પાચિત્તિયકણ્ડો

૧. મુસાવાદવગ્ગો

૧. મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

પાચિત્તિયેસુ મુસાવાદવગ્ગસ્સ પઠમે સમ્પજાનમુસાવાદેતિ પુબ્બેપિ જાનિત્વા વચનક્ખણેપિ જાનન્તસ્સેવ મુસાવાદભણને. ભણનઞ્ચ નામ ઇધ અભૂતસ્સ વા ભૂતતં, ભૂતસ્સ વા અભૂતતં કત્વા કાયેન વા વાચાય વા વિઞ્ઞાપનપ્પયોગો, નિમિત્તત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં. તસ્મા યો સમ્પજાનમુસાવાદં વદતિ, તસ્સ તંનિમિત્તં તંહેતુ તપ્પચ્ચયા પાચિત્તિયં હોતીતિ એવમેત્થ અઞ્ઞેસુ ચ ઈદિસેસુ અત્થો વેદિતબ્બો.

સાવત્થિયં હત્થકં સક્યપુત્તં આરબ્ભ અવજાનિત્વા પટિજાનનાદિવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનત્થં મુસા ભણન્તસ્સ પારાજિકં, અમૂલકેન પારાજિકેન અનુદ્ધંસનત્થં સઙ્ઘાદિસેસો, સઙ્ઘાદિસેસેન અનુદ્ધંસનત્થં પાચિત્તિયં, આચારવિપત્તિયા અનુદ્ધંસનત્થં દુક્કટં, ‘‘યો તે વિહારે વસી’’તિઆદિના (પારા. ૨૨૦) પરિયાયેન ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનત્થં પટિવિજાનન્તસ્સ મુસા ભણિતે થુલ્લચ્ચયં, અપ્પટિવિજાનન્તસ્સ દુક્કટં, કેવલં મુસા ભણન્તસ્સ ઇધ પાચિત્તિયં. અનુપધારેત્વા સહસા ભણન્તસ્સ, ‘‘અઞ્ઞં ભણિસ્સામી’’તિ અઞ્ઞં ભણન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. વિસંવાદનપુરેક્ખારતા, વિસંવાદનચિત્તેન યમત્થં વત્તુકામો, તસ્સ પુગ્ગલસ્સ વિઞ્ઞાપનપયોગો ચાતિ ઇમાનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનીતિ.

મુસાવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

દુતિયે ઓમસવાદેતિ ઓવિજ્ઝનવચને, જાતિનામગોત્તકમ્મસિપ્પઆબાધલિઙ્ગકિલેસઆપત્તિઅક્કોસેસુ ભૂતેન વા અભૂતેન વા યેન કેનચિ પારાજિકં આપન્નં વા અનાપન્નં વા યંકિઞ્ચિ ભિક્ખું યાય કાયચિ વાચાય વા હત્થમુદ્દાય વા અનઞ્ઞાપદેસેન અક્કોસનવચને પાચિત્તિયન્તિ અત્થો.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ ઓમસનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તેહિયેવ દસહિ અક્કોસવત્થૂહિ ‘‘સન્તિ ઇધેકચ્ચે ચણ્ડાલા’’તિઆદિના (પાચિ. ૨૬) નયેન અઞ્ઞાપદેસં કત્વા અક્કોસન્તસ્સ, ‘‘ચોરોસિ ગણ્ઠિભેદકોસી’’તિઆદીહિ પાળિમુત્તકપદેહિ અક્કોસન્તસ્સ, યથા તથા વા અનુપસમ્પન્નં અક્કોસન્તસ્સ ચ દુક્કટં. ઇધ ભિક્ખુનીપિ અનુપસમ્પન્નસઙ્ખ્યં ગચ્છતિ. અનક્કોસિતુકામસ્સ કેવલં દવકમ્યતાય વદતો સબ્બત્થ દુબ્ભાસિતં. અત્થધમ્મઅનુસાસનિપુરેક્ખારાનં, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. યં અક્કોસતિ, તસ્સ ઉપસમ્પન્નતા, અનઞ્ઞાપદેસેન જાતિઆદીહિ અક્કોસનં, ‘‘મં અક્કોસતી’’તિ જાનના, અત્થપુરેક્ખારતાદીનં અભાવોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, વેદના પન ઇધ દુક્ખાતિ.

ઓમસવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના

તતિયે ભિક્ખુપેસુઞ્ઞેતિ ભિક્ખુસ્સ પેસુઞ્ઞે, જાતિઆદીહિ અક્કોસવત્થૂહિ ભિક્ખૂ અક્કોસન્તસ્સ ભિક્ખુનો સુત્વા વચનં ભિક્ખુનો પિયકમ્યતાય વા ભેદાધિપ્પાયેન વા યો અક્કુદ્ધો, તસ્સ ભિક્ખુસ્સ કાયેન વા વાચાય વા ઉપસંહટે તસ્મિં પેસુઞ્ઞકરણવચને પાચિત્તિયન્તિ અત્થો.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ પેસુઞ્ઞઉપસંહરણવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, વુત્તનયેનેવ અઞ્ઞાપદેસેન અક્કોસન્તસ્સ વચનૂપસંહારે વા પાળિમુત્તકઅક્કોસૂપસંહારે વા અનુપસમ્પન્નસ્સ ચ ઉપસંહારે દુક્કટં. ઇધાપિ ભિક્ખુની અનુપસમ્પન્નટ્ઠાને ઠિતા. ન પિયકમ્યતાય, ન ભેદાધિપ્પાયેન કેવલં પાપગરહિતાય વદન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. જાતિઆદીહિ અનઞ્ઞાપદેસેન અક્કોસન્તસ્સ ભિક્ખુનો સુત્વા વચનં ભિક્ખુસ્સ ઉપસંહરણં, પિયકમ્યતાભેદાધિપ્પાયેસુ અઞ્ઞતરતા, તસ્સ વિજાનનાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનેવાતિ.

પેસુઞ્ઞસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના

ચતુત્થે પદસો ધમ્મં વાચેય્યાતિ સઙ્ગીતિત્તયં અનારુળ્હમ્પિ રાજોવાદતિક્ખિન્દ્રિયચતુપરિવત્તનનન્દોપનન્દકુલુમ્પસુત્તમગ્ગકથાદિધમ્મઞ્ચ સઙ્ગીતિત્તયમારુળ્હં તિપિટકધમ્મઞ્ચ પદં પદં વાચેય્ય, પદાનુપદઅન્વક્ખરઅનુબ્યઞ્જનેસુ એકેકં કોટ્ઠાસન્તિ અત્થો. પાચિત્તિયન્તિ એતેસુ પદાદીસુ ભિક્ખુઞ્ચ ભિક્ખુનિઞ્ચ ઠપેત્વા યંકઞ્ચિ કોટ્ઠાસં અવસેસપુગ્ગલેહિ સદ્ધિં એકતો ભણન્તસ્સ પદાદિગણનાય પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ પદસો ધમ્મવાચનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં. ઉપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. અનુપસમ્પન્નેન સદ્ધિં એકતો ઉદ્દેસગ્ગહણે, સજ્ઝાયકરણે, તસ્સ સન્તિકે ઉદ્દેસગ્ગહણે, યેભુય્યેન પગુણગન્થં ભણન્તસ્સ, ઓસારેન્તસ્સ ચ ખલિતટ્ઠાને ‘‘એવં ભણાહી’’તિ વચને ચ એકતો ભણન્તસ્સાપિ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. અનુપસમ્પન્નતા, વુત્તલક્ખણં ધમ્મં પદસો વાચનતા, એકતો ઓસાપનઞ્ચાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. પદસોધમ્મસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પદસોધમ્મસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

પઞ્ચમે અનુપસમ્પન્નેનાતિ ભિક્ખું ઠપેત્વા અન્તમસો પારાજિકવત્થુભૂતેન તિરચ્છાનગતેનાપિ. ઉત્તરિદિરત્તતિરત્તન્તિ દ્વિન્નં વા તિણ્ણં વા રત્તીનં ઉપરિ. સહસેય્યન્તિ સબ્બચ્છન્નપરિચ્છન્ને યેભુય્યેન છન્નપરિચ્છન્ને વા સેનાસને પુબ્બાપરિયેન વા એકક્ખણેન વા એકતો નિપજ્જનં. કપ્પેય્યાતિ વિદહેય્ય સમ્પાદેય્ય. તત્થ છદનં અનાહચ્ચ દિયડ્ઢહત્થુબ્બેધેન પાકારાદિના પરિચ્છિન્નમ્પિ સબ્બપરિચ્છન્નમિચ્ચેવ વેદિતબ્બં, તસ્મા ઇમિના લક્ખણેન સમન્નાગતો સચેપિ સત્તભૂમિકો પાસાદો એકૂપચારો હોતિ, સતગબ્ભં વા ચતુસાલં, યો તત્થ વા અઞ્ઞત્થ વા તાદિસે તેન વા અઞ્ઞેન વા અનુપસમ્પન્નેન સહ તિસ્સો રત્તિયો સયિત્વા ચતુત્થદિવસે અત્થઙ્ગતે સૂરિયે અનુપસમ્પન્ને નિપન્ને ગબ્ભદ્વારં પિધાય વા અપિધાય વા નિપજ્જતિ, પઠમનિપન્નો વા તસ્મિં નિપજ્જન્તે ન વુટ્ઠાતિ, તસ્સ ઉભિન્નં ઉટ્ઠહિત્વા નિપજ્જનપ્પયોગગણનાય અનુપસમ્પન્નગણનાય ચ પાચિત્તિયં. અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાયં (પાચિ. અટ્ઠ. ૫૧) સબ્બપ્પકારતો વુત્તો.

આળવિયં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અનુપસમ્પન્નેન સહસેય્યવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘ઉત્તરિદિરત્તતિરત્ત’’ન્તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, ઉપસમ્પન્ને અનુપસમ્પન્નસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા ઉપદ્ધચ્છન્નપરિચ્છન્નાદીસુ ચ દુક્કટં. ઊનકદિરત્તતિરત્તં વસન્તસ્સ, તતિયાય રત્તિયા પુરારુણા નિક્ખમિત્વા પુન વસન્તસ્સ, સબ્બચ્છન્નસબ્બાપરિચ્છન્નાદીસુ વસન્તસ્સ, ઇતરસ્મિં નિસિન્ને નિપજ્જન્તસ્સ, નિપન્ને વા નિસીદન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. પાચિત્તિયવત્થુકસેનાસનં, તત્થ અનુપસમ્પન્નેન સહ નિપજ્જનં, ચતુત્થદિવસે સૂરિયત્થઙ્ગમનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનેવાતિ.

પઠમસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના

છટ્ઠે માતુગામેનાતિ અન્તમસો તદહુજાતાયપિ મનુસ્સિત્થિયા. દિસ્સમાનરૂપા પન યક્ખિપેતિયો પણ્ડકો મેથુનવત્થુભૂતા ચ તિરચ્છાનિત્થિયો ઇધ દુક્કટવત્થુકા હોન્તિ.

સાવત્થિયં આયસ્મન્તં અનુરુદ્ધત્થેરં આરબ્ભ માતુગામેન સહસેય્યવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સેસં અનન્તરસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં અઞ્ઞત્ર રત્તિપરિચ્છેદા, તત્ર હિ ચતુત્થદિવસે આપત્તિ, ઇધ પન પઠમદિવસેપીતિ.

દુતિયસહસેય્યસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના

સત્તમે ઉત્તરિછપ્પઞ્ચવાચાહીતિએત્થ એકો ગાથાપાદો એકા વાચાતિ એવં સબ્બત્થ વાચાપમાણં વેદિતબ્બં. ધમ્મં દેસેય્યાતિ પદસોધમ્મસિક્ખાપદે વુત્તલક્ખણં ધમ્મં વા અટ્ઠકથાધમ્મં વા ભાસેય્ય. અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞુના પુરિસવિગ્ગહેનાતિ વિના વિઞ્ઞુના પુરિસેન. મનુસ્સવિગ્ગહં ગહેત્વા ઠિતેન પન યક્ખેન વા પેતેન વા તિરચ્છાનેન વા સદ્ધિં ઠિતાયપિ ધમ્મં દેસેતું ન વટ્ટતિ. પાચિત્તિયન્તિ દુતિયાનિયતે વુત્તલક્ખણેન મનુસ્સેન વિના વિઞ્ઞુમનુસ્સિત્થિયા છન્નં વાચાનં ઉપરિ પદાદિવસેન ધમ્મં દેસેન્તસ્સ પદાદિગણનાય, બહૂનં દેસયતો માતુગામગણનાય ચ પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં ઉદાયિત્થેરં આરબ્ભ માતુગામસ્સ ધમ્મદેસનાવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર વિઞ્ઞુના’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, અમાતુગામે માતુગામસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા યક્ખિપેતિપણ્ડકમનુસ્સવિગ્ગહતિરચ્છાનિત્થીનં દેસેન્તસ્સ ચ દુક્કટં. છહિ વાચાહિ, તતો વા ઓરં દેસેન્તસ્સ, વુત્તલક્ખણે વા પુરિસે સતિ, સયં વા ઉટ્ઠાય, પુન નિસીદિત્વા માતુગામસ્સ વા ઉટ્ઠહિત્વા પુન નિસિન્નસ્સ, અઞ્ઞસ્સ વા માતુગામસ્સ દેસયતો, ‘‘દીઘનિકાયો નામ ભન્તે કિમત્થિયો’’તિ એવં પન પુટ્ઠે સબ્બમ્પિ દીઘનિકાયં દેસેન્તસ્સ, અઞ્ઞસ્સત્થાય વુચ્ચમાનં માતુગામે સુણન્તે, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. વુત્તલક્ખણસ્સ ધમ્મસ્સ છન્નં વાચાનં ઉપરિ દેસના, વુત્તલક્ખણો માતુગામો, ઇરિયાપથપરિવત્તાભાવો, કપ્પિયકારકસ્સાભાવો, અપઞ્હાવિસ્સજ્જનાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પદસોધમ્મસદિસાનેવ, કેવલં ઇધ કિરિયાકિરિયં હોતીતિ.

ધમ્મદેસનાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

અટ્ઠમે ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મન્તિ ચતુત્થપારાજિકે વુત્તલક્ખણં ઉત્તરિમનુસ્સાનં ઝાયીનઞ્ચેવ અરિયાનઞ્ચ ધમ્મં. ભૂતસ્મિં પાચિત્તિયન્તિ અત્તનિ ઝાનાદિધમ્મે સતિ તં ભિક્ખુઞ્ચ ભિક્ખુનિઞ્ચ ઠપેત્વા અઞ્ઞસ્સ આરોચયતો પાચિત્તિયં.

વેસાલિયં વગ્ગુમુદાતીરિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ તેસં ભૂતારોચનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, નિપ્પરિયાયેન અત્તનિ વિજ્જમાનં ઝાનાદિધમ્મં આરોચેન્તસ્સ સચે યસ્સ આરોચેતિ, સો અનન્તરમેવ ‘‘અયં ઝાનલાભી’’તિ વા ‘‘અરિયો’’તિ વા યેન કેનચિ આકારેન તમત્થં જાનાતિ, પાચિત્તિયં. નો ચે જાનાતિ, દુક્કટં. પરિયાયેન આરોચિતં પન જાનાતુ વા, મા વા, દુક્કટમેવ. તથારૂપે કારણે સતિ ઉપસમ્પન્નસ્સ આરોચયતો, આદિકમ્મિકસ્સ ચ અનાપત્તિ. યસ્મા પન અરિયાનં ઉમ્મત્તકાદિભાવો નત્થિ, ઝાનલાભિનો પન તસ્મિં સતિ ઝાના પરિહાયન્તિ, તસ્મા તે ઇધ ન ગહિતા. ઉત્તરિમનુસ્સધમ્મસ્સ ભૂતતા, અનુપસમ્પન્નસ્સ આરોચનં, તઙ્ખણવિજાનના, અનઞ્ઞાપદેસોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. ભૂતારોચનસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, કુસલાબ્યાકતચિત્તેહિ દ્વિચિત્તં, સુખમજ્ઝત્તવેદનાહિ દ્વિવેદનન્તિ.

ભૂતારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના

નવમે ભિક્ખુસ્સાતિ પારાજિકં અનજ્ઝાપન્નસ્સ. દુટ્ઠુલ્લન્તિ કિઞ્ચાપિ દ્વિન્નં આપત્તિક્ખન્ધાનમેતં અધિવચનં, ઇધ પન સઙ્ઘાદિસેસમેવ અધિપ્પેતં. અઞ્ઞત્ર ભિક્ખુસમ્મુતિયાતિ યં સઙ્ઘો અભિણ્હાપત્તિકસ્સ ભિક્ખુનો આયતિં સંવરત્થાય આપત્તીનઞ્ચ કુલાનઞ્ચ પરિયન્તં કત્વા વા અકત્વા વા તિક્ખત્તું અપલોકેત્વા કતિકં કરોતિ, તં ઠપેત્વા, અયથાકતિકાય ‘‘અયં અસુચિં મોચેત્વા સઙ્ઘાદિસેસં આપન્નો’’તિઆદિના નયેન વત્થુના સદ્ધિં આપત્તિં ઘટેત્વા આરોચેન્તસ્સ પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ દુટ્ઠુલ્લાપત્તિઆરોચનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, અદુટ્ઠુલ્લાય દુટ્ઠુલ્લસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં, અવસેસે છ આપત્તિક્ખન્ધે, અનુપસમ્પન્નસ્સ પુરિમપઞ્ચસિક્ખાપદવીતિક્કમસઙ્ખાતં દુટ્ઠુલ્લં વા ઇતરં અદુટ્ઠુલ્લં વા અજ્ઝાચારં આરોચેન્તસ્સાપિ દુક્કટમેવ. વત્થુમત્તં વા આપત્તિમત્તં વા આરોચેન્તસ્સ, ભિક્ખુસમ્મુતિપરિચ્છેદં અનતિક્કમિત્વા આરોચેન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. વુત્તલક્ખણસ્સ ભિક્ખુનો સવત્થુકો સઙ્ઘાદિસેસો, અનુપસમ્પન્નસ્સ આરોચનં, ભિક્ખુસમ્મુતિયા અભાવોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, વેદના પન ઇધ દુક્ખાયેવાતિ.

દુટ્ઠુલ્લારોચનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના

દસમે પથવિન્તિ દુવિધા પથવી જાતપથવી અજાતપથવીતિ. તત્થ જાતપથવી સુદ્ધમિસ્સપુઞ્જવસેન તિવિધા, તત્થ સુદ્ધપથવી નામ પકતિયા સુદ્ધપંસુ વા સુદ્ધમત્તિકા વા. મિસ્સપથવી નામ યત્થ પંસુતો વા મત્તિકાતો વા પાસાણસક્ખરકથલમરુમ્બવાલુકાસુ અઞ્ઞતરસ્સ તતિયભાગો હોતિ. પુઞ્જપથવી નામ ‘‘અતિરેકચાતુમાસં ઓવટ્ઠો પંસુપુઞ્જો વા મત્તિકાપુઞ્જો વા’’તિ (પાચિ. ૮૬) વુત્તં, વુત્તલક્ખણેન પન મિસ્સકપુઞ્જોપિ પિટ્ઠિપાસાણે ઠિતસુખુમરજમ્પિ ચ દેવે ફુસાયન્તે સકિં તિન્તં ચતુમાસચ્ચયેન તિન્તોકાસો પુઞ્જપથવિસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ. તિવિધાપિ ચેસા પથવી ઉદ્ધનપત્તપચનાદિવસેન વા યથા તથા વા અદડ્ઢા ‘જાતપથવી’તિ વુચ્ચતિ, દડ્ઢા પન વુત્તપ્પમાણતો અધિકતરપાસાણાદિમિસ્સા વા અજાતપથવી નામ હોતિ, કો પન વાદો સુદ્ધપાસાણાદિભેદાય. તત્થ યા ‘જાતપથવી’તિ વુત્તા, અયં અકપ્પિયપથવી. યો ભિક્ખુ તં એવરૂપં પથવિં સયં ખણતિ, ખણનભેદનવિલેખનપચનાદીહિ વિકોપેતિ, તસ્સ પયોગગણનાય પાચિત્તિયં. યો પન ખણાપેતિ, વુત્તનયેનેવ વિકોપાપેતિ, તસ્સ ‘‘ઇમં પદેસ’’ન્તિ વા ‘‘ઇમં પથવિ’’ન્તિ વા એવં નિયમેત્વા ‘‘ખણ, ભિન્દા’’તિઆદિના નયેન આણાપેન્તસ્સ આણત્તિયા દુક્કટં, સકિં આણત્તે દિવસમ્પિ ખણન્તે આણાપકસ્સ એકમેવ પાચિત્તિયં, સચે ઇતરો પુનપ્પુનં આણાપેતિ, વાચાય વાચાય પાચિત્તિયં.

આળવિયં આળવકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ પથવિખણનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, પથવિયા વેમતિકસ્સ, અપથવિયા પથવિસઞ્ઞિનો ચેવ વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં. ઓકાસં અનિયમેત્વા ‘‘પોક્ખરણિં ખણ, આવાટં ખણ, કન્દં ખણા’’તિઆદીનિ ભણન્તસ્સ, આતપેન સુસ્સિત્વા ફલિતકદ્દમં વા ગોકણ્ટકં વા હેટ્ઠા પથવિયા અસમ્બદ્ધં ભિજ્જિત્વા પતિતનદિતટં વા મહન્તમ્પિ નઙ્ગલચ્છિન્નમત્તિકાપિણ્ડન્તિએવમાદીનિ સબ્બઞ્ચ અજાતપથવિં વિકોપેન્તસ્સ, ‘‘ઇમસ્સ થમ્ભસ્સ આવાટં જાન, મત્તિકં દેહિ, મત્તિકં આહર, પંસુના મે અત્થો, મત્તિકં કપ્પિયં કરોહી’’તિ ભણન્તસ્સ, અસઞ્ચિચ્ચ રુક્ખાદિપવટ્ટનેન ભિન્દન્તસ્સ, અસતિયા પાદઙ્ગુટ્ઠકાદીહિ વિલેખન્તસ્સ, જાતપથવિભાવં વા, ‘‘ખણામિ વા અહ’’ન્તિ અજાનન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. જાતપથવી, પથવિસઞ્ઞિતા, ખણનખણાપનાનં અઞ્ઞતરન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન પણ્ણત્તિવજ્જં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પથવીખણનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

મુસાવાદવગ્ગો પઠમો.

૨. ભૂતગામવગ્ગો

૧. ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના

ભૂતગામવગ્ગસ્સ પઠમે ભૂતગામપાતબ્યતાયાતિ એત્થ ભવન્તિ અહેસુઞ્ચાતિ ભૂતા, જાયન્તિ વડ્ઢન્તિ જાતા વડ્ઢિતા ચાતિ અત્થો. ગામોતિ રાસિ, ભૂતાનં ગામો, ભૂતા એવ વા ગામોતિ ભૂતગામો, પતિટ્ઠિતહરિતતિણરુક્ખાદીનમેતં અધિવચનં. પાતબ્યસ્સ ભાવો પાતબ્યતા, છેદનભેદનાદીહિ યથારુચિ પરિભુઞ્જિતબ્બતાતિ અત્થો, તસ્સં ભૂતગામપાતબ્યતાય, નિમિત્તત્થે ચેતં ભુમ્મવચનં, ભૂતગામપાતબ્યતાહેતુ ભૂતગામસ્સ છેદનાદિપચ્ચયા પાચિત્તિયન્તિ અત્થો. તસ્મા યો ભિક્ખુ પથવિઉદકપાકારાદીસુ યત્થકત્થચિ જાતં અસુક્ખં અન્તમસો અતિસુખુમતિણમ્પિ સાસપબીજકસેવાલમ્પિ ઉદ્ધરણચ્છેદનવિજ્ઝનાદીહિ વિકોપેતિ વા પથવિખણને વુત્તનયેન વિકોપાપેતિ વા પાચિત્તિયં આપજ્જતિ.

આળવિયં આળવકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ રુક્ખછિન્દનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, ભૂતગામતો વિયોજિતમૂલબીજખન્ધબીજફલુબીજઅગ્ગબીજબીજબીજાનં અઞ્ઞતરં ભાજનગતં વા રાસિકતં વા ભૂમિયં રોપિતમ્પિ નિક્ખન્તમૂલમત્તં વા નિક્ખન્તઅઙ્કુરમત્તં વા સચેપિસ્સ વિદત્થિમત્તા પત્તવટ્ટિ નિગ્ગચ્છતિ, અનિક્ખન્તે વા મૂલે નિક્ખન્તે વા મૂલે યાવ અઙ્કુરો હરિતો ન હોતિ, તાવ તં વિકોપેન્તસ્સ દુક્કટં, તથા ભૂતગામબીજગામે વેમતિકસ્સ, અભૂતગામબીજગામે ભૂતગામબીજગામસઞ્ઞિનો ચેવ વેમતિકસ્સ ચ. ઉભયત્થ પન અતથાસઞ્ઞિસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ, અસઞ્ચિચ્ચ અસતિયા અજાનિત્વા વા વિકોપેન્તસ્સ, ‘ઇમં રુક્ખ’ન્તિ એવં અનિયમેત્વા ‘‘રુક્ખં છિન્દ, વલ્લિં છિન્દા’’તિઆદીનિ ભણન્તસ્સ, ‘‘ઇમં પુપ્ફં વા ફલં વા જાન, ઇમં દેહિ, ઇમં આહર, ઇમિના મે અત્થો, ઇમં કપ્પિયં કરોહી’’તિ ભણન્તસ્સ ચ અનાપત્તિ. એવં કપ્પિયવચનેન ભૂતગામતો વિયોજિતં પન બીજજાતં પુન પિ ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ કારેત્વાવ પરિભુઞ્જિતબ્બં. એવઞ્હિસ્સ બીજગામપરિમોચનમ્પિ કતં હોતિ.

કપ્પિયં કરોન્તેન પન અગ્ગિના વા નખેન વા સત્થેન વા કત્તબ્બં, અગ્ગિના કરોન્તેન ચ યેન કેનચિ અગ્ગિના એકદેસે ફુસન્તેન ‘કપ્પિય’ન્તિ વત્વાવ કાતબ્બં. સત્થેન કરોન્તેન યસ્સ કસ્સચિ તિખિણસત્થસ્સ અન્તમસો સૂચિનખચ્છેદનાદીનમ્પિ તુણ્ડેન વા ધારાય વા વેધં વા છેદં વા દસ્સેન્તેન તથેવ કાતબ્બં. નખેન કરોન્તેન ઠપેત્વા ગોમહિંસાદીનં ખુરે યેન કેનચિ અપૂતિના મનુસ્સાનં વા તિરચ્છાનાનં વા નખેન અન્તમસો છિન્દિત્વા આહટેનાપિ સત્થે વુત્તનયેનેવ કાતબ્બં. તત્થ સચેપિ બીજાનં પબ્બતમત્તો રાસિ, રુક્ખસહસ્સં વા છિન્દિત્વા એકાબદ્ધં, ઉચ્છૂનં વા મહાભારો બન્ધિત્વા ઠપિતો હોતિ, એકસ્મિં બીજે વા રુક્ખસાખાય વા ઉચ્છુમ્હિ વા કપ્પિયે કતે સબ્બં કતં હોતિ. ઉચ્છું ‘‘કપ્પિયં કરિસ્સામી’’તિ તેહિ સદ્ધિં બદ્ધં દારુકં વિજ્ઝતિ, વટ્ટતિયેવ. સચે પન યાય વલ્લિયા ભારો બદ્ધો, તં વિજ્ઝતિ, ન વટ્ટતિ. મરિચપક્કાદીહિ મિસ્સેત્વા ભત્તં આહરન્તિ, ‘‘કપ્પિયં કરોહી’’તિ વુત્તે સચેપિ ભત્તસિત્થે વિજ્ઝતિ, વટ્ટતિયેવ, તિલતણ્ડુલેસુપિ એસેવ નયો. યાગુયા પક્ખિત્તાનિ પન એકાબદ્ધાનિ હુત્વા ન સન્તિટ્ઠન્તિ, તત્થ એકેકં વિજ્ઝિત્વાવ કાતબ્બં. કપિટ્ઠફલાદીનં અન્તો મિઞ્જં કટાહં મુઞ્ચિત્વા સઞ્ચરતિ, ભિન્દાપેત્વા કપ્પિયં કારેતબ્બં. એકાબદ્ધા ચે, કટાહેપિ કાતું વટ્ટતિ. યં પન ફલં તરુણં હોતિ અબીજં યઞ્ચ નિબ્બત્તબીજં બીજં અપનેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં, તત્થ કપ્પિયકરણકિચ્ચં નત્થિ. ભૂતગામો, ભૂતગામસઞ્ઞિતા, વિકોપનં વા વિકોપાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પથવિખણનસદિસાનેવાતિ.

ભૂતગામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના

દુતિયે યમત્થં સઙ્ઘમજ્ઝે વિનયધરો પુચ્છતિ, તતો અઞ્ઞં વદતીતિ અઞ્ઞવાદકો, અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણસ્સેતં નામં. વિહેસતીતિ વિહેસકો, તુણ્હીભાવસ્સેતં નામં, તસ્મિં અઞ્ઞવાદકે વિહેસકે. પાચિત્તિયન્તિ વત્થુદ્વયે પાચિત્તિયદ્વયં વુત્તં. તસ્મા યો ભિક્ખુ સાવસેસં આપત્તિં આપન્નો સઙ્ઘમજ્ઝે અનુયુઞ્જિયમાનો તં ન કથેતુકામો અઞ્ઞેન વચનેન અઞ્ઞં છાદેન્તો તથા તથા વિક્ખિપતિ, યો ચ તુણ્હીભાવેન વિહેસેતિ, તેસં યં ભગવતા અઞ્ઞવાદકકમ્મઞ્ચેવ વિહેસકકમ્મઞ્ચ અનુઞ્ઞાતં, તસ્મિં સઙ્ઘેન કતે પુન તથા કરોન્તાનં પાચિત્તિયં.

કોસમ્બિયં છન્નત્થેરં આરબ્ભ અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, ધમ્મકમ્મે તિકપાચિત્તિયં, અધમ્મકમ્મે તિકદુક્કટં, અનારોપિતે પન અઞ્ઞવાદકે વા વિહેસકે વા તથા કરોન્તસ્સ દુક્કટમેવ. આપત્તિં આપન્નભાવં વા અજાનન્તસ્સ ‘‘કિં તુમ્હે ભણથા’’તિ પુચ્છતો, ગેલઞ્ઞેન વા, ‘‘સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડનાદીનિ વા ભવિસ્સન્તિ, અધમ્મેન વા વગ્ગેન વા નકમ્મારહસ્સ વા કમ્મં કરિસ્સન્તી’’તિ ઇમિના અધિપ્પાયેન ન કથેન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ધમ્મકમ્મેન આરોપિતતા, આપત્તિયા વા વત્થુના વા અનુયુઞ્જિયમાનતા, છાદેતુકામતાય અઞ્ઞેનઞ્ઞં પટિચરણં વા તુણ્હીભાવો વાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન સિયા કિરિયં, સિયા અકિરિયં, દુક્ખવેદનઞ્ચ હોતીતિ.

અઞ્ઞવાદકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના

તતિયે યેન વચનેન ઉજ્ઝાપેન્તિ ‘‘છન્દાય ઇત્થન્નામો ઇદં નામ કરોતી’’તિઆદીનિ વદન્તા ઉપસમ્પન્નં સઙ્ઘેન સમ્મતં સેનાસનપઞ્ઞાપકાદિભેદં તસ્સ અયસકામા હુત્વા ભિક્ખૂહિ અવજાનાપેન્તિ, અવઞ્ઞાય ઓલોકાપેન્તિ, લામકતો વા ચિન્તાપેન્તિ, તં વચનં ઉજ્ઝાપનકં. યેન ચ તથેવ વદન્તા ખિય્યન્તિ, સબ્બત્થ તસ્સ અવણ્ણં પકાસેન્તિ, તં ખિય્યનકં, તસ્મિં ઉજ્ઝાપનકે ખિય્યનકે. પાચિત્તિયન્તિ વત્થુદ્વયે પાચિત્તિયદ્વયં વુત્તં. તસ્મા યો સમ્મતસ્સ ભિક્ખુનો અયસકામતાય ઉપસમ્પન્નસ્સ વદન્તો ઉજ્ઝાપેતિ વા ખિય્યતિ વા, તસ્સ પાચિત્તિયં હોતિ.

રાજગહે મેત્તિયભૂમજકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ ઉજ્ઝાપનખિય્યનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, યં તસ્સ ઉપસમ્પન્નસ્સ સમ્મુતિકમ્મં કતં, તસ્મિં ધમ્મકમ્મે તિકપાચિત્તિયં, અધમ્મકમ્મે તિકદુક્કટં, અનુપસમ્પન્નસ્સ પન સન્તિકે તથા ભણન્તસ્સ, અસમ્મતસ્સ ચ અવણ્ણં યસ્સ કસ્સચિ સન્તિકે ભણન્તસ્સ, અનુપસમ્પન્નસ્સ પન સમ્મતસ્સ વા અસમ્મતસ્સ વા અવણ્ણં યસ્સ કસ્સચિદેવ સન્તિકે ભણન્તસ્સ ચ દુક્કટમેવ. પકતિયાવ છન્દાદિવસેન કરોન્તં ઉજ્ઝાપેન્તસ્સ વા ખિય્યન્તસ્સ વા, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ધમ્મકમ્મેન સમ્મતતા, ઉપસમ્પન્નતા, અગતિગમનાભાવો, તસ્સ અવણ્ણકામતા, યસ્સ સન્તિકે વદતિ, તસ્સ ઉપસમ્પન્નતા, ઉજ્ઝાપનં વા ખિય્યનં વાતિ ઇમાનેત્થ છ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન દુક્ખવેદનમેવાતિ.

ઉજ્ઝાપનકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

ચતુત્થે સઙ્ઘિકન્તિ સઙ્ઘસ્સ સન્તકં. મઞ્ચાદીસુ યોકોચિ મઞ્ચસઙ્ખેપેન કતો સબ્બોપિ મઞ્ચોયેવ, પીઠેપિ એસેવ નયો. યેન કેનચિ પન ચોળેન વા કપ્પિયચમ્મેન વા છવિં કત્વા ઠપેત્વા મનુસ્સલોમં તાલીસપત્તઞ્ચ યેહિ કેહિચિ લોમપણ્ણતિણવાકચોળેહિ પૂરેત્વા કતસેનાસનં ભિસીતિ વુચ્ચતિ. તત્થ નિસીદિતુમ્પિ નિપજ્જિતુમ્પિ વટ્ટતિ, પમાણપરિચ્છેદોપિ ચેત્થ નત્થિ. કોચ્છં પન વાકઉસીરમુઞ્જપબ્બજાદીનં અઞ્ઞતરમયં અન્તો સંવેલ્લિત્વા બદ્ધં હેટ્ઠા ચ ઉપરિ ચ વિત્થતં પણવસણ્ઠાનં મજ્ઝે સીહચમ્માદિપરિક્ખિત્તં હોતિ, અકપ્પિયચમ્મં નામેત્થ નત્થિ. સેનાસનઞ્હિ સોવણ્ણમયમ્પિ વટ્ટતિ. અજ્ઝોકાસેતિ એત્થ યે અવસ્સિકસઙ્કેતા વસ્સાનમાસાતિ એવં અસઞ્ઞિતા અટ્ઠ માસા, તે ઠપેત્વા ઇતરેસુ ચતૂસુ માસેસુ સચેપિ દેવો ન વસ્સતિ. તથાપિ પકતિઅજ્ઝોકાસે ચ ઓવસ્સકમણ્ડપે ચ સન્થરિતું ન વટ્ટતિ. યત્થ પન હેમન્તે વસ્સતિ, તત્થ અપરેપિ ચત્તારો માસે ન વટ્ટતિ. ગિમ્હે પન સબ્બત્થ વિગતવલાહકં વિસુદ્ધં નભં હોતિ, તસ્મા તદા કેનચિદેવ કરણીયેન ગચ્છતિ, વટ્ટતિ. કાકાદીનં નિબદ્ધવાસરુક્ખમૂલે પન કદાચિપિ ન વટ્ટતિ. ઇતિ યત્થ ચ યદા ચ સન્થરિતું ન વટ્ટતિ, તં સબ્બમિધ અજ્ઝોકાસસઙ્ખમેવ ગતન્તિ વેદિતબ્બં.

સન્થરિત્વાતિ તથારૂપે ઠાને અત્તનો વા પરસ્સ વા અત્થાય સન્થરિત્વા. અઞ્ઞસ્સત્થાય સન્થતમ્પિ હિ યાવ સો તત્થ ન નિસીદતિ, ‘ગચ્છ ત્વ’ન્તિ વા ન ભણતિ, તાવ સન્થારકસ્સેવ ભારો. સન્થરાપેત્વાતિ અનુપસમ્પન્નેન સન્થરાપેત્વા. એતદેવ હિ તસ્સ પલિબોધો હોતિ, ઉપસમ્પન્નેન સન્થતં સન્થારકસ્સેવ ભારો, તઞ્ચ ખો યાવ આણાપકો તત્થ ન નિસીદતિ, ‘ગચ્છ ત્વ’ન્તિ વા ન ભણતિ. યસ્મિઞ્હિ અત્તના સન્થરાપિતે વા પકતિસન્થતે વા ઉપસમ્પન્નો નિસીદતિ, સબ્બં તં નિસિન્નસ્સેવ ભારો, તસ્મા સન્થરાપિતન્ત્વેવ સઙ્ખં ગચ્છતિ. તં પક્કમન્તો નેવ ઉદ્ધરેય્ય, ન ઉદ્ધરાપેય્યાતિ અત્તના વા ઉદ્ધરિત્વા પતિરૂપે ઠાને ન ઠપેય્ય, પરેન વા તથા ન કારાપેય્ય. અનાપુચ્છં વા ગચ્છેય્યાતિ યો ભિક્ખુ વા સામણેરો વા આરામિકો વા લજ્જી હોતિ, અત્તનો પલિબોધં વિય મઞ્ઞતિ, તથારૂપં અનાપુચ્છિત્વા તં સેનાસનં તસ્સ અનિય્યાતેત્વા નિરપેક્ખો ગચ્છતિ, થામમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ લેડ્ડુપાતં અતિક્કમેય્ય, તસ્સ એકેન પાદેન લેડ્ડુપાતાતિક્કમે દુક્કટં, દુતિયપાદાતિક્કમે પાચિત્તિયં. ભોજનસાલાય ઠિતો પન ‘‘અસુકસ્મિં નામ દિવાવિહારટ્ઠાને પઞ્ઞપેત્વા ગચ્છાહી’’તિ પેસેત્વા તતો નિક્ખમિત્વા અઞ્ઞત્થ ગચ્છન્તો પાદુદ્ધારેન કારેતબ્બો.

સાવત્થિયં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ સન્થતં અનુદ્ધરિત્વા અનાપુચ્છં પક્કમનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, પુગ્ગલિકે તિકદુક્કટં, ચિમિલિકં વા ઉત્તરત્થરણં વા ભૂમત્થરણં વા તટ્ટિકં વા ચમ્મક્ખણ્ડં વા પાદપુઞ્છનં વા ફલકપીઠં વા યં વા પનઞ્ઞં કઞ્ચિ દારુભણ્ડં મત્તિકાભણ્ડં અન્તમસો પત્તાધારકમ્પિ વુત્તલક્ખણે અજ્ઝોકાસે ઠપેત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટમેવ. આરઞ્ઞકેન પન અસતિ અનોવસ્સકે સબ્બં રુક્ખે લગ્ગેત્વાપિ યથા વા ઉપચિકાહિ ન ખજ્જતિ, એવં કત્વાપિ ગન્તું વટ્ટતિ. અબ્ભોકાસિકેન પન ચીવરકુટિકં કત્વાપિ રક્ખિતબ્બં. અત્તનો સન્તકે, વિસ્સાસિકપુગ્ગલિકે, ઉદ્ધરણાદીનિ કત્વા ગમને, ઓતાપેન્તસ્સ, ‘‘આગન્ત્વા ઉદ્ધરિસ્સામી’’તિ ગચ્છતો, વુડ્ઢતરા ઉટ્ઠાપેન્તિ, અમનુસ્સો તત્થ નિસીદતિ, કોચિ ઇસ્સરો ગણ્હાતિ, સીહાદયો તં ઠાનં આગન્ત્વા તિટ્ઠન્તિ, એવં સેનાસનં પલિબુદ્ધં હોતિ, તથા પલિબુદ્ધે વા સેનાસને, જીવિતબ્રહ્મચરિયન્તરાયકરાસુ આપદાસુ વા ગચ્છન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. મઞ્ચાદીનં સઙ્ઘિકતા, વુત્તલક્ખણે દેસે સન્થરણં વા સન્થરાપનં વા, અપલિબુદ્ધતા, આપદાય અભાવો, નિરપેક્ખતા, લેડ્ડુપાતાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ છ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનેવ, ઇદં પન કિરિયાકિરિયન્તિ.

પઠમસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના

પઞ્ચમે વિહારેતિ ગબ્ભે વા અઞ્ઞતરસ્મિં વા સબ્બપરિચ્છન્ને વુત્તસેનાસને. સેય્યન્તિ સેય્યા નામ ભિસી ચિમિલિકા ઉત્તરત્થરણં ભૂમત્થરણં તટ્ટિકા ચમ્મક્ખણ્ડો નિસીદનં પચ્ચત્થરણં તિણસન્થારો પણ્ણસન્થારોતિ વુત્તં. તત્થ ચિમિલિકા નામ પરિકમ્મકતાય ભૂમિયા વણ્ણાનુરક્ખણત્થં કતા. ઉત્તરત્થરણં નામ મઞ્ચપીઠાદીનં ઉપરિ અત્થરિતબ્બયુત્તકં પચ્ચત્થરણં. ભૂમત્થરણં નામ ચિમિલિકાય સતિ તસ્સા ઉપરિ, અસતિ સુદ્ધભૂમિયં અત્થરિતબ્બા કટસારકાદિ વિકતિ. તટ્ટિકા નામ તાલપણ્ણાદીહિ કતતટ્ટિકા. ચમ્મક્ખણ્ડો નામ યંકિઞ્ચિ ચમ્મં, સીહચમ્માદીનઞ્હિ પરિહરણેયેવ પરિક્ખેપો, સેનાસનપરિભોગે પન અકપ્પિયચમ્મં નામ નત્થિ. પચ્ચત્થરણં નામ પાવારો કોજવોતિ એત્તકમેવ, સેસં પાકટમેવ. ઇતિ ઇમાસુ દસસુ સેય્યાસુ એકમ્પિ સેય્યં અત્તનો વસ્સગ્ગેન ગહેત્વા વુત્તલક્ખણે વિહારે સન્થરિત્વા વા સન્થરાપેત્વા વા યો ભિક્ખુ દિસંગમિકો યથા ઠપિતં ઉપચિકાહિ ન ખજ્જતિ, તથા ઠપનવસેન નેવ ઉદ્ધરેય્ય, ન ઉદ્ધરાપેય્ય, પુરિમસિક્ખાપદે વુત્તનયેન અનાપુચ્છં વા ગચ્છેય્ય, તસ્સ પરિક્ખિત્તસ્સ આરામસ્સ પરિક્ખેપં, અપરિક્ખિત્તસ્સ ઉપચારં અતિક્કમન્તસ્સ પઠમપાદે દુક્કટં, દુતિયપાદે પાચિત્તિયં. યત્થ પન ઉપચિકાસઙ્કા નત્થિ, તતો અનાપુચ્છાપિ ગન્તું વટ્ટતિ, આપુચ્છનં પન વત્તં.

સાવત્થિયં સત્તરસવગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ સઙ્ઘિકે વિહારે સેય્યં સન્થરિત્વા અનુદ્ધરિત્વા અનાપુચ્છા પક્કમનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, પુગ્ગલિકે તિકદુક્કટં, વુત્તલક્ખણસ્સ પન વિહારસ્સ ઉપચારે બહિ આસન્ને ઉપટ્ઠાનસાલાય વા અપરિચ્છન્નમણ્ડપે વા પરિચ્છન્ને વાપિ બહૂનં સન્નિપાતભૂતે રુક્ખમૂલે વા સન્થરિત્વા વા સન્થરાપેત્વા વા, મઞ્ચપીઠઞ્ચ વિહારે વા વુત્તપ્પકારે વિહારૂપચારે વા સન્થરિત્વા વા સન્થરાપેત્વા વા ઉદ્ધરણાદીનિ અકત્વા ગચ્છન્તસ્સ દુક્કટમેવ. અત્તનો સન્તકે, વિસ્સાસિકપુગ્ગલિકે, ઉદ્ધરણાદીનિ કત્વા, પુરિમનયેનેવ પલિબુદ્ધં છડ્ડેત્વા ગમને, યો ચ ‘‘અજ્જેવ આગન્ત્વા પટિજગ્ગિસ્સામી’’તિ એવં સાપેક્ખો નદિપારં વા ગામન્તરં વા ગન્ત્વા યત્થસ્સ ગમનચિત્તં ઉપ્પન્નં, તત્થેવ ઠિતો કઞ્ચિ પેસેત્વા વા આપુચ્છતિ, નદિપૂરરાજચોરાદીસુ વા કેનચિ પલિબુદ્ધો ન સક્કોતિ પચ્ચાગન્તું, તસ્સ ચ, આપદાસુ ચ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. વુત્તલક્ખણસેય્યા, તસ્સા સઙ્ઘિકતા, વુત્તલક્ખણે વિહારે સન્થરણં વા સન્થરાપનં વા, અપલિબુદ્ધતા, આપદાય અભાવો, અનપેક્ખસ્સ દિસાપક્કમનં, ઉપચારસીમાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ સત્ત અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અનન્તરસિક્ખાપદે વુત્તનયાનેવાતિ.

દુતિયસેનાસનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

છટ્ઠે જાનન્તિ ‘‘અનુટ્ઠાપનીયો અય’’ન્તિ જાનન્તો, તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘વુડ્ઢો’તિ જાનાતિ, ‘ગિલાનો’તિ જાનાતિ, ‘સઙ્ઘેન દિન્નો’તિ જાનાતી’’તિ (પાચિ. ૧૨૧) વુત્તં. વુડ્ઢો હિ અત્તનો વુડ્ઢતાય અનુટ્ઠાપનીયો, ગિલાનો ગિલાનતાય, સઙ્ઘો પન ભણ્ડાગારિકસ્સ વા ધમ્મકથિકવિનયધરગણવાચકાચરિયાનં વા બહૂપકારતં ગુણવિસિટ્ઠતઞ્ચ સલ્લક્ખેત્વા ધુવવાસત્થાય વિહારં સલ્લક્ખેત્વા સમ્મન્નિત્વા દેતિ, તસ્મા યસ્સ સઙ્ઘેન દિન્નો, સોપિ અનુટ્ઠાપનીયો. પુબ્બુપગતન્તિ પુબ્બં ઉપગતં. અનુપખજ્જાતિ મઞ્ચપીઠાનં વા તસ્સ વા ભિક્ખુનો પવિસન્તસ્સ વા નિક્ખમન્તસ્સ વા ઉપચારં અનુપવિસિત્વા. તત્થ મઞ્ચપીઠાનં તાવ મહલ્લકે વિહારે સમન્તા દિયડ્ઢો હત્થો ઉપચારો, ખુદ્દકે યતો પહોતિ, તતો દિયડ્ઢો હત્થો, તસ્સ પન પવિસન્તસ્સ પાદધોવનપાસાણતો યાવ મઞ્ચપીઠં, નિક્ખમન્તસ્સ મઞ્ચપીઠતો યાવ પસ્સાવટ્ઠાનં, તાવ ઉપચારો. સેય્યં કપ્પેય્યાતિ તસ્સ સમ્બાધં કત્તુકામતાય તસ્મિં ઉપચારે દસસુ સેય્યાસુ એકમ્પિ સન્થરન્તસ્સ વા સન્થરાપેન્તસ્સ વા દુક્કટં, તત્થ નિસીદન્તસ્સ વા નિપજ્જન્તસ્સ વા પાચિત્તિયં, દ્વેપિ કરોન્તસ્સ દ્વે પાચિત્તિયાનિ, પુનપ્પુનં કરોન્તસ્સ પયોગગણનાય પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અનુપખજ્જ સેય્યકપ્પનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, પુગ્ગલિકે તિકદુક્કટં, વુત્તૂપચારતો વા બહિ, ઉપટ્ઠાનસાલાદિકે વા, વિહારસ્સ ઉપચારે વા, સન્થરણસન્થરાપનેસુપિ નિસજ્જસયનેસુપિ દુક્કટમેવ. અત્તનો વા, વિસ્સાસિકસ્સ વા સન્તકે પન વિહારે સન્થરન્તસ્સ, યો ચ ગિલાનો વા સીતુણ્હપીળિતો વા પવિસતિ, તસ્સ ચ, આપદાસુ ચ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. સઙ્ઘિકવિહારતા, અનુટ્ઠાપનીયભાવજાનનં, સમ્બાધેતુકામતા, ઉપચારે નિસીદનં વા નિપજ્જનં વાતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમપારાજિકસદિસાનેવ, ઇદં પન દુક્ખવેદનમેવાતિ.

અનુપખજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના

સત્તમે કુપિતોતિ કુદ્ધો. અનત્તમનોતિ અતુટ્ઠચિત્તો. નિક્કડ્ઢેય્ય વા નિક્કડ્ઢાપેય્ય વા પાચિત્તિયન્તિ એત્થ યે અનેકભૂમકા પાસાદા, અનેકકોટ્ઠકાનિ વા ચતુસ્સાલાનિ, તાદિસેસુ સેનાસનેસુ ગહેત્વા અન્તરા અટ્ઠપેત્વા એકેનેવ પયોગેન અતિક્કામેન્તસ્સ એકં પાચિત્તિયં, ઠપેત્વા ઠપેત્વા નાનાપયોગેહિ અતિક્કામેન્તસ્સ દ્વારગણનાય પાચિત્તિયાનિ, હત્થેન અનામસિત્વા ‘નિક્ખમા’તિ વત્વા વાચાય નિક્કડ્ઢન્તસ્સાપિ એસેવ નયો. નિક્કડ્ઢાપેન્તસ્સ પન ‘નિક્કડ્ઢા’તિ આણત્તમત્તે દુક્કટં, સકિં આણત્તે પન તસ્મિં બહુકેપિ દ્વારે નિક્ખમન્તે ઇતરસ્સ એકમેવ પાચિત્તિયં. સચે પન ‘‘એત્તકાનિ દ્વારાનિ નિક્કડ્ઢાહી’’તિ વા, ‘‘યાવ મહાદ્વારં, તાવ નિક્કડ્ઢાહી’’તિ વા એવં નિયમેત્વા આણત્તો હોતિ, દ્વારગણનાય પાચિત્તિયાનિ.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ ભિક્ખું સઙ્ઘિકા વિહારા નિક્કડ્ઢનવત્થુસ્મિં

પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, પુગ્ગલિકે તિકદુક્કટં, તસ્સ પરિક્ખારનિક્કડ્ઢને, ઉપટ્ઠાનસાલાદિકા વિહારૂપચારા તસ્સ વા તસ્સ પરિક્ખારસ્સ વા નિક્કડ્ઢને, અનુપસમ્પન્નસ્સ પન અનુપસમ્પન્નપરિક્ખારસ્સ વા વિહારા વા વિહારૂપચારા વા નિક્કડ્ઢને નિક્કડ્ઢાપને ચ દુક્કટમેવ. તઞ્ચ ખો અસમ્બદ્ધેસુ પરિક્ખારેસુ પરિક્ખારગણનાય વેદિતબ્બં. અત્તનો વા, વિસ્સાસિકસ્સ વા સન્તકા વિહારા નિક્કડ્ઢને, સકલસઙ્ઘારામતોપિ ભણ્ડનકારકસ્સ વા તસ્સ પરિક્ખારસ્સ વા નિક્કડ્ઢને નિક્કડ્ઢાપને વા, અત્તનો વસનટ્ઠાનતો અલજ્જિસ્સ, ઉમ્મત્તકસ્સ, ન સમ્માવત્તન્તાનં અન્તેવાસિકસઅવિહારિકાનં, તેસં પરિક્ખારસ્સ વા નિક્કડ્ઢને ચ, સયં ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. સઙ્ઘિકવિહારો, ઉપસમ્પન્નસ્સ ભણ્ડનકારકભાવાદિવિનિમુત્તતા, કોપેન નિક્કડ્ઢનં વા નિક્કડ્ઢાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન દુક્ખવેદનન્તિ.

નિક્કડ્ઢનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના

અટ્ઠમે ઉપરિવેહાસકુટિયાતિ ઉપરિ અચ્છન્નતલાય દ્વિભૂમિકકુટિયા વા તિભૂમિકકુટિયા વા, પદભાજને પન ઇધ અધિપ્પેતં કુટિં દસ્સેતું ‘‘મજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ અસીસઘટ્ટા’’તિ (પાચિ. ૧૩૧) વુત્તં. આહચ્ચપાદકન્તિ અઙ્ગે વિજ્ઝિત્વા પવેસિતપાદકં. અભિનિસીદેય્યાતિ અભિભવિત્વા અજ્ઝોત્થરિત્વા નિસીદેય્ય, ભુમ્મત્થે વા એતં ઉપયોગવચનં, મઞ્ચે વા પીઠે વા નિસીદેય્ય વા નિપજ્જેય્ય વાતિ અત્થો. અભીતિ ઇદં પન પદસોભણત્થે ઉપસગ્ગમત્તમેવ, તસ્મા યો ભિક્ખુ વુત્તલક્ખણાય વેહાસકુટિયા સબ્બન્તિમેન પરિચ્છેદેન યાવ પમાણમજ્ઝિમસ્સ પુરિસસ્સ સબ્બસો હેટ્ઠિમાહિ તુલાહિ સીસં ન ઘટ્ટેતિ, એત્તકં ઉચ્ચાય તુલાનં ઉપરિ ઠપિતે આહચ્ચપાદકે મઞ્ચે વા પીઠે વા નિસીદતિ વા નિપજ્જતિ વા, તસ્સ અનુપખજ્જસિક્ખાપદે વુત્તનયેન પયોગગણનાય પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ ઉપરિવેહાસકુટિયા આહચ્ચપાદકં મઞ્ચં પીઠં સહસા અભિનિસીદનઅભિનિપજ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, પુગ્ગલિકે તિકદુક્કટં, અત્તનો વા, વિસ્સાસિકસ્સ વા સન્તકે વિહારે, અવેહાસકુટિયા, સીસઘટ્ટાય, યસ્સ વા હેટ્ઠા દબ્બસમ્ભારાદીનં નિક્ખિત્તત્તા અપરિભોગં હોતિ, ઉપરિતલં વા પદરસઞ્ચિતં સુધાદિપરિકમ્મકતં વા, તત્થ આહચ્ચપાદકે નિસીદન્તસ્સ, યો ચે તસ્મિં વેહાસટ્ઠેપિ આહચ્ચપાદકે ઠિતો કિઞ્ચિ ગણ્હાતિ વા લગ્ગતિ વા, યસ્સ ચ પટાણી દિન્ના હોતિ, પાદસીસાનં ઉપરિ આણી પવેસિતા, તત્થ નિસીદન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. સઙ્ઘિકો વિહારો, અસીસઘટ્ટા વેહાસકુટિ, હેટ્ઠા સપરિભોગં, અપટાણિદિન્ને આહચ્ચપાદકે નિસીદનં વા નિપજ્જનં વાતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનીતિ.

વેહાસકુટિસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના

નવમે મહલ્લકન્તિ સસ્સામિકં. વિહારન્તિ ઉલ્લિત્તાવલ્લિત્તં. યાવ દ્વારકોસાતિએત્થ દ્વારકોસો નામ ઉક્કટ્ઠપરિચ્છેદેન પિટ્ઠસઙ્ઘાટસ્સ સામન્તા અડ્ઢતેય્યહત્થો પદેસો. અગ્ગળટ્ઠપનાયાતિ સકવાટકસ્સ દ્વારબન્ધસ્સ નિચ્ચલભાવત્થાય. કવાટઞ્હિ લહુપરિવત્તકં વિવરણકાલે ભિત્તિં આહનતિ, પિદહનકાલે દ્વારબન્ધં. તેન આહનેન ભિત્તિ કમ્પતિ, તતો મત્તિકા ચલતિ, ચલિત્વા સિથિલા વા હોતિ પતતિ વા, તેનાહ ભગવા ‘‘યાવ દ્વારકોસા અગ્ગળટ્ઠપનાયા’’તિ. તત્થ કિઞ્ચાપિ ‘‘ઇદં નામ કત્તબ્બ’’ન્તિ નેવ માતિકાયં, ન પદભાજને વુત્તં, અટ્ઠુપ્પત્તિયં પન ‘‘પુનપ્પુનં છાદાપેસિ, પુનપ્પુનં લેપાપેસી’’તિ (પાચિ. ૧૩૪) અધિકારતો યાવ દ્વારકોસા અગ્ગળટ્ઠપનાય પુનપ્પુનં લિમ્પિતબ્બો વા લેપાપેતબ્બો વાતિ એવમત્થો દટ્ઠબ્બો. આલોકસન્ધિપરિકમ્માયાતિએત્થ આલોકસન્ધીતિ વાતપાનકવાટકા વુચ્ચન્તિ. તે વિવરણકાલે વિદત્થિમત્તમ્પિ અતિરેકમ્પિ ભિત્તિપ્પદેસં પહરન્તિ, ઉપચારો પનેત્થ સબ્બદિસાસુ લબ્ભતિ, તસ્મા સબ્બદિસાસુ કવાટવિત્થારપ્પમાણો ઓકાસો આલોકસન્ધિપરિકમ્મત્થાય લિમ્પિતબ્બો વા લેપાપેતબ્બો વાતિ અયમેત્થ અધિપ્પાયો.

એવં લેપકમ્મે યં કત્તબ્બં, તં દસ્સેત્વા ઇદાનિ છદને કત્તબ્બં દસ્સેતું દ્વત્તિચ્છદનસ્સાતિઆદિમાહ. તત્થ દ્વત્તિચ્છદનસ્સ પરિયાયન્તિ છદનસ્સ દ્વત્તિપરિયાયં, પરિયાયં વુચ્ચતિ પરિક્ખેપો, પરિક્ખેપદ્વયં વા પરિક્ખેપત્તયં વા અધિટ્ઠાતબ્બન્તિ અત્થો. અપ્પહરિતે ઠિતેનાતિ અહરિતે ઠિતેન. હરિતન્તિ ચેત્થ સત્તધઞ્ઞાદિભેદં પુબ્બણ્ણં, મુગ્ગમાસતિલકુલત્થઅલાબુકુમ્ભણ્ડાદિભેદઞ્ચ અપરણ્ણં અધિપ્પેતં. યં તસ્મિં ખેત્તે વુત્તં ન તાવ સમ્પજ્જતિ, વસ્સે પન પતિતે સમ્પજ્જિસ્સતિ, તમ્પિ હરિતસઙ્ખમેવ ગચ્છતિ. તસ્મા તસ્મિં ઠત્વા અધિટ્ઠહન્તો દુક્કટં આપજ્જતિ. અપ્પહરિતે ઠત્વા અધિટ્ઠહન્તસ્સાપિ અયં પરિચ્છેદો, પિટ્ઠિવંસસ્સ વા કૂટાગારથૂપિકાય વા પસ્સે નિસિન્નો પુરિસો છદનમુખવટ્ટિઅન્તેન ઓલોકેન્તો યસ્મિં ભૂમિભાગે ઠિતં ભિક્ખું પસ્સતિ, યસ્મિઞ્ચ ઠિતો તં ઉપરિ નિસિન્નકં તથેવ ઉલ્લોકેન્તો પસ્સતિ, તસ્મિં ઠાતબ્બં, તસ્સ અન્તો અહરિતેપિ ઠાતું ન લભતિ. તતો ચે ઉત્તરીતિ મગ્ગેન છાદિયમાને તિણ્ણં મગ્ગાનં, પરિયાયેન છાદિયમાને તિણ્ણં પરિયાયાનં ઉપરિ ઇટ્ઠકસિલાસુધાહિ છાદિયમાને ઇટ્ઠકસિલાસુધાપિણ્ડગણનાય, તિણપણ્ણેહિ છાદિયમાને પણ્ણગણનાય ચેવ તિણમુટ્ઠિગણનાય ચ પાચિત્તિયં.

કોસમ્બિયં છન્નત્થેરં આરબ્ભ પુનપ્પુનં છાદાપનલેપાપનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, ઊનદ્વત્તિપરિયાયે અતિરેકસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. સેતવણ્ણાદિકરણે, દ્વત્તિપરિયાયે વા ઊનકદ્વત્તિપરિયાયે વા, લેણગુહાતિણકુટિકાદીસુ, અઞ્ઞસ્સત્થાય, અત્તનો ધનેન કારેન્તસ્સ, વાસાગારં ઠપેત્વા સેસાનિ અધિટ્ઠહન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. મહલ્લકવિહારતા, અત્તનો વાસાગારતા, ઉત્તરિ અધિટ્ઠાનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ સઞ્ચરિત્તે વુત્તનયાનેવાતિ.

મહલ્લકવિહારસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

દસમે જાનં સપ્પાણકન્તિ ‘‘સપ્પાણકં એત’’ન્તિ દિસ્વા વા સુત્વા વા યેન કેનચિ આકારેન જાનન્તો. સિઞ્ચેય્ય વા સિઞ્ચાપેય્ય વાતિ તેન ઉદકેન સયં વા સિઞ્ચેય્ય, અઞ્ઞં વા આણાપેત્વા સિઞ્ચાપેય્ય. તત્થ ધારં અવિચ્છિન્દિત્વા સિઞ્ચન્તસ્સ એકસ્મિં ઘટે એકાવ આપત્તિ, વિચ્છિન્દન્તસ્સ પયોગગણનાય આપત્તિયો. માતિકં પમુખં કરોતિ, દિવસમ્પિ સન્દતુ, એકાવ આપત્તિ. તત્થ તત્થ બન્ધિત્વા અઞ્ઞતો નેન્તસ્સ પયોગગણનાય આપત્તિયો. બહુકમ્પિ તિણપણ્ણસાખાદિં એકપ્પયોગેન ઉદકે પક્ખિપન્તસ્સ એકાવ આપત્તિ, એકેકં પક્ખિપન્તસ્સ પયોગગણનાય આપત્તિયો. ઇદઞ્ચ યં એવં પક્ખિપિયમાને પરિયાદાનં ગચ્છતિ, આવિલં વા હોતિ, યથા પાણકા મરન્તિ, તાદિસં સન્ધાય વુત્તં, ન મહાઉદકં. સિઞ્ચાપને આણત્તિયા દુક્કટં, એકાણત્તિયા બહુકમ્પિ સિઞ્ચતુ, આણાપકસ્સ એકમેવ પાચિત્તિયં.

આળવિયં આળવકે ભિક્ખૂ આરબ્ભ સિઞ્ચનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, અપ્પાણકે સપ્પાણકસઞ્ઞિનો, ઉભોસુ વેમતિકસ્સ દુક્કટં. અપ્પાણકસઞ્ઞિનો, અસઞ્ચિચ્ચ અસ્સતિયા વા સિઞ્ચન્તસ્સ, અજાનન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ઉદકસ્સ સપ્પાણકતા, ‘‘સિઞ્ચનેન પાણકા મરિસ્સન્તી’’તિ જાનનં, તઞ્ચ ઉદકં તાદિસમેવ, વિના વધકચેતનાય યેન કેનચિ કરણીયેન તિણાદીનં સિઞ્ચનન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન પણ્ણત્તિવજ્જં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભૂતગામવગ્ગો દુતિયો.

૩. ઓવાદવગ્ગો

૧. ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના

ઓવાદવગ્ગસ્સ પઠમે અસમ્મતોતિ યા અટ્ઠઙ્ગસમન્નાગતસ્સ ભિક્ખુનો ભગવતા ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન (પાચિ. ૧૪૬) ભિક્ખુનોવાદકસમ્મુતિ અનુઞ્ઞાતા, તાય અસમ્મતો. ઓવદેય્યાતિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘં વા સમ્બહુલા વા એકં ભિક્ખુનિં વા ‘‘વસ્સસતૂપસમ્પન્નાય ભિક્ખુનિયા તદહુપસમ્પન્નસ્સ ભિક્ખુનો અભિવાદનં પચ્ચુટ્ઠાનં અઞ્જલિકમ્મં સામીચિકમ્મં કાતબ્બ’’ન્તિ આદિકે (ચૂળવ. ૪૦૩) અટ્ઠ ગરુધમ્મે ઓવાદવસેન ઓસારેન્તો ઓવદેય્ય. પાચિત્તિયન્તિ ઓવાદપરિયોસાને પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ ઓવદનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, અઞ્ઞેન વા ધમ્મેન ભિક્ખુનીસુ ઉપસમ્પન્નમત્તં વા ઓવદતો દુક્કટં. સમ્મતસ્સાપિ તઞ્ચે સમ્મુતિકમ્મં અધમ્મકમ્મં હોતિ, તસ્મિં અધમ્મકમ્મે અધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો વગ્ગે ભિક્ખુનિસઙ્ઘે ઓવદતો તિકપાચિત્તિયં, તથા વેમતિકસ્સ ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો ચાતિ નવ પાચિત્તિયાનિ, સમગ્ગેપિ ભિક્ખુનિસઙ્ઘેન વાતિ અધમ્મકમ્મવસેન અટ્ઠારસ. સચે પન તં ધમ્મકમ્મં હોતિ, ‘‘ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞી સમગ્ગં ભિક્ખુનિસઙ્ઘં સમગ્ગસઞ્ઞી ઓવદતી’’તિ (પાચિ. ૧૫૧) ઇદં અવસાનપદં ઠપેત્વા તેનેવ નયેન સત્તરસ દુક્કટાનિ, ‘‘સમગ્ગમ્હાય્યા’’તિ ચ વુત્તે અઞ્ઞં ધમ્મં, ‘‘વગ્ગમ્હાય્યા’’તિ ચ વુત્તે અટ્ઠ ગરુધમ્મે ભણન્તસ્સ, ઓવાદઞ્ચ અનિય્યાતેત્વા અઞ્ઞં ધમ્મં ભણન્તસ્સ દુક્કટમેવ. યો પન ધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞી સમગ્ગં ભિક્ખુનિસઙ્ઘં સમગ્ગસઞ્ઞી ઓવદતિ, ગરુધમ્મપાળિં ઉદ્દેસં દેતિ, પરિપુચ્છં દેતિ, ‘‘ઓસારેહિ અય્યા’’તિ વુચ્ચમાનો ઓસારેતિ, પઞ્હં પુટ્ઠો કથેતિ, ભિક્ખુનીનં સુણમાનાનં અઞ્ઞસ્સત્થાય ભણતિ, સિક્ખમાનાય વા સામણેરિયા વા ભણતિ, તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. અસમ્મતતા, ભિક્ખુનિયા પરિપુણ્ણૂપસમ્પન્નતા, ઓવાદવસેન અટ્ઠગરુધમ્મભણનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પદસોધમ્મસદિસાનેવાતિ.

ઓવાદસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના

દુતિયે ઓવદેય્યાતિ અટ્ઠગરુધમ્મેહિ વા અઞ્ઞેન વા ધમ્મેન ઓવદન્તસ્સ સમ્મતસ્સાપિ પાચિત્તિયમેવ.

સાવત્થિયં આયસ્મન્તં ચૂળપન્થકં આરબ્ભ અત્થઙ્ગતે સૂરિયે ઓવદનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, સૂરિયે અત્થઙ્ગતે અત્થઙ્ગતસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા, એકતોઉપસમ્પન્નં ઓવદન્તસ્સ ચ દુક્કટં. પુરિમસિક્ખાપદે વિય ઉદ્દેસાદિનયેન અનાપત્તિ. અત્થઙ્ગતસૂરિયતા, પરિપુણ્ણૂપસમ્પન્નતા, ઓવદનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પદસોધમ્મસદિસાનેવાતિ.

અત્થઙ્ગતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના

તતિયે ભિક્ખુનુપસ્સયન્તિ ભિક્ખુનિયા એકરત્તં વસનટ્ઠાનમ્પિ. ઓવદેય્યાતિ ઇધ ગરુધમ્મેહિ ઓવદન્તસ્સેવ પાચિત્તિયં. સચે પન અસમ્મતો હોતિ, દ્વે પાચિત્તિયાનિ. સચે પન સૂરિયેપિ અત્થઙ્ગતે ઓવદતિ, તીણિ હોન્તિ. સમ્મતસ્સ પન રત્તિં ઓવદન્તસ્સપિ દ્વે એવ હોન્તિ. સમ્મતત્તા હિ ભિક્ખુસ્સ ગરુધમ્મોવાદમૂલકં પાચિત્તિયં નત્થિ. ગિલાનાતિ ન સક્કોતિ ઓવાદાય વા સંવાસાય વા ગન્તું.

સક્કેસુ છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ ભિક્ખુનુપસ્સયં ઉપસઙ્કમિત્વા ઓવદનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર સમયા’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, અનુપસમ્પન્નાય ઉપસમ્પન્નસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા, એકતોઉપસમ્પન્નં યેન કેનચિ, ઇતરં અઞ્ઞેન ધમ્મેન ઓવદન્તસ્સ ચ દુક્કટં. સમયે, અનુપસમ્પન્નાય, પુરિમસિક્ખાપદે વિય ઉદ્દેસાદિનયેન ચ અનાપત્તિ. ઉપસ્સયૂપગમનં, પરિપુણ્ણૂપસમ્પન્નતા, સમયાભાવો, ગરુધમ્મેહિ ઓવદનન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનિ, ઇદં પન કિરિયં હોતીતિ.

ભિક્ખુનુપસ્સયસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના

ચતુત્થે આમિસહેતૂતિ ચીવરાદીનં અઞ્ઞતરહેતુ. ભિક્ખૂતિ સમ્મતા ભિક્ખૂ ઇધાધિપ્પેતા. પાચિત્તિયન્તિ એવરૂપે ભિક્ખૂ અવણ્ણકામતાય એવં ભણન્તસ્સ પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ ‘‘આમિસહેતુ ઓવદન્તી’’તિ ભણનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, ધમ્મકમ્મે તિકપાચિત્તિયં, અધમ્મકમ્મે તિકદુક્કટં, અસમ્મતં ઉપસમ્પન્નઞ્ચ, અનુપસમ્પન્નઞ્ચ સમ્મતં વા અસમ્મતં વા એવં ભણન્તસ્સ દુક્કટમેવ. તત્થ યો ભિક્ખુ કાલે સમ્મુતિં લભિત્વા સામણેરભૂમિયં સણ્ઠિતો, અયં સમ્મતો નામ અનુપસમ્પન્નો. પકતિયા ચીવરાદિહેતુ ઓવદન્તં પન એવં ભણન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ઉપસમ્પન્નતા, ધમ્મેન લદ્ધસમ્મુતિતા, અનામિસન્તરતા, અવણ્ણકામતાય એવં ભણનન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન દુક્ખવેદનમેવાતિ.

આમિસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ચીવરદાનસિક્ખાપદવણ્ણના

પઞ્ચમે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ ચીવરદાનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સેસકથામગ્ગો પનેત્થ ચીવરપ્પટિગ્ગહણસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. તત્ર હિ ભિક્ખુ પટિગ્ગાહકો, ઇધ ભિક્ખુની, અયં વિસેસો, સેસં તાદિસમેવાતિ.

ચીવરદાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદવણ્ણના

છટ્ઠે ચીવરન્તિ નિવાસનપારુપનુપગં. સિબ્બેય્ય વા સિબ્બાપેય્યા વાતિ એત્થ સયં સિબ્બન્તસ્સ સૂચિં પવેસેત્વા પવેસેત્વા નીહરણે પાચિત્તિયં, સતક્ખત્તુમ્પિ વિજ્ઝિત્વા સકિં નીહરન્તસ્સ એકમેવ પાચિત્તિયં. ‘સિબ્બા’તિ વુત્તો પન સચેપિ સબ્બં સૂચિકમ્મં નિટ્ઠાપેતિ, આણાપકસ્સ એકમેવ પાચિત્તિયં. અથ ‘‘યં એત્થ ચીવરે કત્તબ્બં, સબ્બં તં તવ ભારો’’તિ વુત્તો નિટ્ઠાપેતિ, તસ્સ આરાપથે આરાપથે પાચિત્તિયં. આણાપકસ્સ એકવાચાય સમ્બહુલાનિપિ, પુનપ્પુનં આણત્તિયં પન વત્તબ્બમેવ નત્થિ.

સાવત્થિયં ઉદાયિત્થેરં આરબ્ભ ચીવરસિબ્બનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, ઞાતિકાય અઞ્ઞાતિકસઞ્ઞિનો વા વેમતિકસ્સ વા, એકતોઉપસમ્પન્નાય સિબ્બન્તસ્સ ચ દુક્કટં. અઞ્ઞં થવિકાદિપરિક્ખારં સિબ્બન્તસ્સ, ઞાતિકાય, સિક્ખમાનસામણેરીનઞ્ચ ચીવરમ્પિ સિબ્બન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. અઞ્ઞાતિકાય ભિક્ખુનિયા સન્તકતા, નિવાસનપારુપનુપગતા, વુત્તલક્ખણં સિબ્બનં વા સિબ્બાપનં વાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ સઞ્ચરિત્તસદિસાનેવાતિ.

ચીવરસિબ્બનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના

સત્તમે સંવિધાયાતિ સંવિદહિત્વા, ગમનકાલે સઙ્કેતં કત્વાતિ અત્થો. એકદ્ધાનમગ્ગન્તિ એકં અદ્ધાનસઙ્ખાતં મગ્ગં, એકતો વા અદ્ધાનમગ્ગં. સત્થગમનીયોતિ સત્થેન સદ્ધિં ગન્તબ્બો, સેસં ઉત્તાનપદત્થમેવ. અયં પનેત્થ વિનિચ્છયો – અકપ્પિયભૂમિયં સંવિદહન્તસ્સ સંવિદહનપચ્ચયા તાવ દુક્કટં. તત્થ ઠપેત્વા ભિક્ખુનુપસ્સયં અન્તરારામં આસનસાલં તિત્થિયસેય્યઞ્ચ સેસા અકપ્પિયભૂમિ, તત્થ ઠત્વા સંવિદહન્તસ્સાતિ અત્થો. સંવિદહિત્વા પન ‘‘અજ્જ વા સ્વે વા’’તિ નિયમિતં કાલં વિસઙ્કેતં અકત્વા, દ્વારવિસઙ્કેતં પન મગ્ગવિસઙ્કેતં વા કત્વાપિ ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં ગચ્છન્તસ્સ યાવ આસન્નસ્સાપિ અઞ્ઞસ્સ ગામસ્સ ‘‘અયં ઇમસ્સ ઉપચારો’’તિ મનુસ્સેહિ ઠપિતં ઉપચારં ન ઓક્કમતિ, તાવ અનાપત્તિ. તં ઓક્કમન્તસ્સ પન પઠમપાદે દુક્કટં, દુતિયપાદે પાચિત્તિયં, ઇતિ ગામૂપચારોક્કમનગણનાય પાચિત્તિયાનિ. અદ્ધયોજનાતિક્કમે પન ગામે અસતિ અદ્ધયોજનગણનાય પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ એકદ્ધાનમગ્ગપ્પટિપજ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર સમયા’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, અસંવિદહિતે સંવિદહિતસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા, યો ચ ભિક્ખુનિયા અસંવિદહન્તિયા કેવલં અત્તનાવ સંવિદહતિ, તસ્સ દુક્કટં. સમયે સંવિદહિત્વાપિ ગચ્છન્તસ્સ, અત્તના અસંવિદહન્તસ્સ, વિસઙ્કેતેન વા, આપદાસુ ગચ્છન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. દ્વિન્નમ્પિ સંવિદહિત્વા મગ્ગપ્પટિપત્તિ, અવિસઙ્કેતતા, સમયાભાવો, અનાપદા, ગામન્તરોક્કમનં વા અદ્ધયોજનાતિક્કમો વાતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. એકતોઉપસમ્પન્નાદીહિ પન સદ્ધિં માતુગામસિક્ખાપદેન આપત્તિ, અદ્ધાનસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. નાવાભિરુહનસિક્ખાપદવણ્ણના

અટ્ઠમે સંવિધાયાતિ કીળાપુરેક્ખારો સંવિદહિત્વા, અભિરુહનકાલે સઙ્કેતં કત્વાતિ અત્થો. ઉદ્ધંગામિનિન્તિ કીળાવસેન ઉદ્ધં નદિયા પટિસોતં ગચ્છન્તિં. અધોગામિનિન્તિ તથેવ અધો અનુસોતં ગચ્છન્તિં. યં પન તિત્થપ્પટિપાદનત્થં ઉદ્ધં વા અધો વા હરન્તિ, એત્થ અનાપત્તિ. અઞ્ઞત્ર તિરિયં તરણાયાતિ ઉપયોગત્થે નિસ્સક્કવચનં, યા તિરિયં તરણા, તં ઠપેત્વાતિ અત્થો. પાચિત્તિયન્તિ સગામકતીરપસ્સેન ગમનકાલે ગામન્તરગણનાય, અગામકતીરપસ્સેન વા યોજનવિત્થતાય નદિયા મજ્ઝેન વા ગમનકાલે અદ્ધયોજનગણનાય પાચિત્તિયં, સમુદ્દે પન યથાસુખં ગન્તું વટ્ટતિ.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ નાવાભિરુહનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર તિરિયં તરણાયા’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સેસં અનન્તરસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

નાવાભિરુહનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પરિપાચિતસિક્ખાપદવણ્ણના

નવમે ભિક્ખુનિપરિપાચિતન્તિ ભિક્ખુનિયા પરિપાચિતં, નેવ તસ્સ નાત્તનો ઞાતકપ્પવારિતાનં ગિહીનં સન્તિકે ભિક્ખુસ્સ ગુણં પકાસેત્વા ‘‘દેથ અય્યસ્સ, કરોથ અય્યસ્સા’’તિ એવં નિપ્ફાદિતં લદ્ધબ્બં કતન્તિ અત્થો. પુબ્બે ગિહિસમારમ્ભાતિ એત્થ સમારમ્ભોતિ સમારદ્ધં, પટિયાદિતસ્સેતં નામં. ગિહીનં સમારમ્ભો ગિહિસમારમ્ભો, ભિક્ખુનિયા પરિપાચનતો પુબ્બે પઠમતરંયેવ યં ભિક્ખૂનં અત્થાય ગિહીનં પટિયાદિતભત્તં, ઞાતકપ્પવારિતાનં વા સન્તકં, તં ઠપેત્વા અઞ્ઞં જાનં ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિયન્તિ અત્થો. તઞ્ચ ખો અજ્ઝોહરણગણનાય, પટિગ્ગહણે પનસ્સ દુક્કટં.

રાજગહે દેવદત્તં આરબ્ભ ભિક્ખુનિપરિપાચિતપિણ્ડપાતભુઞ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર પુબ્બે ગિહિસમારમ્ભા’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, એકતોઉપસમ્પન્નાય પરિપાચિતં ભુઞ્જન્તસ્સ, અપરિપાચિતે પરિપાચિતસઞ્ઞિનો, ઉભયત્થ વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં. ઉભયત્થ અપરિપાચિતસઞ્ઞિનો, ગિહિસમારમ્ભે, સિક્ખમાનસામણેરાદીહિ પરિપાચિતે, પઞ્ચ ભોજનાનિ ઠપેત્વા અવસેસે, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ભિક્ખુનિયા પરિપાચિતતા, પરિપાચિતભાવજાનનં, ગિહિસમારમ્ભાભાવો, ઓદનાદીનં અઞ્ઞતરતા, તસ્સ અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમપારાજિકસઅસાનિ, ઇદં પન પણ્ણત્તિવજ્જં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પરિપાચિતસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. રહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

દસમે સબ્બોપિ કથામગ્ગો દુતિયઅનિયતે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો. ઇદઞ્હિ સિક્ખાપદં દુતિયઅનિયતેન ચ ઉપરિ ઉપનન્દસ્સ ચતુત્થસિક્ખાપદેન ચ એકપરિચ્છેદં, અટ્ઠુપ્પત્તિવસેન પન વિસું પઞ્ઞત્તન્તિ.

રહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ઓવાદવગ્ગો તતિયો.

૪. ભોજનવગ્ગો

૧. આવસથસિક્ખાપદવણ્ણના

ભોજનવગ્ગસ્સ પઠમે અગિલાનેનાતિ અદ્ધયોજનમ્પિ ગન્તું સમત્થેન. એકોતિ એકદિવસિકો. આવસથપિણ્ડોતિ ‘‘ઇમેસં વા એત્તકાનં વા’’તિ એકં પાસણ્ડં વા, ‘‘એત્તકમેવા’’તિ એવં ભત્તં વા અનોદિસ્સ સાલાદીસુ યત્થ કત્થચિ પુઞ્ઞકામેહિ પઞ્ઞત્તં ભોજનં. ભુઞ્જિતબ્બોતિ એકકુલેન વા નાનાકુલેહિ વા એકતો હુત્વા એકસ્મિં વા ઠાને, નાનાઠાનેસુ વા ‘‘અજ્જ એકસ્મિં, સ્વે એકસ્મિ’’ન્તિ એવં અનિયતટ્ઠાને વા પઞ્ઞત્તો એકસ્મિં ઠાને એકદિવસમેવ ભુઞ્જિતબ્બો. તતો ચે ઉત્તરીતિ દુતિયદિવસતો પટ્ઠાય તસ્મિં વા ઠાને અઞ્ઞસ્મિં વા ઠાને તેસં સન્તકસ્સ પટિગ્ગહણે દુક્કટં, અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અનુવસિત્વા આવસથપિણ્ડભુઞ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અગિલાનેના’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, ગિલાનસ્સ અગિલાનસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. ગિલાનસ્સ ગિલાનસઞ્ઞિનો, યો ચ સકિં ભુઞ્જતિ, ગચ્છન્તો વા અન્તરામગ્ગે એકદિવસં, ગતટ્ઠાને એકદિવસં, પચ્ચાગન્તોપિ અન્તરામગ્ગે એકદિવસં, આગતટ્ઠાને એકદિવસં, ગમિસ્સામી’તિ ચ ભુઞ્જિત્વા નિક્ખન્તો કેનચિ ઉપદ્દવેન નિવત્તિત્વા ખેમભાવં ઞત્વા ગચ્છન્તો પુન એકદિવસં ભુઞ્જતિ, યસ્સ વા સામિકા નિમન્તેત્વા દેન્તિ, યો વા ભિક્ખૂનંયેવ ઉદ્દિસ્સ પઞ્ઞત્તં, ન યાવદત્થં પઞ્ઞત્તં, ઠપેત્વા વા પઞ્ચ ભોજનાનિ અઞ્ઞં ભુઞ્જતિ, તસ્સ ચ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. આવસથપિણ્ડતા, અગિલાનતા, અનુવસિત્વા પરિભોજનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસિક્ખાપદસદિસાનીતિ.

આવસથસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

દુતિયે ગણભોજનેતિ ગણસ્સ ભોજને. ઇધ ચ ગણોતિ ચત્તારો વા તતુત્તરિ વા ભિક્ખૂ, તેસં નિમન્તનતો વા વિઞ્ઞત્તિતો વા લદ્ધે ઓદનાદીનં પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરભોજનેતિ અત્થો. તત્થાયં વિનિચ્છયો – સચે હિ કોચિ ચત્તારો ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા યેન કેનચિ વેવચનેન વા ભાસન્તરેન વા પઞ્ચન્નં ભોજનાનં નામં ગહેત્વા ‘‘ઓદનેન નિમન્તેમિ, ઓદનં મે ગણ્હથા’’તિઆદિના નયેન નિમન્તેતિ, તે ચે એવં એકતો વા નાનાતો વા નિમન્તિતા એકતો વા નાનાતો વા ગન્ત્વા એકતો ગણ્હન્તિ, પચ્છા એકતો વા નાનાતો વા ભુઞ્જન્તિ, ગણભોજનં હોતિ. પટિગ્ગહણમેવ હેત્થ પમાણં. સચે ઓદનાદીનં નામં ગહેત્વા એકતો વા નાનાતો વા વિઞ્ઞાપેત્વા ચ ગન્ત્વા ચ એકતો ગણ્હન્તિ, એવમ્પિ ગણભોજનમેવ. તસ્સ દુવિધસ્સાપિ એવં પટિગ્ગહણે દુક્કટં, અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયં. ગિલાનસમયાદીસુ યદા પાદાનમ્પિ ફલિતત્તા ન સક્કા પિણ્ડાય ચરિતું, અયં ગિલાનસમયો. અત્થતકથિનાનં પઞ્ચ માસા, ઇતરેસં કત્તિકમાસોતિ અયં ચીવરદાનસમયો. યદા યો ચીવરે કરિયમાને કિઞ્ચિદેવ ચીવરે કત્તબ્બં કમ્મં કરોતિ, અયં ચીવરકારસમયો. યદા અદ્ધયોજનમ્પિ ગન્તુકામો વા હોતિ ગચ્છતિ વા ગતો વા, અયં અદ્ધાનગમનસમયો. નાવાભિરુહનસમયેપિ એસેવ નયો. યદા ગોચરગામે ચત્તારો ભિક્ખૂ પિણ્ડાય ચરિત્વા ન યાપેન્તિ, અયં મહાસમયો. યદા યોકોચિ પબ્બજિતો ભત્તેન નિમન્તેતિ, અયં સમણભત્તસમયો, એતેસુ સમયેસુ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

રાજગહે દેવદત્તં આરબ્ભ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર સમયા’’તિ અયમેત્થ સત્તવિધા અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, નગણભોજને ગણભોજનસઞ્ઞિસ્સ વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. નગણભોજનસઞ્ઞિસ્સ પન, યે ચ દ્વે તયો એકતો ગણ્હન્તિ, બહૂનં પિણ્ડાય ચરિત્વા એકતો ભુઞ્જન્તાનં, નિચ્ચભત્તિકાદીસુ, પઞ્ચ ભોજનાનિ ઠપેત્વા સબ્બત્થ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ગણભોજનતા, સમયાભાવો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનેવાતિ.

ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

તતિયે પરમ્પરભોજનેતિ ગણભોજને વુત્તનયેનેવ પઞ્ચહિ ભોજનેહિ નિમન્તિતસ્સ યેન યેન પઠમં નિમન્તિતો, તસ્સ તસ્સ ભોજનતો ઉપ્પટિપાટિયા વા અવિકપ્પેત્વા વા પરસ્સ પરસ્સ ભોજને. તસ્મા યો ભિક્ખુ પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ અઞ્ઞતરસ્સ ‘‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં તુય્હં દમ્મી’’તિ વા ‘‘વિકપ્પેમી’’તિ વા એવં સમ્મુખા વા ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’’તિ (પાચિ. ૨૨૬) વા ‘‘વિકપ્પેમી’’તિ વા એવં પરમ્મુખાવા પઠમનિમન્તનં અવિકપ્પેત્વા પચ્છા નિમન્તિતકુલે લદ્ધભિક્ખતો એકસિત્થમ્પિ અજ્ઝોહરતિ, પાચિત્તિયં. સમયા વુત્તનયા એવ.

વેસાલિયં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અઞ્ઞત્ર નિમન્તિતભોજનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર સમયા’’તિ અયમેત્થ તિવિધા અનુપઞ્ઞત્તિ, પરિવારે પન વિકપ્પનમ્પિ ગહેત્વા ‘‘ચતસ્સો અનુપઞ્ઞત્તિયો’’તિ (પરિ. ૮૬) વુત્તં, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, નપરમ્પરભોજને પરમ્પરભોજનસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. નપરમ્પરભોજનસઞ્ઞિસ્સ પન, યો ચ સમયે વા વિકપ્પેત્વા વા એકસંસટ્ઠાનિ વા દ્વે તીણિ નિમન્તનાનિ એકતો વા કત્વા ભુઞ્જતિ, નિમન્તનપ્પટિપાટિયા ભુઞ્જતિ, સકલેન ગામેન વા પૂગેન વા નિમન્તિતો તેસુ યત્થકત્થચિ ભુઞ્જતિ, નિમન્તિયમાનો વા ‘‘ભિક્ખં ગહેસ્સામી’’તિ વદતિ, તસ્સ, નિચ્ચભત્તિકાદીસુ, પઞ્ચ ભોજનાનિ ઠપેત્વા સબ્બત્થ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. પરમ્પરભોજનતા, સમયાભાવો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનેવ, ઇદં પન કિરિયાકિરિયન્તિ.

પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના

ચતુત્થે પૂવેહીતિ પહેણકત્થાય પટિયત્તેહિ અતિરસકમોદકસક્ખલિકાદીહિ યેહિ કેહિચિ ખજ્જકેહિ. મન્થેહીતિ પાથેય્યત્થાય પટિયત્તેહિ યેહિ કેહિચિ સત્તુતિલતણ્ડુલાદીહિ. દ્વત્તિપત્તપૂરાતિ મુખવટ્ટિયા હેટ્ઠિમલેખં અનતિક્કન્તા દ્વે વા તયો વા પત્તપૂરા. તતો ચે ઉત્તરીતિ સચેપિ તતિયં પત્તં થૂપીકતં ગણ્હાતિ, મુખવટ્ટિયા હેટ્ઠિમલેખતો ઉપરિટ્ઠિતપૂવગણનાય પાચિત્તિયં. દ્વત્તિપત્તપૂરે પટિગ્ગહેત્વાતિ એત્થ યેન દ્વે ગહિતા હોન્તિ, તેન બહિ ભિક્ખું દિસ્વા ‘‘એત્થ મયા દ્વે પત્તપૂરા ગહિતા, ત્વં એકં ગણ્હેય્યાસી’’તિ વત્તબ્બં, તેનાપિ અઞ્ઞં પસ્સિત્વા ‘‘પઠમં આગતેન દ્વે પત્તપૂરા ગહિતા, મયા એકો ગહિતો, ત્વં મા ગણ્હી’’તિ વત્તબ્બં. યેન પઠમં એકો ગહિતો, તસ્સાપિ પરમ્પરારોચને એસેવ નયો. યેન પન સયમેવ તયો ગહિતા, તેન અઞ્ઞં દિસ્વા ‘‘મા ખો ત્વં એત્થ પટિગ્ગણ્હીતિ વત્તબ્બં, અવદન્તસ્સ દુક્કટં, તં સુત્વા ગણ્હન્તસ્સાપિ દુક્કટમેવ. તતો નીહરિત્વા ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંવિભજિતબ્બન્તિ લદ્ધટ્ઠાનતો સબ્બાસન્નં આસનસાલં વા વિહારં વા યત્થ વા પન નિબદ્ધં પટિક્કમતિ, તત્થ ગન્ત્વા એકં પત્તપૂરં અત્તનો ઠપેત્વા સેસં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાતબ્બં. યથામિત્તં પન દાતું ન લબ્ભતિ. યેન એકો ગહિતો, ન તેન કિઞ્ચિ અકામા દાતબ્બં, યથારુચિ કાતબ્બં.

સાવત્થિયં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ ન મત્તં જાનિત્વા પટિગ્ગહણવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, ઊનકદ્વત્તિપત્તપૂરે અતિરેકસઞ્ઞિસ્સ વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. ઊનકસઞ્ઞિસ્સ પન, ન પહેણકત્થાય ન પાથેય્યત્થાય વા પટિયત્તં, તદત્થાય પટિયત્તસેસકં વા, ગમને વા પટિપ્પસ્સદ્ધે, ઞાતકપ્પવારિતાનં વા દેન્તાનં, અત્તનો ધનેન ગણ્હન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. વુત્તલક્ખણપૂવમન્થતા, અસેસકતા, અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધગમનતા, અનઞ્ઞાતકાદિતા, અતિરેકપ્પટિગ્ગહણન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ, સમુટ્ઠાનાદીનિ સઞ્ચરિત્તસદિસાનેવાતિ.

કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

પઞ્ચમે ભુત્તાવીતિ ભુત્તવા, યેન પઞ્ચન્નં ભોજનાનં સાસપમત્તમ્પિ અજ્ઝોહરિતં, સો એવં વુચ્ચતિ. પવારિતોતિ ‘‘અસનં પઞ્ઞાયતિ, ભોજનં પઞ્ઞાયતિ, હત્થપાસે ઠિતો અભિહરતિ, પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતી’’તિ (પાચિ. ૨૩૯) એવં પાળિયં વુત્તપઞ્ચઙ્ગવસેન કતપ્પવારણો, કતપ્પટિક્ખેપોતિ અત્થો. તત્થ યસ્મા ‘‘અસનં પઞ્ઞાયતી’’તિ ઇમિના વિપ્પકતભોજનો ‘પવારિતો’તિ વુત્તો. યો ચ વિપ્પકતભોજનો, તેન કિઞ્ચિ ભુત્તં, કિઞ્ચિ અભુત્તં, યઞ્ચ ભુત્તં, તં સન્ધાય ‘ભુત્તાવી’તિપિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. તસ્મા ‘ભુત્તાવી’તિવચનેન વિસું કિઞ્ચિ અત્થસિદ્ધિં ન પસ્સામ, ‘‘દિરત્તતિરત્ત’’ન્તિઆદીસુ (પાચિ. ૫૨) પન દિરત્તાદિવચનં વિય પવારિતપદસ્સ પરિવારભાવેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય ચેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

પવારણઙ્ગેસુ પન અસનં પઞ્ઞાયતીતિ વિપ્પકતભોજનં દિસ્સતિ, તં ભુઞ્જમાનો ચેસ પુગ્ગલો હોતીતિ અત્થો. ભોજનં પઞ્ઞાયતીતિ પવારણપ્પહોનકં ભોજનં દિસ્સતિ, ઓદનાદીનં ચે અઞ્ઞતરં પટિક્ખિપિતબ્બં ભોજનં હોતીતિ અત્થો. હત્થપાસે ઠિતોતિ પવારણપ્પહોનકં ચે ભોજનં ગણ્હિત્વા દાયકો અડ્ઢતેય્યહત્થપ્પમાણે ઓકાસે ઠિતો હોતીતિ અત્થો. અભિહરતીતિ સો ચે દાયકો તસ્સ તં ભોજનં કાયેન અભિસંહરતીતિ અત્થો. પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતીતિ પટિક્ખેપો દિસ્સતિ, તં ચે અભિહટં સો ભિક્ખુ કાયેન વા વાચાય વા પટિક્ખિપતીતિ અત્થો. એવં પઞ્ચન્નં અઙ્ગાનં વસેન પવારિતો હોતિ.

તત્રાયં વિનિચ્છયો – ‘અસન’ન્તિઆદીસુ તાવ યઞ્ચ અસ્નાતિ, યઞ્ચ ભોજનં હત્થપાસે ઠિતેન અભિહટં પટિક્ખિપતિ, તં ઓદનો કુમ્માસો સત્તુ મચ્છો મંસન્તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરમેવ વેદિતબ્બં. તત્થ ઓદનો નામ સાલિ વીહિ યવો ગોધુમો કઙ્ગુ વરકો કુદ્રૂસકોતિ ઇમેસં સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં તણ્ડુલે ગહેત્વા ‘‘ભત્તં પચામા’’તિ વા ‘‘યાગું પચામા’’તિ વા યંકિઞ્ચિ સન્ધાય પચન્તુ, સચે ઉણ્હં વા સીતલં વા ભુઞ્જન્તાનં ભોજનકાલે ગહિતગહિતટ્ઠાને ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, ઓદનો હોતિ, પવારણં જનેતિ. યો પન પાયાસો વા અમ્બિલયાગુ વા ઉદ્ધનતો ઓતારિતમત્તા અબ્ભુણ્હા સક્કા હોતિ આવિજ્ઝિત્વા પિવિતું, સા યસ્સ હત્થેન ગહિતોકાસેપિ ઓધિ ન પઞ્ઞાયતિ, પવારણં ન જનેતિ. સચે પન ઉસુમાય વિગતાય ઘનભાવં ગચ્છતિ, ઓધિં દસ્સેતિ, પુન પવારણં જનેતિ, પુબ્બે તનુકભાવો ન રક્ખતિ. સચેપિ બહૂ પણ્ણફલકળીરે પક્ખિપિત્વા મુટ્ઠિમત્તાપિ તણ્ડુલા પક્ખિત્તા હોન્તિ, ભોજનકાલે ચે ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, પવારણં જનેતિ. અયાગુકે નિમન્તને ‘‘યાગું દસ્સામા’’તિ ભત્તે ઉદકકઞ્જિકખીરાદીનિ આકિરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ દેન્તિ, કિઞ્ચાપિ તનુકા હોતિ, પવારણં જનેતિયેવ. સચે પન પક્કુથિતેસુ ઉદકાદીસુ પક્ખિપિત્વા પચિત્વા દેન્તિ, યાગુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. સચે યાગુયાપિ સાસપમત્તમ્પિ મચ્છમંસક્ખણ્ડં વા ન્હારુ વા પક્ખિત્તં હોતિ, પવારણં જનેતિ. ઠપેત્વા સાનુલોમાનં વુત્તધઞ્ઞાનં તણ્ડુલે અઞ્ઞેહિ વેળુતણ્ડુલાદીહિ વા કન્દમૂલફલેહિ વા યેહિ કેહિચિ કતભત્તં પવારણં ન જનેતિ. કુમ્માસો નામ યવેહિ કતો. અઞ્ઞેહિ પન મુગ્ગાદીહિ કતકુમ્માસો પવારણં ન જનેતિ. સત્તુ નામ સત્ત ધઞ્ઞાનિ ભજ્જિત્વા કતો. અન્તમસો ખરપાકભજ્જિતાનં વીહીનં તણ્ડુલે કોટ્ટેત્વા કતચુણ્ણમ્પિ કુણ્ડકમ્પિ સત્તુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. સમપાકભજ્જિતાનં પન આતપસુક્ખાનં કુણ્ડકં વા, યે કેચિ તણ્ડુલા વા લાજા વા, લાજેહિ કતભત્તસત્તુઆદીનિ વા ન પવારેન્તિ. મચ્છમંસેસુ સચે યાગું પિવન્તસ્સ યાગુસિત્થમત્તાનેવ દ્વે મચ્છક્ખણ્ડાનિ વા મંસક્ખણ્ડાનિ વા એકભાજને વા નાનાભાજને વા દેન્તિ, તાનિ ચે અખાદન્તો અઞ્ઞં પવારણપ્પહોનકં યંકિઞ્ચિ પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. તતો એકં ખાદિતં, એકં હત્થે વા પત્તે વા હોતિ, સચે અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ પવારેતિ. દ્વેપિ ખાદિતાનિ હોન્તિ, મુખે સાસપમત્તમ્પિ અવસિટ્ઠં નત્થિ, સચેપિ અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. યો પન અકપ્પિયમંસં કુલદૂસનવેજ્જકમ્મઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનસાદિતરૂપિયાદીહિ નિબ્બત્તં અકપ્પિયભોજનઞ્ચ અઞ્ઞં કપ્પિયં વા અકપ્પિયં વા ખાદન્તો પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ.