૯. કમ્મપ્પટિબાહનસિક્ખાપદવણ્ણના

નવમે ધમ્મિકાનં કમ્માનન્તિ ધમ્મેન વિનયેન સત્થુસાસનેન કતાનં અપલોકનકમ્મં ઞત્તિકમ્મં ઞત્તિદુતિયકમ્મં ઞત્તિચતુત્થકમ્મન્તિ ઇમેસં ચતુન્નં કમ્માનં. તત્રાયં સઙ્ખેપતો કમ્મવિનિચ્છયો – તત્ર અપલોકનકમ્મં નામ સમગ્ગસ્સ સઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા તં તં વત્થું કિત્તેત્વા ‘‘રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’’તિ તિક્ખત્તું સાવેત્વા કત્તબ્બં કમ્મં વુચ્ચતિ. સમગ્ગસ્સેવ પન સઙ્ઘસ્સ અનુમતિયા એકાય ઞત્તિયા કત્તબ્બં કમ્મં ઞત્તિકમ્મં નામ. એકાય ઞત્તિયા ચેવ અનુસ્સાવનાય ચ કત્તબ્બં કમ્મં ઞત્તિદુતિયકમ્મં નામ. એકાય પન ઞત્તિયા તીહિ ચ અનુસ્સાવનાહિ કત્તબ્બં કમ્મં ઞત્તિચતુત્થકમ્મં નામ.

તેસુ અપલોકનકમ્મં (પરિ. ૪૯૬; પરિ. અટ્ઠ. ૪૯૫-૪૯૬) પઞ્ચ ઠાનાનિ ગચ્છતિ ઓસારણં નિસ્સારણં ભણ્ડુકમ્મં બ્રહ્મદણ્ડં કમ્મલક્ખણન્તિ. તત્થ કણ્ટકસામણેરસ્સ નાસના વિય નિસ્સારણા, તાદિસંયેવ સમ્માવત્તન્તં દિસ્વા પવેસના ‘ઓસારણા’તિ વેદિતબ્બા. પબ્બજ્જાપેક્ખસ્સ કેસચ્છેદનાપુચ્છનં ભણ્ડુકમ્મં (મહાવ. ૯૮) નામ. મુખરસ્સ ભિક્ખુનો ભિક્ખૂ દુરુત્તવચનેહિ ઘટ્ટેન્તસ્સ ‘‘ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ મુખરો ભિક્ખૂ દુરુત્તવચનેહિ ઘટ્ટેન્તો વિહરતિ, સો ભિક્ખુ યં ઇચ્છેય્ય, તં વદેય્ય, ભિક્ખૂહિ ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ નેવ વત્તબ્બો, ન ઓવાદાનુસાસનિં કત્તબ્બો, ન ઓવદિતબ્બો’’તિ ‘‘સઙ્ઘં, ભન્તે, પુચ્છામિ ‘ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડસ્સ દાનં રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’તિ, દુતિયમ્પિ પુચ્છામિ, તતિયમ્પિ પુચ્છામિ ‘ઇત્થન્નામસ્સ, ભન્તે, ભિક્ખુનો બ્રહ્મદણ્ડસ્સ દાનં રુચ્ચતિ સઙ્ઘસ્સા’’’તિ એવં કત્તબ્બં કમ્મં બ્રહ્મદણ્ડં (ચૂળવ. ૪૪૫) નામ. યં પન ભગવતા ભિક્ખુનીનં ઊરું વિવરિત્વા દસ્સનાદિવત્થૂસુ ‘‘અવન્દિયો સો, ભિક્ખવે, ભિક્ખુ ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન કાતબ્બો’’તિ (ચૂળવ. ૪૧૧) એવં અવન્દિયકમ્મં અનુઞ્ઞાતં, યં ભિક્ખુનીહિ ‘‘અય્યે, અસુકો નામ અય્યો ભિક્ખુનીનં અપ્પસાદનીયં દસ્સેતિ, એતસ્સ અય્યસ્સ અવન્દિયકરણં ‘રુચ્ચતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘસ્સા’’’તિ એવં ઉપસ્સયે નિસિન્નાહેવ ભિક્ખુનીહિ કત્તબ્બં, એવરૂપં કમ્મં યસ્મા તસ્સ કમ્મંયેવ લક્ખણં ન ઓસારણાદીનિ, તસ્મા કમ્મલક્ખણન્તિ વુચ્ચતિ. ઇદઞ્ચ કમ્મલક્ખણં નામ ભિક્ખુનિમૂલકં પઞ્ઞત્તં, અપિચ ભિક્ખૂનમ્પિ લબ્ભતિ, તસ્મા ભિક્ખૂહિપિ અચ્છિન્નચીવરકાદીનં ચીવરાદીનિ વા દેન્તેહિ, પરિભુઞ્જિતબ્બાનિ અપનેતબ્બાનિપિ વત્થૂનિ પરિભુઞ્જન્તેહિ વા, અપનેન્તેહિ વા, તથારૂપં વા ધમ્મિકં કતિકં કરોન્તેહિ તિક્ખત્તું સાવેત્વા અપલોકનકમ્મં કાતબ્બં, સબ્બઞ્હેતં કમ્મલક્ખણમેવ પવિસતિ, ઇતિ અપલોકનકમ્મં પઞ્ચ ઠાનાનિ ગચ્છતિ.

ઞત્તિકમ્મં પન નવ ઠાનાનિ ગચ્છતિ ઓસારણં નિસ્સારણં ઉપોસથં પવારણં સમ્મુતિં દાનં પટિગ્ગહં પચ્ચુક્કડ્ઢનં કમ્મલક્ખણન્તિ. તત્થ ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, ઇત્થન્નામો ઇત્થન્નામસ્સ આયસ્મતો ઉપસમ્પદાપેક્ખો, અનુસિટ્ઠો સો મયા, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, ઇત્થન્નામો આગચ્છેય્ય, ‘આગચ્છાહી’તિ વત્તબ્બો’’તિ (મહાવ. ૧૨૬) એવં ઉપસમ્પદાપેક્ખસ્સ ઓસારણા ઓસારણા નામ. ‘‘સુણન્તુ મે આયસ્મન્તા, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ ધમ્મકથિકો, ઇમસ્સ નેવ સુત્તં આગચ્છતિ, નો સુત્તવિભઙ્ગો, સો અત્થં અસલ્લક્ખેત્વા બ્યઞ્જનચ્છાયાય અત્થં પટિબાહતિ, યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, ઇત્થન્નામં ભિક્ખું વુટ્ઠાપેત્વા અવસેસા ઇમં અધિકરણં વૂપસમેય્યામા’’તિ એવં ઉબ્ભાહિકવિનિચ્છયે (ચૂળવ. ૨૩૩) ધમ્મકથિકસ્સ ભિક્ખુનો નિસ્સારણા નિસ્સારણા નામ. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અજ્જુપોસથો…પે… ઉપોસથં કરેય્યા’’તિ એવં ઉપોસથકમ્મવસેન ઠપિતા ઞત્તિ ઉપોસથો નામ. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અજ્જ પવારણા પન્નરસી, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો પવારેય્યા’’તિ (મહાવ. ૨૧૦) એવં પવારણાકમ્મવસેન ઠપિતા ઞત્તિ પવારણા નામ. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, ઇત્થન્નામો ઇત્થન્નામસ્સ ઉપસમ્પદાપેક્ખો, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં ઇત્થન્નામં અનુસાસેય્ય’’ન્તિ, ‘‘યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, ઇત્થન્નામો ઇત્થન્નામં અનુસાસેય્યા’’તિ (મહાવ. ૧૨૬) એવં અત્તાનં વા પરં વા સમ્મન્નિતું ઠપિતા ઞત્તિ સમ્મુતિ નામ. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો નિસ્સગ્ગિયં સઙ્ઘસ્સ નિસ્સટ્ઠં, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, સઙ્ઘો ઇમં ચીવરં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો દદેય્યા’’તિ (પારા. ૪૬૪) એવં નિસ્સટ્ઠચીવરપત્તાદીનં દાનં દાનં નામ. ‘‘સુણાતુ મે, ભન્તે, સઙ્ઘો, અયં ઇત્થન્નામો ભિક્ખુ આપત્તિં સરતિ વિવરતિ ઉત્તાનિં કરોતિ દેસેતિ, યદિ સઙ્ઘસ્સ પત્તકલ્લં, અહં ઇત્થન્નામસ્સ ભિક્ખુનો આપત્તિં પટિગ્ગણ્હેય્ય’’ન્તિ, તેન વત્તબ્બો ‘પસ્સસી’તિ, ‘આમ, પસ્સામી’તિ, ‘‘આયતિં સંવરેય્યાસી’’તિ (ચૂળવ. ૨૩૯) એવં આપત્તિપ્પટિગ્ગહો પટિગ્ગહો નામ. ‘‘સુણન્તુ મે આયસ્મન્તા આવાસિકા, યદાયસ્મન્તાનં પત્તકલ્લં, ઇદાનિ ઉપોસથં કરેય્યામ, પાતિમોક્ખં ઉદ્દિસેય્યામ, આગમે કાલે પવારેય્યામા’’તિ (મહાવ. ૨૪૦) એવં કતપ્પવારણપ્પચ્ચુક્કડ્ઢના પચ્ચુક્કડ્ઢના નામ. તિણવત્તારકસમથે (ચૂળવ. ૨૧૨) સબ્બસઙ્ગાહિકઞત્તિ, એકેકસ્મિં પક્ખે એકેકા ઞત્તિ ચાતિ તિસ્સોપિ ઞત્તિયો કમ્મલક્ખણં નામ. ઇતિ ઞત્તિકમ્મં નવ ઠાનાનિ ગચ્છતિ.

ઞત્તિદુતિયકમ્મં સત્ત ઠાનાનિ ગચ્છતિ ઓસારણં નિસ્સારણં સમ્મુતિં દાનં ઉદ્ધારં દેસનં કમ્મલક્ખણન્તિ. તત્થ ભિક્ખૂનં અલાભાય પરિસક્કનાદિકેહિ અટ્ઠહિ અઙ્ગેહિ સમન્નાગતસ્સ ઉપાસકસ્સ સઙ્ઘેન અસમ્ભોગકરણત્થં પત્તનિક્કુજ્જનવસેન નિસ્સારણા નિસ્સારણા નામ. તસ્સેવ સમ્માવત્તન્તસ્સ પત્તુક્કુજ્જનવસેન ઓસારણા ચ વેદિતબ્બા, સા ખુદ્દકક્ખન્ધકે વડ્ઢલિચ્છવિવત્થુસ્મિં (ચૂળવ. ૨૬૫-૨૬૬) વુત્તા. સીમાસમ્મુતિ તિચીવરેન અવિપ્પવાસસમ્મુતિસન્થતસમ્મુતિભત્તુદ્દેસકસેનાસનગ્ગાહાપકભણ્ડાગારિકચીવરપ્પટિગ્ગાહકયાગુભાજકફલભાજકખજ્જભાજકઅપ્પમત્તકવિસ્સજ્જકસાટિયગ્ગાહપકપત્તગ્ગાહાપકઆરામિકપેસકસામણેરપેસકસમ્મુતીતિ એતાસં સમ્મુતીનં વસેન સમ્મુતિ વેદિતબ્બા. કથિનચીવરમતકચીવરદાનવસેન દાનં વેદિતબ્બં. કથિનુદ્ધારવસેન ઉદ્ધારો વેદિતબ્બો. કુટિવત્થુવિહારવત્થુદેસનાવસેન દેસના વેદિતબ્બા. યા પન તિણવત્થારકસમથે (ચૂળવ. ૨૧૨ આદયો) એકસ્મિં પક્ખે એકા, એકસ્મિં પક્ખે એકાતિ દ્વે ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચા વુત્તા, યા ચ મોહારોપનાદીસુ કમ્મવાચા (પાચિ. ૪૪૬) વુત્તા, તાસં વસેન કમ્મલક્ખણં વેદિતબ્બં, ઇતિ ઞત્તિદુતિયકમ્મં સત્ત ઠાનાનિ ગચ્છતિ.

ઞત્તિચતુત્થકમ્મમ્પિ સત્તેવ ઠાનાનિ ગચ્છતિ ઓસારણં નિસ્સારણં સમ્મુતિં દાનં નિગ્ગહં સમનુભાસનં કમ્મલક્ખણન્તિ. તત્થ તજ્જનીયકમ્માદીનં (ચૂળવ. ૧ આદયો) સત્તન્નં કમ્માનં વસેન નિસ્સારણા, તેસંયેવ કમ્માનં પટિપ્પસ્સમ્ભનવસેન ઓસારણા ચ વેદિતબ્બા, ભિક્ખુનોવાદકસમ્મુતિવસેન (પાચિ. ૧૪૬-૧૪૭) સમ્મુતિ, પરિવાસદાન(ચઊળવ. ૧૦૨) માનત્તદાનવસેન (ચૂળવ. ૧૦૫) દાનં, મૂલાયપટિકસ્સનવસેન (ચૂળવ. ૧૧૦) નિગ્ગહો, ઉક્ખિત્તાનુવત્તિકા, અટ્ઠ યાવતતિયકા, અરિટ્ઠો (પાચિ. ૪૧૭), ચણ્ડકાળી (પાચિ. ૭૦૯) ચાતિ ઇમે તે યાવતતિયકાતિ ઇમાસં એકાદસન્નં સમનુભાસનાનં વસેન સમનુભાસના, ઉપસમ્પદાકમ્મઅબ્ભાનકમ્મવસેન કમ્મલક્ખણં વેદિતબ્બં. ઇતિ ઞત્તિચતુત્થકમ્મં સત્ત ઠાનાનિ ગચ્છતિ.

ઇમેસુ પન ચતૂસુ કમ્મેસુ અપલોકનકમ્મં અપલોકેત્વાવ કાતબ્બં, ઞત્તિકમ્માદિવસેન ન કાતબ્બં. ઞત્તિકમ્મમ્પિ એકં ઞત્તિં ઠપેત્વાવ કાતબ્બં, અપલોકનકમ્માદિવસેન ન કાતબ્બં. ઞત્તિદુતિયકમ્મં પન અપલોકેત્વા કાતબ્બમ્પિ અત્થિ અકાતબ્બમ્પિ, તત્થ સીમાસમ્મુતિ સીમાસમૂહનનં (મહાવ. ૧૩૯-૧૪૦, ૧૪૪ આદયો) કથિનચીવરદાનં કથિનુદ્ધારો કુટિવત્થુદેસના વિહારવત્થુદેસનાતિ ઇમાનિ છ કમ્માનિ ગરુકાનિ અપલોકેત્વા કાતું ન વટ્ટન્તિ, ઞત્તિદુતિયકમ્મવાચં સાવેત્વાવ કાતબ્બાનિ. અવસેસા તેરસ સમ્મુતિયો સેનાસનગ્ગાહાપકમતકચીવરદાનસમ્મુતિયો ચાતિ એતાનિ લહુકમ્માનિ અપલોકેત્વાપિ કાતું વટ્ટન્તિ, ઞત્તિકમ્માદિવસેન પન ન કાતબ્બાનેવ. ઞત્તિચતુત્થકમ્મમ્પિ સકલક્ખણેનેવ કાતબ્બં, ન સેસકમ્મવસેન. એવં અત્તનો અત્તનો લક્ખણેનેવ વત્થુઞત્તિઅનુસ્સાવનાસીમાપરિસાસમ્પત્તિયા કતાનિ એતાનિ કમ્માનિ ધમ્મેન વિનયેન સત્થુસાસનેન કતત્તા ધમ્મો એતેસુ અત્થીતિ ધમ્મિકાનિ નામ હોન્તિ, ઇતિ એતેસં ધમ્મિકાનં કમ્માનં છન્દં દત્વા પચ્છા ખીયનધમ્મં આપજ્જન્તસ્સ વાચાય વાચાય પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે આરબ્ભ ખીયનધમ્માપજ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, ધમ્મકમ્મે વેમતિકસ્સ, અધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં. અધમ્મકમ્મસઞ્ઞિસ્સ, ‘‘અધમ્મેન વા વગ્ગેન વા નકમ્મારહસ્સ વા કમ્મં કરોન્તી’’તિ ઞત્વા ખીયન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ધમ્મકમ્મતા, ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિતા, છન્દં દત્વા ખીયનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનેવ, ઇદં પન દુક્ખવેદનન્તિ.

કમ્મપ્પટિબાહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.