૭. સપ્પાણકવગ્ગો

૧. સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના

સપ્પાણકવગ્ગસ્સ પઠમે પાણોતિ તિરચ્છાનગતપાણો અધિપ્પેતો. તં ખુદ્દકમ્પિ મહન્તમ્પિ મારેન્તસ્સ પાચિત્તિયમેવ, મહન્તે પન ઉપક્કમમહન્તતાય અકુસલં મહન્તં હોતિ.

સાવત્થિયં ઉદાયિત્થેરં આરબ્ભ પાણં જીવિતા વોરોપનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, સાણત્તિકં, પાણે વેમતિકસ્સ, અપાણે પાણસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. અપાણસઞ્ઞિસ્સ, અસઞ્ચિચ્ચ, અજાનન્તસ્સ, નમરણાધિપ્પાયસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. સેસં મનુસ્સવિગ્ગહે વુત્તનયમેવાતિ.

સઞ્ચિચ્ચસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના

દુતિયે સપ્પાણકન્તિ યે પાણકા પરિભોગેન મરન્તિ, તેહિ સપ્પાણકં, તાદિસઞ્હિ જાનં પરિભુઞ્જન્તસ્સ પયોગે પયોગે પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે આરબ્ભ જાનં સપ્પાણકં ઉદકં પરિભુઞ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સેસમેત્થ સિઞ્ચનસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

સપ્પાણકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. ઉક્કોટનસિક્ખાપદવણ્ણના

તતિયે યથાધમ્મન્તિ યો યસ્સ અધિકરણસ્સ વૂપસમાય ધમ્મો વુત્તો, તેનેવ ધમ્મેન. નિહતાધિકરણન્તિ નિહતં અધિકરણં, સમથક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૧૮૫ આદયો) સત્થારા વુત્તધમ્મેનેવ વૂપસમિતન્તિ અત્થો, વૂપસમનનયં પનસ્સ અધિકરણસમથેસુ દસ્સયિસ્સામ. પુનકમ્માય ઉક્કોટેય્યાતિ તસ્સ તસ્સ ભિક્ખુનો સન્તિકં ગન્ત્વા ‘‘અકતં કમ્મ’’ન્તિઆદીનિ (પાચિ. ૩૯૪) વદન્તો પુનકરણત્થાય ઉચ્ચાલેય્ય. યથાઠિતભાવેન પતિટ્ઠાતું ન દદેય્ય, તસ્સેવં કરોન્તસ્સ પાચિત્તિયં. યં પન ધમ્મેન અધિકરણં નિહતં, તં સુનિહતમેવ. સચે વિપ્પકતે કમ્મે પટિક્કોસતિ, તં સઞ્ઞાપેત્વા કાતબ્બં. ઇતરથા કમ્મઞ્ચ કુપ્પતિ, કારકાનઞ્ચ આપત્તિ.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ ઉક્કોટનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, ધમ્મકમ્મે વેમતિકસ્સ, અધમ્મકમ્મે ધમ્મકમ્મસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. ઉભયેસુ અધમ્મકમ્મસઞ્ઞિસ્સ, ‘‘અધમ્મેન વા વગ્ગેન વા અકમ્મારહસ્સ વા કમ્મં કત’’ન્તિ જાનન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. યથાધમ્મં નિહતભાવો, જાનના, ઉક્કોટનાતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન દુક્ખવેદનન્તિ.

ઉક્કોટનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. દુટ્ઠુલ્લસિક્ખાપદવણ્ણના

ચતુત્થે દુટ્ઠુલ્લન્તિ સઙ્ઘાદિસેસં અધિપ્પેતં, તં યેન કેનચિ ઉપાયેન ઞત્વા પટિચ્છાદેન્તસ્સ પાચિત્તિયં. સચેપિ ‘‘ન દાનિ નં કસ્સચિ ભિક્ખુનો આરોચેસ્સામી’’તિ ધુરં નિક્ખિપિત્વા પચ્છા આરોચેતિ, પાચિત્તિયં, આપજ્જિત્વાવ આરોચેસ્સતિ. સચે પન એવં ધુરં નિક્ખિપિત્વા પટિચ્છાદનત્થમેવ અઞ્ઞસ્સ આરોચેતિ, સોપિ અઞ્ઞસ્સાતિ એતેનુપાયેન સમણસતમ્પિ આપજ્જતિયેવ તાવ, યાવ કોટિ ન છિજ્જતિ. કથં પન કોટિ છિજ્જતિ? સચે હિ આપન્નો એકસ્સ આરોચેતિ, સોપિ અઞ્ઞસ્સ આરોચેતિ, સો નિવત્તિત્વા યેનસ્સ આરોચિતં, તસ્સેવ આરોચેતિ, એવં તતિયેન પુગ્ગલેન દુતિયસ્સ આરોચિતે કોટિ છિન્ના હોતિ.

સાવત્થિયં અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ દુટ્ઠુલ્લાપત્તિપટિચ્છાદનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, દુટ્ઠુલ્લાય આપત્તિયા આદિપદે પાચિત્તિયં, ઇતરેસુ દ્વીસુ દુક્કટં, અદુટ્ઠુલ્લાય તિકદુક્કટં, અનુપસમ્પન્નસ્સ દુટ્ઠુલ્લે વા અદુટ્ઠુલ્લે વા અજ્ઝાચારે દુક્કટમેવ. ‘‘સઙ્ઘસ્સ ભણ્ડનાદીનિ ભવિસ્સન્તી’’તિ (પાચિ. ૪૦૧) વા ‘‘અયં કક્ખળો ફરુસો જીવિતન્તરાયં વા બ્રહ્મચરિયન્તરાયં વા કરિસ્સતી’’તિ વા અનારોચેન્તસ્સ, પતિરૂપં ભિક્ખું અપસ્સતો, ન છાદેતુકામસ્સ, ‘‘પઞ્ઞાયિસ્સતિ સકેન કમ્મેના’’તિ અનારોચેન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ઉપસમ્પન્નસ્સ દુટ્ઠુલ્લાપત્તિજાનનં, ‘‘પટિચ્છાદેતુકામતાય નારોચેસ્સામી’’તિ ધુરનિક્ખેપોતિ ઇમાનેત્થ દ્વે અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ સમનુભાસનસઅસાનેવાતિ.

દુટ્ઠુલ્લસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના

પઞ્ચમે ઊનવીસતિવસ્સન્તિ પટિસન્ધિગ્ગહણતો પટ્ઠાય અપરિપુણ્ણવીસતિવસ્સં. ઉપસમ્પાદેય્યાતિ ઉપજ્ઝાયો હુત્વા ઉપસમ્પાદેય્ય. સો ચ પુગ્ગલો અનુપસમ્પન્નોતિ જાનન્તેનાપિ અજાનન્તેનાપિ ઉપસમ્પાદિતો અનુપસમ્પન્નોવ. સચે પન સો દસવસ્સચ્ચયેન અઞ્ઞં ઉપસમ્પાદેતિ, તઞ્ચે મુઞ્ચિત્વા ગણો પૂરતિ, સૂપસમ્પન્નો. સોપિ યાવ ન જાનાતિ, તાવ તસ્સ નેવ સગ્ગન્તરાયો ન મોક્ખન્તરાયો, ઞત્વા પન પુન ઉપસમ્પજ્જિતબ્બં. તે ચ ભિક્ખૂ ગારય્હાતિ ઠપેત્વા ઉપજ્ઝાયં અવસેસા ગારય્હા હોન્તિ, સબ્બે દુક્કટં આપજ્જન્તિ. ઇદં તસ્મિં પાચિત્તિયન્તિ યો પન ઉપજ્ઝાયો હુત્વા ઉપસમ્પાદેતિ, તસ્મિંયેવ પુગ્ગલે ઇદં પાચિત્તિયં વેદિતબ્બં. તસ્મા યો ‘‘એવં ઉપસમ્પાદેસ્સામી’’તિ ગણં વા આચરિયં વા પત્તં વા ચીવરં વા પરિયેસતિ, સીમં વા સમ્મન્નતિ (પાચિ. ૪૦૪), ઉદકુક્ખેપં વા પરિચ્છિન્દતિ, સો એતેસુ સબ્બકિચ્ચેસુ ઞત્તિયા, દ્વીસુ ચ કમ્મવાચાસુ દુક્કટાનિ આપજ્જિત્વા કમ્મવાચાપરિયોસાને પાચિત્તિયં આપજ્જતિ.

રાજગહે સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ ઊનવીસતિવસ્સં ઉપસમ્પાદનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, ઊનવીસતિવસ્સે વેમતિકસ્સ, પરિપુણ્ણવીસતિવસ્સે ઊનકસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં. ઉભયત્થ પરિપુણ્ણસઞ્ઞિસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ઊનવીસતિવસ્સતા, ઊનકસઞ્ઞિતા, ઉપસમ્પાદનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન પણ્ણત્તિવજ્જં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

ઊનવીસતિવસ્સસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. થેય્યસત્થસિક્ખાપદવણ્ણના

છટ્ઠે યે રાજાનં વા વઞ્ચેત્વા સુઙ્કં વા પરિહરિતુકામા ચોરા કતકમ્મા ચેવ અકતકમ્મા ચ મગ્ગપ્પટિપન્ના, તેસુ ઇધ થેય્યસત્થસઞ્ઞિનો તસ્સ થેય્યસત્થભાવં ઞત્વા તેન સદ્ધિં સંવિધાય ગચ્છન્તસ્સ સંવિધાને ચ ગમને ચ ઓવાદવગ્ગે વુત્તનયેન આપત્તિવિનિચ્છયો વેદિતબ્બો.

સાવત્થિયં અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ થેય્યસત્થેન સદ્ધિં સંવિધાય એકદ્ધાનમગ્ગં પટિપજ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, મનુસ્સેસુ અસંવિદહન્તેસુ સયમેવ સંવિદહિત્વા ગચ્છન્તસ્સ, થેય્યસત્થે વેમતિકસ્સ, અથેય્યસત્થે થેય્યસત્થસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં. અથેય્યસત્થસઞ્ઞિસ્સ, અસંવિદહિત્વા વા કાલવિસઙ્કેતેન વા, આપદાસુ વા, ગચ્છન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. થેય્યસત્થભાવો, જાનનં, સંવિધાનં, અવિસઙ્કેતેન ગમનન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. થેય્યસત્થસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, સઞ્ઞાવિમોક્ખં, સચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

થેય્યસત્થસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના

સત્તમે સાવત્થિયં અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ માતુગામેન સદ્ધિં એકદ્ધાનમગ્ગં પટિપજ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સેસમેત્થ ભિક્ખુનિયા સદ્ધિં સંવિધાનસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બન્તિ.

સંવિધાનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. અરિટ્ઠસિક્ખાપદવણ્ણના

અટ્ઠમે સગ્ગમોક્ખાનં અન્તરાયં કરોન્તીતિ અન્તરાયિકા, તે કમ્મકિલેસવિપાકઉપવાદપઞ્ઞત્તિવીતિક્કમનવસેન પઞ્ચવિધા. તેસુ મુદુકાનં અત્થરણાદીનં ફસ્સો વિય ઇત્થિસમ્ફસ્સોપિ વટ્ટતીતિ મેથુનવીતિક્કમને દોસં અદિસ્વા પઞ્ઞત્તિવીતિક્કમન્તરાયિકે સન્ધાય ‘‘યેમે અન્તરાયિકા ધમ્મા વુત્તા ભગવતા, તે પટિસેવતો નાલં અન્તરાયાયા’’તિ વુત્તં. અનેકપરિયાયેનાતિ ‘‘અટ્ઠિકઙ્કલૂપમા કામા’’તિઆદીહિ (મ. નિ. ૨.૪૨; પાચિ. ૪૧૭; ચૂળનિ. ખગ્ગવિસાણસુત્તનિદ્દેસ ૧૪૭) નેકેહિ કારણેહિ. સો ભિક્ખુ ભિક્ખૂહીતિ યે પસ્સન્તિ વા સુણન્તિ વા, તેહિ તિક્ખત્તું એવં વત્તબ્બો ‘‘મા આયસ્મા એવં અવચ…પે… અલઞ્ચ પન તે પટિસેવતો અન્તરાયાયા’’તિ. એવં વુત્તે અપ્પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સ દુક્કટં, સુત્વા અવદન્તાનમ્પિ દુક્કટં. પુન સઙ્ઘમજ્ઝમ્પિ આકડ્ઢિત્વા તથેવ વત્તબ્બો, તત્રાપિ તસ્સ અપ્પટિનિસ્સજ્જને, ઇતરેસઞ્ચ અવચને દુક્કટમેવ. એવમ્પિ અપ્પટિનિસ્સજ્જન્તો પુન ઞત્તિચતુત્થેન કમ્મેન યાવતતિયં સમનુભાસિતબ્બો, અથસ્સ અપ્પટિનિસ્સજ્જતો પુન ઞત્તિયા ચ દ્વીહિ ચ કમ્મવાચાહિ દુક્કટં, કમ્મવાચાપરિયોસાને પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં અરિટ્ઠં આરબ્ભ પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સજ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, અધમ્મકમ્મે તિકદુક્કટં. અસમનુભાસિયમાનસ્સ, પટિનિસ્સજ્જન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ધમ્મકમ્મતા, સમનુભાસના, અપ્પટિનિસ્સજ્જનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ સમનુભાસનસદિસાનેવાતિ.

અરિટ્ઠસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. ઉક્ખિત્તસમ્ભોગસિક્ખાપદવણ્ણના

નવમે તથાવાદિનાતિ ‘‘તથાહં ભગવતા ધમ્મ’’ન્તિઆદિવાદિના. અકતાનુધમ્મેનાતિ અનુધમ્મો વુચ્ચતિ આપત્તિયા અદસ્સને વા અપ્પટિકમ્મે વા પાપિકાય દિટ્ઠિયા અપ્પટિનિસ્સગ્ગે વા ધમ્મેન વિનયેન ઉક્ખિત્તકસ્સ અનુલોમવત્તં દિસ્વા કતઓસારણા, સો ઓસારણસઙ્ખાતો અનુધમ્મો યસ્સ ન કતો, અયં અકતાનુધમ્મો નામ, તાદિસેન સદ્ધિન્તિ અત્થો. સમ્ભુઞ્જેય્ય વાતિ આમિસસમ્ભોગં વા ધમ્મસમ્ભોગં વા કરેય્ય. સંવસેય્ય વાતિ ઉપોસથાદિકં સઙ્ઘકમ્મં કરેય્ય. સહ વા સેય્યં કપ્પેય્યાતિ નાનૂપચારેપિ એકચ્છન્ને નિપજ્જેય્ય. તત્થ આમિસપરિભોગે એકપ્પયોગેન બહૂપિ દદતો વા ગણ્હતો વા એકં પાચિત્તિયં, વિચ્છિન્દને સતિ પયોગે પયોગે પાચિત્તિયં. ધમ્મસમ્ભોગે પદાદીહિ ઉદ્દિસન્તસ્સ વા ઉદ્દિસાપેન્તસ્સ વા પદસોધમ્મે વુત્તનયેન, સંવાસે કમ્મપરિયોસાનવસેન, સહસેય્યાય એકસ્મિં નિપન્ને ઇતરસ્સ નિપજ્જનપ્પયોગવસેન આપત્તિપરિચ્છેદો વેદિતબ્બો.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે આરબ્ભ અરિટ્ઠેન ભિક્ખુના સદ્ધિં સમ્ભુઞ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, ઉક્ખિત્તકે વેમતિકસ્સ, અનુક્ખિત્તકે ઉક્ખિત્તકસઞ્ઞિનો ચેવ વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં. ઉભોસુ અનુક્ખિત્તકસઞ્ઞિસ્સ, ‘‘ઓસારિતો’’તિ વા ‘‘તં દિટ્ઠિં પટિનિસ્સટ્ઠો’’તિ વા જાનન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. અકતાનુધમ્મતા, જાનના, સમ્ભોગાદિકરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન પણ્ણત્તિવજ્જં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

ઉક્ખિત્તસમ્ભોગસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. કણ્ટકસિક્ખાપદવણ્ણના

દસમે સમણુદ્દેસોતિ સામણેરો. ચરાતિ ગચ્છ. પિરેતિ પર અમામક. વિનસ્સાતિ નસ્સ, યત્થ તં ન પસ્સામ, તત્થ ગચ્છાતિ વુત્તં હોતિ. તથાનાસિતન્તિએત્થ સંવાસનાસના લિઙ્ગનાસના દણ્ડકમ્મનાસનાતિ તિસ્સો નાસના. તત્થ આપત્તિયા અદસ્સનાદીસુ ઉક્ખેપના સંવાસનાસના નામ. દૂસકો નાસેતબ્બો (પારા. ૬૬), મેત્તિયં ભિક્ખુનિં નાસેથાતિ (ચૂળવ. ૧૯૩; પારા. ૩૮૪) અયં લિઙ્ગનાસના નામ. ‘‘અજ્જતગ્ગે તે, આવુસો સમણુદ્દેસ, ન ચેવ સો ભગવા સત્થા અપદિસિતબ્બો’’તિ (પાચિ. ૪૨૯) અયં દણ્ડકમ્મનાસના નામ, અયં ઇધાધિપ્પેતા. તેન વુત્તં ‘‘તથાનાસિત’’ન્તિ. ઉપલાપેય્યાતિ ‘‘પત્તં વા ચીવરં વા ઉદ્દેસં વા પરિપુચ્છં વા દસ્સામી’’તિ સઙ્ગણ્હેય્ય. ઉપટ્ઠાપેય્યાતિ ચુણ્ણમત્તિકાદીનિ સાદિયન્તો તેન અત્તનો ઉપટ્ઠાનં કારાપેય્ય. સમ્ભોગસહસેય્યા અનન્તરસિક્ખાપદે વુત્તનયા એવ, તસ્મા આપત્તિપરિચ્છેદોપેત્થ તસ્મિં વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ કણ્ટકસમણુદ્દેસઉપલાપનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સેસં અરિટ્ઠસિક્ખાપદે વુત્તસદિસમેવાતિ.

કણ્ટકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

સપ્પાણકવગ્ગો સત્તમો.