૫. પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

પઞ્ચમે ભુત્તાવીતિ ભુત્તવા, યેન પઞ્ચન્નં ભોજનાનં સાસપમત્તમ્પિ અજ્ઝોહરિતં, સો એવં વુચ્ચતિ. પવારિતોતિ ‘‘અસનં પઞ્ઞાયતિ, ભોજનં પઞ્ઞાયતિ, હત્થપાસે ઠિતો અભિહરતિ, પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતી’’તિ (પાચિ. ૨૩૯) એવં પાળિયં વુત્તપઞ્ચઙ્ગવસેન કતપ્પવારણો, કતપ્પટિક્ખેપોતિ અત્થો. તત્થ યસ્મા ‘‘અસનં પઞ્ઞાયતી’’તિ ઇમિના વિપ્પકતભોજનો ‘પવારિતો’તિ વુત્તો. યો ચ વિપ્પકતભોજનો, તેન કિઞ્ચિ ભુત્તં, કિઞ્ચિ અભુત્તં, યઞ્ચ ભુત્તં, તં સન્ધાય ‘ભુત્તાવી’તિપિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. તસ્મા ‘ભુત્તાવી’તિવચનેન વિસું કિઞ્ચિ અત્થસિદ્ધિં ન પસ્સામ, ‘‘દિરત્તતિરત્ત’’ન્તિઆદીસુ (પાચિ. ૫૨) પન દિરત્તાદિવચનં વિય પવારિતપદસ્સ પરિવારભાવેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય ચેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

પવારણઙ્ગેસુ પન અસનં પઞ્ઞાયતીતિ વિપ્પકતભોજનં દિસ્સતિ, તં ભુઞ્જમાનો ચેસ પુગ્ગલો હોતીતિ અત્થો. ભોજનં પઞ્ઞાયતીતિ પવારણપ્પહોનકં ભોજનં દિસ્સતિ, ઓદનાદીનં ચે અઞ્ઞતરં પટિક્ખિપિતબ્બં ભોજનં હોતીતિ અત્થો. હત્થપાસે ઠિતોતિ પવારણપ્પહોનકં ચે ભોજનં ગણ્હિત્વા દાયકો અડ્ઢતેય્યહત્થપ્પમાણે ઓકાસે ઠિતો હોતીતિ અત્થો. અભિહરતીતિ સો ચે દાયકો તસ્સ તં ભોજનં કાયેન અભિસંહરતીતિ અત્થો. પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતીતિ પટિક્ખેપો દિસ્સતિ, તં ચે અભિહટં સો ભિક્ખુ કાયેન વા વાચાય વા પટિક્ખિપતીતિ અત્થો. એવં પઞ્ચન્નં અઙ્ગાનં વસેન પવારિતો હોતિ.

તત્રાયં વિનિચ્છયો – ‘અસન’ન્તિઆદીસુ તાવ યઞ્ચ અસ્નાતિ, યઞ્ચ ભોજનં હત્થપાસે ઠિતેન અભિહટં પટિક્ખિપતિ, તં ઓદનો કુમ્માસો સત્તુ મચ્છો મંસન્તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરમેવ વેદિતબ્બં. તત્થ ઓદનો નામ સાલિ વીહિ યવો ગોધુમો કઙ્ગુ વરકો કુદ્રૂસકોતિ ઇમેસં સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં તણ્ડુલે ગહેત્વા ‘‘ભત્તં પચામા’’તિ વા ‘‘યાગું પચામા’’તિ વા યંકિઞ્ચિ સન્ધાય પચન્તુ, સચે ઉણ્હં વા સીતલં વા ભુઞ્જન્તાનં ભોજનકાલે ગહિતગહિતટ્ઠાને ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, ઓદનો હોતિ, પવારણં જનેતિ. યો પન પાયાસો વા અમ્બિલયાગુ વા ઉદ્ધનતો ઓતારિતમત્તા અબ્ભુણ્હા સક્કા હોતિ આવિજ્ઝિત્વા પિવિતું, સા યસ્સ હત્થેન ગહિતોકાસેપિ ઓધિ ન પઞ્ઞાયતિ, પવારણં ન જનેતિ. સચે પન ઉસુમાય વિગતાય ઘનભાવં ગચ્છતિ, ઓધિં દસ્સેતિ, પુન પવારણં જનેતિ, પુબ્બે તનુકભાવો ન રક્ખતિ. સચેપિ બહૂ પણ્ણફલકળીરે પક્ખિપિત્વા મુટ્ઠિમત્તાપિ તણ્ડુલા પક્ખિત્તા હોન્તિ, ભોજનકાલે ચે ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, પવારણં જનેતિ. અયાગુકે નિમન્તને ‘‘યાગું દસ્સામા’’તિ ભત્તે ઉદકકઞ્જિકખીરાદીનિ આકિરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ દેન્તિ, કિઞ્ચાપિ તનુકા હોતિ, પવારણં જનેતિયેવ. સચે પન પક્કુથિતેસુ ઉદકાદીસુ પક્ખિપિત્વા પચિત્વા દેન્તિ, યાગુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. સચે યાગુયાપિ સાસપમત્તમ્પિ મચ્છમંસક્ખણ્ડં વા ન્હારુ વા પક્ખિત્તં હોતિ, પવારણં જનેતિ. ઠપેત્વા સાનુલોમાનં વુત્તધઞ્ઞાનં તણ્ડુલે અઞ્ઞેહિ વેળુતણ્ડુલાદીહિ વા કન્દમૂલફલેહિ વા યેહિ કેહિચિ કતભત્તં પવારણં ન જનેતિ. કુમ્માસો નામ યવેહિ કતો. અઞ્ઞેહિ પન મુગ્ગાદીહિ કતકુમ્માસો પવારણં ન જનેતિ. સત્તુ નામ સત્ત ધઞ્ઞાનિ ભજ્જિત્વા કતો. અન્તમસો ખરપાકભજ્જિતાનં વીહીનં તણ્ડુલે કોટ્ટેત્વા કતચુણ્ણમ્પિ કુણ્ડકમ્પિ સત્તુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. સમપાકભજ્જિતાનં પન આતપસુક્ખાનં કુણ્ડકં વા, યે કેચિ તણ્ડુલા વા લાજા વા, લાજેહિ કતભત્તસત્તુઆદીનિ વા ન પવારેન્તિ. મચ્છમંસેસુ સચે યાગું પિવન્તસ્સ યાગુસિત્થમત્તાનેવ દ્વે મચ્છક્ખણ્ડાનિ વા મંસક્ખણ્ડાનિ વા એકભાજને વા નાનાભાજને વા દેન્તિ, તાનિ ચે અખાદન્તો અઞ્ઞં પવારણપ્પહોનકં યંકિઞ્ચિ પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. તતો એકં ખાદિતં, એકં હત્થે વા પત્તે વા હોતિ, સચે અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ પવારેતિ. દ્વેપિ ખાદિતાનિ હોન્તિ, મુખે સાસપમત્તમ્પિ અવસિટ્ઠં નત્થિ, સચેપિ અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. યો પન અકપ્પિયમંસં કુલદૂસનવેજ્જકમ્મઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનસાદિતરૂપિયાદીહિ નિબ્બત્તં અકપ્પિયભોજનઞ્ચ અઞ્ઞં કપ્પિયં વા અકપ્પિયં વા ખાદન્તો પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ.

એવં યઞ્ચ અસ્નાતિ, યઞ્ચ ભોજનં હત્થપાસે ઠિતેન અભિહટં પટિક્ખિપન્તો પવારણં જનેતિ, તં ઞત્વા ઇદાનિ યથા આપજ્જતિ, તસ્સ જાનનત્થં અયં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો – ‘‘અસનં ભોજન’’ન્તિ એત્થ તાવ યેન એકસિત્થમ્પિ અજ્ઝોહટં હોતિ, સો સચે પત્તમુખહત્થેસુ યત્થકત્થચિ ભોજને સતિ સાપેક્ખોવ અઞ્ઞં વુત્તલક્ખણં ભોજનં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. સચે પન નિરપેક્ખો હોતિ, યં પત્તાદીસુ અવસિટ્ઠં, તં ન ચ અજ્ઝોહરિતુકામો, અઞ્ઞસ્સ વા દાતુકામો, અઞ્ઞત્ર વા ગન્ત્વા ભુઞ્જિતુકામો, સો પટિક્ખિપન્તોપિ ન પવારેતિ. ‘‘હત્થપાસે ઠિતો’’તિ એત્થ પન સચે ભિક્ખુ નિસિન્નો હોતિ, આનિસદસ્સ પચ્છિમન્તતો પટ્ઠાય, સચે ઠિતો, પણ્હીનં અન્તતો પટ્ઠાય, સચે નિપન્નો, યેન પસ્સેન નિપન્નો, તસ્સ પારિમન્તતો પટ્ઠાય દાયકસ્સ નિસિન્નસ્સ વા ઠિતસ્સ વા નિપન્નસ્સ વા ઠપેત્વા પસારિતહત્થં યં આસન્નતરં અઙ્ગં, તસ્સ ઓરિમન્તેન પરિચ્છિન્દિત્વા અડ્ઢતેય્યહત્થો ‘હત્થપાસો’તિ વેદિતબ્બો. તસ્મિં ઠત્વા અભિહટં પટિક્ખિપન્તસ્સેવ પવારણા હોતિ, ન તતો પરં. ‘અભિહરતી’તિ હત્થપાસબ્ભન્તરે ઠિતો ગહણત્થં ઉપનામેતિ. સચે પન અનન્તરનિસિન્નોપિ ભિક્ખુ હત્થે વા આધારકે વા ઠિતં પત્તં અનભિહરિત્વાવ ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થિ. ભત્તપચ્છિં આનેત્વા પુરતો ભૂમિયં ઠપેત્વા એવં વુત્તેપિ એસેવ નયો. ઈસકં પન ઉદ્ધરિત્વા વા અપનામેત્વા વા ‘ગણ્હથા’તિ વુત્તે તં પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. ભત્તપચ્છિં ગહેત્વા પરિવિસન્તસ્સ અઞ્ઞો ‘‘અહં ધારેસ્સામી’’તિ ગહિતમત્તમેવ કરોતિ, પરિવેસકોયેવ પન તં ધારેતિ, તસ્મા સા અભિહટાવ હોતિ, તતો દાતુકામતાય ગણ્હન્તં પટિક્ખિપન્તસ્સ પવારણા હોતિ. સચે પન પરિવેસકેન ફુટ્ઠમત્તાવ હોતિ, ઇતરોવ નં ધારેતિ, તતો દાતુકામતાય ગણ્હન્તં પટિક્ખિપન્તસ્સ પવારણા ન હોતિ. કટચ્છુના ઉદ્ધટે પન હોતિ, દ્વિન્નં સમભારેપિ પટિક્ખિપન્તો પવારેતિયેવ. અનન્તરસ્સ દિય્યમાને ઇતરો પત્તં પિદહતિ, અઞ્ઞસ્સ અભિહટં નામ પટિક્ખિત્તં હોતિ, તસ્મા પવારણા નત્થિ. ‘પટિક્ખેપો’તિ એત્થ વાચાય અભિહટે પટિક્ખેપો ન રુહતિ, કાયેન અભિહટં પન અઙ્ગુલિચલનાદિના કાયવિકારેન વા ‘‘અલં, મા દેહી’’તિઆદિના વચીવિકારેન વા પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ.

એકો સમંસકં રસં અભિહરતિ, ‘‘રસં પટિગ્ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તં સુત્વા પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થિ. ‘મંસરસ’ન્તિ વુત્તે પન પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. ‘‘ઇમં ગણ્હથા’’તિ વુત્તેપિ હોતિયેવ. મંસં વિસું કત્વા ‘મંસરસ’ન્તિ વુત્તેપિ સચે સાસપમત્તમ્પિ ખણ્ડં અત્થિ, પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. સચે નત્થિ, વટ્ટતિ. કળીરપનસાદીહિ મિસ્સેત્વા મચ્છમંસં પચન્તિ, તં ગહેત્વા ‘‘કળીરસૂપં ગણ્હથ, પનસબ્યઞ્જનં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, એવમ્પિ ન પવારેતિ. કસ્મા? અપવારણારહસ્સ નામેન વુત્તત્તા. ‘‘મચ્છમંસં બ્યઞ્જન’’ન્તિ વા ‘‘ઇમં ગણ્હથા’’તિ વા વુત્તે પન પવારેતિ, અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તો. ગમનાદીસુ પન યસ્મિં ઇરિયાપથે પવારેતિ, તં અવિકોપેન્તેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં.

અનતિરિત્તન્તિ ન અતિરિત્તં, ન અધિકન્તિ અત્થો. તં પન કપ્પિયકતાદીહિ સત્તહિ વિનયકમ્માકારેહિ અકતં વા ગિલાનસ્સ અનધિકં વા હોતિ. તસ્મા પદભાજને (પાચિ. ૨૩૯) ‘અકપ્પિયકત’ન્તિઆદિ વુત્તં, તત્થ યં ફલં વા કન્દમૂલાદિ વા પઞ્ચહિ સમણકપ્પિયેહિ કપ્પિયં અકતં, યઞ્ચ અકપ્પિયમંસં વા અકપ્પિયભોજનં વા, એતં અકપ્પિયં નામ, તં અકપ્પિયં ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ એવં અતિરિત્તં કતં અકપ્પિયકતન્તિ વેદિતબ્બં. અપ્પટિગ્ગહિતકતન્તિ ભિક્ખુના અપ્પટિગ્ગહિતંયેવ પુરિમનયેન અતિરિત્તં કતં. અનુચ્ચારિતકતન્તિ કપ્પિયં કારેતું આગતેન ભિક્ખુના ઈસકમ્પિ અનુક્ખિત્તં વા અનપનામિતં વા કતં. અહત્થપાસે કતન્તિ કપ્પિયં કારેતું આગતસ્સ હત્થપાસતો બહિ ઠિતેન કતં. અભુત્તાવિના કતન્તિ યો અતિરિત્તં કરોતિ, તેન પવારણપ્પહોનકં ભોજનં અભુત્તેન કતં. ભુત્તાવિના પવારિતેન આસના વુટ્ઠિતેન કતન્તિ ઇદં ઉત્તાનમેવ. ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ અવુત્તન્તિ વચીભેદં કત્વા એવં અવુત્તં હોતિ. ઇતિ ઇમેહિ સત્તહિ વિનયકમ્માકારેહિ યં અતિરિત્તં કપ્પિયં અકતં, યઞ્ચ પન ન ગિલાનાતિરિત્તં, તદુભયમ્પિ અનતિરિત્તં. અતિરિત્તં પન તસ્સેવ પટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બં.

અપિચેત્થ ભુત્તાવિના કતં હોતીતિ (પાચિ. ૨૩૯) અન્તમસો અનન્તરનિસિન્નસ્સ પત્તતો એકમ્પિ સિત્થં વા મંસહીરં વા ખાદિત્વા કતમ્પિ ભુત્તાવિના કતં હોતિ, યો પાતોવ એવં ભુત્તાવી પવારિતો નિસીદતિયેવ, સો ઉપકટ્ઠેપિ કાલે અભિહટં પિણ્ડં ભિક્ખુના ઉપનીતં કપ્પિયં કાતું લભતિ. સચે પન તસ્મિં કપ્પિયે કતે ભુઞ્જન્તસ્સ અઞ્ઞં આમિસં આકિરન્તિ, તં સો પુન કાતું ન લભતિ. યઞ્હિ અકતં, તં કાતબ્બં. યેન ચ અકતં, તેન ચ કાતબ્બન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૯) વુત્તં, તસ્મા તસ્મિં ભાજને કરિયમાને પઠમકતેન સદ્ધિં કતં હોતીતિ તં કાતું ન વટ્ટતિ. અઞ્ઞસ્મિં પન ભાજને તેન વા અઞ્ઞેન વા કાતું વટ્ટતિ. એવં કતં પઠમકતેન મિસ્સેત્વાપિ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, ન કેવલઞ્ચ તસ્સ યેન પન કતં, તં ઠપેત્વા અઞ્ઞેસં પવારિતાનમ્પિ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. યથા પન અકતેન મિસ્સં ન હોતિ, એવં મુખઞ્ચ હત્થઞ્ચ સુદ્ધં કત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. ગિલાનાતિરિત્તં પન ન કેવલં ગિલાનસ્સ ભુત્તાવસેસમેવ, અથ ખો યંકિઞ્ચિ ગિલાનં ઉદ્દિસ્સ ‘‘અજ્જ વા સ્વે વા યદા વા ઇચ્છતિ, તદા ખાદિસ્સતી’’તિ આહટં, તં સબ્બં ‘ગિલાનાતિરિત્ત’ન્તિ વેદિતબ્બં. ખાદનીયં વા ભોજનીયં વાતિ યંકિઞ્ચિ યાવકાલિકં. ખાદેય્ય વા ભુઞ્જેય્ય વા પાચિત્તિયન્તિ એત્થ વુત્તનયેન પવારિતસ્સ અનતિરિત્તં યંકિઞ્ચિ આમિસં અજ્ઝોહરણત્થાય પટિગ્ગણ્હતો ગહણે દુક્કટં, અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અઞ્ઞત્ર ભુઞ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અનતિરિત્ત’’ન્તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, યામકાલિકાદીનિ આહારત્થાય ગણ્હતો, નિરામિસાનિ અજ્ઝોહરતો ચ દુક્કટં, તથા અતિરિત્તે અનતિરિત્તસઞ્ઞિનો ચેવ વેમતિકસ્સ ચ. અતિરિત્તસઞ્ઞિનો પન, ‘‘અતિરિત્તં કારાપેત્વા ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ ગણ્હન્તસ્સ, અઞ્ઞસ્સત્થાય ગણ્હન્તસ્સ, યામકાલિકાદીનિ તેસં અનુઞ્ઞાતપરિભોગવસેન નિરામિસાનિ પરિભુઞ્જન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. પવારિતભાવો, આમિસસ્સ અનતિરિત્તતા, કાલેન અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનેવ, ઇદં પન કિરિયાકિરિયન્તિ.

પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.