૫. અચેલકવગ્ગો

૧. અચેલકસિક્ખાપદવણ્ણના

અચેલકવગ્ગસ્સ પઠમે એતેસં અચેલકાદીનં અઞ્ઞતિત્થિયાનં યંકિઞ્ચિ આમિસં એકપ્પયોગેન દેન્તસ્સ એકં પાચિત્તિયં, અવચ્છિન્દિત્વા અવચ્છિન્દિત્વા દેન્તસ્સ પયોગે પયોગે પાચિત્તિયં.

વેસાલિયં આયસ્મન્તં આનન્દં આરબ્ભ પરિબ્બાજિકાય દ્વે પૂવે દાનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, ઉદકદન્તપોનં દેન્તસ્સ, અતિત્થિયે તિત્થિયસઞ્ઞિસ્સ, વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં. અતિત્થિયે અતિત્થિયસઞ્ઞિસ્સ, અનુપસમ્પન્નેન દાપેન્તસ્સ, તેસં સન્તિકે ભાજનં નિક્ખિપિત્વા ‘‘ઇદં ગણ્હથા’’તિ ભણન્તસ્સ, તેસં વા નિક્ખિત્તભાજને દેન્તસ્સ, બાહિરલેપં દેન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. અઞ્ઞતિત્થિયતા, અનનુઞ્ઞાતતા, અજ્ઝોહરણીયં અજ્ઝોહરણત્થાય સહત્થા અનિક્ખિત્તભાજને દાનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનીતિ.

અચેલકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ઉય્યોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

દુતિયે દાપેત્વા વા અદાપેત્વા વાતિ યંકિઞ્ચિ આમિસં દાપેત્વા વા ન દાપેત્વા વા. ઉય્યોજેય્યાતિ માતુગામેન સદ્ધિં હસનકીળનરહોનિસજ્જાદીનિ કત્તુકામો ‘ગચ્છા’તિઆદીનિ વત્વા ઉય્યોજેય્ય. એતદેવાતિ એતં અનાચારમેવ પચ્ચયં કરિત્વા, ન અઞ્ઞં પતિરૂપં કારણં. પાચિત્તિયન્તિ ઉય્યોજનમત્તે તાવ દુક્કટં, યદા પનસ્સ સો દસ્સનૂપચારં વા સવનૂપચારં વા એકેન પાદેન વિજહતિ, અપરં દુક્કટં, દુતિયેન વિજહિતે પાચિત્તિયં. એત્થ ચ દસ્સનૂપચારસ્સ અજ્ઝોકાસે ઠત્વા દ્વાદસહત્થપ્પમાણં, તથા સવનૂપચારસ્સ. સચે પન અન્તરા કુટ્ટદ્વારપાકારાદયો હોન્તિ, તેહિ અન્તરિતભાવોયેવ ઉપચારાતિક્કમો.

સાવત્થિયં ઉપનન્દં આરબ્ભ ઉય્યોજનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, ઉય્યોજનાણત્તિકાય સાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, અનુપસમ્પન્ને તિકદુક્કટં, ઉભિન્નમ્પિ કલિસાસનારોપને દુક્કટમેવ, ‘‘ઉભો એકતો ન યાપેસ્સામા’’તિ એવમાદીહિ પતિરૂપકારણેહિ ઉય્યોજેન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. અનાચારં આચરિતુકામતા, તદત્થમેવ ઉપસમ્પન્નસ્સ ઉય્યોજનં, એવં ઉય્યોજિતસ્સ ઉપચારાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનીતિ.

ઉય્યોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. સભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

તતિયે સહ ઉભોહિ જનેહીતિ સભોજનં, તસ્મિં સભોજને. અથ વા સભોજનેતિ સભોગે, રાગપરિયુટ્ઠિતપુરિસસ્સ હિ ઇત્થી ભોગો, ઇત્થિયા ચ પુરિસો, તેનેવસ્સ પદભાજને ‘‘ઇત્થી ચેવ હોતિ, પુરિસો ચા’’તિઆદિ (પાચિ. ૨૮૧) વુત્તં. અનુપખજ્જ નિસજ્જં કપ્પેય્યાતિ અનુપવિસિત્વા નિસીદેય્ય, યં તસ્મિં કુલે સયનિઘરં, તસ્સ મહાચતુસ્સાલાદીસુ કતસ્સ મહલ્લકસ્સ પિટ્ઠસઙ્ઘાટતો હત્થપાસં વિજહિત્વા અન્તોસયનસ્સ આસન્ને ઠાને, ખુદ્દકસ્સ વા વેમજ્ઝં અતિક્કમિત્વા નિસીદેય્યાતિ અત્થો, એવં નિસિન્નસ્સ પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં ઉપનન્દં આરબ્ભ અનુપખજ્જ નિસજ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, અસયનિઘરે સયનિઘરસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. નસયનિઘરસઞ્ઞિસ્સ, વુત્તલક્ખણં પદેસં અનતિક્કમિત્વા નિસિન્નસ્સ, ભિક્ખુસ્મિં દુતિયકે સતિ, ઉભોસુ નિક્ખન્તેસુ વા, વીતરાગેસુ વા નિસીદન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. અવીતરાગજાયમ્પતિકાનં સન્નિહિતતા, સયનિઘરતા, દુતિયસ્સ ભિક્ખુનો અભાવો, અનુપખજ્જ નિસીદનન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમપારાજિકસદિસાનીતિ.

સભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪-૫. રહોપટિચ્છન્ન-રહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના

ચતુત્થપઞ્ચમાનિ સાવત્થિયં ઉપનન્દં આરબ્ભ પટિચ્છન્નાસને ચ, રહો ચ નિસજ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તાનિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિયો, એતેસમ્પિ સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમપારાજિકસદિસાનેવ. સેસો કથાનયો અનિયતદ્વયે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બો.

રહોપટિચ્છન્ન-રહોનિસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. ચારિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના

છટ્ઠે નિમન્તિતોતિ પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન નિમન્તિતો. સભત્તો સમાનોતિ તેનેવ નિમન્તનભત્તેન સભત્તો સમાનો. સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છાતિ અન્તોઉપચારસીમાય દસ્સનૂપચારે ભિક્ખું દિસ્વા યં સક્કા હોતિ પકતિવચનેન આપુચ્છિતું, તાદિસં ‘‘અહં ઇત્થન્નામસ્સ ઘરં ગચ્છામી’’તિ વા ‘‘ચારિત્તં આપજ્જામી’’તિ વા ઈદિસેન વચનેન અનાપુચ્છિત્વા. પુરેભત્તં વા પચ્છાભત્તં વાતિ યેન ભત્તેન નિમન્તિતો, તસ્મિં ભુત્તે વા અભુત્તે વા. કુલેસુ ચારિત્તં આપજ્જેય્યાતિ યસ્મિં કુલે નિમન્તિતો, તતો અઞ્ઞાનિ કુલાનિ પવિસેય્ય. અઞ્ઞત્ર સમયા પાચિત્તિયન્તિ સચે સો ભિક્ખુ વુત્તલક્ખણં દુવિધમ્પિ સમયં ઠપેત્વા અવીતિવત્તે મજ્ઝન્હિકે અઞ્ઞં કુલં પવિસતિ, અથસ્સ ઘરૂપચારોક્કમને દુક્કટં, પઠમપાદેન ઉમ્મારં અતિક્કમન્તસ્સ અપરમ્પિ દુક્કટં, દુતિયપાદેન અતિક્કમે પાચિત્તિયં.

રાજગહે ઉપનન્દં આરબ્ભ ચારિત્તાપજ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘સન્તં ભિક્ખું, અનાપુચ્છા, પુરેભત્તં પચ્છાભત્તં, અઞ્ઞત્ર સમયા’’તિ અયમેત્થ ચતુબ્બિધા અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, અનિમન્તિતે નિમન્તિતસઞ્ઞિસ્સ, વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. તસ્મિં અનિમન્તિતસઞ્ઞિસ્સ, સમયે સન્તં ભિક્ખું આપુચ્છિત્વા, અસન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છિત્વા પવિસતો, અઞ્ઞસ્સ ઘરેન વા ઘરૂપચારેન વા મગ્ગો હોતિ, તેન ગચ્છતો, અન્તરારામભિક્ખુનુપસ્સયતિત્થિયસેય્યપટિક્કમનભત્તિયઘરાનિ ગચ્છતો, આપદાસુ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરેન નિમન્તનસાદિયનં, સન્તં ભિક્ખું અનાપુચ્છના, ભત્તિયઘરતો અઞ્ઞઘરપ્પવિસનં, મજ્ઝન્હિકાનતિક્કમો, સમયસ્સ વા આપદાનં વા અભાવોતિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનેવ, ઇદં પન કિરિયાકિરિયન્તિ.

ચારિત્તસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. મહાનામસિક્ખાપદવણ્ણના

સત્તમે ચતુમાસપ્પચ્ચયપવારણાતિ ચત્તારો માસે ગિલાનપ્પચ્ચયપવારણા, સબ્બઞ્ચેતં વત્થુવસેન વુત્તં. અયં પનેત્થ અત્થો – ચતુમાસપવારણા વા હોતુ, પુનપવારણા વા, નિચ્ચપવારણા વા, સબ્બાપિ સાદિતબ્બા, ‘‘ઇદાનિ મમ રોગો નત્થી’’તિ ન પટિક્ખિપિતબ્બા, ‘‘રોગે પન સતિ વિઞ્ઞાપેસ્સામી’’તિ અધિવાસેતબ્બાતિ. તતો ચે ઉત્તરિ સાદિયેય્યાતિ એત્થ સચે તત્થ રત્તીહિ વા ભેસજ્જેહિ વા પરિચ્છેદો કતો હોતિ ‘‘એત્તકાયેવ રત્તિયો, એત્તકાનિ વા ભેસજ્જાનિ વિઞ્ઞાપેતબ્બાની’’તિ, અથ તતો રત્તિપરિયન્તતો વા ભેસજ્જપરિયન્તતો વા ઉત્તરિ, ન ભેસજ્જકરણીયેન વા ભેસજ્જં, અઞ્ઞભેસજ્જકરણીયેન વા અઞ્ઞં ભેસજ્જં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ પાચિત્તિયં.

સક્કેસુ છબ્બગ્ગિયે આરબ્ભ ભેસજ્જવિઞ્ઞાપનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, નતતુત્તરિ તતુત્તરિસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. નતતુત્તરિ નતતુત્તરિસઞ્ઞિસ્સ, યેહિ ભેસજ્જેહિ પવારિતો, તતો અઞ્ઞેહિ વા અધિકતરેહિ વા અત્થે સતિ, યાસુ ચ રત્તીસુ પવારિતો, તા અતિક્કમિત્વાપિ અત્થે સતિ યથાભૂતં આચિક્ખિત્વા વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ, યે ચ ઞાતકે વા પુગ્ગલિકપ્પવારણાય પવારિતે વા અપરિયન્તપવારણાય વા પવારિતે, અઞ્ઞસ્સ વા અત્થાય, અત્તનો વા ધનેન વિઞ્ઞાપેન્તિ, તેસં, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. સઙ્ઘપવારણતા, તતો ભેસજ્જવિઞ્ઞત્તિ, અગિલાનતા, પરિયન્તાતિક્કમોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ સઞ્ચરિત્તસદિસાનીતિ.

મહાનામસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. ઉય્યુત્તસેનાસિક્ખાપદવણ્ણના

અટ્ઠમે ઉય્યુત્તન્તિ કતઉય્યોગં, ગામતો નિક્ખન્તન્તિ અત્થો. સેનન્તિ ચતુરઙ્ગિનિં. અઞ્ઞત્ર તથારૂપપ્પચ્ચયાતિ તથારૂપે કારણે અસતિ કેવલં સેનં દસ્સનત્થાય ગચ્છતો પદે પદે દુક્કટં, દસ્સનૂપચારે ઠત્વા પસ્સતો પાચિત્તિયં. દસ્સનૂપચારો નામ યત્થ ઠિતો પસ્સતિ, તં પન વિજહિત્વા પુનપ્પુનં પસ્સતો પયોગે પયોગે પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે આરબ્ભ સેનાદસ્સનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર તથારૂપપ્પચ્ચયા’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, હત્થિઆદીસુ એકમેકં દસ્સનાય ગમને વુત્તનયેનેવ દુક્કટં, તથા અનુય્યુત્તે ઉય્યુત્તસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં. અનુય્યુત્તસઞ્ઞિનો પન, આરામે ઠત્વા અત્તનો ઠિતોકાસં આગતં, પટિપથં આગચ્છન્તઞ્ચ પસ્સતો, તથારૂપપ્પચ્ચયે, આપદાસુ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ઉય્યુત્તસેનં દસ્સનત્થાય ગમનં, અનુઞ્ઞાતોકાસતો અઞ્ઞત્ર દસ્સનં, તથારૂપપ્પચ્ચયસ્સ આપદાય વા અભાવોતિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનિ, ઇદં પન લોકવજ્જં, અકુસલચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

ઉય્યુત્તસેનાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. સેનાવાસસિક્ખાપદવણ્ણના

નવમે તતો ચે ઉત્તરીતિ તિરત્તતો ઉત્તરિ ચતુત્થદિવસે અત્થઙ્ગતે સૂરિયે સેનાય તિટ્ઠતુ વા નિસીદતુ વા સયતુ વા, સચેપિ આકાસે ઇદ્ધિયા કઞ્ચિ ઇરિયાપથં કપ્પેતિ, પાચિત્તિયમેવ.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે આરબ્ભ અતિરેકતિરત્તં સેનાય વસનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, ઊનકતિરત્તે અતિરેકસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. ઊનકસઞ્ઞિસ્સ, તતિયાય રત્તિયા પુરારુણા નિક્ખમિત્વા પુન વસતો, ગિલાનસ્સ વા ગિલાનકરણીયેન વા વસતો, પટિસેનારુદ્ધાય સેનાય, કેનચિ પલિબુદ્ધસ્સ, આપદાસુ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. તિરત્તાતિક્કમો, સેનાય સૂરિયસ્સ અત્થઙ્ગમો, ગિલાનતાદીનં અભાવોતિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનેવાતિ.

સેનાવાસસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. ઉય્યોધિકસિક્ખાપદવણ્ણના

દસમે ઉગ્ગન્ત્વા ઉગ્ગન્ત્વા એત્થ યુજ્ઝન્તીતિ ઉય્યોધિકં, સમ્પહારટ્ઠાનસ્સેતં નામં. બલસ્સ અગ્ગં જાનન્તિ એત્થાતિ બલગ્ગં, બલગણનટ્ઠાનન્તિ અત્થો. સેનાય વિયૂહં સેનાબ્યૂહં, સેનાનિવેસસ્સેતં નામં. અનીકસ્સ દસ્સનં અનીકદસ્સનં. અનીકં નામ ‘‘દ્વાદસપુરિસો હત્થી, તિપુરિસો અસ્સો, ચતુપ્પુરિસો રથો’’તિઇમિના (પાચિ. ૩૧૪) લક્ખણેન તયો હત્થી પચ્છિમકં હત્થાનીકં, અસ્સાનીકરથાનીકેસુપિ એસેવ નયો. ચત્તારો પન આવુધહત્થા પુરિસા પચ્છિમકં પત્તાનીકં. એતેસુ યંકિઞ્ચિ દસ્સનાય ગચ્છતો પદે પદે દુક્કટં, દસ્સનૂપચારે ઠત્વા પસ્સતો પાચિત્તિયં, ઉપચારં પન વિજહિત્વા પુનપ્પુનં પસ્સતો પયોગે પયોગે પાચિત્તિયં. સેસં ઉય્યુત્તસેનાસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ વેદિતબ્બં, આપત્તિભેદો પનેત્થ નત્થેવાતિ.

ઉય્યોધિકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

અચેલકવગ્ગો પઞ્ચમો.