૨. દુતિયપારાજિકવણ્ણના

ગામા વા અરઞ્ઞા વાતિ લક્ખણાનુપઞ્ઞત્તિકત્તા આદિમ્હિ વુત્તા. સબ્બસ્મિઞ્હિ વિનયપિટકે ગામો, ગામૂપચારો, ગામક્ખેત્તં, ગામસીમા, ગામસીમૂપચારોતિ પઞ્ચવિધો ગામભેદો વેદિતબ્બો. તથા આરઞ્ઞકસીમાય એકં અગામકં અરઞ્ઞં, સંવિધાનસિક્ખાપદાનં (પાચિ. ૧૮૦ આદયો) એકં, સગામકં એકં, અવિપ્પવાસસીમાય એકં, ગણમ્હાઓહીયનકસ્સ (પાચિ. ૬૯૧) એકન્તિ પઞ્ચવિધો અરઞ્ઞભેદો વેદિતબ્બો. તત્થ અત્થિ ગામો ન ગામપરિહારં કત્થચિ લભતિ, અત્થિ ગામો ન ગામકિચ્ચં કરોતિ, તથા અત્થિ અરઞ્ઞં ન અરઞ્ઞપરિહારં કત્થચિ લભતિ, અત્થિ અરઞ્ઞં ન અરઞ્ઞકિચ્ચં કરોતીતિ અયમ્પિ ભેદો વેદિતબ્બો.

તત્થ અવિપ્પવાસસીમાસમ્મન્નનકમ્મવાચાય ઠપેત્વા ‘‘ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) એત્થ ગામો નામ પરિક્ખિત્તો ચે, પરિક્ખેપસ્સ અન્તો, અપરિક્ખિત્તો ચે, પરિક્ખેપોકાસતો અન્તો વેદિતબ્બો. અયં ઉદોસિતસિક્ખાપદે ‘‘અન્તોગામો’’તિ (પારા. ૪૭૮) આગતો. સાસઙ્કસિક્ખાપદે ‘‘અન્તરઘર’’ન્તિ (પારા. ૬૫૪) આગતો અનાસઙ્કતો. યથાહ ‘‘અન્તરઘરે નિક્ખિપેય્યાતિ સમન્તા ગોચરગામે નિક્ખિપેય્યા’’તિ (પારા. ૬૫૪). તથા અન્તરઘરપ્પટિસંયુત્તાનં સેખિયાનં અયમેવ પરિચ્છેદો વેદિતબ્બો. ‘‘યા પન ભિક્ખુની એકા ગામન્તરં ગચ્છેય્યા’’તિ (પાચિ. ૬૮૭) એત્થાપિ અયમેવ પરિચ્છેદો અધિપ્પેતો ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં અતિક્કમન્તિયા, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કમન્તિયા’’તિ વુત્તત્તા.

યેસુ પુરાણપોત્થકેસુ ‘‘ઉપચારં ઓક્કમન્તિયા’’તિ લિખિતં, તં વિકાલે ગામપ્પવેસનસિક્ખાપદેસુ આચિણ્ણં નયં ગહેત્વા પમાદેન લિખીયતિ, ન પમાણં. યેસુ ચ પોત્થકેસુ વિકાલે ગામપ્પવેસનસિક્ખાપદસ્સ વિભઙ્ગે (પાચિ. ૫૧૩) ‘‘ગામં પવિસેય્યાતિ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં અતિક્કમન્તસ્સ, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કમન્તસ્સા’’તિ લિખીયતિ, સા પમાદલેખા. ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સાતિ તત્થ પાઠો. વુત્તઞ્હિ સમન્તપાસાદિકાયં ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારો અદિન્નાદાને વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧૨). ઇધ કઙ્ખાવિતરણિયમ્પિ વુત્તં ‘‘સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છિત્વાતિ…પે… ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સા’’તિઆદિ (કઙ્ખા. અટ્ઠ. વિકાલગામપ્પવેસનસિક્ખાપદવણ્ણના).

યં પન કત્થચિ પોત્થકે ‘‘ભિક્ખુનિયા ગામન્તરાધિકારે એકેન પાદેન ઇતરસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં વા અતિક્કમન્તે, ઉપચારં વા ઓક્કન્તે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયેન અતિક્કન્તમત્તે, ઓક્કન્તમત્તે ચ સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ પાઠો દિસ્સતિ. તત્થ ‘‘ઓક્કન્તે, ઓક્કન્તમત્તે’’તિ એતાનિ પદાનિ અધિકાનિ, કેવલં લિખિતકેહિ અઞ્ઞેહિ લિખિતાનિ. કત્થચિ પોત્થકે ‘‘ઓક્કન્તમત્તે ચા’’તિ પદં ન દિસ્સતિ, ઇતરં દિસ્સતિ. તાનિ દ્વે પદાનિ પાળિયા વિરુજ્ઝન્તિ. ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કામેન્તિયા’’તિ (પાચિ. ૬૯૨) હિ પાળિ. તથા સમન્તપાસાદિકાય (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૯૨) વિરુજ્ઝન્તિ. ‘‘પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં એકેન પાદેન અતિક્કમતિ, થુલ્લચ્ચયં, દુતિયેન અતિક્કમતિ, સઙ્ઘાદિસેસો. અપિચેત્થ સકગામતો…પે… એકેન પાદેન ઇતરસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપે વા ઉપચારે વા અતિક્કન્તે થુલ્લચ્ચયં, દુતિયેન અતિક્કન્તમત્તે સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૯૨) હિ વુત્તં.

ગણ્ઠિપદે ચસ્સ ‘‘પરિક્ખેપં અતિક્કામેન્તિયા’’તિ વત્વા ‘‘ઉપચારેપિ એસેવ નયો’’તિ વુત્તં. અનુગણ્ઠિપદે ચ ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ‘ઓક્કમન્તિયા’તિપિ પોત્થકેસુ એકચ્ચેસુ દિસ્સતિ, તં ન ગહેતબ્બ’’ન્તિ વુત્તં. અપરમ્પિ વુત્તં ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ‘અતિક્કામેન્તિયા’તિ વચનેનાપિ એવં વેદિતબ્બં – વિકાલે ગામપ્પવેસને દ્વિન્નં લેડ્ડુપાતાનં એવ વસેન ઉપચારો પરિચ્છિન્દિતબ્બો, ઇતરથા યથા એત્થ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં પરિક્ખેપં વિય કત્વા ‘અતિક્કામેન્તિયા’તિ વુત્તં, એવં તત્થાપિ ‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કામેન્તસ્સા’તિ વદેય્ય. યસ્મા પન તત્થ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો ઉત્તરિમેકો લેડ્ડુપાતો ઉપચારોતિ અધિપ્પેતો. તસ્મા તદત્થદીપનત્થં ‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સા’તિ વુત્ત’’ન્તિ.

યં પન અન્ધકટ્ઠકથાયં પરિક્ખેપારહટ્ઠાનંયેવ ઉપચારન્તિ સલ્લક્ખેત્વા ‘‘પરિક્ખેપપઅક્ખેપારહટ્ઠાનાનં નિન્નાનાકરણદીપનત્થં ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સા’’તિ વુત્તં, પાળિવિસેસમસલ્લક્ખેત્વા ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં અતિક્કમન્તસ્સ ઇધ ઉપચારો પરિક્ખેપો યથા ભવેય્ય, તં ઉપચારં પઠમં પાદં અતિક્કામેન્તસ્સ આપત્તિ દુક્કટસ્સ, દુતિયં પાદં અતિક્કામેન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ વુત્તં, તં ન ગહેતબ્બમેવ પાળિયા વિસેસસમ્ભવતોતિ. પોરાણગણ્ઠિપદે ‘‘ઉપચારં અતિક્કામેન્તિયા ભિક્ખુનિયા ગામન્તરાપત્તી’’તિ વુત્તં. તસ્મા ઇધ કઙ્ખાવિતરણિયા ‘‘એકેન પાદેન ઇતરસ્સ…પે… અતિક્કન્તમત્તે સઙ્ઘાદિસેસો’’તિ અયમેવ પાઠો વેદિતબ્બો. એત્તાવતા ઇમેસુ યથાવુત્તેસુ ઠાનેસુ યથાવુત્તપરિચ્છેદોવ ગામોતિ વેદિતબ્બો. ઇમસ્સ અત્થસ્સ દીપનત્થં ‘‘ગામો નામ એકકુટિકોપી’’તિઆદિ (પારા. ૯૨) વુત્તં. ઇમસ્સ વસેન અસતિપિ પરિક્ખેપાતિક્કમે, ઉપચારોક્કમને વા અન્તરારામતો વા ભિક્ખુનુપસ્સયતો વા તિત્થિયસેય્યતો વા પટિક્કમનતો વા તં ગામં પવિસન્તસ્સ અન્તરારામપરિક્ખેપસ્સ, ઉપચારસ્સ વા અતિક્કમનવસેન ગામપચ્ચયા આપત્તિયો વેદિતબ્બા.

ગામૂપચારો પન ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) એત્થ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપોવ, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપોકાસોવ. વુત્તઞ્હેતં અટ્ઠકથાયં ‘‘ગામૂપચારોતિ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપોકાસો. તેસુ અધિટ્ઠિતતેચીવરિકો ભિક્ખુ પરિહારં ન લભતી’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૪). કિં પનેત્થ કારણં, યેન અયં ગામો, ગામૂપચારો ચ ઇધ અઞ્ઞથા, અઞ્ઞત્થ તથાતિ? અટ્ઠુપ્પત્તિતો ‘‘તેન ખો પન સમયેન ભિક્ખૂ ‘ભગવતા તિચીવરેન અવિપ્પવાસસમ્મુતિ અનુઞ્ઞાતા’તિ અન્તરઘરે ચીવરાનિ નિક્ખિપન્તી’’તિ (મહાવ. ૧૪૩) ઇમિસ્સા હિ અટ્ઠુપ્પત્તિયા ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) વુત્તં. તસ્મા યત્થ અન્તરઘરસઞ્ઞા, તત્થ અવિપ્પવાસસીમા ન ગચ્છતીતિ વેદિતબ્બા. તેન ચ ઉદોસિતસિક્ખાપદે ‘‘અન્તોગામે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા અન્તોગામે વત્થબ્બ’’ન્તિ (પારા. ૪૭૮) ચ ‘‘સભાયે વા દ્વારમૂલે વા, હત્થપાસા વા ન વિજહિતબ્બ’’ન્તિ ચ વુત્તં. કપ્પિયભૂમિયં વસન્તોયેવ હિ કપ્પિયભૂમિયં નિક્ખિત્તચીવરં રક્ખતિ. સાસઙ્કસિક્ખાપદે પન ‘‘યસ્મા યત્થ ગામે ચીવરં નિક્ખિત્તં, તેન ગામેન વિપ્પવસન્તો ચીવરેન વિપ્પવસતીતિ વુચ્ચતિ, તસ્મા પુન ગામસીમં ઓક્કમિત્વા વસિત્વા પક્કમતી’’તિ વુત્તં. તસ્મિઞ્હિ સિક્ખાપદે ગામસીમા ગામો નામાતિ અધિપ્પેતો. તત્થ વિકાલે ગામપ્પવેસનસિક્ખાપદવિભઙ્ગે ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપં અતિક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૫૧૩) વચનતો પરિક્ખેપો ન ગામો. કિન્તુ ગામૂપચારોતિ લેસેન દસ્સિતં હોતિ. ઇમસ્મિં પન સિક્ખાપદવિભઙ્ગે ‘‘ગામૂપચારો નામા’’તિ આરભિત્વા ‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ ઇમિના અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોકાસો ગામૂપચારોતિ સિદ્ધં. તદત્થસમ્ભવતો તસ્મિં ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતો ગામૂપચારોતિ કુરુન્દટ્ઠકથાયં, મહાપચ્ચરિયમ્પિ વુત્તં. ઉપચારો હિ ‘‘ગામો એકૂપચારો નાનૂપચારો’’તિઆદીસુ દ્વારં, ‘‘અજ્ઝોકાસો એકૂપચારો’’તિ એત્થ સમન્તા સત્તબ્ભન્તરસઙ્ખાતં પમાણં, તસ્મા ‘‘ગામૂપચારોતિ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપોકાસો’’તિ અન્ધકટ્ઠકથાયં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં. તથા કુરુન્દિયં, મહાપચ્ચરિયઞ્ચ. તથા પાળિયમ્પિ ‘‘અજ્ઝારામો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ આરામસ્સ અન્તો આરામો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો. અજ્ઝાવસથો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ આવસથસ્સ અન્તો આવસથો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો’’તિઆદીસુ દિસ્સતિ. મહાઅટ્ઠકથાયં પન ‘‘ગામૂપચારો’’તિઆદીસુ દિસ્સતિ. તસ્મા દુતિયો લેડ્ડુપાતો ઉપચારોતિ અધિપ્પેતો.

‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારં ઓક્કમન્તસ્સ આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ પાળિવિસેસસમ્ભવતો ચ પઠમો લેડ્ડુપાતો ગામો એવ, દુતિયો ગામૂપચારોતિ વુત્તં. પરિક્ખિત્તસ્સ પન ગામસ્સ ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો ગામૂપચારોતિ વુત્તન્તિ એત્થ ભેદો નત્થિ. એત્તાવતા પરિક્ખિત્તસ્સ દુવિધો ઉપચારો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ચતુબ્બિધો ઉપચારો યત્થ સમ્ભવતિ, યત્થ ચ ન સમ્ભવતિ, તં સબ્બં દસ્સિતં હોતિ.

ગામખેત્તસ્સ ચ ગામસીમાય ચ લક્ખણં અટ્ઠકથાયમેવ વુત્તં. ઉભયઞ્હિ અત્થતો એકં. તત્થ ગામસીમાય ગામભાવો સાસઙ્કસિક્ખાપદવસેન વેદિતબ્બો.

ગામસીમૂપચારો નામ મનુસ્સાનં કટ્ઠતિણપુપ્ફફલાદિઅત્થિકાનં વનચરકાનં વલઞ્જનટ્ઠાનં. ઇમસ્સ ગામસીમૂપચારભાવો ઉદોસિતસિક્ખાપદે, ‘‘અગામકે અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા’’તિ (પારા. ૪૯૪) આગતટ્ઠાને ખન્ધકે (મહાવ. ૧૪૭) ચ વેદિતબ્બો. એત્થ હિ ભગવા ગામન્તવાસીનં ભિક્ખૂનં સીમં દસ્સેન્તો ‘‘યં ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય વિહરતી’’તિ (મહાવ. ૧૪૭) વત્વા દસ્સેતિ. તદનન્તરમેવ ‘‘અગામકે’’તિઆદિના સત્તબ્ભન્તરસીમં દસ્સેતિ. તસ્મા યો ભિક્ખુ ગામં વા નિગમં વા ઉપનિસ્સાય ન વિહરતિ, કેવલં નાવાયં વા થલમગ્ગેન વા અદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપન્નો હોતિ, તસ્સ તત્થ તત્થ સત્તબ્ભન્તરસીમા લબ્ભતીતિ વેદિતબ્બો. વુત્તઞ્હિ ‘‘એકકુલસ્સ સત્થો હોતિ, સત્થે ચીવરં નિક્ખિપિત્વા પુરતો વા પચ્છતો વા સત્તબ્ભન્તરા ન વિજહિતબ્બ’’ન્તિઆદિ (પારા. ૪૮૯). ઇદમેવ અરઞ્ઞં સન્ધાય ‘‘આરઞ્ઞકસીમાય એકં અગામકં અરઞ્ઞ’’ન્તિ વુત્તં.

યં સન્ધાય ‘‘અગામકે અરઞ્ઞે અદ્ધયોજને અદ્ધયોજને આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૪૧૪) પાળિયં વુત્તં. ઇદં સંવિધાનસિક્ખાપદાનં એકં અગામકં અરઞ્ઞં નામ.

પુરિમેન પન સઘરં સઙ્ગહિતં, ઇમિના તમસઙ્ગહિતન્તિ. યં સન્ધાય ગણમ્હા ઓહીયનાધિકારે અટ્ઠકથાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૬૯૨) ‘‘અગામકે અરઞ્ઞેતિ એત્થ ‘નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’ન્તિ એવં વુત્તં લક્ખણં અરઞ્ઞં. તં પનેત કેવલં ગામાભાવેન ‘અગામક’ન્તિ વુત્તં, ન વિઞ્ઝાટવિસદિસતાયા’’તિ વુત્તં. યં સન્ધાય ‘‘આરઞ્ઞકં નામ સેનાસનં પઞ્ચધનુસતિકં પચ્છિમ’’ન્તિ (પારા. ૬૫૪; પાચિ. ૫૭૩) વુત્તં. ઇદં આરઞ્ઞકસેનાસનં નામ પરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપતો બહિ, અપરિક્ખિત્તસ્સ પન પરિક્ખેપોકાસતો બહિ સરુક્ખં વા અરુક્ખં વા વિહારે કુન્નદિસમાકિણ્ણમ્પિ અરઞ્ઞં નામ. તથા ‘‘ગણમ્હા ઓહીયનકસ્સ એક’’ન્તિ વુત્તં. ઇદં અરઞ્ઞંવ. ઇદં પન પુબ્બે અગામકભાવેન આગતટ્ઠાને વુત્તલક્ખણમેવ હુત્વા નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા દસ્સનૂપચારવિજહને એકમેવ આપત્તિં કરોતિ, તતો ઉદ્ધં અનાપત્તિ. ‘‘સંવિધાનસિક્ખાપદાનં એક’’ન્તિ વુત્તં પન અદ્ધયોજને અદ્ધયોજને એકેકં આપત્તિં કરોતિ, ન તતો ઓરં. ઇતરાનિ તીણિ યથાવુત્તપરિચ્છેદતો ઓરમેવ તત્થ વુત્તવિધિં ન સમ્પાદેન્તિ, પરં સમ્પાદેન્તિ. એવમેતેસં અઞ્ઞમઞ્ઞનાનત્તં વેદિતબ્બં.

તત્થ પઞ્ચવિધે ગામે યો ‘‘પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ (પારા. ૯૨) વુત્તો, સો ન કત્થચિ વિનયપિટકે ઉપયોગં ગતો, કેવલં અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોકાસતો અપરો એકો લેડ્ડુપાતો ગામૂપચારો નામાતિ દીપનત્થં વુત્તો. પરિક્ખિત્તસ્સપિ ચે ગામસ્સ એકો લેડ્ડુપાતો કપ્પિયભૂમિસમાનો ઉપચારોતિ વુત્તો, પગેવ અપરિક્ખિત્તસ્સ પરિક્ખેપોકાસતો એકો. સો પન પાકટત્તા ચ અજ્ઝોકાસત્તા ચ ઓક્કમન્તસ્સ આપત્તિં કરોતિ ઠપેત્વા ભિક્ખુનિયા ગામન્તરાપત્તિં. ભિક્ખુનિયો હિ તસ્મિં દુતિયલેડ્ડુપાતસઙ્ખાતે ગામૂપચારે વસન્તી આપત્તિઞ્ચ આપજ્જન્તિ, ગામં પવિસન્તી ગામન્તરાપત્તિઞ્ચ. તાસઞ્હિ ઠિતટ્ઠાનં અરઞ્ઞસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ ‘‘તાવદેવ છાયા મેતબ્બા…પે… તસ્સા તયો ચ નિસ્સયે, અટ્ઠ ચ અકરણીયાનિ આચિક્ખેય્યાથા’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૦) વચનતો. અરઞ્ઞપ્પટિસંયુત્તાનં સિક્ખાપદાનં, વિકાલેગામપ્પવેસનસિક્ખાપદસ્સ (પાચિ. ૫૦૮) ચ ભિક્ખુનીનં અસાધારણત્તા ચ અન્તરારામભિક્ખુનુપસ્સયપ્પટિક્કમનાદીનં કપ્પિયભૂમિભાવવચનતો ચ ‘‘એકા ગણમ્હા ઓહીયેય્યાતિ અગામકે અરઞ્ઞે દુતિયિકાય ભિક્ખુનિયા દસ્સનૂપચારં વા સવનૂપચારં વા વિજહન્તિયા આપત્તિ થુલ્લચ્ચયસ્સા’’તિઆદિસિક્ખાપદપઞ્ઞત્તિતો (પાચિ. ૬૯૨) ચ ભિક્ખુનિક્ખન્ધકનયએન વા યસ્મા પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઇન્દખીલતો પટ્ઠાય અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારતો પટ્ઠાય નીયતિ, તત્થ અન્તરઘરે નિક્ખિત્તચીવરે સતિ ચતુરઙ્ગસમોધાનેન ભિક્ખૂ વસન્તિ, તસ્મા સગામકં નામ હોતિ.

અવિપ્પવાસસીમાય એકં નામ ‘‘ન, ભિક્ખવે, ભિક્ખુનિયા અરઞ્ઞે વત્થબ્બં, યા વસેય્ય, આપત્તિ દુક્કટસ્સા’’તિ (ચૂળવ. ૪૩૧) વચનતો ભિક્ખુનીનં અરઞ્ઞવાસો નામ નત્થીતિ સિદ્ધં. તાય હિ અરઞ્ઞે ભિક્ખુનુપસ્સયે સતિ અન્તોઆવાસેપિ દુતિયિકાય દસ્સનસવનૂપચારં વિજહન્તિયા આપત્તિ. તસ્મા અવિપ્પવાસસીમાધિકારે ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) એત્થ યં ઠાનં ઠપિતં, તત્થેવ ભિક્ખુનુપસ્સયોપિ કપ્પતિ, ન તતો પરં.

તાસઞ્ચ અવિપ્પવાસસીમાકમ્મવાચાયં ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ વચનં નત્થીતિ કત્વા તેસ્વેવ ગામગામૂપચારેસુ ફરતિ. તતો પરં દુતિયેસુ લેડ્ડુપાતાદીસુ તાસં અકપ્પિયભૂમિકત્તા ન સમાનસંવાસકસીમા અરઞ્ઞે ફરતિ ભિક્ખૂનં ગામગામૂપચારં વિય. તસ્મા વુત્તં ‘‘ભિક્ખુનિયા ઠપેત્વા ગામન્તરાપત્તિ’’ન્તિ.

એવં તાવ પઞ્ચવિધં ગામભેદં, અરઞ્ઞભેદઞ્ચ ઞત્વા ઇદાનિ ‘‘અત્થિ ગામો ન ગામપરિહારં કત્થચિ લભતી’’તિઆદિભેદો વેદિતબ્બો. તત્થ યો અટ્ઠકથાયં ‘‘અમનુસ્સો નામ યો સબ્બસો વા મનુસ્સાનં અભાવેન યક્ખપરિગ્ગહભૂતો’’તિ વુત્તો, સો ગામો ન ગામપરિહારં કત્થચિ સિક્ખાપદે લભતિ. યઞ્હિ સન્ધાય અટ્ઠકથાયં ‘‘તં પનેતં બુદ્ધકાલે, ચક્કવત્તિકાલે ચ નગરં હોતિ, સેસકાલે સુઞ્ઞં હોતિ યક્ખપરિગ્ગહિત’’ન્તિ (પારા. અટ્ઠ. ૧.૮૪; દી. નિ. અટ્ઠ. ૧.૧૫૦) વુત્તં. યો પન પટિરાજચોરાદીહિ વિલુત્તત્તા, કેવલં ભયેન વા છડ્ડિતો સઘરોવ અન્તરહિતગામભૂતો, સો ‘‘ગામન્તરે ગામન્તરે આપત્તિ પાચિત્તિયસ્સા’’તિ (પાચિ. ૧૮૩) વુત્તપાચિત્તિયં જનેતિ, વિકાલે ગામપ્પવેસનં, સેખિયે ચત્તારિ જનેતીતિ વેદિતબ્બા. યો પન ગામો યતો વા મનુસ્સા કેનચિદેવ કરણીયેન પુનપિ આગન્તુકામા એવ અપક્કન્તાતિ વુત્તો, અમનુસ્સો સો પકતિગામસદિસોવ.

અત્થિ અરઞ્ઞં ન અરઞ્ઞપરિહારં કત્થચિ લભતીતિ એત્થ ‘‘અજ્ઝોકાસો એકૂપચારો નામ અગામકે અરઞ્ઞે સમન્તા સત્તબ્ભન્તરા એકૂપચારો, તતો પરં નાનૂપચારો’’તિ (પારા. ૪૯૪) એત્થ ય્વાયં નાનૂપચારોતિ વુત્તો, તં વેદિતબ્બં. યો પન પરિક્ખિત્તસ્સ એકલેડ્ડુપાતસઙ્ખાતો ગામૂપચારનામકો ગામો, યો વા સત્થો નાતિરેકચાતુમાસનિવિટ્ઠો, સો અત્થિ ગામો ન ગામકિચ્ચં કરોતિ. ન હિ તં ઠાનં ઓક્કમન્તો ગામપ્પવેસનાપત્તિં આપજ્જતિ. યં પન ગામસીમાય પરિયાપન્નં મનુસ્સાનં વલઞ્જનટ્ઠાનભૂતં અરઞ્ઞં, તં અત્થિ અરઞ્ઞં ન અરઞ્ઞકિચ્ચં કરોતિ નામ. ન હિ તત્થ આરઞ્ઞકસીમા લબ્ભતીતિ. એત્તાવતા ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’’તિ ઇમિસ્સા અનુપઞ્ઞત્તિયા લક્ખણાનુપઞ્ઞત્તિભાવો દસ્સિતો હોતિ.

‘‘ગોનિસાદિનિવિટ્ઠોપિ ગામો’’તિ એત્થ સચે તસ્સ ગામસ્સ ગામખેત્તપરિચ્છેદો અત્થિ, સબ્બોપિ એકો ગામો. નો ચે, ઉપચારેન વા પરિક્ખેપેન વા પરિચ્છિન્દિતબ્બો. સચે ગામખેત્તે સતિ કાનિચિ તાનિ ઘરાનિ અઞ્ઞમઞ્ઞઉપચારપ્પહોનકં ઠાનં અતિક્કમિત્વા દૂરે દૂરે કતાનિ હોન્તિ, વિકાલે ગામપ્પવેસે ઉપચારોવ પમાણં. અન્તરઘરપ્પટિસંયુત્તેસુ સેખિયેસુ, ભિક્ખુનિયા ગામન્તરાપત્તીસુ ચ ઘરાનં પરિક્ખેપારહટ્ઠાનં પમાણં, ઉપોસથાદિકમ્માનં ગામખેત્તં પમાણં, આરઞ્ઞકસેનાસનસ્સ આસન્નઘરસ્સ દુતિયલેડ્ડુપાતતો પટ્ઠાય પઞ્ચધનુસતન્તરતા પમાણન્તિ એવં નો પટિભાનન્તિ આચરિયા.

‘‘યમ્પિ એકસ્મિંયેવ ગામખેત્તે એકં પદેસં ‘અયમ્પિ વિસુંગામો હોતૂ’તિ પરિચ્છિન્દિત્વા રાજા કસ્સચિ દેતિ, સોપિ વિસુંગામસીમા હોતિયેવા’’તિ (મહાવ. અટ્ઠ. ૧૪૭) અટ્ઠકથાવચનતો તં પવિસન્તિયા ભિક્ખુનિયા ગામન્તરાપત્તિ હોતિ એવ. સચે તત્થ વિહારો વા દેવકુલં વા સભા વા ગેહં વા નત્થિ, કેવલં વત્થુમત્તકમેવ હોતિ, ગામોતિ વિનયકમ્મં સબ્બં તત્થ કપ્પતિ. ‘‘અમનુસ્સો ગામો’’તિ હિ વુત્તં. તઞ્ચ ઠાનં ઇતરસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપબ્ભન્તરે વા ઉપચારબ્ભન્તરે વા હોતિ, વિકાલે ગામપ્પવેસનં આપુચ્છિત્વાવ ગન્તબ્બં. નો ચે, અરઞ્ઞં વિય યથાસુખં ગન્તબ્બં. તત્થ ચે આરામો વા તિત્થિયસેય્યાદીસુ અઞ્ઞતરોવા હોતિ, લદ્ધકપ્પમેવ. ભિક્ખુનુપસ્સયો ચે હોતિ, ગામં પિણ્ડાય પવિસન્તિયા ભિક્ખુનિયા ગામન્તરાપત્તિ પરિહરિતબ્બા. ‘‘અરઞ્ઞં નામ ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચ અવસેસં અરઞ્ઞં નામા’’તિ (પારા. ૯૨) એત્થ પરિક્ખેપે સતિ યથાવુત્તપરિચ્છેદં ગામમેવ ઠપેત્વા અવસેસં તસ્સ ઉપચારં, તતો પરઞ્ચ અરઞ્ઞં નામ, પરિક્ખેપે અસતિ યથાવુત્તપરિચ્છેદં ગામૂપચારમેવ ઠપેત્વા તતો પરં અવસેસં અરઞ્ઞં નામાતિ અધિપ્પાયો. એવં સતિ ‘‘નિક્ખમિત્વા બહિ ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ (વિભ. ૫૨૯) વુત્તલક્ખણે અગામકે અરઞ્ઞે ગણમ્હાઓહીયનાપત્તિ, તત્થ અવિપ્પવાસસીમાય ફરણં વિકાલે ગામપ્પવેસનાપત્તિયા અનાપત્તીતિ એવમાદિવિનયવિધિ સમેતિ, અઞ્ઞથા ન સમેતિ.

‘‘ઠપેત્વા ગામૂપચારં અવસેસં અરઞ્ઞં નામા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) વુત્તે ગામૂપચારતો પરો અરઞ્ઞન્તિ સિદ્ધે ‘‘ઠપેત્વા ગામ’’ન્તિ વિસેસત્થો ન દિસ્સતિ, ગામસ્સ પન અરઞ્ઞભાવપ્પસઙ્ગભયા વુત્તન્તિ ચે? ન, ગામૂપચારસ્સ અભાવપ્પસઙ્ગતો. સતિ હિ ગામે ગામૂપચારો હોતિ, સો ચ તવ મતેન અરઞ્ઞભૂતો. કુતો દાનિ ગામૂપચારો. ગામૂપચારોપિ ચે અરઞ્ઞસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ, પરોવ ગામોતિ કત્વા ન યુત્તં ગામસ્સ અરઞ્ઞભાવપ્પસઙ્ગતો ચ. તસ્મા ‘‘ગામા વા અરઞ્ઞા વા’’તિ એત્થ ગામૂપચારોપિ ‘‘ગામો’’ ત્વેવ સઙ્ગહિતો. તસ્મા ગામસ્સ અરઞ્ઞભાવપ્પસઙ્ગો ન યુજ્જતિ. યદિ એવં ‘‘ઠપેત્વા ગામં અવસેસં અરઞ્ઞં નામા’’તિ એત્તકં વત્તબ્બન્તિ ચે? ન, અરઞ્ઞસ્સ પરિચ્છેદજાનનપ્પસઙ્ગતો. તથા હિ વુત્તો ‘‘અરઞ્ઞપરિચ્છેદો ન પઞ્ઞાયતી’’તિ નો લદ્ધિ. ગામૂપચારપરિયન્તો હિ ઇધ ગામો નામ. યદિ એવં ‘‘ગામસ્સ ચ અરઞ્ઞસ્સ ચ પરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ અટ્ઠકથાયં વત્તબ્બં, ‘‘અરઞ્ઞસ્સ પરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્ત’’ન્તિ કિમત્થં વુત્તન્તિ ચે? વુચ્ચતે – અટ્ઠકથાચરિયેન પઠમગામૂપચારંયેવ સન્ધાય વુત્તં ‘‘અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનત્થ’’ન્તિ સબ્બસિક્ખાપદે હિ બાહિરઇન્દખીલતો પટ્ઠાય ગામૂપચારં અરઞ્ઞં નામ. ગામપરિચ્છેદવચને પયોજનં પનેત્થ નત્થિ પરિક્ખેપેનેવ પાકટભૂતત્તા. દુતિયગામૂપચારોવ ગામસ્સ પરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તો પરિક્ખેપભાવેન અપાકટત્તા. તત્થ પઠમગામૂપચારો ચે અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તો, તત્થ ન વત્તબ્બો. ‘‘નિક્ખમિત્વા ઇન્દખીલા સબ્બમેતં અરઞ્ઞ’’ન્તિ વત્તબ્બં. એવં સન્તે સુબ્યત્તતરં અરઞ્ઞપરિચ્છેદો દસ્સિતો હોતિ, મિચ્છાગાહો ચ ન હોતિ.

‘‘મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ હિ વુત્તે અયં ગામૂપચારોવ અરઞ્ઞં ગામૂપચારસ્સ વિભઙ્ગત્તા. યદિ અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનત્થં વુત્તં, અવુત્તકમેવ, અરઞ્ઞતો પરન્તિ ચ મિચ્છાગાહો હોતીતિ ચે, નનુ વુત્તં ‘‘પઠમમેવ ઇદં પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારનિયમનત્થં વુત્ત’’ન્તિ? અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનત્થં કિઞ્ચાપિ ‘‘ગામૂપચારો’’તિઆદિ આરદ્ધં, ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતોતિ પન એવં વચનપ્પયોજનં. અપરિક્ખિત્તસ્સ ચ ગામસ્સ ય્વાયં લેડ્ડુપાતો ઉપચારો’’તિ મહાઅટ્ઠકથાયં વુત્તો, તસ્સ નિયમનન્તિ વુત્તં હોતિ. કથં પઞ્ઞાયતીતિ ચે? ‘‘અરઞ્ઞં નામા’’તિ પદં અનુદ્ધરિત્વા ‘‘ગામૂપચારો નામા’’તિ ઉદ્ધરણસ્સ કતત્તા. તત્થ ‘‘ગામૂપચારો નામા’’તિ માતિકાયં અવિજ્જમાનં પદં ઉદ્ધરન્તો તયો અત્થવસે દસ્સેતિ. સેય્યથિદં – અરઞ્ઞપરિચ્છેદદસ્સનમેકો અત્થો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઉપચારેન સદ્ધિં પરિચ્છેદદસ્સનમેકો, ન કેવલં અપરિક્ખિત્તસ્સયેવ ઉપચારો વિનયાધિકારે સપ્પયોજનો દસ્સિતબ્બો, નિપ્પયોજનોપિ પરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો ઇમિના પરિયાયેન લબ્ભતીતિ અનુસઙ્ગપ્પયોજનમેકો અત્થોપિ વેદિતબ્બો.

‘‘અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ ઇદં ભગવા તયો અત્થવસે પટિચ્ચ અભાસિ. સેય્યથિદં – અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિચ્છેદદસ્સનમેકો, અવિપ્પવાસસીમાધિકારે અયમેવ ગામૂપચારોતિ દસ્સનમેકો, તત્થ ઠિતસ્સ દુતિયો લેડ્ડુપાતો સબ્બત્થ ગામપ્પટિસંયુત્તેસુ સિક્ખાપદેસુ સકિચ્ચકો ઉપચારોતિ દસ્સનમેકોતિ એવં ભગવા અત્તનો દેસનાવિલાસપ્પત્તિયા એકેકપદુદ્ધારણેન તયો અત્થવસે દસ્સેતીતિ વેદિતબ્બં.

તથા અવિપ્પવાસસીમાકમ્મવાચાય ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) એત્થાપિ પરિક્ખેપે સતિ ગામં ઠપેત્વા, અસતિ ગામૂપચારં ઠપેત્વાતિ અત્થો. પરિક્ખિત્તસ્સ, અપરિક્ખિત્તસ્સ ચ મજ્ઝે આરામે અવિપ્પવાસસીમાસમ્મન્નનકાલે અયં નયો અતિવિય યુજ્જતિ. ઉભયપરિવજ્જનતો પુબ્બે વુત્તનયેન વા ઉભયત્થ ઉભયં લબ્ભતેવ. ‘‘અન્તરારામેસુ પન આચિણ્ણકપ્પા ભિક્ખૂ અવિપ્પવાસસીમં સમ્મન્નન્તી’’તિ ગણ્ઠિપદે વુત્તં. ‘‘અન્તરઘરપ્પટિસંયુત્તાનં સેખિયાનં અન્તરારામેસુ અસમ્ભવતો અન્તરારામો ન ગામસઙ્ખં ગચ્છતિ, તસ્મા તત્થપિ અવિપ્પવાસસીમા રુહતેવા’’તિ એકે. તે ભિક્ખૂ દુતિયસ્સ ગામૂપચારસ્સ ગામસઙ્ખાસભાવતો તાસં ઇમાય દુતિયાય અવિપ્પવાસકમ્મવાચાય અભાવં દસ્સેત્વા પટિક્ખિપિતબ્બા. અજ્ઝારામો પન ગામોપિ સમાનો તિત્થિયસેય્યાદિ વિય કપ્પિયભૂમીતિ વેદિતબ્બો.

આપત્તિયા પરિચ્છેદં, તથાનાપત્તિયાપિ ચ;

દસ્સેતું ગામસમ્બન્ધ-સિક્ખાપદવિભાવને.

ગામગામૂપચારા દ્વે, દસ્સિતા ઇધ તાદિના;

સીમા સીમૂપચારા તુ, અનેકન્તાતિ નુદ્ધટા.

ઉપચારા ચ દ્વે હોન્તિ, બાહિરબ્ભન્તરબ્બસા;

પરિક્ખિત્તાપરિક્ખિત્ત-ભેદા ચે ચતુરો સિયું.

અયઞ્હિ ઉપચારસદ્દો વિનયપિટકે ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, અગિલાનેનપિ આરામે આરામૂપચારે છત્તં ધારેતુ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૭૦) એવમાદીસુ બાહિરે ઉપચારે દિસ્સતિ. બાહિરો ઉપચારો નામ પરિક્ખેપતો, પરિક્ખેપારહટ્ઠાનતો વા એકો લેડ્ડુપાતો. ‘‘અજ્ઝારામો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ આરામસ્સ અન્તોઆરામો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો. અજ્ઝાવસથો નામ પરિક્ખિત્તસ્સ આવસથસ્સ અન્તોઆવસથો, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારો’’તિઆદીસુ (પાચિ. ૫૦૬) પન ઉપચારસદ્દો અબ્ભન્તરે ઉપચારે દિસ્સતિ. અબ્ભન્તરો ઉપચારો ચ નામ પરિક્ખેપો, પરિક્ખેપારહટ્ઠાનઞ્ચ હોતિ. ઇધ પન પરિક્ખેપો ‘‘અજ્ઝારામો, અજ્ઝાવસથો’’તિ વા ન વુચ્ચતિ, અન્તો એવ આરામો, આવસથોતિ વા. તેસુ બાહિરબ્ભન્તરભેદભિન્નેસુ દ્વીસુ ઉપચારેસુ અવિપ્પવાસસીમાધિકારે ‘‘ઠપેત્વા ગામઞ્ચ ગામૂપચારઞ્ચા’’તિ (મહાવ. ૧૪૪) એત્થ ગામૂપચારો નામ અબ્ભન્તરૂપચારો અધિપ્પેતો, ન બાહિરો. ભિક્ખુનિયા અરઞ્ઞસઞ્ઞિતતાય તસ્સ બાહિરસ્સ, તસ્સા ગામન્તરાપત્તિયા ઠાનભૂતત્તા ચ અબ્ભન્તરઉપચારસ્સાતિ ઇદમેત્થ કારણદ્વયં વેદિતબ્બં. તત્થ ઇધ અદિન્નાદાનપારાજિકવિભઙ્ગેયેવ પઠમો ગામૂપચારો દસ્સિતો, સો બાહિરો, દુતિયો અબ્ભન્તરોતિ વેદિતબ્બો. પઠમેન ચ અપરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ દુતિયલેડ્ડુપાતસઙ્ખાતો બાહિરો ઉપચારો, દુતિયેન ચ પરિક્ખિત્તસ્સ ગામસ્સ પરિક્ખેપતો બાહિરસઙ્ખાતો અબ્ભન્તરો ઉપચારો લેસેન દસ્સિતોતિ વેદિતબ્બો. એવં ચત્તારોપિ ઉપચારા ઇધ ભગવતા દેસનાવિલાસપ્પત્તેન દેસનાલીલાય દસ્સિતા હોન્તીતિ અયં નયો સુટ્ઠુ લક્ખેત્વા આચરિયેહિ સમ્મન્તયિત્વા યથાનુરૂપં તત્થ યોજેતબ્બો. ઇતરથા –

અસમ્બુધં બુદ્ધમહાનુભાવં;

ધમ્મસ્સ ગમ્ભીરનયત્તતઞ્ચ;

યો વણ્ણયે નં વિનયં અવિઞ્ઞૂ;

સો દુદ્દસો સાસનનાસહેતુ.

પાળિં તદત્થઞ્ચ અસમ્બુધઞ્હિ;

નાસેતિ યો અટ્ઠકથાનયઞ્ચ;

અનિચ્છયં નિચ્છયતો પરેહિ;

ગામોતિ તેયેવ પુરક્ખતો સો.

અનુક્કમેનેવ મહાજનેન;

પુરક્ખતો પણ્ડિતમાનિ ભિક્ખુ;

અપણ્ડિતાનં વિમતિં અકત્વા;

આચરિયલીલં પુરતો કરોતિ.

તત્થ હિ પાળિયં ‘‘ગામસ્સ ઉપચારો ગામૂપચારો, ગામસઙ્ખાતો ઉપચારો ગામૂપચારો નામા’’તિ ઉદ્ધરિત્વા ગામસ્સ ઉપચારં દસ્સેન્તો ‘‘ઇન્દખીલે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ (પારા. ૯૨) વત્વા પુન ગામસઙ્ખાતં ઉપચારં દસ્સેન્તો ‘‘ઘરૂપચારે ઠિતસ્સ મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતો’’તિ વુત્તં. ઇમમત્થં સન્ધાય વિકાલે ગામપ્પવેસનગામન્તરઅઅપ્પવાસસમ્મુતિઆદીસુ પરિક્ખેપારહટ્ઠાનમેવ ગામૂપચારન્તિ વુત્તન્તિ લિખિતં.

અત્થતો એકન્તિ એત્થ સઙ્ખાસદ્દં સઙ્ખાતસદ્દેન સમાનયતિ. ‘‘આદિયેય્યા’’તિ ઇદં પઞ્ચવીસતિયા અવહારાનં સાધારણપદં. ઠાનાચાવનવસેન ચ ખીલાદીનિ સઙ્કામેત્વા ખેત્તાદિગ્ગહણવસેન ચાતિ અત્થો. ઠાનાચાવને યથા સામિકસ્સ ધુરનિક્ખેપાદિં અનોલોકેત્વાવ આપત્તિ, તથા ઇહાપીતિ ગહેતબ્બા.

‘‘અસુકં નામ ભણ્ડં અવહરિસ્સામી’’તિ સબ્બેસં એકાસયત્તા ‘‘એકેનાપી’’તિ વુત્તં. યદિ આણત્તિ ઇચ્છિતબ્બા, સંવિધાવહારો નામ એકો અવહારો પરિહાયિતબ્બો.

ઓકાસપરિકપ્પે ઠાનાચાવનાય ગહિતમ્પિ ઓકાસપરિકપ્પિતત્તા રક્ખતિ. ઓકાસાતિક્કમોવ પમાણં પુબ્બે અસુદ્ધચિત્તેન ગહિતત્તા. ઇદાનિ સુદ્ધચિત્તેન ગહિતેપિ હોતિ એવાતિ વદન્તિ, તં ન સુન્દરં. એત્થ પન વિનિચ્છયો સમન્તપાસાદિકં ઓલોકેત્વા ગહેતબ્બો.

ઉદ્ધારો નત્થીતિ ઠાનાચાવનં નત્થીતિ અત્થો.

ઉદ્ધતમત્તે અવહારો સકલસ્સ પયોગસ્સ નિટ્ઠાપિતત્તા, ન અત્થસાધકવસેન. ઉદ્ધારેયેવ રક્ખતીતિ એત્થ એવ-સદ્દેન પાતને ન રક્ખતીતિ અત્થે સિદ્ધેપિ અત્થસાધકવસેન અત્થં દસ્સેતું ‘‘તં ઉદ્ધરિત્વા’’તિઆદિ વુત્તં.

‘‘પથબ્યારાજપદેસરાજાદયો બહૂ, તેસં સઙ્ગણ્હનત્થં ‘રાજાનો’તિ બહુવચનં વુત્ત’’ન્તિ લિખિતં. કિઞ્ચાપિ બહુવચનં કતં, ઇદં પન એકં બિમ્બિસારમેવાતિ દટ્ઠબ્બં. રાજાનોતિ કિઞ્ચિ અનિદ્દિસિત્વા સાધારણવસેન કિઞ્ચાપિ વુત્તં, ઇદં પન બિમ્બિસારમેવાતિ.

પુબ્બપ્પયોગેતિ એત્થ ગમનકાલે મગ્ગસોધનાધિકરણે અપાચિત્તિયખેત્તે દુક્કટં, લતાચ્છેદનાદીસુ પાચિત્તિયમેવ. ગન્ત્વા પન કુમ્ભિમત્થકે જાતલતાદિચ્છેદને સહપયોગત્તા દુક્કટં. ‘‘એકભણ્ડે એવં ભારિયમિદં, ‘ત્વમ્પિ એકપસ્સં ગણ્હ, અહમ્પિ એકપસ્સં ગણ્હામી’તિ સંવિદહિત્વા ઉભયેસં પયોગેન ઠાનાચાવને કતે કાયવાચાચિત્તેહિ સમુટ્ઠાતિ. અઞ્ઞથા સાહત્થિકં વા આણત્તિકસ્સ અઙ્ગં ન હોતિ, આણત્તિકં વા સાહત્થિકસ્સાતિ વુત્તલક્ખણેન વિરુજ્ઝતી’’તિ વિનયગણ્ઠિપદે લિખિતં. પિ-સદ્દો પનેત્થ તત્થેવ લિખિતો.

કાયવાચાસમુટ્ઠાનં, યસ્સા આપત્તિયા સિયા;

તત્ર વાચઙ્ગં ચિત્તંવ, કમ્મં નસ્સા વિધીયતિ.

કિરિયાકિરિયાદિકં યઞ્ચે, યમ્પિ કમ્મત્તયં ભવે;

ન યુત્તં તં વિરુદ્ધત્તા, કમ્મમેકંવ યુજ્જતીતિ. (વજિર. ટી. પારાજિક ૧૩૧ પકિણ્ણકકથાવણ્ણના);

દુતિયપારાજિકવણ્ણના નિટ્ઠિતા.