં અત્થપદન્તિ દીપિતં હોતિ. તઞ્ચ ઉપસમ્પદૂપગમનન્તરતો પટ્ઠાય સિક્ખનાધિકારત્તા ‘‘સિક્ખતી’’તિ ચ ‘‘સમાપન્નો’’તિ ચ વુચ્ચતિ. યો એવં ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ સઙ્ખં ગતો, તાદિસં પચ્ચયં પટિચ્ચ અપરભાગે સાજીવસઙ્ખાતમેવ સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય તસ્મિંયેવ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્યાતિ અયમત્થો યુજ્જતિ.

કિન્તુ અટ્ઠકથાનયો પટિક્ખિત્તો હોતિ, સો ચ ન પટિક્ખેપારહો હોતિ, અધિપ્પાયો પનેત્થ પરિયેસિતબ્બો. સબ્બેસુ સિક્ખાપદેસુ ઇદમેવ ભિક્ખુલક્ખણં સાધારણં યદિદં ‘‘ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ. ખીણાસવોપિ સાવકો આપત્તિં આપજ્જતિ અચિત્તકં, તથા સેક્ખો, પુથુજ્જનો પન સચિત્તકમ્પિ, તસ્મા સેક્ખાસેક્ખપુથુજ્જનાનં સામઞ્ઞમિદં ભિક્ખુલક્ખણન્તિ કત્વા કેવલં સિક્ખાસમાપન્નો, કેવલં સાજીવસમાપન્નો, ઉભયસમાપન્નો ચાતિ સરૂપેકદેસએકસેસનયેન ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’ત્વેવ સમ્પિણ્ડેત્વા ઉક્કટ્ઠગ્ગહણેન અનુક્કટ્ઠાનં ગહણસિદ્ધિતો અટ્ઠકથાયં ઉક્કટ્ઠોવ વુત્તો. તમેવ સમ્પાદેતું ‘‘તસ્મિં સિક્ખતિ, તેન વુચ્ચતિ સાજીવસમાપન્નો’’તિ એત્થ સિક્ખાસદ્દસ્સ અવચને પરિહારં વત્વા યસ્મા પન સો સિક્ખમ્પિ સમાપન્નો, તસ્મા સિક્ખાસમાપન્નોતિપિ અત્થતો વેદિતબ્બોતિ ચ વત્વા ‘‘યં સિક્ખં સમાપન્નો, તં અપચ્ચક્ખાય, યઞ્ચ સાજીવં સમાપન્નો, તત્થ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ વુત્તન્તિ અયમટ્ઠકથાય અધિપ્પાયો વેદિતબ્બો. એતસ્મિં પન અધિપ્પાયે અધિસીલસિક્ખાય એવ ગહણં સબ્બત્થિકત્તા, સીલાધિકારતો ચ વિનયસ્સાતિ વેદિતબ્બં. યથા ચ સિક્ખાપદં સમાદિયન્તો સીલં સમાદિયતીતિ વુચ્ચતિ, એવં સિક્ખાપદં પચ્ચક્ખન્તો સીલં પચ્ચક્ખાતીતિ વત્તું યુજ્જતિ, તસ્મા તત્થ વુત્તં ‘‘યં સિક્ખં સમાપન્નો, તં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ (પારા. અટ્ઠ. સિક્ખાપચ્ચક્ખાનવિભઙ્ગવણ્ણના). એત્તાવતા સમાસતો ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ એત્થ વત્તબ્બવિનિચ્છયો નિટ્ઠિતો હોતિ.

કિં ઇમિના વિસેસવચનેન પયોજનં, નનુ ‘‘યો પન ભિક્ખુ સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા…પે… અસંવાસો’’તિ એત્તકમેવ વત્તબ્બન્તિ ચે? ન વત્તબ્બં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. ‘‘યો પન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો થેય્યસંવાસાદિકો કેવલેન સમઞ્ઞામત્તેન, પટિઞ્ઞામત્તેન વા ભિક્ખુ, તસ્સાપિ સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં અત્થિ, સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય ચ મેથુનં ધમ્મં પટિસેવન્તસ્સ પારાજિકાપત્તિ. યો વા પચ્છા પારાજિકં આપત્તિં આપજ્જિત્વા ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો, તસ્સ ચ, યો વા પક્ખપણ્ડકત્તા પણ્ડકભાવૂપગમનેન ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો, તસ્સ ચ તદુભયં અત્થીતિ આપજ્જતિ. પણ્ડકભાવપક્ખે ચ પણ્ડકો ઉપસમ્પદાય ન વત્થૂ’’તિ વુત્તં. તસ્મા ઇતરસ્મિં પક્ખે વત્થૂતિ સિદ્ધં. તસ્મિં પક્ખે ઉપસમ્પન્નો પણ્ડકભાવપક્ખે પણ્ડકત્તા ન સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો, સો પરિચ્ચજિતબ્બાય સિક્ખાય અભાવેન સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય મુખેન પરસ્સ અઙ્ગજાતગ્ગહણનયેન મેથુનં ધમ્મં પટિસેવેય્ય, તસ્સ કુતો પારાજિકાપત્તીતિ અધિપ્પાયો. અયં નયો અપણ્ડકપક્ખં અલભમાનસ્સેવ પરતો યુજ્જતિ, લભન્તસ્સ પન અરૂપસત્તાનં કુસલાદિસમાપત્તિક્ખણે ભવઙ્ગવિચ્છેદે સતિપિ અમરણં વિય પણ્ડકભાવપક્ખેપિ ભિક્ખુભાવો અત્થિ. સંવાસં વા સાદિયન્તસ્સ ન થેય્યસંવાસકભાવો અત્થિ અન્તિમવત્થુઅજ્ઝાપન્નસ્સ વિય. ન ચ સહસેય્યાદિં જનેતિ. ગણપૂરકો પન ન હોતિ અન્તિમવત્થું અજ્ઝાપન્નો વિય. ન સો સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો. ઇતરસ્મિં પન પક્ખે હોતિ, અયં ઇમસ્સ તતો વિસેસો. કિમયં સહેતુકો, ઉદાહુ અહેતુકોતિ? ન અહેતુકો. યતો ઉપસમ્પદા તસ્સ અપણ્ડકપક્ખે અનુઞ્ઞાતા સહેતુકપ્પટિસન્ધિકત્તા. પણ્ડકભાવપક્ખેપિ કિસ્સ નાનુઞ્ઞાતાતિ ચે? પણ્ડકભૂતત્તા ઓપક્કમિકપણ્ડકસ્સ વિય.

અપિચ ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ ઇમિના તસ્સ સિક્ખાસમાદાનં દીપેત્વા તં સમાદિન્નં સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય, તત્થ ચ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વાતિ વત્તું યુજ્જતિ, ન અઞ્ઞથાતિ ઇમિના કારણેન યથાવુત્તાનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિઆદિ વુત્તં. યથા ચેત્થ, એવં ‘‘યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા ગામા વા અરઞ્ઞા વા અદિન્નં…પે… યો પન ભિક્ખુ ભિક્ખૂનં સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો સિક્ખં અપચ્ચક્ખાય દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા સુગતચીવરપ્પમાણં ચીવરં કારાપેય્યા’’તિ સબ્બત્થ યોજેતબ્બં.

‘‘અન્તમસો તિરચ્છાનગતાયપી’’તિ મનુસ્સિત્થિં ઉપાદાય વુત્તં. ન હિ પગેવ પણ્ડકે, પુરિસે વાતિ વત્તું યુજ્જતિ. સેસં તત્થ તત્થ વુત્તનયમેવ. અયં તાવ માતિકાય વિનિચ્છયો અઞ્ઞત્થાપિ યથાસમ્ભવં યોજેત્વા દીપેતબ્બો.

સારિપુત્તબેલટ્ઠસીસાનન્દાદયોપિ સિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિકારણત્તા ચ આપત્તિઆપજ્જનતો ચ કસ્મા મહાવિભઙ્ગે ઞત્તિચતુત્થઉપસમ્પદાયેવ આગતાતિ? પટિક્ખિત્તાય સરણગમનૂપસમ્પદાય અનુઞ્ઞાતપ્પસઙ્ગભયાતિ ઉપતિસ્સત્થેરો. આપત્તિયા ભબ્બતં સન્ધાય તસ્મિમ્પિ વુત્તે પુબ્બે પટિક્ખિત્તાપિ ભગવતા પુન અનુઞ્ઞાતાતિ ભિક્ખૂનં મિચ્છાગાહો વા વિમતિ વા ઉપ્પજ્જતિ, તસ્મા ન વુત્તાતિ વુત્તં હોતિ.

‘‘અધમ્મકમ્મં વગ્ગકમ્મ’’તિ (મહાવ. ૩૮૭) વચનતો કુપ્પકમ્મમ્પિ કત્થચિ ‘‘કમ્મ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ‘‘અકુપ્પેના’’તિ વુત્તં. યસ્મા અકુપ્પકમ્મમ્પિ એકચ્ચં ન ઠાનારહં, યેન અપત્તો ઓસારણં સુઓસારિતોતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા ‘‘ઠાનારહેના’’તિ વુત્તં. યદિ એવં ‘‘ઠાનારહેના’’તિ ઇદમેવ વત્તબ્બં ઇમિના અકુપ્પસિદ્ધિતોતિ ચે? ન, અટ્ઠાનારહેન અકુપ્પેન ઉપસમ્પન્નો ઇમસ્મિં અત્થે ન અધિપ્પેતો અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગતો. દ્વીહિ પનેતેહિ એકતો વુત્તેહિ અયમત્થો પઞ્ઞાયતિ – કેવલં તેન અકુપ્પેન ઉપસમ્પન્નો અયમ્પિ ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ, ઠાનારહેન ચ અકુપ્પેન ચ ઉપસમ્પન્નો અયમ્પિ ઇમસ્મિં અત્થે અધિપ્પેતો ભિક્ખૂતિ, કુપ્પેન ઉપસમ્પન્નો નાધિપ્પેતોતિ.

‘‘પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સો’’તિ વુત્તત્તા ઓપપાતિકઞ્ચાતિ સોળસવસ્સુદ્દેસિકા ઓપપાતિકા પટિસન્ધિતો પટ્ઠાય અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સાતિ વદન્તિ. ‘સોળસવસ્સુદ્દેસિકા હોન્તી’તિ વુત્તત્તા પુન ચત્તારિ વસ્સાનિ ઇચ્છિતબ્બાનિ, ‘પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાયા’તિ ઇદં ગબ્ભસેય્યકાનં વસેન વુત્ત’’ન્તિ એકે. ‘‘કેચિ વદન્તી’’તિ યત્થ યત્થ લિખીયતિ, તત્થ તત્થ વિચારેત્વા અત્થં સુટ્ઠુ ઉપલક્ખયે. ઓપક્કમિકે પણ્ડકભાવો આરુળ્હનયેન વેદિતબ્બો. ‘‘પક્ખપણ્ડકો અપણ્ડકપક્ખે પબ્બાજેત્વા પણ્ડકપક્ખે નાસેતબ્બો’’તિ (વજિર. ટી. મહાવગ્ગ ૧૦૯) લિખિતં.

‘‘બિન્દું અદત્વા ચે નિવાસેતિ, થેય્યસંવાસકો ન હોતી’’તિ વદન્તિ, વીમંસિતબ્બં. લિઙ્ગાનુરૂપસ્સાતિ સામણેરારહસ્સ સંવાસસ્સ સાદિતત્તાતિ અધિપ્પાયો.

રાજભયાદીહિ ગહિતલિઙ્ગાનં ‘‘ગિહી મં ‘સમણો’તિ જાનન્તૂ’’તિ વઞ્ચનચિત્તે સતિપિ ભિક્ખૂનં વઞ્ચેતુકામતાય ચ તેહિ સંવસિતુકામતાય ચ અભાવા દોસો ન જાતોતિ. ‘‘યો એવં પબ્બજતિ, સો થેય્યસંવાસકો નામ હોતી’’તિ વા ‘‘એવં કાતું ન લબ્ભતી’’તિ વા ‘‘એવં પબ્બજિતો સામણેરો ન હોતી’’તિ વા ન જાનાતિ, વટ્ટતિ. ‘‘જાનાતિ, ન વટ્ટતી’’તિ ચ લિખિતં. ‘‘રાજદુબ્ભિક્ખાદિઅત્થાય ચીવરં પારુપિત્વા સંવાસં સાદિયન્તો થેય્યસંવાસકો હોતિ. કસ્મા? અસુદ્ધચિત્તત્તા. પુન સો ‘સુદ્ધં બ્રહ્મચરિયં કરિસ્સામિ, કિં એતેનાતિ વિપ્પટિસારેન વા પચ્ચયાદિસુલભતાય વા કરિસ્સામી’તિ સુદ્ધમાનસો હુત્વા યાવ સો સંવાસં નાધિવાસેતિ, તાવ થેય્યસંવાસકો ન હોતિ. એવં સુદ્ધચિત્તુપ્પત્તિતો પટ્ઠાય સંવાસં સાદિયતિ ચે, થેય્યસંવાસકો હોતીતિ અધિપ્પેતો. ઇતરથા સબ્બં વિરુજ્ઝતી’’તિ એકે.

‘‘નાભિપરામાસાદિના જાતો તથારૂપં પિતરં ઘાતેતિ ચે, પિતુઘાતકો હોતી’’તિ વદન્તિ.

યો પન કાયસંસગ્ગેન સીલવિનાસં પાપેતિ, ન સો ભિક્ખુનિદૂસકો ‘‘તિણ્ણં મગ્ગાન’’ન્તિ વચનતો. ભિક્ખુનિં પન એકતોઉપસમ્પન્નં દૂસેત્વાપિ ભિક્ખુનિદૂસકો હોતિ, સોપિ પારાજિકો હોતીતિ વિનિચ્છયો. ભિક્ખુની પન થેય્યસંવાસિકા, માતુપિતુઅરહન્તઘાતિકા, લોહિતુપ્પાદિકા, તિત્થિયપક્કન્તિકા ચ હોતિ, અટ્ઠકથાસુ અનાગતં વિનયધરા સમ્પટિચ્છન્તિ.

‘‘સમ્પજાનમુસાવાદે પાચિત્તિય’’ન્તિ (પાચિ. ૨) વુત્તં મરિયાદં અવીતિક્કમન્તો તસ્મિઞ્ચ સિક્ખાપદે સિક્ખતીતિ વુચ્ચતિ. સિક્ખાપદન્તિ અસભાવધમ્મો સઙ્કેતોવ, ઇધ પઞ્ઞત્તિ અધિપ્પેતા. ‘‘મેથુનસંવરસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તં, તં પનત્થં સન્ધાયાતિ લિખિતં. સિક્ખાતિ તં તં સિક્ખાપદં, સિક્ખનભાવેન પવત્તચિત્તુપ્પાદો. સાજીવન્તિ પઞ્ઞત્તિ. તદત્થદસ્સનત્થં પુબ્બે ‘‘મેથુનસંવરસ્સેતં અધિવચન’’ન્તિ વુત્તં. યસ્મા સિક્ખાય ગુણસમ્મતાય પુઞ્ઞસમ્મતાય તન્તિયા અભાવતો લોકસ્સ દુબ્બલ્યાવિકમ્મં તત્થ ન સમ્ભવતિ. પત્થનીયા હિ સા, તસ્મા ‘‘યઞ્ચ સાજીવં સમાપન્નો, તસ્મિં દુબ્બલભાવં અપ્પકાસેત્વા’’તિ વુત્તં. આણાય હિ દુબ્બલ્યં સમ્ભવતીતિ ઉપતિસ્સો. દુબ્બલ્યાવિકમ્મપદં સિક્ખાપચ્ચક્ખાનપદસ્સ બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય વા પરિવારકભાવેન વા વેદિતબ્બં. અથ વા યસ્મા સિક્ખાપચ્ચક્ખાનસ્સ એકચ્ચં દુબ્બલ્યાવિકમ્મં અકતં હોતિ, તસ્મા તં સન્ધાય ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ પદસ્સ અત્થં વિવરન્તો ‘‘દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ આહ. તત્થ સિયા યસ્મા ન સબ્બં દુબ્બલ્યાવિકમ્મં સિક્ખાપચ્ચક્ખાનં, તસ્મા ‘‘દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ પઠમં વત્વા તસ્સ અત્થનિયમત્થં ‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ વત્તબ્બન્તિ? તં ન, કસ્મા? અત્થાનુક્કમાભાવતો. ‘‘સિક્ખાસાજીવસમાપન્નો’’તિ હિ વુત્તત્તા ‘‘યં સિક્ખં સમાપન્નો, તં અપચ્ચક્ખાય, યઞ્ચ સાજીવં સમાપન્નો, તત્થ દુબ્બલ્યં અનાવિકત્વા’’તિ વુચ્ચમાને અનુક્કમેનેવ અત્થો વુત્તો હોતિ, ન અઞ્ઞથા, તસ્મા ઇદમેવ પઠમં વુત્તન્તિ. તેસંયેવાતિ ચુદ્દસન્નં.

‘‘સિક્ખં અપચ્ચક્ખાયા’’તિ સબ્બસિક્ખાપદાનં સાધારણત્થં ‘‘અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તી’’તિ વુત્તં.

પવેસનં નામ અઙ્ગજાતં પવેસેન્તસ્સ અઙ્ગજાતેન સમ્ફુસનં. પવિટ્ઠં નામ યાવ મૂલં પવેસેન્તસ્સ વિપ્પકતકાલો વાયામકાલો. સુક્કવિસટ્ઠિસમયે અઙ્ગજાતં ઠિતં નામ. ઉદ્ધરણં નામ નીહરણકાલો. વિનયગણ્ઠિપદે પન ‘‘વાયામતો ઓરમિત્વા ઠાનં ઠિતં નામા’’તિ વુત્તં, તં અસઙ્કરતો દસ્સનત્થં વુત્તં. પવેસનપવિટ્ઠઉદ્ધરણકાલેસુપિ સુક્કવિસટ્ઠિ હોતિયેવ. સાદિયનં નામ સેવનચિત્તસ્સ અધિવાસનચિત્તસ્સ ઉપ્પાદનં.

ઉભતોવિભઙ્ગે એવ પઞ્ઞત્તાનિ સન્ધાય ‘‘ઇદઞ્હિ સબ્બસિક્ખાપદાનં નિદાન’’ન્તિ વુત્તં. ‘‘વિનયધરપઞ્ચમેન ગણેન ઉપસમ્પદા’’તિ (મહાવ. ૨૫૯) વુત્તત્તા ઇધ તતિયા સહયોગેન વુત્તા. તસ્મા વીસતિપિ ભિક્ખૂ ચે નિસિન્ના, પઞ્ચમો વિનયધરોવ ઇચ્છિતબ્બો, એવં સતિ પારાજિકો ચે વિનયધરો, ઉપસમ્પદાકમ્મં કોપેતીતિ ચે? ન, પરિવારાવસાને કમ્મવગ્ગે (પરિ. ૪૮૨ આદયો) યં કમ્મવિપત્તિલક્ખણં વુત્તં, તસ્સ તસ્મિં નત્થિતાય. ‘‘કથં વત્થુતો વા ઞત્તિતો વા અનુસ્સાવનતો વા સીમતો વા પરિસતો વા’’તિ એત્તકં વુત્તં, નનુ અયં ‘‘પરિસતો વા’’તિ વચનેન સઙ્ગહિતોતિ ચે? ન, ‘‘દ્વાદસહિ આકારેહિ પરિસતો કમ્માનિ વિપજ્જન્તી’’તિ (પરિ. ૪૮૭) સુત્તસ્સ હિ વિભઙ્ગે તસ્સ અનામટ્ઠત્તાતિ અયમત્થો યસ્મા તત્થ તત્થ સરૂપેન વુત્તપાળિવસેનેવ સક્કા જાનિતું, તસ્મા નયમુખં દસ્સેત્વા સંખિત્તોતિ લિખિતં. ‘‘અઙ્ગ’’ન્તિ પદં ઉદ્ધરિત્વા ‘‘સબ્બસિક્ખાપદેસુ આપત્તીનં અઙ્ગાનઙ્ગં વેદિતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં, ઇધ પન ‘‘અઙ્ગ’’ન્તિ વુત્તં, કસ્મા? સમુટ્ઠનાદીનં પરિવારાદીસુ સઙ્ખેપેન આગતત્તા તત્થ ગહેત્વા ઇધાપિ નિદ્દિટ્ઠાનં અનઙ્ગાનં વવત્થાનાભાવતો, સબ્બત્થ સઙ્ખેપતો ચ વિત્થારતો ચ અનઙ્ગત્તે વુચ્ચમાને અતિવિત્થારતાય તસ્મિં તસ્મિં સિક્ખાપદે અનૂનં વત્તબ્બતો ચાતિ વેદિતબ્બો, સબ્બાપત્તીનં સઙ્ગાહકવસેનાતિ અત્થો.

યાનિ સિક્ખાપદાનિ ‘‘કિરિયાની’’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસં વસેન કાયવાચા સહ વિઞ્ઞત્તિયા વેદિતબ્બા, અકિરિયાનં વસેન વિના વિઞ્ઞત્તિયા વેદિતબ્બા. ચિત્તં પનેત્થ અપ્પમાણં ભૂતારોચનસમુટ્ઠાનસ્સ કિરિયત્તા, અચિત્તકત્તા ચ. તત્થ કિરિયા આપત્તિયા અનઙ્ગન્તરચિત્તસમુટ્ઠાના વેદિતબ્બા. અવિઞ્ઞત્તિજનકમ્પિ એકચ્ચં બાહુલ્લનયેન ‘‘કિરિય’’ન્તિ વુચ્ચતિ યથેવ પઠમપારાજિકં. વિઞ્ઞત્તિયા અભાવેપિ ‘‘સો ચે સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સ, ન સાદિયતિ, અનાપત્તી’’તિ હિ વુત્તં, વિઞ્ઞત્તિસઙ્ખાતાપિ કિરિયા વિના સેવનચિત્તેન ન હોતિ વુત્તચિત્તજત્તા, વિકારરૂપત્તા, ચિત્તાનુપરિવત્તિકત્તા ચ. તસ્મા કિરિયાસઙ્ખાતમિદં વિઞ્ઞત્તિરૂપં, ઇતરં ચિત્તજરૂપં વિય જનકચિત્તેન વિના ન તિટ્ઠતિ, ઇતરં સદ્દાયતનં તિટ્ઠતિ, તસ્મા કિરિયાય સતિ એકન્તતો તજ્જનકં સેવનચિત્તં અત્થિ એવાતિ કત્વા ન સાદિયતિ, અનાપત્તીતિ ન યુજ્જતીતિ. યસ્મા વિઞ્ઞત્તિજનકમ્પિ સમાનં સેવનચિત્તં ન સબ્બકાલં વિઞ્ઞત્તિં જનેતિ, તસ્મા વિનાપિ વિઞ્ઞત્તિયા સયં ઉપ્પજ્જતીતિ કત્વા ‘‘સાદિયતિ, આપત્તિ પારાજિકસ્સા’’તિ વુત્તં. નુપ્પજ્જતિ ચે, ન સાદિયતિ નામ, તસ્સ અનાપત્તિ. તેનેવ ભગવા ‘‘કિંચિત્તો ત્વં ભિક્ખૂ’’તિ (પારા. ૧૩૫) ચિત્તેનેવ આપત્તિં પરિચ્છિન્દતિ, ન કિરિયાયાતિ વેદિતબ્બં.

એત્થ સમુટ્ઠાનગ્ગહણં કત્તબ્બતો વા અકત્તબ્બતો વા કાયાદિભેદાપેક્ખમેવ આપત્તિં આપજ્જતિ, ન અઞ્ઞથાતિ દસ્સનપ્પયોજનં. તેસુ કિરિયાગ્ગહણં કાયાદીનં સવિઞ્ઞત્તિકાવિઞ્ઞત્તિકભેદદસ્સનપ્પયોજનં. સઞ્ઞાગ્ગહણં આપત્તિયા અઙ્ગાનઙ્ગચિત્તવિસેસદસ્સનપ્પયોજનં. તેન યં ચિત્તં કિરિયલક્ખણે વા અકિરિયલક્ખણે વા સન્નિહિતં, યતો વા કિરિયા વા અકિરિયા વા હોતિ, ન તં અવિસેસેન આપત્તિયા અઙ્ગં વા અનઙ્ગં વા હોતિ. કિન્તુ યાય સઞ્ઞાય ‘‘સઞ્ઞાવિમોક્ખ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તાય સમ્પયુત્તં ચિત્તં અઙ્ગં, ઇતરં અનઙ્ગન્તિ દસ્સિતં હોતિ. ઇદાનિ યેન ચિત્તેન સિક્ખાપદં સચિત્તકં હોતિ, તદભાવા અચિત્તકં, તેન તસ્સ અવિસેસેન સાવજ્જતાય ‘‘લોકવજ્જમેવા’’તિ વુત્તં. કિન્તુ સાવજ્જંયેવ સમાનં એકચ્ચં લોકવજ્જં, એકચ્ચં પણ્ણત્તિવજ્જન્તિ દસ્સનપ્પયોજનં ચિત્તલોકવજ્જગ્ગહણં. ચિત્તમેવ યસ્મા ‘‘લોકવજ્જ’’ન્તિ વુચ્ચતિ, તસ્મા મનોકમ્મમ્પિ સિયા આપત્તીતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગનિવારણપ્પયોજનં કમ્મગ્ગહણં.

યં પનેત્થ અકિરિયલક્ખણં કમ્મં, તં કુસલત્તિકવિનિમુત્તં સિયાતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગનિવારણપ્પયોજનં કુસલત્તિકગ્ગહણં. યા પનેત્થ અબ્યાકતાપત્તિ, તં એકચ્ચં અવેદનમ્પિ નિરોધં સમાપન્નો આપજ્જતીતિ વેદનાત્તિકં એત્થ ન લબ્ભતીતિ અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગનિવારણત્થં વેદનાત્તિકગ્ગહણં. સિક્ખાપદઞ્હિ સચિત્તકપુગ્ગલવસેન ‘‘તિચિત્તં તિવેદન’’ન્તિ લદ્ધવોહારં અચિત્તકેનાપન્નમ્પિ ‘‘તિચિત્તં તિવેદન’’મિચેવ વુચ્ચતિ. તત્રિદં સાધકસુત્તં – ‘‘અત્થાપત્તિ અચિત્તકો આપજ્જતિ અચિત્તકો વુટ્ઠાતિ (પરિ. ૩૨૪), અત્થાપત્તિ કુસલચિત્તો આપજ્જતિ કુસલચિત્તો વુટ્ઠાતી’’તિઆદિ (પરિ. ૪૭૦). ‘‘સચિત્તકં આપત્તિદીપનં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં અનાપત્તિદીપનં, અચિત્તકં વત્થુઅજાનનં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં વીતિક્કમનાજાનનં. ઇદમેવ તેસં નાનાત્ત’’ન્તિ (વજિર. ટી. પારાજિક ૬૧-૬૬ પકિણ્ણકકથાવણ્ણના) લિખિતં.

સચિત્તકપક્ખેતિ એત્થ અયં તાવ ગણ્ઠિપદનયો – સચિત્તકપક્ખેતિ સુરાપાનાદિઅચિત્તકે સન્ધાય વુત્તં. સચિત્તકેસુ પન યં એકન્તમકુસલેનેવ સમુટ્ઠાતિ, તઞ્ચ ઉભયં લોકવજ્જં નામ. સુરાપાનસ્મિઞ્હિ ‘‘સુરા’’તિ વા ‘‘પાતું ન વટ્ટતી’’તિ વા જાનિત્વા પિવને અકુસલમેવાતિ. તત્થ ‘‘ન વટ્ટતીતિ જાનિત્વા’’તિ વુત્તવચનં ન યુજ્જતિ પણ્ણત્તિવજ્જસ્સપિ લોકવજ્જતાપસઙ્ગતો. ઇમં અનિટ્ઠપ્પસઙ્ગં પરિહરિતુકામતાય ચ વજિરબુદ્ધિત્થેરેન લિખિતં – ‘‘ઇધ ‘સચિત્તક’ન્તિ ચ ‘અચિત્તક’ન્તિ ચ વિચારણા વત્થુવિજાનને એવ હોતિ, ન પઞ્ઞત્તિવિજાનને. યદિ પઞ્ઞત્તિવિજાનને હોતિ, સબ્બસિક્ખાપદાનિ લોકવજ્જાનેવ સિયું, ન ચ સબ્બસિક્ખાપદાનિ લોકવજ્જાનિ. તસ્મા વત્થુવિજાનને એવ હોતીતિ ઇદં યુજ્જતિ. કસ્મા? યસ્મા સેખિયેસુ પઞ્ઞત્તિવિજાનનમેવ પમાણં, ન વત્થુમત્તવિજાનન’’ન્તિ. અયં પનેત્થ અત્થો સિક્ખાપદસીસેન આપત્તિં ગહેત્વા યસ્સ સિક્ખાપદસ્સ સચિત્તકસ્સ ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તં લોકવજ્જં, સચિત્તકાચિત્તકસઙ્ખાતસ્સ અચિત્તકસ્સ ચ સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, તમ્પિ સુરાપાનાદિલોકવજ્જન્તિ ઇમમત્થં સન્ધાય ‘‘યસ્સા સચિત્તકપક્ખે ચિત્તં અકુસલમેવ હોતિ, અયં લોકવજ્જા નામા’’તિ વુત્તં. ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ હિ ઇદં વચનં અચિત્તકં સન્ધાયાહ. ન હિ એકંસતો સચિત્તકાય ‘‘સચિત્તકપક્ખે’’તિ વિસેસને પયોજનં અત્થીતિ, એવં સન્તેપિ અનિયમેન વુત્તઞ્ચ નિયમવસેન એવ ગહેતબ્બન્તિ અત્થો.

તિરચ્છાનાનં પનાતિ પન-સદ્દેન થુલ્લચ્ચયાદિકારં નિવત્તેતિ. કિરિયાતિ એત્થ ‘‘ઠિતં સાદિયતી’’તિ (પારા. ૫૮) વુત્તત્તા તં કથન્તિ ચે? ‘‘સાદિયતી’’તિ વુત્તત્તા કિરિયા એવ. એવં સન્તે ‘‘કાયકમ્મં મનોકમ્મ’’ન્તિ વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, પચુરવોહારવસેન ‘‘કાયકમ્મ’’ન્તિ વુત્તત્તા. ઉબ્ભજાણુમણ્ડલિકાય લબ્ભતિ એવાતિ લિખિતં. પુબ્બે વુત્તનયેન સંસન્દેત્વા ગહેતબ્બં. ‘‘દુન્નિક્ખિત્તસ્સ, ભિક્ખવે, પદબ્યઞ્જનસ્સ અત્થોપિ દુન્નયો હોતી’’તિ (અ. નિ. ૨.૨૦) વદન્તેનાપિ અત્થસ્સ સુખગ્ગહણત્થમેવ પદબ્યઞ્જનસ્સ સુનિક્ખિત્તભાવો ઇચ્છિતો, ન અક્ખરવચનાય, તસ્મા આહ ‘‘અત્થઞ્હિ નાથો સરણં અવોચા’’તિઆદિ.

પઠમપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.