૪. ભોજનવગ્ગો

૧. આવસથસિક્ખાપદવણ્ણના

ભોજનવગ્ગસ્સ પઠમે અગિલાનેનાતિ અદ્ધયોજનમ્પિ ગન્તું સમત્થેન. એકોતિ એકદિવસિકો. આવસથપિણ્ડોતિ ‘‘ઇમેસં વા એત્તકાનં વા’’તિ એકં પાસણ્ડં વા, ‘‘એત્તકમેવા’’તિ એવં ભત્તં વા અનોદિસ્સ સાલાદીસુ યત્થ કત્થચિ પુઞ્ઞકામેહિ પઞ્ઞત્તં ભોજનં. ભુઞ્જિતબ્બોતિ એકકુલેન વા નાનાકુલેહિ વા એકતો હુત્વા એકસ્મિં વા ઠાને, નાનાઠાનેસુ વા ‘‘અજ્જ એકસ્મિં, સ્વે એકસ્મિ’’ન્તિ એવં અનિયતટ્ઠાને વા પઞ્ઞત્તો એકસ્મિં ઠાને એકદિવસમેવ ભુઞ્જિતબ્બો. તતો ચે ઉત્તરીતિ દુતિયદિવસતો પટ્ઠાય તસ્મિં વા ઠાને અઞ્ઞસ્મિં વા ઠાને તેસં સન્તકસ્સ પટિગ્ગહણે દુક્કટં, અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અનુવસિત્વા આવસથપિણ્ડભુઞ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અગિલાનેના’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, ગિલાનસ્સ અગિલાનસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. ગિલાનસ્સ ગિલાનસઞ્ઞિનો, યો ચ સકિં ભુઞ્જતિ, ગચ્છન્તો વા અન્તરામગ્ગે એકદિવસં, ગતટ્ઠાને એકદિવસં, પચ્ચાગન્તોપિ અન્તરામગ્ગે એકદિવસં, આગતટ્ઠાને એકદિવસં, ગમિસ્સામી’તિ ચ ભુઞ્જિત્વા નિક્ખન્તો કેનચિ ઉપદ્દવેન નિવત્તિત્વા ખેમભાવં ઞત્વા ગચ્છન્તો પુન એકદિવસં ભુઞ્જતિ, યસ્સ વા સામિકા નિમન્તેત્વા દેન્તિ, યો વા ભિક્ખૂનંયેવ ઉદ્દિસ્સ પઞ્ઞત્તં, ન યાવદત્થં પઞ્ઞત્તં, ઠપેત્વા વા પઞ્ચ ભોજનાનિ અઞ્ઞં ભુઞ્જતિ, તસ્સ ચ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. આવસથપિણ્ડતા, અગિલાનતા, અનુવસિત્વા પરિભોજનન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસિક્ખાપદસદિસાનીતિ.

આવસથસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૨. ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

દુતિયે ગણભોજનેતિ ગણસ્સ ભોજને. ઇધ ચ ગણોતિ ચત્તારો વા તતુત્તરિ વા ભિક્ખૂ, તેસં નિમન્તનતો વા વિઞ્ઞત્તિતો વા લદ્ધે ઓદનાદીનં પઞ્ચન્નં ભોજનાનં અઞ્ઞતરભોજનેતિ અત્થો. તત્થાયં વિનિચ્છયો – સચે હિ કોચિ ચત્તારો ભિક્ખૂ ઉપસઙ્કમિત્વા યેન કેનચિ વેવચનેન વા ભાસન્તરેન વા પઞ્ચન્નં ભોજનાનં નામં ગહેત્વા ‘‘ઓદનેન નિમન્તેમિ, ઓદનં મે ગણ્હથા’’તિઆદિના નયેન નિમન્તેતિ, તે ચે એવં એકતો વા નાનાતો વા નિમન્તિતા એકતો વા નાનાતો વા ગન્ત્વા એકતો ગણ્હન્તિ, પચ્છા એકતો વા નાનાતો વા ભુઞ્જન્તિ, ગણભોજનં હોતિ. પટિગ્ગહણમેવ હેત્થ પમાણં. સચે ઓદનાદીનં નામં ગહેત્વા એકતો વા નાનાતો વા વિઞ્ઞાપેત્વા ચ ગન્ત્વા ચ એકતો ગણ્હન્તિ, એવમ્પિ ગણભોજનમેવ. તસ્સ દુવિધસ્સાપિ એવં પટિગ્ગહણે દુક્કટં, અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયં. ગિલાનસમયાદીસુ યદા પાદાનમ્પિ ફલિતત્તા ન સક્કા પિણ્ડાય ચરિતું, અયં ગિલાનસમયો. અત્થતકથિનાનં પઞ્ચ માસા, ઇતરેસં કત્તિકમાસોતિ અયં ચીવરદાનસમયો. યદા યો ચીવરે કરિયમાને કિઞ્ચિદેવ ચીવરે કત્તબ્બં કમ્મં કરોતિ, અયં ચીવરકારસમયો. યદા અદ્ધયોજનમ્પિ ગન્તુકામો વા હોતિ ગચ્છતિ વા ગતો વા, અયં અદ્ધાનગમનસમયો. નાવાભિરુહનસમયેપિ એસેવ નયો. યદા ગોચરગામે ચત્તારો ભિક્ખૂ પિણ્ડાય ચરિત્વા ન યાપેન્તિ, અયં મહાસમયો. યદા યોકોચિ પબ્બજિતો ભત્તેન નિમન્તેતિ, અયં સમણભત્તસમયો, એતેસુ સમયેસુ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

રાજગહે દેવદત્તં આરબ્ભ વિઞ્ઞાપેત્વા ભુઞ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર સમયા’’તિ અયમેત્થ સત્તવિધા અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, નગણભોજને ગણભોજનસઞ્ઞિસ્સ વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. નગણભોજનસઞ્ઞિસ્સ પન, યે ચ દ્વે તયો એકતો ગણ્હન્તિ, બહૂનં પિણ્ડાય ચરિત્વા એકતો ભુઞ્જન્તાનં, નિચ્ચભત્તિકાદીસુ, પઞ્ચ ભોજનાનિ ઠપેત્વા સબ્બત્થ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ગણભોજનતા, સમયાભાવો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનેવાતિ.

ગણભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૩. પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

તતિયે પરમ્પરભોજનેતિ ગણભોજને વુત્તનયેનેવ પઞ્ચહિ ભોજનેહિ નિમન્તિતસ્સ યેન યેન પઠમં નિમન્તિતો, તસ્સ તસ્સ ભોજનતો ઉપ્પટિપાટિયા વા અવિકપ્પેત્વા વા પરસ્સ પરસ્સ ભોજને. તસ્મા યો ભિક્ખુ પઞ્ચસુ સહધમ્મિકેસુ અઞ્ઞતરસ્સ ‘‘મય્હં ભત્તપચ્ચાસં તુય્હં દમ્મી’’તિ વા ‘‘વિકપ્પેમી’’તિ વા એવં સમ્મુખા વા ‘‘ઇત્થન્નામસ્સ દમ્મી’’તિ (પાચિ. ૨૨૬) વા ‘‘વિકપ્પેમી’’તિ વા એવં પરમ્મુખાવા પઠમનિમન્તનં અવિકપ્પેત્વા પચ્છા નિમન્તિતકુલે લદ્ધભિક્ખતો એકસિત્થમ્પિ અજ્ઝોહરતિ, પાચિત્તિયં. સમયા વુત્તનયા એવ.

વેસાલિયં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અઞ્ઞત્ર નિમન્તિતભોજનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર સમયા’’તિ અયમેત્થ તિવિધા અનુપઞ્ઞત્તિ, પરિવારે પન વિકપ્પનમ્પિ ગહેત્વા ‘‘ચતસ્સો અનુપઞ્ઞત્તિયો’’તિ (પરિ. ૮૬) વુત્તં, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, નપરમ્પરભોજને પરમ્પરભોજનસઞ્ઞિનો વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. નપરમ્પરભોજનસઞ્ઞિસ્સ પન, યો ચ સમયે વા વિકપ્પેત્વા વા એકસંસટ્ઠાનિ વા દ્વે તીણિ નિમન્તનાનિ એકતો વા કત્વા ભુઞ્જતિ, નિમન્તનપ્પટિપાટિયા ભુઞ્જતિ, સકલેન ગામેન વા પૂગેન વા નિમન્તિતો તેસુ યત્થકત્થચિ ભુઞ્જતિ, નિમન્તિયમાનો વા ‘‘ભિક્ખં ગહેસ્સામી’’તિ વદતિ, તસ્સ, નિચ્ચભત્તિકાદીસુ, પઞ્ચ ભોજનાનિ ઠપેત્વા સબ્બત્થ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. પરમ્પરભોજનતા, સમયાભાવો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનેવ, ઇદં પન કિરિયાકિરિયન્તિ.

પરમ્પરભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૪. કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના

ચતુત્થે પૂવેહીતિ પહેણકત્થાય પટિયત્તેહિ અતિરસકમોદકસક્ખલિકાદીહિ યેહિ કેહિચિ ખજ્જકેહિ. મન્થેહીતિ પાથેય્યત્થાય પટિયત્તેહિ યેહિ કેહિચિ સત્તુતિલતણ્ડુલાદીહિ. દ્વત્તિપત્તપૂરાતિ મુખવટ્ટિયા હેટ્ઠિમલેખં અનતિક્કન્તા દ્વે વા તયો વા પત્તપૂરા. તતો ચે ઉત્તરીતિ સચેપિ તતિયં પત્તં થૂપીકતં ગણ્હાતિ, મુખવટ્ટિયા હેટ્ઠિમલેખતો ઉપરિટ્ઠિતપૂવગણનાય પાચિત્તિયં. દ્વત્તિપત્તપૂરે પટિગ્ગહેત્વાતિ એત્થ યેન દ્વે ગહિતા હોન્તિ, તેન બહિ ભિક્ખું દિસ્વા ‘‘એત્થ મયા દ્વે પત્તપૂરા ગહિતા, ત્વં એકં ગણ્હેય્યાસી’’તિ વત્તબ્બં, તેનાપિ અઞ્ઞં પસ્સિત્વા ‘‘પઠમં આગતેન દ્વે પત્તપૂરા ગહિતા, મયા એકો ગહિતો, ત્વં મા ગણ્હી’’તિ વત્તબ્બં. યેન પઠમં એકો ગહિતો, તસ્સાપિ પરમ્પરારોચને એસેવ નયો. યેન પન સયમેવ તયો ગહિતા, તેન અઞ્ઞં દિસ્વા ‘‘મા ખો ત્વં એત્થ પટિગ્ગણ્હીતિ વત્તબ્બં, અવદન્તસ્સ દુક્કટં, તં સુત્વા ગણ્હન્તસ્સાપિ દુક્કટમેવ. તતો નીહરિત્વા ભિક્ખૂહિ સદ્ધિં સંવિભજિતબ્બન્તિ લદ્ધટ્ઠાનતો સબ્બાસન્નં આસનસાલં વા વિહારં વા યત્થ વા પન નિબદ્ધં પટિક્કમતિ, તત્થ ગન્ત્વા એકં પત્તપૂરં અત્તનો ઠપેત્વા સેસં ભિક્ખુસઙ્ઘસ્સ દાતબ્બં. યથામિત્તં પન દાતું ન લબ્ભતિ. યેન એકો ગહિતો, ન તેન કિઞ્ચિ અકામા દાતબ્બં, યથારુચિ કાતબ્બં.

સાવત્થિયં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ ન મત્તં જાનિત્વા પટિગ્ગહણવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, ઊનકદ્વત્તિપત્તપૂરે અતિરેકસઞ્ઞિસ્સ વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. ઊનકસઞ્ઞિસ્સ પન, ન પહેણકત્થાય ન પાથેય્યત્થાય વા પટિયત્તં, તદત્થાય પટિયત્તસેસકં વા, ગમને વા પટિપ્પસ્સદ્ધે, ઞાતકપ્પવારિતાનં વા દેન્તાનં, અત્તનો ધનેન ગણ્હન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. વુત્તલક્ખણપૂવમન્થતા, અસેસકતા, અપ્પટિપ્પસ્સદ્ધગમનતા, અનઞ્ઞાતકાદિતા, અતિરેકપ્પટિગ્ગહણન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ, સમુટ્ઠાનાદીનિ સઞ્ચરિત્તસદિસાનેવાતિ.

કાણમાતાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૫. પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

પઞ્ચમે ભુત્તાવીતિ ભુત્તવા, યેન પઞ્ચન્નં ભોજનાનં સાસપમત્તમ્પિ અજ્ઝોહરિતં, સો એવં વુચ્ચતિ. પવારિતોતિ ‘‘અસનં પઞ્ઞાયતિ, ભોજનં પઞ્ઞાયતિ, હત્થપાસે ઠિતો અભિહરતિ, પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતી’’તિ (પાચિ. ૨૩૯) એવં પાળિયં વુત્તપઞ્ચઙ્ગવસેન કતપ્પવારણો, કતપ્પટિક્ખેપોતિ અત્થો. તત્થ યસ્મા ‘‘અસનં પઞ્ઞાયતી’’તિ ઇમિના વિપ્પકતભોજનો ‘પવારિતો’તિ વુત્તો. યો ચ વિપ્પકતભોજનો, તેન કિઞ્ચિ ભુત્તં, કિઞ્ચિ અભુત્તં, યઞ્ચ ભુત્તં, તં સન્ધાય ‘ભુત્તાવી’તિપિ સઙ્ખં ગચ્છતિ. તસ્મા ‘ભુત્તાવી’તિવચનેન વિસું કિઞ્ચિ અત્થસિદ્ધિં ન પસ્સામ, ‘‘દિરત્તતિરત્ત’’ન્તિઆદીસુ (પાચિ. ૫૨) પન દિરત્તાદિવચનં વિય પવારિતપદસ્સ પરિવારભાવેન બ્યઞ્જનસિલિટ્ઠતાય ચેતં વુત્તન્તિ વેદિતબ્બં.

પવારણઙ્ગેસુ પન અસનં પઞ્ઞાયતીતિ વિપ્પકતભોજનં દિસ્સતિ, તં ભુઞ્જમાનો ચેસ પુગ્ગલો હોતીતિ અત્થો. ભોજનં પઞ્ઞાયતીતિ પવારણપ્પહોનકં ભોજનં દિસ્સતિ, ઓદનાદીનં ચે અઞ્ઞતરં પટિક્ખિપિતબ્બં ભોજનં હોતીતિ અત્થો. હત્થપાસે ઠિતોતિ પવારણપ્પહોનકં ચે ભોજનં ગણ્હિત્વા દાયકો અડ્ઢતેય્યહત્થપ્પમાણે ઓકાસે ઠિતો હોતીતિ અત્થો. અભિહરતીતિ સો ચે દાયકો તસ્સ તં ભોજનં કાયેન અભિસંહરતીતિ અત્થો. પટિક્ખેપો પઞ્ઞાયતીતિ પટિક્ખેપો દિસ્સતિ, તં ચે અભિહટં સો ભિક્ખુ કાયેન વા વાચાય વા પટિક્ખિપતીતિ અત્થો. એવં પઞ્ચન્નં અઙ્ગાનં વસેન પવારિતો હોતિ.

તત્રાયં વિનિચ્છયો – ‘અસન’ન્તિઆદીસુ તાવ યઞ્ચ અસ્નાતિ, યઞ્ચ ભોજનં હત્થપાસે ઠિતેન અભિહટં પટિક્ખિપતિ, તં ઓદનો કુમ્માસો સત્તુ મચ્છો મંસન્તિ ઇમેસં અઞ્ઞતરમેવ વેદિતબ્બં. તત્થ ઓદનો નામ સાલિ વીહિ યવો ગોધુમો કઙ્ગુ વરકો કુદ્રૂસકોતિ ઇમેસં સત્તન્નં ધઞ્ઞાનં તણ્ડુલે ગહેત્વા ‘‘ભત્તં પચામા’’તિ વા ‘‘યાગું પચામા’’તિ વા યંકિઞ્ચિ સન્ધાય પચન્તુ, સચે ઉણ્હં વા સીતલં વા ભુઞ્જન્તાનં ભોજનકાલે ગહિતગહિતટ્ઠાને ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, ઓદનો હોતિ, પવારણં જનેતિ. યો પન પાયાસો વા અમ્બિલયાગુ વા ઉદ્ધનતો ઓતારિતમત્તા અબ્ભુણ્હા સક્કા હોતિ આવિજ્ઝિત્વા પિવિતું, સા યસ્સ હત્થેન ગહિતોકાસેપિ ઓધિ ન પઞ્ઞાયતિ, પવારણં ન જનેતિ. સચે પન ઉસુમાય વિગતાય ઘનભાવં ગચ્છતિ, ઓધિં દસ્સેતિ, પુન પવારણં જનેતિ, પુબ્બે તનુકભાવો ન રક્ખતિ. સચેપિ બહૂ પણ્ણફલકળીરે પક્ખિપિત્વા મુટ્ઠિમત્તાપિ તણ્ડુલા પક્ખિત્તા હોન્તિ, ભોજનકાલે ચે ઓધિ પઞ્ઞાયતિ, પવારણં જનેતિ. અયાગુકે નિમન્તને ‘‘યાગું દસ્સામા’’તિ ભત્તે ઉદકકઞ્જિકખીરાદીનિ આકિરિત્વા ‘‘યાગું ગણ્હથા’’તિ દેન્તિ, કિઞ્ચાપિ તનુકા હોતિ, પવારણં જનેતિયેવ. સચે પન પક્કુથિતેસુ ઉદકાદીસુ પક્ખિપિત્વા પચિત્વા દેન્તિ, યાગુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. સચે યાગુયાપિ સાસપમત્તમ્પિ મચ્છમંસક્ખણ્ડં વા ન્હારુ વા પક્ખિત્તં હોતિ, પવારણં જનેતિ. ઠપેત્વા સાનુલોમાનં વુત્તધઞ્ઞાનં તણ્ડુલે અઞ્ઞેહિ વેળુતણ્ડુલાદીહિ વા કન્દમૂલફલેહિ વા યેહિ કેહિચિ કતભત્તં પવારણં ન જનેતિ. કુમ્માસો નામ યવેહિ કતો. અઞ્ઞેહિ પન મુગ્ગાદીહિ કતકુમ્માસો પવારણં ન જનેતિ. સત્તુ નામ સત્ત ધઞ્ઞાનિ ભજ્જિત્વા કતો. અન્તમસો ખરપાકભજ્જિતાનં વીહીનં તણ્ડુલે કોટ્ટેત્વા કતચુણ્ણમ્પિ કુણ્ડકમ્પિ સત્તુસઙ્ગહમેવ ગચ્છતિ. સમપાકભજ્જિતાનં પન આતપસુક્ખાનં કુણ્ડકં વા, યે કેચિ તણ્ડુલા વા લાજા વા, લાજેહિ કતભત્તસત્તુઆદીનિ વા ન પવારેન્તિ. મચ્છમંસેસુ સચે યાગું પિવન્તસ્સ યાગુસિત્થમત્તાનેવ દ્વે મચ્છક્ખણ્ડાનિ વા મંસક્ખણ્ડાનિ વા એકભાજને વા નાનાભાજને વા દેન્તિ, તાનિ ચે અખાદન્તો અઞ્ઞં પવારણપ્પહોનકં યંકિઞ્ચિ પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. તતો એકં ખાદિતં, એકં હત્થે વા પત્તે વા હોતિ, સચે અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ પવારેતિ. દ્વેપિ ખાદિતાનિ હોન્તિ, મુખે સાસપમત્તમ્પિ અવસિટ્ઠં નત્થિ, સચેપિ અઞ્ઞં પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ. યો પન અકપ્પિયમંસં કુલદૂસનવેજ્જકમ્મઉત્તરિમનુસ્સધમ્મારોચનસાદિતરૂપિયાદીહિ નિબ્બત્તં અકપ્પિયભોજનઞ્ચ અઞ્ઞં કપ્પિયં વા અકપ્પિયં વા ખાદન્તો પટિક્ખિપતિ, ન પવારેતિ.

એવં યઞ્ચ અસ્નાતિ, યઞ્ચ ભોજનં હત્થપાસે ઠિતેન અભિહટં પટિક્ખિપન્તો પવારણં જનેતિ, તં ઞત્વા ઇદાનિ યથા આપજ્જતિ, તસ્સ જાનનત્થં અયં વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો – ‘‘અસનં ભોજન’’ન્તિ એત્થ તાવ યેન એકસિત્થમ્પિ અજ્ઝોહટં હોતિ, સો સચે પત્તમુખહત્થેસુ યત્થકત્થચિ ભોજને સતિ સાપેક્ખોવ અઞ્ઞં વુત્તલક્ખણં ભોજનં પટિક્ખિપતિ, પવારેતિ. સચે પન નિરપેક્ખો હોતિ, યં પત્તાદીસુ અવસિટ્ઠં, તં ન ચ અજ્ઝોહરિતુકામો, અઞ્ઞસ્સ વા દાતુકામો, અઞ્ઞત્ર વા ગન્ત્વા ભુઞ્જિતુકામો, સો પટિક્ખિપન્તોપિ ન પવારેતિ. ‘‘હત્થપાસે ઠિતો’’તિ એત્થ પન સચે ભિક્ખુ નિસિન્નો હોતિ, આનિસદસ્સ પચ્છિમન્તતો પટ્ઠાય, સચે ઠિતો, પણ્હીનં અન્તતો પટ્ઠાય, સચે નિપન્નો, યેન પસ્સેન નિપન્નો, તસ્સ પારિમન્તતો પટ્ઠાય દાયકસ્સ નિસિન્નસ્સ વા ઠિતસ્સ વા નિપન્નસ્સ વા ઠપેત્વા પસારિતહત્થં યં આસન્નતરં અઙ્ગં, તસ્સ ઓરિમન્તેન પરિચ્છિન્દિત્વા અડ્ઢતેય્યહત્થો ‘હત્થપાસો’તિ વેદિતબ્બો. તસ્મિં ઠત્વા અભિહટં પટિક્ખિપન્તસ્સેવ પવારણા હોતિ, ન તતો પરં. ‘અભિહરતી’તિ હત્થપાસબ્ભન્તરે ઠિતો ગહણત્થં ઉપનામેતિ. સચે પન અનન્તરનિસિન્નોપિ ભિક્ખુ હત્થે વા આધારકે વા ઠિતં પત્તં અનભિહરિત્વાવ ‘‘ભત્તં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તં પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થિ. ભત્તપચ્છિં આનેત્વા પુરતો ભૂમિયં ઠપેત્વા એવં વુત્તેપિ એસેવ નયો. ઈસકં પન ઉદ્ધરિત્વા વા અપનામેત્વા વા ‘ગણ્હથા’તિ વુત્તે તં પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. ભત્તપચ્છિં ગહેત્વા પરિવિસન્તસ્સ અઞ્ઞો ‘‘અહં ધારેસ્સામી’’તિ ગહિતમત્તમેવ કરોતિ, પરિવેસકોયેવ પન તં ધારેતિ, તસ્મા સા અભિહટાવ હોતિ, તતો દાતુકામતાય ગણ્હન્તં પટિક્ખિપન્તસ્સ પવારણા હોતિ. સચે પન પરિવેસકેન ફુટ્ઠમત્તાવ હોતિ, ઇતરોવ નં ધારેતિ, તતો દાતુકામતાય ગણ્હન્તં પટિક્ખિપન્તસ્સ પવારણા ન હોતિ. કટચ્છુના ઉદ્ધટે પન હોતિ, દ્વિન્નં સમભારેપિ પટિક્ખિપન્તો પવારેતિયેવ. અનન્તરસ્સ દિય્યમાને ઇતરો પત્તં પિદહતિ, અઞ્ઞસ્સ અભિહટં નામ પટિક્ખિત્તં હોતિ, તસ્મા પવારણા નત્થિ. ‘પટિક્ખેપો’તિ એત્થ વાચાય અભિહટે પટિક્ખેપો ન રુહતિ, કાયેન અભિહટં પન અઙ્ગુલિચલનાદિના કાયવિકારેન વા ‘‘અલં, મા દેહી’’તિઆદિના વચીવિકારેન વા પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ.

એકો સમંસકં રસં અભિહરતિ, ‘‘રસં પટિગ્ગણ્હથા’’તિ વદતિ, તં સુત્વા પટિક્ખિપતો પવારણા નત્થિ. ‘મંસરસ’ન્તિ વુત્તે પન પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. ‘‘ઇમં ગણ્હથા’’તિ વુત્તેપિ હોતિયેવ. મંસં વિસું કત્વા ‘મંસરસ’ન્તિ વુત્તેપિ સચે સાસપમત્તમ્પિ ખણ્ડં અત્થિ, પટિક્ખિપતો પવારણા હોતિ. સચે નત્થિ, વટ્ટતિ. કળીરપનસાદીહિ મિસ્સેત્વા મચ્છમંસં પચન્તિ, તં ગહેત્વા ‘‘કળીરસૂપં ગણ્હથ, પનસબ્યઞ્જનં ગણ્હથા’’તિ વદતિ, એવમ્પિ ન પવારેતિ. કસ્મા? અપવારણારહસ્સ નામેન વુત્તત્તા. ‘‘મચ્છમંસં બ્યઞ્જન’’ન્તિ વા ‘‘ઇમં ગણ્હથા’’તિ વા વુત્તે પન પવારેતિ, અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તો. ગમનાદીસુ પન યસ્મિં ઇરિયાપથે પવારેતિ, તં અવિકોપેન્તેનેવ ભુઞ્જિતબ્બં.

અનતિરિત્તન્તિ ન અતિરિત્તં, ન અધિકન્તિ અત્થો. તં પન કપ્પિયકતાદીહિ સત્તહિ વિનયકમ્માકારેહિ અકતં વા ગિલાનસ્સ અનધિકં વા હોતિ. તસ્મા પદભાજને (પાચિ. ૨૩૯) ‘અકપ્પિયકત’ન્તિઆદિ વુત્તં, તત્થ યં ફલં વા કન્દમૂલાદિ વા પઞ્ચહિ સમણકપ્પિયેહિ કપ્પિયં અકતં, યઞ્ચ અકપ્પિયમંસં વા અકપ્પિયભોજનં વા, એતં અકપ્પિયં નામ, તં અકપ્પિયં ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ એવં અતિરિત્તં કતં અકપ્પિયકતન્તિ વેદિતબ્બં. અપ્પટિગ્ગહિતકતન્તિ ભિક્ખુના અપ્પટિગ્ગહિતંયેવ પુરિમનયેન અતિરિત્તં કતં. અનુચ્ચારિતકતન્તિ કપ્પિયં કારેતું આગતેન ભિક્ખુના ઈસકમ્પિ અનુક્ખિત્તં વા અનપનામિતં વા કતં. અહત્થપાસે કતન્તિ કપ્પિયં કારેતું આગતસ્સ હત્થપાસતો બહિ ઠિતેન કતં. અભુત્તાવિના કતન્તિ યો અતિરિત્તં કરોતિ, તેન પવારણપ્પહોનકં ભોજનં અભુત્તેન કતં. ભુત્તાવિના પવારિતેન આસના વુટ્ઠિતેન કતન્તિ ઇદં ઉત્તાનમેવ. ‘‘અલમેતં સબ્બ’’ન્તિ અવુત્તન્તિ વચીભેદં કત્વા એવં અવુત્તં હોતિ. ઇતિ ઇમેહિ સત્તહિ વિનયકમ્માકારેહિ યં અતિરિત્તં કપ્પિયં અકતં, યઞ્ચ પન ન ગિલાનાતિરિત્તં, તદુભયમ્પિ અનતિરિત્તં. અતિરિત્તં પન તસ્સેવ પટિપક્ખનયેન વેદિતબ્બં.

અપિચેત્થ ભુત્તાવિના કતં હોતીતિ (પાચિ. ૨૩૯) અન્તમસો અનન્તરનિસિન્નસ્સ પત્તતો એકમ્પિ સિત્થં વા મંસહીરં વા ખાદિત્વા કતમ્પિ ભુત્તાવિના કતં હોતિ, યો પાતોવ એવં ભુત્તાવી પવારિતો નિસીદતિયેવ, સો ઉપકટ્ઠેપિ કાલે અભિહટં પિણ્ડં ભિક્ખુના ઉપનીતં કપ્પિયં કાતું લભતિ. સચે પન તસ્મિં કપ્પિયે કતે ભુઞ્જન્તસ્સ અઞ્ઞં આમિસં આકિરન્તિ, તં સો પુન કાતું ન લભતિ. યઞ્હિ અકતં, તં કાતબ્બં. યેન ચ અકતં, તેન ચ કાતબ્બન્તિ (પાચિ. અટ્ઠ. ૨૩૮-૯) વુત્તં, તસ્મા તસ્મિં ભાજને કરિયમાને પઠમકતેન સદ્ધિં કતં હોતીતિ તં કાતું ન વટ્ટતિ. અઞ્ઞસ્મિં પન ભાજને તેન વા અઞ્ઞેન વા કાતું વટ્ટતિ. એવં કતં પઠમકતેન મિસ્સેત્વાપિ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ, ન કેવલઞ્ચ તસ્સ યેન પન કતં, તં ઠપેત્વા અઞ્ઞેસં પવારિતાનમ્પિ ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. યથા પન અકતેન મિસ્સં ન હોતિ, એવં મુખઞ્ચ હત્થઞ્ચ સુદ્ધં કત્વા ભુઞ્જિતબ્બં. ગિલાનાતિરિત્તં પન ન કેવલં ગિલાનસ્સ ભુત્તાવસેસમેવ, અથ ખો યંકિઞ્ચિ ગિલાનં ઉદ્દિસ્સ ‘‘અજ્જ વા સ્વે વા યદા વા ઇચ્છતિ, તદા ખાદિસ્સતી’’તિ આહટં, તં સબ્બં ‘ગિલાનાતિરિત્ત’ન્તિ વેદિતબ્બં. ખાદનીયં વા ભોજનીયં વાતિ યંકિઞ્ચિ યાવકાલિકં. ખાદેય્ય વા ભુઞ્જેય્ય વા પાચિત્તિયન્તિ એત્થ વુત્તનયેન પવારિતસ્સ અનતિરિત્તં યંકિઞ્ચિ આમિસં અજ્ઝોહરણત્થાય પટિગ્ગણ્હતો ગહણે દુક્કટં, અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં સમ્બહુલે ભિક્ખૂ આરબ્ભ અઞ્ઞત્ર ભુઞ્જનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અનતિરિત્ત’’ન્તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, યામકાલિકાદીનિ આહારત્થાય ગણ્હતો, નિરામિસાનિ અજ્ઝોહરતો ચ દુક્કટં, તથા અતિરિત્તે અનતિરિત્તસઞ્ઞિનો ચેવ વેમતિકસ્સ ચ. અતિરિત્તસઞ્ઞિનો પન, ‘‘અતિરિત્તં કારાપેત્વા ભુઞ્જિસ્સામી’’તિ ગણ્હન્તસ્સ, અઞ્ઞસ્સત્થાય ગણ્હન્તસ્સ, યામકાલિકાદીનિ તેસં અનુઞ્ઞાતપરિભોગવસેન નિરામિસાનિ પરિભુઞ્જન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. પવારિતભાવો, આમિસસ્સ અનતિરિત્તતા, કાલેન અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ પઠમકથિનસદિસાનેવ, ઇદં પન કિરિયાકિરિયન્તિ.

પઠમપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૬. દુતિયપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના

છટ્ઠે અભિહટ્ઠું પવારેય્યાતિ અભિહરિત્વા ‘‘હન્દ, ભિક્ખુ ખાદ વા ભુઞ્જ વા’’તિ એવં પવારેય્ય. જાનન્તિ સુત્વા વા દિસ્વા વા તસ્સ પવારિતભાવં જાનન્તો. આસાદનાપેક્ખોતિ આસાદનં ચોદનં મઙ્કુકરણભાવં અપેક્ખમાનો. ભુત્તસ્મિં પાચિત્તિયન્તિ એત્થ અભિહારે તાવ દુક્કટં, સચે સો તં ગણ્હાતિ, પુન અભિહારકસ્સ દુક્કટં, તસ્મિં પન ભુઞ્જન્તે અભિહારકસ્સ તસ્સ અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે દુક્કટં, ભોજનપરિયોસાને પાચિત્તિયં.

સાવત્થિયં અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ અનતિરિત્તેન ભોજનેન અભિહટ્ઠું પવારણાવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, પવારિતે પવારિતસઞ્ઞિનો પાચિત્તિયં. વેમતિકસ્સ, યામકાલિકાદીનિ આહારત્થાય અભિહરન્તસ્સ, તેસઞ્ચ પટિગ્ગહણઅજ્ઝોહારેસુ, અપ્પવારિતે ચ પવારિતસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં. અપ્પવારિતસઞ્ઞિસ્સ પન, યો ચ અતિરિત્તં કારાપેત્વા દેતિ, ‘‘કારાપેત્વા વા ભુઞ્જાહી’’તિ દેતિ, યો વા ‘‘અઞ્ઞસ્સત્થાય હરન્તો ગચ્છાહી’’તિ દેતિ, યો ચ યામકાલિકાદીનિ ‘‘સતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જાહી’’તિ દેતિ, તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. પવારિતતા, પવારિતસઞ્ઞિતા, આસાદનાપેક્ખતા, અનતિરિત્તેન અભિહટ્ઠું પવારણતા, ભોજનપરિયોસાનન્તિ ઇમાનેત્થ પઞ્ચ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ અદિન્નાદાનસદિસાનિ, ઇદં પન દુક્ખવેદનન્તિ.

દુતિયપવારણાસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૭. વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

સત્તમે વિકાલેતિ વિગતે કાલે, મજ્ઝન્હિકાતિક્કમનતો યાવ અરુણુગ્ગમનાતિ અધિપ્પાયો. તસ્મા યો ભિક્ખુ એતસ્મિં અન્તરે યંકિઞ્ચિ વનમૂલફલં ઉપાદાય આમં વા પક્કં વા આમિસસઙ્ખેપગતં ખાદનીયં વા ભોજનીયં વા અજ્ઝોહરણત્થાય પટિગ્ગણ્હાતિ, તસ્સ પટિગ્ગહણે દુક્કટં, અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયં.

રાજગહે સત્તરસવગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ વિકાલે ભોજનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, યામકાલિકાદીનિ આહારત્થાય પટિગ્ગહણઅજ્ઝોહારેસુ, કાલે વિકાલસઞ્ઞિસ્સ, વેમતિકસ્સ ચ દુક્કટં, કાલે કાલસઞ્ઞિસ્સ યામકાલિકાદીનિ સતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તસ્સ ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. ‘‘અનુજાનામિ, ભિક્ખવે, રોમટ્ઠકસ્સ રોમટ્ઠં, ન ચ ભિક્ખવે બહિમુખદ્વારા નીહરિત્વા અજ્ઝોહરિતબ્બ’’ન્તિ (ચૂળવ. ૨૭૩) અનુઞ્ઞાતનયેન રોમટ્ઠકસ્સાપિ અનાપત્તિ. વિકાલતા, યાવકાલિકતા, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનીતિ.

વિકાલભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૮. સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના

અટ્ઠમે સન્નિધિકારકન્તિ કારો કરણં કિરિયાતિ અત્થતો એકં, સન્નિધિ કારો અસ્સાતિ સન્નિધિકારં, સન્નિધિકારમેવ સન્નિધિકારકં, પટિગ્ગહેત્વા એકરત્તિં વીતિનામિતસ્સેતં નામં. તસ્મા એવં સન્નિધિકતં યંકિઞ્ચિ યાવકાલિકં વા યામકાલિકં વા ‘અજ્ઝોહરિસ્સામી’તિ ગણ્હન્તસ્સ પટિગ્ગહણે દુક્કટં, અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયં. સચેપિ પત્તો દુદ્ધોતો હોતિ, યં અઙ્ગુલિયા ઘંસન્તસ્સ લેખા પઞ્ઞાયતિ, ગણ્ઠિકપત્તસ્સ વા ગણ્ઠિકન્તરે સ્નેહો પવિટ્ઠો હોતિ, યો ઉણ્હે ઓતાપેન્તસ્સ પગ્ઘરતિ, ઉણ્હયાગુયા વા ગહિતાય સન્દિસ્સતિ, તાદિસે પત્તેપિ પુનદિવસે ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિયં. યં પન ભિક્ખુ નિરપેક્ખો સામણેરાનં પરિચ્ચજિત્વા તેહિ નિહિતં લભિત્વા ભુઞ્જતિ, તં વટ્ટતિ. સયં પટિગ્ગહેત્વા અપરિચ્ચત્તમેવ હિ દુતિયદિવસે કપ્પિયભોજનં ભુઞ્જન્તસ્સ પાચિત્તિયં. અકપ્પિયેસુ પન મનુસ્સમંસે થુલ્લચ્ચયેન સદ્ધિં પાચિત્તિયં, સેસેસુ પન દુક્કટેન સદ્ધિં. યામકાલિકં સતિ પચ્ચયે અજ્ઝોહરતો પાચિત્તિયં, આહારત્થાય અજ્ઝોહરતો દુક્કટેન સદ્ધિં. યો પન પવારિતો હુત્વા અનતિરિત્તકતં અજ્ઝોહરતિ, તસ્સ સબ્બવિકપ્પેસુ અપરમ્પિ પાચિત્તિયં વડ્ઢતિ. સચે વિકાલે અજ્ઝોહરતિ, અનતિરિત્તપચ્ચયા સબ્બવિકપ્પેસુ અનાપત્તિ, સતિ પચ્ચયે વિકાલપચ્ચયા યામકાલિકાદીસુ ચ અનાપત્તિ. અવસેસેસુ વિકાલપચ્ચયા પાચિત્તિયં વડ્ઢતિયેવ. ભિક્ખુસ્સ પન સન્નિધિ ભિક્ખુનિયા વટ્ટતિ, ભિક્ખુનિયા ચ સન્નિધિ ભિક્ખુસ્સ વટ્ટતિ, ભિક્ખુનિક્ખન્ધકે (ચૂળવ. ૪૨૧-૪૨૨) અનુઞ્ઞાતત્તા વટ્ટતીતિ.

સાવત્થિયં આયસ્મન્તં બેલટ્ઠસીસં આરબ્ભ સન્નિધિકારકભોજનવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, સત્તાહકાલિક યાવજીવિકાનં પન આહારત્થાય પટિગ્ગહણે અજ્ઝોહારે ચ દુક્કટં. યથા ચેતાનિ આહારત્થાય ન કપ્પન્તિ, એવં યાવકાલિકાદીહિ સંસટ્ઠાનિપિ, વુત્તઞ્હેતં ‘‘યાવકાલિકેન, ભિક્ખવે, યામકાલિકં તદહુપટિગ્ગહિતં કાલે કપ્પતિ, વિકાલે ન કપ્પતી’’તિઆદિ (મહાવ. ૩૦૫). તસ્મા સચેપિ તં તં તેન તેન સદ્ધિં સંસટ્ઠં લભતિ, સચે અસમ્ભિન્નરસં વા હોતિ સુધોતં વા, યથા ઇતરેન સંસગ્ગો ન પઞ્ઞાયતિ, અત્તનો કાલાનુરૂપેન પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ.

સચે પન સમ્ભિન્નરસં વા હોતિ દુદ્ધોતં વા, ન વટ્ટતિ. યાવકાલિકઞ્હિ અત્તના સદ્ધિં સમ્ભિન્નરસાનિ તીણિપિ યામકાલિકાદીનિ અત્તનો સભાવં ઉપનેતિ, યામકાલિકં દ્વેપિ સત્તાહકાલિકાદીનિ અત્તનો સભાવં ઉપનેતિ, સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકમેવ અત્તનો સભાવં ઉપનેતિ. તસ્મા તેન તદહુપટિગ્ગહિતેન સદ્ધિં તદહુપટિગ્ગહિતં વા પુરે પટિગ્ગહિતં વા યાવજીવિકં સત્તાહં કપ્પતિ, દ્વીહપ્પટિગ્ગહિતેન છાહં, તીહપ્પટિગ્ગહિતેન પઞ્ચાહં…પે… સત્તાહપ્પટિગ્ગહિતેન તદહેવ કપ્પતીતિ વેદિતબ્બં. તસ્માયેવ હિ ‘‘સત્તાહકાલિકેન, ભિક્ખવે, યાવજીવિકં તદહુપટિગ્ગહિત’’ન્તિ અવત્વા ‘‘પટિગ્ગહિતં સત્તાહં કપ્પતી’’તિ વુત્તં. કાલયામસત્તાહાતિક્કમેસુ ચેત્થ વિકાલભોજન સન્નિધિભેસજ્જસિક્ખાપદાનં વસેન આપત્તિયો વેદિતબ્બા, ઇમેસુ પન ચતૂસુ કાલિકેસુ યાવકાલિકં યામકાલિકન્તિ ઇમમેવ દ્વયં અન્તોવુટ્ઠઞ્ચેવ સન્નિધિકારકઞ્ચ, સત્તાહકાલિકં યાવજીવિકઞ્ચ અકપ્પિયકુટિયં નિક્ખિપિતુમ્પિ વટ્ટતિ, સન્નિધિમ્પિ ન જનેતિ. અકપ્પિયકુટિયં અન્તોવુટ્ઠેન પન તેન સદ્ધિં ઇતરદ્વયં તદહુપટિગ્ગહિતમ્પિ ન વટ્ટતિ, મુખસન્નિધિ નામ હોતિ, મહાપચ્ચરિયં પન અન્તોવુટ્ઠં હોતીતિ વુત્તં. તત્થ નામમત્તમેવ નાનાકરણં, આપત્તિ પન દુક્કટમેવ. તત્થ અકપ્પિયકુટિ નામ સઙ્ઘસ્સ વા ઉપસમ્પન્નપુગ્ગલસ્સ વા સન્તકં વસનત્થાય કતગેહં, તત્થ સહસેય્યપ્પહોનકે પદેસે વુટ્ઠં યાવકાલિકઞ્ચ યામકાલિકઞ્ચ સઙ્ઘિકં વા ઉપસમ્પન્નપુગ્ગલસ્સ વા સન્તકં અન્તોવુટ્ઠં નામ હોતિ, તત્થ પક્કં અન્તોપક્કં નામ, યત્થ કત્થચિ પન સયં પક્કં સામં પક્કં નામ, તં સબ્બં અનજ્ઝોહરણીયં. તેન તેન સદ્ધિં સંસટ્ઠમ્પિ તંગતિકમેવ, સબ્બં અજ્ઝોહરન્તસ્સ દુક્કટં. તસ્મા અન્તોવુટ્ઠઅન્તોપક્કમોચનત્થં ભગવતા ચતસ્સો કપ્પિયભૂમિયો (મહાવ. ૨૯૫) અનુઞ્ઞાતા, તાસં વિનિચ્છયો સમન્તપાસાદિકાયં (મહાવ. અટ્ઠ. ૨૯૫) વુત્તો. યત્થ પનેતા ન સન્તિ, તત્થ અનુપસમ્પન્નસ્સ સન્તકં કત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. સામં પાકમ્પિ પુનપાકં વટ્ટતિ, અસન્નિધિકારકે સન્નિધિકારકસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. અસન્નિધિકારકસઞ્ઞિનો, યાવકાલિકાદીનિ તીણિ નિદહિત્વા સકં સકં કાલં અનતિક્કમિત્વા, યાવજીવિકં સદાપિ સતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. આમિસં, સન્નિધિભાવો, તસ્સ અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ તીણિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનેવાતિ.

સન્નિધિકારકસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૯. પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના

નવમે પણીતભોજનાનીતિ પણીતસંસટ્ઠાનિ સત્તધઞ્ઞનિબ્બત્તાનિ ભોજનાનિ. યથા હિ આજઞ્ઞયુત્તો રથો ‘આજઞ્ઞરથો’તિ વુચ્ચતિ, એવમિધાપિ પણીતસંસટ્ઠાનિ ભોજનાનિ પણીતભોજનાનીતિ. યેહિ પન પણીતેહિ સંસટ્ઠાનિ, તાનિ ‘પણીતભોજનાની’તિ વુચ્ચન્તિ, તેસં પભેદદસ્સનત્થં સેય્યથિદં સપ્પિ નવનીતન્તિઆદિમાહ, તત્થ સપ્પિઆદીનિ ભેસજ્જસિક્ખાપદે (કઙ્ખા. અટ્ઠ. ભેસજ્જસિક્ખાપદવણ્ણના) વુત્તલક્ખણેનેવ વેદિતબ્બાનિ. મચ્છાદીસુ પન સબ્બોપિ ‘ઓદકો’તિ (પાચિ. ૨૬૦) વુત્તલક્ખણો મચ્છો મચ્છોયેવ. યેસં પન મંસં કપ્પતિ, તેસં મંસઞ્ચ ખીરદધીનિ ચ ઇધાધિપ્પેતાનિ. એવરૂપાનિ પણીતભોજનાનીતિ યાનિ એતેહિ સપ્પિઆદીહિ સંસટ્ઠત્તા ‘પણીતભોજનાની’તિ વુચ્ચન્તિ, તથારૂપાનિ પણીતભોજનાનિ. અગિલાનોતિ યસ્સ તેહિ વિનાપિ ફાસુ હોતિ. અત્તનો અત્થાય વિઞ્ઞાપેત્વાતિ એત્થ પન યો અગિલાનો સુદ્ધાનિ સપ્પિઆદીનિ ભેસજ્જત્થાય વિઞ્ઞાપેતિ, સો મહાનામસિક્ખાપદેન (પાચિ. ૩૦૩) કારેતબ્બો, મચ્છાદીનિ ચત્તારિ વિઞ્ઞાપેન્તો સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિયા (પાચિ. ૬૧૨-૬૧૩) કારેતબ્બો, સપ્પિઆદીહિ સંસટ્ઠભોજનાનિ વિઞ્ઞાપેન્તો ઇમિના કારેતબ્બો. તત્રાયં વિનિચ્છયો – ‘‘સપ્પિના ભત્તં દેહિ, સપ્પિં આકિરિત્વા દેહિ, સપ્પિમિસ્સકં કત્વા દેહિ, સહ સપ્પિના દેહિ, સપ્પિઞ્ચ ભત્તઞ્ચ દેહી’’તિ એવં વિઞ્ઞાપેન્તસ્સ તાવ વિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટં, પટિગ્ગહણે દુક્કટં, અજ્ઝોહરણે અજ્ઝોહરણે પાચિત્તિયં. ‘‘સપ્પિભત્તં દેહી’’તિ વુત્તે પન યસ્મા સાલિભત્તં વિય સપ્પિભત્તં નામ નત્થિ, તસ્મા સૂપોદનવિઞ્ઞત્તિયા દુક્કટમેવ હોતિ. સચે પન ‘‘સપ્પિના ભત્તં દેહી’’તિ વુત્તે ભત્તં દત્વા ‘‘સપ્પિં કત્વા ભુઞ્જાહી’’તિ નવનીતખીરાદીનિ વા કપ્પિયભણ્ડં વા દેતિ ‘‘ઇમિના સપ્પિં ગહેત્વા ભુઞ્જાહી’’તિ, યથાવત્થુકમેવ. ‘‘ગોસપ્પિના ભત્તં દેહી’’તિ વુત્તે પન ગોસપ્પિં વા દેતુ, તસ્મિં અસતિ પુરિમનયેન નવનીતાદીનિ વા, ગાવિંયેવ વા દેતુ ‘‘ઇતો સપ્પિના ભુઞ્જાહી’’તિ, યથાવત્થુકમેવ. સચે પન ‘‘ગોસપ્પિના દેહી’’તિ યાચિતો અજિકાસપ્પિઆદીહિ દેતિ, વિસઙ્કેતં. એવઞ્હિ સતિ અઞ્ઞં યાચિતેન અઞ્ઞં દિન્નં નામ હોતિ, તસ્મા અનાપત્તિ, એસ નયો ‘‘અજિકાસપ્પિના દેહી’’તિઆદીસુપિ. ‘‘કપ્પિયસપ્પિના દેહી’’તિ વુત્તે અકપ્પિયસપ્પિના દેતિ, વિસઙ્કેતમેવ. ‘‘અકપ્પિયસપ્પિના દેહી’’તિ વુત્તે અકપ્પિયસપ્પિનાવ દેતિ, પટિગ્ગહણેપિ પરિભોગેપિ દુક્કટમેવ. ઇમિના નયેન સબ્બપદેસુ વિનિચ્છયો વેદિતબ્બો. સચે પન સબ્બેહિપિ સપ્પિઆદીહિ એકટ્ઠાને વા નાનાટ્ઠાને વા વિઞ્ઞાપેત્વા પટિલદ્ધં એકતો સમ્ભિન્નરસં કત્વા તતો કુસગ્ગેન એકબિન્દુમ્પિ અજ્ઝોહરતિ, નવ પાચિત્તિયાનિ.

સાવત્થિયં છબ્બગ્ગિયે ભિક્ખૂ આરબ્ભ પણીતભોજનવિઞ્ઞત્તિવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અગિલાનો’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, અસાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, ગિલાનસ્સ અગિલાનસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. ગિલાનસઞ્ઞિસ્સ, ગિલાનકાલે વિઞ્ઞાપેત્વા અગિલાનસ્સ ભુઞ્જતો, ગિલાનસ્સ સેસકે, ઞાતકપ્પવારિતટ્ઠાનતો, અઞ્ઞસ્સત્થાય વિઞ્ઞત્તે, અત્તનો ધનેન ગહિતે, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. પણીતભોજનતા, અગિલાનતા, કતવિઞ્ઞત્તિયા પટિલાભો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. અદ્ધાનસમુટ્ઠાનં, કિરિયં, નોસઞ્ઞાવિમોક્ખં, અચિત્તકં, પણ્ણત્તિવજ્જં, કાયકમ્મં, વચીકમ્મં, તિચિત્તં, તિવેદનન્તિ.

પણીતભોજનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

૧૦. દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના

દસમે અદિન્નન્તિ કાયેન વા કાયપ્પટિબદ્ધેન વા ગણ્હન્તસ્સ હત્થપાસે ઠત્વા કાયકાયપ્પટિબદ્ધનિસ્સગ્ગિયાનં અઞ્ઞતરેન ન દિન્નં, અપ્પટિગ્ગહિતકસ્સેતં નામં. અપ્પટિગ્ગહિતકઞ્હિ ભિક્ખુનો અત્તનો સન્તકમ્પિ અજ્ઝોહરિતું ન વટ્ટતિ. પટિગ્ગહિતં અન્તમસો વિસ્સાસિકસન્તકમ્પિ વટ્ટતિ, તસ્સ લક્ખણં વુત્તવિપલ્લાસેન વેદિતબ્બં. સચે હિ યો કોચિ અનુપસમ્પન્નો અન્તમસો તિરચ્છાનોપિ ભિક્ખુસ્સ વા ભિક્ખુનિયા વા હત્થપાસે ઠિતો કાયાદીનં અઞ્ઞતરેન દેતિ, તઞ્ચે ભિક્ખુના યેન કેનચિ સરીરાવયવેન વા, તપ્પટિબદ્ધેન વા, સંહારિમેન ચ અન્તમસો મઞ્ચેનાપિ, ધારેતું સમત્થેન ચ અન્તમસો અતત્થજાતકરુક્ખપણ્ણેનાપિ, સૂચિયા પરામટ્ઠમત્તેનાપિ પટિગ્ગહિતં, પટિગ્ગહિતમેવ હોતિ. પટિબદ્ધપ્પટિબદ્ધં નામ ઇધ નત્થિ, યમ્પિ નત્થુકરણિયા દિય્યમાનં નાસિકાય, અકલ્લકો વા મુખેન પટિગ્ગણ્હાતિ, સબ્બં વટ્ટતિ, આભોગમત્તમેવ હેત્થ પમાણં. પુબ્બાભોગે ચ સતિ પચ્છા નિદ્દાયન્તસ્સ પત્તે દિન્નમ્પિ હત્થપાસે સતિ પટિગ્ગહિતમેવ હોતિ. યમ્પિ ‘‘પત્તેન પટિગ્ગણ્હિસ્સામી’’તિ નિસિન્નસ્સેવ હત્થે પતતિ, તં વટ્ટતિયેવ. અભિહટભાજનતો પતિતરજમ્પિ વટ્ટતિ, તત્થ ઠિતનિસિન્નનિપન્નાનં પવારણાસિક્ખાપદે વુત્તનયેનેવ હત્થપાસો વેદિતબ્બો.

સચે પન દાયકપ્પટિગ્ગાહકેસુ એકો આકાસે હોતિ, એકો ભૂમિયં, ભૂમટ્ઠસ્સ સીસેન આકાસટ્ઠસ્સ ચ ઠપેત્વા દાતું વા ગહેતું વા પસારિતહત્થં યં આસન્નતરં અઙ્ગં, તસ્સ ઓરિમન્તેન હત્થપાસપ્પમાણં પરિચ્છિન્દિતબ્બં. સચેપિ એકો કૂપે હોતિ, એકો કૂપતટે, એકો વા રુક્ખે, એકો પથવિયં, વુત્તનયેનેવ હત્થપાસપ્પમાણં પરિચ્છિન્દિતબ્બં. તસ્મિં ઠત્વા સચેપિ દ્વે તયો વા સામણેરા યં મજ્ઝિમો પુરિસો ઉક્ખિપિતું સક્કોતિ, એવરૂપં ભારં પવટ્ટેન્તા ભિક્ખુનો ભૂમિયં ઠપિતહત્થં આરોપેન્તિ, ઉક્ખિપિત્વા વા ભિક્ખુનો પસારિતહત્થે એકદેસેનાપિ ઠપેન્તિ, તં પટિગ્ગહિતમેવ હોતિ. યં પન પિણ્ડાય ચરન્તસ્સ પત્તે રજં પતતિ, તં અપ્પટિગ્ગહિતમેવ હોતિ, તસ્મા પટિગ્ગહેત્વાવ ભિક્ખા ગણ્હિતબ્બા. અપ્પટિગ્ગહેત્વા ગણ્હન્તસ્સ વિનયદુક્કટં, તં પન પુન પટિગ્ગહેત્વા ભુઞ્જન્તસ્સ અનાપત્તિ. સચે ‘‘પટિગ્ગહેત્વા દેથા’’તિ વુત્તે વચનં અસ્સુત્વા વા અનાદિયિત્વા વા ભિક્ખં દેન્તિયેવ, વિનયદુક્કટા મુચ્ચતિ, પુન પટિગ્ગહેત્વા અઞ્ઞા ભિક્ખા પટિગ્ગહેતબ્બા. સચે મહાવાતો તતો તતો રજં પાતેતિ, ન સક્કા હોતિ ભિક્ખં ગહેતું, ‘‘અનુપસમ્પન્નસ્સ દસ્સામી’’તિ સુદ્ધચિત્તેન આભોગં કત્વા ગણ્હિતું વટ્ટતિ. તં અનુપસમ્પન્નસ્સ દત્વા પુન તેન દિન્નં વા તસ્સ વિસ્સાસેન વા પટિગ્ગહેત્વા ભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. અસ્સુખેળસિઙ્ઘાણિકાદીસુ યં ઠાનતો ચવિત્વા હત્થે વા પત્તે વા પતતિ, તં પટિગ્ગહેતબ્બં, અઙ્ગલગ્ગં પટિગ્ગહિતમેવ. પતન્તમ્પિ વોચ્છિન્નઞ્ચે અન્તરા ન ગહેતબ્બં, ઉગ્ગહિતકં નામ હોતિ, તં પચ્છા પટિગ્ગહિતમ્પિ ન વટ્ટતિ. યં પન ભેસજ્જં વા મૂલફલં વા માતાદીનં અત્થાય ગહેત્વા છાયત્થાય વા ફલિનિસાખં ઉક્ખિપિત્વા ગચ્છતિ, તતો યં ઇચ્છતિ, તં પુન પટિગ્ગહેત્વા પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. યો પન તત્થ જાતકફલિનિસાખાય વા વલ્લિયા વા ગહેત્વા ચાલેતિ. તસ્સ તતો લદ્ધં ફલં ન વટ્ટતિ, દુરુપચિણ્ણદુક્કટઞ્ચ આપજ્જતિ, અઞ્ઞસ્સ તં વટ્ટતિ, ફલિરુક્ખં પન અપસ્સયિતું વા આલમ્બિતું વા વટ્ટતિ, પટિગ્ગહેત્વા ઠપિતે યં અઞ્ઞં અઙ્કુરાદિ ઉપ્પજ્જતિ, પટિગ્ગહિતમેવ તં. યાવ હિ હત્થતો મુત્તે નિરપેક્ખો ન હોતિ, નિરપેક્ખતાય વા હત્થતો ન મુચ્ચતિ, તાવ ન પટિગ્ગહણં વિજહતિ, અયમેત્થ સઙ્ખેપો, વિત્થારો પન સમન્તપાસાદિકાયં વુત્તો.

મુખદ્વારન્તિ ગલનાળિકં. મુખેન વા હિ પવિટ્ઠં હોતુ, નાસિકાય વા, ગલેન અજ્ઝોહરણીયતાય સબ્બમ્પિ તં મુખદ્વારં પવેસિતમેવ હોતિ. આહારન્તિ યંકિઞ્ચિ યાવકાલિકં વા યામકાલિકં વા સત્તાહકાલિકં વા યાવજીવિકં વા. સબ્બઞ્હેતં અજ્ઝોહરણીયત્તા ‘આહારો’તિ વુચ્ચતિ, તત્થ સબ્બમ્પિ ધઞ્ઞં વા ધઞ્ઞાનુલોમં વા તાલનાળિકેરપનસલબુજઅલાબુકુમ્ભણ્ડપુસ્સફલતિપુસફલએળાલુકસઙ્ખાતં નવવિધં મહાફલઞ્ચેવ અપરણ્ણઞ્ચ, યઞ્ચઞ્ઞં વનમૂલપત્તપુપ્ફફલાદિ આહારત્થં ફરતિ, તં સબ્બં યાવ મજ્ઝન્હિકકાલો, તાવ પરિભુઞ્જિતબ્બતો યાવકાલિકં નામ. અમ્બપાનં જમ્બુપાનં ચોચપાનં મોચપાનં મધુકપાનં મુદ્દિકપાનં સાલૂકપાનં ફારુસકપાનન્તિ ઇમાનિ અટ્ઠ પાનાનિ, યાનિ ચ તેસં અનુલોમાનિ વેત્તતિન્તિણિકમાતુલુઙ્ગકપિટ્ઠકોસમ્બકરમન્દાદિખુદ્દકફલપાનાનિ, એતાનિ સબ્બાનિ અનુપસમ્પન્નેહિ સીતોદકેન મદ્દિત્વા કતાનિ આદિચ્ચપાકાનિ વા યાવ રત્તિયા પચ્છિમયામં નિદહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બતો યામકાલિકાનિ નામ. અવસેસેસુ અનુઞ્ઞાતફલપત્તપુપ્ફરસેસુપિ એસેવ નયો. સપ્પિઆદીનિ પઞ્ચ ભેસજ્જાનિ સત્તાહં નિદહિત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બતો સત્તાહકાલિકાનિ નામ. ઇદં પન યાવકાલિકાદિત્તયં કાલવિમુત્તઞ્ચ ઉદકં ઠપેત્વા અવસેસમૂલફલાફલાદિ યં નેવ ખાદનીયત્થં ન ભોજનીયત્થં ફરતિ, તં યાવજીવં નિદહિત્વા સતિ પચ્ચયે પરિભુઞ્જિતબ્બતો યાવજીવિકં નામ. આહરેય્યાતિ પવેસેય્ય. અઞ્ઞત્ર ઉદકદન્તપોનાતિ ઇદં અનાહારેપિ ઉદકે આહારસઞ્ઞાય, દન્તપોને ચ ‘‘મુખદ્વારં આહટં ઇદ’’ન્તિ સઞ્ઞાય કુક્કુચ્ચાયન્તાનં કુક્કુચ્ચવિનોદનત્થં વુત્તં. ઉદકઞ્હિ યથાસુખં પાતું, દન્તકટ્ઠઞ્ચ દન્તપોનપરિભોગેન પરિભુઞ્જિતું વટ્ટતિ. ઠપેત્વા પન ઇદં દ્વયં અવસેસં અજ્ઝોહરણત્થાય ગણ્હતો ગહણે દુક્કટં, અજ્ઝોહારે અજ્ઝોહારે પાચિત્તિયં, સચેપિ દન્તકટ્ઠરસો અજાનન્તસ્સ અન્તો પવિસતિ, પાચિત્તિયમેવ.

વેસાલિયં અઞ્ઞતરં ભિક્ખું આરબ્ભ અદિન્નં આહારં આહરણવત્થુસ્મિં પઞ્ઞત્તં, ‘‘અઞ્ઞત્ર ઉદકદન્તપોના’’તિ અયમેત્થ અનુપઞ્ઞત્તિ, સાધારણપઞ્ઞત્તિ, અનાણત્તિકં, તિકપાચિત્તિયં, પટિગ્ગહિતકે અપ્પટિગ્ગહિતસઞ્ઞિનો, વેમતિકસ્સ વા દુક્કટં. પટિગ્ગહિતસઞ્ઞિસ્સ, ઉદકદન્તપોને, ચત્તારિ મહાવિકટાનિ સતિ પચ્ચયે અસતિ કપ્પિયકારકે સામં ગહેત્વા પરિભુઞ્જન્તસ્સ, ઉમ્મત્તકાદીનઞ્ચ અનાપત્તિ. એત્થ દુબ્બચોપિ અસમત્થોપિ કપ્પિયકારકો અસન્તપક્ખેયેવ તિટ્ઠતિ, છારિકાય અસતિ સુક્ખદારું ઝાપેત્વા, તસ્મિઞ્ચ અસતિ અલ્લદારું રુક્ખતો છિન્દિત્વાપિ કાતું, મત્તિકત્થાય ચ પથવિં ખણિતુમ્પિ વટ્ટતિ, ઇદં પન ચતુબ્બિધમ્પિ મહાવિકટં કાલોદિસ્સં નામ સપ્પદટ્ઠક્ખણેયેવ સામં ગહેતું વટ્ટતિ, અઞ્ઞદા પટિગ્ગાહાપેત્વા પરિભુઞ્જિતબ્બં. અપ્પટિગ્ગહિતકતા, અનનુઞ્ઞાતતા, ધૂમાદિઅબ્બોહારિકાભાવો, અજ્ઝોહરણન્તિ ઇમાનેત્થ ચત્તારિ અઙ્ગાનિ. સમુટ્ઠાનાદીનિ એળકલોમસદિસાનીતિ.

દન્તપોનસિક્ખાપદવણ્ણના નિટ્ઠિતા.

ભોજનવગ્ગો ચતુત્થો.